وَحَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ: دِنْتَهُ بِفِعْلِهِ دَيْنًا (بِفَتْحِ الدَّالِّ) وَدِينًا (بِكَسْرِهَا) جَزَيْتَهُ، وَمِنْهُ الدَّيَّانُ فِي صِفَةِ الرَّبِّ تَعَالَى أَيِ الْمُجَازِي، وَفِي الْحَدِيثِ: (الْكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ) أَيْ حَاسَبَ. وَقِيلَ: الْقَضَاءُ. رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا، وَمِنْهُ قَوْلُ طَرَفَةُ:
Lügat ehli nakletmiştir ki: 'Dintühû bi-fi‘lihî deynen' (dâlın fethasıyla) ve 'dînen' (dâlın kesresiyle); ona karşılığını verdim demektir. Yüce Rabbin sıfatlarından olan 'ed-Deyyân' da buradan gelir; yani karşılığı tam veren demektir. Hadiste de: (Akıllı kişi nefsini hesaba çeken [dâne nefsehû] kimsedir) buyrulmuştur; yani nefsini muhasebe eden kimsedir. Din kelimesinin 'hüküm/kaza' olduğu da söylenmiştir; bu da İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Tarafe'nin şu sözü de bu kabildendir:
لَعَمْرُكَ مَا كَانَتْ حَمُولَةَ مَعْبَدٍ ... عَلَى جُدِّهَا حَرْبًا لِدِينِكَ مِنْ مُضَرْ
Ömrüne yemin olsun ki Ma‘bed'in yük develeri... / Çabasına rağmen Mudar'dan senin hükmüne karşı bir savaş [sebebi] olmadı.
وَمَعَانِي هَذِهِ الثَّلَاثَةِ مُتَقَارِبَةٌ. وَالدِّينُ أَيْضًا: الطَّاعَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ:
Bu üç anlam birbirine yakındır. Dîn aynı zamanda 'itaat' demektir. Amr b. Külthûm'un şu sözü de bu kabildendir:
وَأَيَّامٍ لَنَا غُرٍّ طِوَالٍ ... عَصَيْنَا الْمَلْكَ فِيهَا أَنْ نَدِينَا
Ve nice şanlı, uzun günlerimiz oldu ki bizim... / O günlerde hükümdara boyun eğip itaat etmekten kaçındık.
فَعَلَى هَذَا هُوَ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ وَهِيَ: الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ قَالَ ثَعْلَبٌ: دَانَ الرَّجُلُ إِذَا أَطَاعَ، وَدَانَ إِذَا عَصَى، وَدَانَ إِذَا عَزَّ، وَدَانَ إِذَا ذَلَّ، وَدَانَ إِذَا قَهَرَ، فَهُوَ مِنَ الْأَضْدَادِ. وَيُطْلَقُ الدِّينُ عَلَى الْعَادَةِ وَالشَّأْنِ، كَمَا قَالَ:
Buna göre o müşterek (eş sesli) bir lafızdır. Bu da: Yirmi ikinci [Mesele]'dir. Sa‘leb şöyle demiştir: 'Dâne'r-racülü'; adam itaat ettiğinde de kullanılır, isyan ettiğinde de; aziz/üstün olduğunda da kullanılır, zelil olduğunda da; galip geldiğinde de kullanılır. Dolayısıyla bu [kelime] ezdâddandır (zıt anlamlı kelimelerdendir). Din kelimesi aynı zamanda âdet ve durum manasında da kullanılır; nitekim [şair] şöyle demiştir:
كَدِينِكَ مِنْ أُمِّ الْحُوَيْرِثِ قَبْلَهَا
Ondan önce Ümmü'l-Hüveyris'e karşı olan âdetin gibi...
وَقَالَ الْمُثَقِّبُ [يَذْكُرُ نَاقَتَهُ]:
el-Müsekfib de [devesini zikrederek] şöyle demiştir:
تَقُولُ إِذَا دَرَأْتُ لَهَا وَضِينِي ... أَهَذَا دِينُهُ أَبَدًا وديني
Onun için kolonumu yaydığım zaman şöyle der: "Onun da benim de âdetimiz ebediyen bu mu olacak?"
وَالدِّينُ: سِيرَةُ الْمَلِكِ. قَالَ زُهَيْرٌ:
Dîn: Hükümdarın sireti/idaresi demektir. Züheyr şöyle demiştir:
لَئِنْ حَلَلْتَ بِجَوٍّ فِي بَنِي أَسَدٍ ... فِي دِينِ عَمْرٍو وَحَالَتْ بَيْنَنَا فَدَكُ
Şayet Cevv mevkiinde Esedoğulları arasına inersen... / Amr'ın hâkimiyeti altında; oysa Fedek aramıza engel olmuştur.
أَرَادَ فِي مَوْضِعِ طَاعَةِ عَمْرٍو. وَالدِّينُ: الدَّاءُ، عَنِ اللِّحْيَانِيِّ. وَأَنْشَدَ:
[Şair burada] Amr'a itaat edilen mevkiyi kastetmiştir. Dîn: Hastalık (dert) demektir; bu Lihyânî'den nakledilmiştir. Ve şu beyti okumuştur:
يَا دين قلبك من سلمى وقد دينا
Ey kalbinin Selmâ'dan çektiği dert; oysa o [kalp] zaten derde tutulmuştu!
[سورة الفاتحة (١): آية ٥]
[Fâtiha Suresi (1): Ayet 5]
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (٥)
{ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (٥) } “[Rabbimiz!] Yalnız Sana ibadet eder ve yalnız Senden yardım dileriz” (5)
الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِيَّاكَ نَعْبُدُ" رَجَعَ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ عَلَى التَّلْوِينِ، لِأَنَّ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى هَاهُنَا خَبَرًا عَنِ اللَّهِ تَعَالَى وَثَنَاءً عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ" وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً ". ثُمَّ قَالَ:" إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً". وَعَكْسُهُ:" حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ " [يونس: ٢٢] عَلَى مَا يَأْتِي. وَ" نَعْبُدُ" مَعْنَاهُ نُطِيعُ، وَالْعِبَادَةُ الطَّاعَةُ وَالتَّذَلُّلُ. وَطَرِيقٌ مُعَبَّدٌ إِذَا كَانَ مُذَلَّلًا لِلسَّالِكِينَ، قَالَهُ الْهَرَوِيُّ. وَنُطْقُ الْمُكَلَّفِ بِهِ إِقْرَارٌ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَتَحْقِيقٌ لِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، إِذْ سَائِرُ النَّاسِ يَعْبُدُونَ سِوَاهُ مِنْ أَصْنَامٍ وَغَيْرِ ذَلِكَ." وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ" أَيْ نَطْلُبُ الْعَوْنَ وَالتَّأْيِيدَ وَالتَّوْفِيقَ. قَالَ السُّلَمِيُّ فِي حَقَائِقِهِ: سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَاذَانَ يَقُولُ: سَمِعْتُ أَبَا حَفْصٍ الْفَرْغَانِيَّ يَقُولُ: مَنْ أَقَرَّ بِ" إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ" فَقَدْ بَرِئَ مِنَ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ إِنْ قِيلَ: لِمَ قَدَّمَ الْمَفْعُولَ عَلَى الْفِعْلِ؟ قِيلَ لَهُ: قُدِّمَ اهْتِمَامًا، وَشَأْنُ الْعَرَبِ تَقْدِيمُ الْأَهَمِّ. يُذْكَرُ أَنَّ أَعْرَابِيًّا سَبَّ آخَرَ فَأَعْرَضَ الْمَسْبُوبُ عَنْهُ، فَقَالَ لَهُ السَّابُّ: إِيَّاكَ أَعْنِي: فَقَالَ لَهُ الْآخَرُ: وَعَنْكَ أُعْرِضُ، فَقَدَّمَا الْأَهَمَّ. وَأَيْضًا لِئَلَّا يَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْعَبْدِ وَالْعِبَادَةِ عَلَى الْمَعْبُودِ، فَلَا يَجُوزُ نَعْبُدُكَ وَنَسْتَعِينُكَ، وَلَا نَعْبُدُ إِيَّاكَ وَنَسْتَعِينُ إِيَّاكَ، فَيُقَدَّمُ الْفِعْلُ عَلَى كِنَايَةِ الْمَفْعُولِ، وَإِنَّمَا يُتَّبَعُ لَفْظُ الْقُرْآنِ. وَقَالَ الْعَجَّاجُ:
Yirmi üçüncü [Mesele]: Yüce Allah'ın: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana ibadet ederiz” kavli, iltifât sanatı gereğince gāib sığasından muhatap sığasına dönmüştür; çünkü surenin başından buraya kadar Yüce Allah'tan bir haber verme ve O'na bir övgü idi; tıpkı O'nun: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } “Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir” kavli gibidir. Sonra [muhataba dönerek]: { إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً } “Şüphesiz bu sizin için bir mükâfattır” buyurmuştur. Bunun zıttı da ileride geleceği üzere: { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ } [Yûnus: 22] “Hatta siz gemilerde bulunduğunuz ve o [gemiler] de onları alıp götürdüğü zaman” kavlidir. "Na‘büdü"nün anlamı 'itaat ederiz' demektir. İbadet; itaat etmek ve boyun eğmektir (tezellül). Herevî'nin dediğine göre, gelip geçenlerin ayakları altında ezilip düzlenmiş yola 'tarîkun mua‘bbedün' denir. Mükellefin bunu telaffuz etmesi, Rubûbiyeti ikrar ve Yüce Allah'a kulluğu gerçekleştirmektir; zira insanların geri kalanı O'ndan başkasına, putlara ve benzeri şeylere tapmaktadırlar. { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz”; yani yardım, teyit ve muvaffakiyet talep ederiz demektir. Sülemî 'Hakāik'ında şöyle der: Muhammed b. Abdillâh b. Şâzân'ı şöyle derken işittim: Ebû Hafs el-Fergānî'yi şöyle derken işittim: Kim { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } [ayetini] ikrar ederse, cebr ve kader [inancından] berî olur. Yirmi dördüncü [Mesele]: Şayet: 'Mef‘ûl (tümleç) neden fiilden önce getirilmiştir?' denilirse, ona şöyle cevap verilir: Önemine binaen öne geçirilmiştir; çünkü Arapların âdeti daha önemli olanı öne almaktır. Anlatıldığına göre bir bedevî diğerine sövmüş, kendisine sövülen kişi de ondan yüz çevirmiştir. Bunun üzerine söven kişi: 'İyyâke a‘nî' (Seni kastediyorum) deyince, diğeri ona: 'Ve anke u‘ridu' (Ben de senden yüz çeviriyorum) demiştir; böylece her ikisi de en önemli olanı öne geçirmiştir. Ayrıca kulun ve ibadetin zikrinin Mâbûd'un (ibadet edilenin) önüne geçmemesi içindir. Bu yüzden 'Na‘büdüke ve neste‘înüke' caiz olmadığı gibi 'Na‘büdü iyyâke ve neste‘înü iyyâke' de caiz değildir; böylece fiil, mef‘ûlün kinayesi (zamiri) üzerine takdim edilmiş olur; oysa sadece Kur'an'ın lafzına tâbi olunur. el-Accâc şöyle demiştir:
إِيَّاكَ أَدْعُو فَتَقَبَّلْ ملقي ... واغفر خطاياي وكثر ورقي
Yalnız Sana yalvarırım, kabul buyur yakarışımı, / Bağışla günahlarımı ve çoğalt malımı.
وَيُرْوَى: وَثَمِّرْ. وَأَمَّا قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Bir rivayette de 've semmir' (nemalandır/bereketlendir) şeklindedir. Şairin şu sözüne gelince:
إِلَيْكَ حَتَّى بَلَغَتْ إِيَّاكَا
Sana doğru, tâ ki ulaştı sana...
فَشَاذٌّ لَا يُقَاسُ عَلَيْهِ. وَالْوَرِقُ بِكَسْرِ الرَّاءِ مِنَ الدَّرَاهِمِ، وَبِفَتْحِهَا الْمَالُ. وَكَرَّرَ الِاسْمَ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَنَسْتَعِينُ غَيْرَكَ. الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْقُرَّاءِ وَالْعُلَمَاءِ عَلَى شَدِّ الْيَاءِ مِنْ" إِيَّاكَ" فِي الْمَوْضِعَيْنِ. وَقَرَأَ عَمْرُو بْنُ قَائِدٍ:" إِيَاكَ" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَتَخْفِيفِ الْيَاءِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ كَرِهَ تَضْعِيفَ الْيَاءِ لِثِقَلِهَا وَكَوْنِ الْكِسْرَةِ قَبْلَهَا. وَهَذِهِ قِرَاءَةٌ مَرْغُوبٌ عَنْهَا، فَإِنَّ الْمَعْنَى يَصِيرُ: شَمْسَكَ نَعْبُدُ أَوْ ضَوْءَكَ، وَإِيَاةُ الشَّمْسُ (بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ): ضَوْءُهَا، وَقَدْ تُفْتَحُ. وقال:
Bu şâzzdır, buna kıyas yapılamaz. 'Verik' râ harfinin kesresiyle dirhemler (gümüş para); fethasıyla ise mal demektir. 'Yalnız Sana ibadet ederiz ama başkasından yardım dileriz' gibi bir vehim oluşmasın diye isim [zamir] tekrarlanmıştır. Yirmi beşinci [Mesele]: Kurrâ ve âlimlerin cumhuru her iki yerdeki { إِيَّاكَ } kelimesinin yâ'sını şeddeli okumuştur. Amr b. Fâid ise hemzenin kesresi ve yâ'nın şeddesiz (tahfifli) okunuşuyla 'İyâke' şeklinde okumuştur; çünkü yâ harfinin ağırlığı ve öncesindeki kesre sebebiyle yâ'nın şeddelenmesini hoş görmemiştir. Ancak bu, yüz çevrilen (terk edilen) bir kıraattir; çünkü o takdirde mana: 'Senin güneşine taparız' veya 'ışığına taparız' şekline dönüşür. Zira 'iyâtü'ş-şems' (hemzenin kesresiyle): Güneşin ışığı demektir; bazen fetha ile de okunur. Şair şöyle demiştir:
سَقَتْهُ إِيَاةُ الشَّمْسُ إِلَّا لِثَاتِهِ ... أُسِفَّ فَلَمْ تَكْدِمْ عَلَيْهِ بِإِثْمِدِ
Güneşin ışığı diş etleri müstesna onu suladı (parlattı)... / [Dişlerine] sürme tozu serpilmişti de ismid taşından bir iz kalmamıştı.
فَإِنْ أَسْقَطْتَ الْهَاءَ مَدَدْتَ. وَيُقَالُ: الْإِيَاةُ لِلشَّمْسِ كَالْهَالَةِ لِلْقَمَرِ، وَهِيَ الدَّارَةُ حَوْلَهَا. وَقَرَأَ الْفَضْلُ الرَّقَاشِيُّ:" إِيَّاكَ" (بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ) وَهِيَ لُغَةٌ مَشْهُورَةٌ. وَقَرَأَ أَبُو السَّوَّارِ الْغَنَوِيُّ:" هِيَّاكَ" فِي الْمَوْضِعَيْنِ، وَهِيَ لُغَةٌ، قَالَ:
Şayet hâ harfini düşürürsen [iyâ' şeklinde] uzatırsın. Şöyle de denilir: Güneş için 'iyâ', ay için 'hâle' (ay ağılı) gibidir; yani etrafındaki haledir. el-Fadl er-Rakaşî ise (hemzenin fethasıyla) 'Eyyâke' okumuştur; bu da meşhur bir lehçedir. Ebü's-Sevvâr el-Ganevî ise her iki yerde de 'Hiyyâke' okumuştur; bu da bir lehçedir; [şair] şöyle demiştir:
فَهِيَّاكَ وَالْأَمْرُ الَّذِي إِنْ تَوَسَّعَتْ ... مَوَارِدُهُ ضَاقَتْ عَلَيْكَ مَصَادِرُهُ
Giriş yolları genişledikçe çıkış yolları... / Sana daralacak olan o işten sakın!
السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ" وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ" (٥) عَطْفُ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ:" نَسْتَعِينُ" بِكَسْرِ النُّونِ، وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ وَأَسَدٍ وَقَيْسٍ وَرَبِيعَةَ، لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ مِنَ اسْتَعَانَ، فَكُسِرَتِ النُّونُ كَمَا تُكْسَرُ أَلِفُ الْوَصْلِ. وَأَصْلُ" نَسْتَعِينُ" نَسْتَعْوِنُ، قُلِبَتْ حَرَكَةُ الْوَاوِ إِلَى الْعَيْنِ فصارت ياء، والمصدر
Yirmi altıncı [mesele]: { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” (5), cümlenin cümleye atfıdır. Yahyâ b. Vessâb ve el-A‘meş, [kelimenin] 'iste‘âne' (اسْتَعَانَ) fiilinden geldiğine delalet etsin diye, vasıl hemzesi esrelendiği gibi nûn harfini de esreleyerek 'niste‘în' şeklinde okumuşlardır; bu da Temîm, Esed, Kays ve Rebîa [kabilelerinin] lehçesidir. 'Neste‘în' (نَسْتَعِينُ) kelimesinin aslı 'neste‘vinu' (نَسْتَعْوِنُ) olup vâv harfinin harekesi ayın harfine aktarılmış, böylece [vâv harfi] yâ'ya dönüşmüştür. Masdarı ise
اسْتِعَانَةُ، وَالْأَصْلُ اسْتِعْوَانٌ، قُلِبَتْ حَرَكَةُ الْوَاوِ إِلَى الْعَيْنِ فَانْقَلَبَتْ أَلِفًا وَلَا يَلْتَقِي سَاكِنَانِ فَحُذِفَتِ الْأَلِفُ الثَّانِيَةُ لِأَنَّهَا زَائِدَةٌ، وَقِيلَ الْأُولَى لِأَنَّ الثانية للمعنى، ولزمت الهاء عوضا.
'istiâne'dir. Aslı 'isti‘vân' olup vâvın harekesi ayın harfine aktarılmış, böylece elif harfine dönüşmüştür. İki sakin bir araya gelemeyeceğinden, zait olduğu için ikinci elif hazfedilmiştir; bir görüşe göre manaya delalet ettiği için [ikinci elif bırakılıp] birinci elif hazfedilmiş ve ivaz (bedel) olarak kelimenin sonuna hâ [tâ-i merbûta] eklenmesi zorunlu kılınmıştır.
[سورة الفاتحة (١): آية ٦]
[Fâtiha Suresi (1): Ayet 6]
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ (٦)
{ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ (٦) } “Bizi doğru yola ilet” (6)
السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ قَوْلُهُ تَعَالَى: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ اهْدِنَا دُعَاءٌ وَرَغْبَةٌ مِنَ الْمَرْبُوبِ إِلَى الرَّبِّ، وَالْمَعْنَى: دُلَّنَا عَلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ وَأَرْشِدْنَا إِلَيْهِ، وَأَرِنَا طَرِيقَ هِدَايَتِكَ الْمُوَصِّلَةِ إِلَى أُنْسِكَ وَقُرْبِكَ. قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: فَجَعَلَ اللَّهُ جَلَّ وَعَزَّ عِظَمَ الدُّعَاءِ وَجُمْلَتَهُ مَوْضُوعًا فِي هَذِهِ السُّورَةِ، نِصْفُهَا فِيهِ مَجْمَعُ الثَّنَاءِ، وَنِصْفُهَا فِيهِ مَجْمَعُ الْحَاجَاتِ، وَجَعَلَ هَذَا الدُّعَاءَ الَّذِي فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَفْضَلَ مِنَ الَّذِي يَدْعُو بِهِ [الدَّاعِي] لِأَنَّ هَذَا الْكَلَامَ قَدْ تَكَلَّمَ بِهِ رَبُّ الْعَالَمِينَ، فَأَنْتَ تَدْعُو بِدُعَاءٍ هُوَ كَلَامُهُ الَّذِي تكلم به، وفي الحديث: (ليس شي أَكْرَمَ عَلَى اللَّهِ مِنَ الدُّعَاءِ). وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَرْشِدْنَا بِاسْتِعْمَالِ السُّنَنِ فِي أَدَاءِ فَرَائِضِكَ، وَقِيلَ: الْأَصْلُ فِيهِ الْإِمَالَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ " [الأعراف: ١٥٦] أَيْ مِلْنَا، وَخَرَجَ ﵇ فِي مَرَضِهِ يَتَهَادَى بَيْنَ اثْنَيْنِ، أَيْ يَتَمَايَلُ. وَمِنْهُ الْهَدِيَّةُ، لِأَنَّهَا تُمَالُ مِنْ مَلِكٍ إِلَى مَلِكٍ. وَمِنْهُ الْهَدْيُ لِلْحَيَوَانِ الَّذِي يُسَاقُ إِلَى الْحَرَمِ، فَالْمَعْنَى مِلْ بِقُلُوبِنَا إِلَى الْحَقِّ. وَقَالَ الْفُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ:" الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ" طَرِيقُ الْحَجِّ، وَهَذَا خَاصٌّ وَالْعُمُومُ أَوْلَى. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَنَفِيَّةِ فِي قَوْلِهِ ﷿" اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ": هُوَ دين الله الذي لا يقبل من العبادة غَيْرَهُ. وَقَالَ عَاصِمٌ الْأَحْوَلُ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ:" الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ" رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَصَاحِبَاهُ مِنْ بَعْدِهِ. قَالَ عَاصِمٌ فَقُلْتُ لِلْحَسَنِ: إِنَّ أَبَا الْعَالِيَةِ يَقُولُ:" الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ" رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَصَاحِبَاهُ، قَالَ: صَدَقَ وَنَصَحَ. الثَّامِنَةُ وَالْعِشْرُونَ أَصْلُ الصِّرَاطِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الطَّرِيقُ، قَالَ عَامِرُ بْنُ الطُّفَيْلِ:
Yirmi yedinci [Mesele]: Yüce Allah'ın: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } kavli. 'İhdinâ' (Bizi ilet), kuldan Rabbe yönelik bir dua ve yakarıştır. Anlamı: Bize dosdoğru yolu göster, bizi ona ilet ve bize Senin ünsiyetine ve yakınlığına ulaştıran hidayet yolunu göster demektir. Bazı âlimler şöyle demiştir: 'Allah celle ve azze, duanın en yücesini ve tamamını bu sureye koymuştur; yarısı övgülerin toplandığı yerdir, diğer yarısı ise ihtiyaçların/taleplerin toplandığı yerdir. Bu suredeki duayı, [dua edenin] kendi yaptığı duadan daha faziletli kılmıştır; zira bu kelâmı bizzat Âlemlerin Rabbi konuşmuştur; dolayısıyla sen O'nun bizzat konuştuğu kelâmı olan bir dua ile dua etmektesin.' Hadiste de şöyle buyrulmuştur: (Allah katında duadan daha değerli hiçbir şey yoktur). Şöyle de denilmiştir: Anlamı; farzlarını eda ederken sünnetleri uygulamak suretiyle bizi doğruya ilet demektir. Bir görüşe göre kelimenin asıl manası meylettirmektir; nitekim Yüce Allah'ın: { إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } [el-A‘râf: 156] kavli 'Sana meylettik' (yöneldik) demektir. Peygamber aleyhisselâm da hastalığı esnasında iki kişinin arasında meyilleşerek (sallanarak) çıkmıştı. 'Hediye' de buradan gelir; çünkü bir hükümdardan diğer hükümdara meylettirilir (gönderilir). Harem'e sevk edilen hayvana 'hedy' denilmesi de bundandır. Buna göre mana: Kalplerimizi hakka meylettir demektir. Fudayl b. İyâz ise: "es-Sırâta'l-müstekîm" hac yoludur demiştir; ancak bu özel bir anlamdır, genel olması ise daha evladır. Muhammed b. el-Hanefiyye, O azze ve celle'nin: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } kavli hakkında şöyle demiştir: 'O, Allah'ın kullardan kendisinden başkasını kabul etmeyeceği dinidir.' Âsım el-Ahvel, Ebü'l-Âliye'den rivayetle şöyle demiştir: "es-Sırâta'l-müstekîm", Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem ile ondan sonraki iki arkadaşıdır. Âsım der ki: Hasan[-ı Basrî]'ye: 'Ebû'l-Âliye "es-Sırâta'l-müstekîm", Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile iki arkadaşıdır diyor' dedim. O da: 'Doğru söylemiş ve samimi davranmıştır' dedi. Yirmi sekizinci [Mesele]: Arap kelamında 'es-sırât'ın aslı yoldur. Âmir b. et-Tufeyl şöyle demiştir:
شَحَنَّا أَرْضَهُمْ بِالْخَيْلِ حَتَّى ... تَرَكْنَاهُمْ أَذَلَّ مِنَ الصِّرَاطِ
Topraklarını atlarla öyle bir doldurduk ki... / Sonunda onları yoldan (sırâttan) daha zelil bir halde bıraktık.
وَقَالَ جَرِيرٌ:
Cerîr de şöyle demiştir:
أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى صِرَاطٍ ... إِذَا اعْوَجَّ الْمَوَارِدُ مُسْتَقِيمِ
Müminlerin emiri öyle bir yol (sırât) üzerindedir ki... / Suya varan yollar eğrilip bükülse de o dosdoğrudur.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
فصد عن نهج الصراط الواضح
Böylece apaçık sırâtın (yolun) caddesinden yüz çevirdi.
وحكى النقاش: الصراط الطريق بلغة الروم، قال ابن عطية: وهذا ضعيف جدا. وقرى: السِّرَاطُ (بِالسِّينِ) مِنَ الِاسْتِرَاطِ بِمَعْنَى الِابْتِلَاعِ، كَأَنَّ الطريق يسترط من يسلكه. وقرى بين الزاي والصاد. وقرى بزاء خَالِصَةٍ وَالسِّينُ الْأَصْلُ. وَحَكَى سَلَمَةُ عَنِ الْفَرَّاءِ قَالَ: الزِّرَاطُ بِإِخْلَاصِ الزَّايِ لُغَةٌ لِعُذْرَةَ وَكَلْبٍ وَبَنِي الْقَيْنِ، قَالَ: وَهَؤُلَاءِ يَقُولُونَ [فِي أَصْدَقِ]: أَزْدَقُ. وَقَدْ قَالُوا: الْأَزْدُ وَالْأَسْدُ وَلَسِقَ بِهِ وَلَصِقَ بِهِ. وَ" الصِّراطَ" نُصِبَ عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي، لِأَنَّ الْفِعْلَ مِنَ الْهِدَايَةِ يَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي بِحَرْفِ جَرٍّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ". [الصافات: ٢٣]. وَبِغَيْرِ حَرْفٍ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ." الْمُسْتَقِيمَ" صِفَةٌ لِ" الصِّراطَ"، وَهُوَ الَّذِي لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ وَلَا انْحِرَافَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ" [الانعام: ١٥٣] وَأَصْلَهُ مُسْتَقْوِمٌ، نُقِلَتِ الْحَرَكَةُ إِلَى الْقَافِ وَانْقَلَبَتِ الواو ياء لانكسار ما قبلها.
en-Nakkâş, es-sırât kelimesinin Rûm (Bizans/Grek) dilinde yol anlamına geldiğini nakletmiştir. İbn Atiyye ise: 'Bu çok zayıf bir görüştür' demiştir. Yutmak manasına gelen el-istisrat kökünden (sîn harfiyle) 'es-Sirât' şeklinde de okunmuştur; sanki yol, üzerinde yürüyeni yutmaktadır. Zây ile sâd arası bir sesle de okunmuştur. Halis zây ile [ez-Zırât şeklinde] de okunmuştur; asıl olan ise sîn iledir. Seleme, Ferrâ'dan naklederek şöyle demiştir: Halis zây ile 'ez-Zırât' okunuşu Uzre, Kelb ve Benü'l-Kayn kabilelerinin lehçesidir. Dedi ki: Bunlar 'asdak' yerine 'ezdek' derler. Nitekim el-Ezd ve el-Esd, lesika bihî ve lasika bihî de demişlerdir. { الصِّراطَ } kelimesi ikinci mef‘ûl olduğu için nasb edilmiştir; çünkü hidayet fiili ikinci mef‘ûlüne cer harfi ile de geçer; nitekim Yüce Allah: { فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ } [es-Sâffât: 23] “Onları cehennemin yoluna sevk edin” buyurmuştur. Bu ayette olduğu gibi cer harfsiz de geçer. { الْمُسْتَقِيمَ } kelimesi { الصِّراطَ } kelimesinin sıfatıdır; o da içinde hiçbir eğrilik ve sapma bulunmayan şeydir. Nitekim Yüce Allah: { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ } [el-En‘âm: 153] “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun” buyurmuştur. Aslı 'müstakvim'dir; hareke kāf harfine aktarılmış ve kendisinden önceki harfin kesreli olması sebebiyle vâv, yâ harfine dönüşmüştür.
[سورة الفاتحة (١): آية ٧]
[Fâtiha Suresi (1): Ayet 7]
صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ (٧)
{ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ (٧) } “Kendilerine lütufta bulunduğun kimselerin yoluna; gazaba uğramışların ve sapmışlarınkine değil” (7)
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın kavli:
التَّاسِعَةُ وَالْعِشْرُونَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ. صِرَاطٌ بَدَلٌ مِنَ الْأَوَّلِ بَدَلُ الشَّيْءِ مِنَ الشَّيْءِ، كَقَوْلِكَ: جَاءَنِي زَيْدٌ أَبُوكَ. وَمَعْنَاهُ: أَدِمْ هِدَايَتَنَا، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يُهْدَى إِلَى الطَّرِيقِ ثُمَّ يُقْطَعُ بِهِ. وَقِيلَ: هُوَ صِرَاطٌ آخَرُ، وَمَعْنَاهُ العلم بالله ﷿ والفهم عنه، قال جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ. وَلُغَةُ الْقُرْآنِ" الَّذِينَ" فِي الرَّفْعِ وَالنَّصْبِ وَالْجَرِّ، وَهُذَيْلٌ تَقُولُ: اللَّذُونَ فِي الرَّفْعِ، وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ: اللَّذُو، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ الَّذِي وَسَيَأْتِي. وَفِي" عَلَيْهِمْ" عَشْرُ لُغَاتٍ، قُرِئَ بِعَامَّتِهَا:" عَلَيْهِمْ" بِضَمِّ الْهَاءِ وَإِسْكَانِ الْمِيمِ." وَعَلَيْهِمْ" بِكَسْرِ الْهَاءِ وَإِسْكَانِ الْمِيمِ. وَ" عَلَيْهِمِي" بِكَسْرِ الْهَاءِ وَالْمِيمِ وَإِلْحَاقِ يَاءٍ بَعْدَ الْكَسْرَةِ. وَ" عَلَيْهِمُو" بِكَسْرِ الْهَاءِ وَضَمِّ الْمِيمِ وَزِيَادَةِ وَاوٍ بَعْدَ الضَّمَّةِ. وَ" عَلَيْهُمُو" بِضَمِّ الْهَاءِ وَالْمِيمِ كِلْتَيْهِمَا وَإِدْخَالِ وَاوٍ بَعْدَ الْمِيمِ وَ" عَلَيْهُمُ" بِضَمِّ الْهَاءِ وَالْمِيمِ مِنْ غَيْرِ زِيَادَةِ وَاوٍ. وَهَذِهِ الْأَوْجُهُ السِّتَّةُ مَأْثُورَةٌ عَنِ الْأَئِمَّةِ مِنَ الْقُرَّاءِ. وَأَوْجُهٌ أَرْبَعَةٌ مَنْقُولَةٌ عَنِ العرب غير محكية عن القراء:
Yirmi Dokuzuncu [Mesele]: { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine lütufta bulunduğun kimselerin yoluna”. [Buradaki] 'Sırât', tıpkı senin: “Baban Zeyd bana geldi” demen gibi birincisinden şeyin şeyden bedeli [türünden bedeldir]. Bunun anlamı ise: “Hidayetimizi daim kıl” demektir; zira insan bazen yola iletilir, sonra da yoldan alıkonulur. [Buradaki sırâtın] başka bir yol olduğu da söylenmiştir; Ca'fer b. Muhammed bunun anlamının “Azîz ve Celîl olan Allah'ı bilmek ve O'ndan [geleni] kavramak” olduğunu söylemiştir. Kur'an'ın lügati (lehçesi); ref, nasb ve cer hallerinde 'ellezîne' (الَّذِينَ) şeklindedir. Hüzeyl kabilesi ise ref halinde 'ellezûne' (اللَّذُونَ) der. Araplardan bazısı 'el-Lezû' (اللَّذُو) der, bazısı da 'ellezî' (الَّذِي) der; [bu konu] ileride gelecektir. 'Aleyhim' (عَلَيْهِمْ) lafzında ise on lügat (söyleyiş biçimi) vardır ve ekseriyetiyle kıraat edilmiştir: Hâ'nın dammesi ve mîmin sükûnu ile 'aleyhüm' (عَلَيْهُمْ); hâ'nın kesresi ve mîmin sükûnu ile 'aleyhim' (عَلَيْهِمْ); hâ ve mîmin kesresi ve kesreden sonra bir yâ ilavesiyle 'aleyhimî' (عَلَيْهِمِي); hâ'nın kesresi, mîmin dammesi ve dammeden sonra bir vâv ziyadesiyle 'aleyhimû' (عَلَيْهِمُو); hem hâ'nın hem mîmin dammesi ve mîmden sonra bir vâv dahil edilmesiyle 'aleyhümû' (عَلَيْهُمُو); vâv ziyadesi olmaksızın hem hâ'nın hem mîmin dammesiyle 'aleyhümü' (عَلَيْهُمُ). Bu altı vecih, kurrâ imamlarından rivayet edilmiştir. Dört vecih ise Araplardan nakledilmiş olup kurrâdan rivayet edilmemiştir:
" عَلَيْهُمِي" بِضَمِّ الْهَاءِ وَكَسْرِ الْمِيمِ وَإِدْخَالِ يَاءٍ بَعْدَ الْمِيمِ، حَكَاهَا الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ عَنِ الْعَرَبِ. وَ" عَلَيْهُمِ" بِضَمِّ الْهَاءِ وَكَسْرِ الْمِيمِ مِنْ غَيْرِ زِيَادَةِ يَاءٍ. وَ" عَلَيْهِمُ" بِكَسْرِ الْهَاءِ وَضَمِّ الْمِيمِ مِنْ غَيْرِ إِلْحَاقِ وَاوٍ. وَ" عَلَيْهِمِ" بِكَسْرِ الْهَاءِ وَالْمِيمِ وَلَا يَاءَ بَعْدَ الْمِيمِ. وَكُلُّهَا صَوَابٌ، قَالَهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ. الْمُوفِيَةُ الثَّلَاثِينَ قَرَأَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَابْنُ الزُّبَيْرِ ﵄" صِرَاطَ مَنْ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ". وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْمُنْعَمِ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهُ أَرَادَ صِرَاطَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ. وَانْتَزَعُوا ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً " [النساء: ٦٩]. فَالْآيَةُ تَقْتَضِي أَنَّ هَؤُلَاءِ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ، وَهُوَ الْمَطْلُوبُ فِي آيَةِ الْحَمْدِ، وَجَمِيعُ مَا قِيلَ إِلَى هَذَا يَرْجِعُ، فَلَا مَعْنَى لِتَعْدِيدِ الْأَقْوَالِ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ. الْحَادِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ وَالْمُعْتَزِلَةِ وَالْإِمَامِيَّةِ، لِأَنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ إِرَادَةَ الْإِنْسَانِ كَافِيَةٌ فِي صُدُورِ أَفْعَالِهِ مِنْهُ، طَاعَةً كَانَتْ أَوْ مَعْصِيَةً، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ عِنْدَهُمْ خَالِقٌ لِأَفْعَالِهِ، فَهُوَ غَيْرُ مُحْتَاجٍ فِي صُدُورِهَا عَنْهُ إِلَى رَبِّهِ، وَقَدْ أَكْذَبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِذْ سَأَلُوهُ الْهِدَايَةَ إِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ، فَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ إِلَيْهِمْ وَالِاخْتِيَارُ بِيَدِهِمْ دُونَ رَبِّهِمْ لَمَا سَأَلُوهُ الْهِدَايَةَ، وَلَا كَرَّرُوا السُّؤَالَ فِي كُلِّ صَلَاةٍ، وَكَذَلِكَ تَضَرُّعُهُمْ إِلَيْهِ فِي دَفْعِ الْمَكْرُوهِ، وَهُوَ مَا يُنَاقِضُ الْهِدَايَةَ حَيْثُ قَالُوا:" صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ" [الفاتحة: الآية]. فَكَمَا سَأَلُوهُ أَنْ يَهْدِيَهُمْ سَأَلُوهُ أَلَّا يُضِلُّهُمْ، وَكَذَلِكَ يَدْعُونَ فَيَقُولُونَ:" رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا " [آل عمران: ٨] الْآيَةَ. الثَّانِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ (٧) اخْتُلِفَ فِي" الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ" وَ" الضَّالِّينَ" مَنْ هُمْ فَالْجُمْهُورُ أَنَّ الْمَغْضُوبَ عَلَيْهِمُ الْيَهُودُ، وَالضَّالِّينَ النَّصَارَى، وَجَاءَ ذَلِكَ مُفَسَّرًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَدِيثِ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ وَقِصَّةِ إِسْلَامِهِ، أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ فِي مُسْنَدِهِ، وَالتِّرْمِذِيُّ فِي جَامِعِهِ. وَشَهِدَ لهذا التفسير
"Aleyhumî" (عَلَيْهُمِي): Hâ'nın dammesi, mîm'in kesresi ve mîm'den sonra bir yâ harfi ilavesiyle [okunuşudur]. Bunu el-Hasen el-Basrî Araplardan nakletmiştir. "Aleyhumi" (عَلَيْهُمِ): Hâ'nın dammesi ve mîm'in kesresi ile yâ ilavesi olmaksızın [okunuşudur]. "Aleyhimu" (عَلَيْهِمُ): Hâ'nın kesresi ve mîm'in dammesi ile [sonuna] bir vâv bitiştirilmeksizin [okunuşudur]. "Aleyhim" (عَلَيْهِمِ): Hâ'nın ve mîm'in kesresi ile ve mîm'den sonra yâ olmaksızın [okunuşudur]. İbnü'l-Enbârî: "Bunların hepsi doğrudur" demiştir. Otuzuncu [Mesele]: Ömer b. el-Hattâb ve İbnü'z-Zübeyr radıyallâhu anhümâ { صِرَاطَ مَنْ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } şeklinde okumuşlardır. Kendilerine nimet verilenlerin kimler olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: O, peygamberlerin, sıddîkların, şehitlerin ve salihlerin yolunu murat etmiştir. Bu hükmü de Yüce Allah'ın şu kavlinden çıkarmışlardır: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً } [en-Nisâ: 69] “Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştır!”. Bu ayet, onların dosdoğru yol üzere bulunmalarını iktiza etmektedir; nitekim Hamd (Fâtiha) suresindeki ayette talep edilen de budur. Söylenenlerin tamamı da bu manaya dönmektedir; dolayısıyla farklı görüşleri tek tek saymanın bir anlamı yoktur. Yardımına sığınılacak olan sadece Allah'tır. Otuz birinci [Mesele]: Bu ayette Kaderiyye, Mu'tezile ve İmamiyye'ye bir reddiye vardır. Çünkü onlar, insanın -itaat olsun masiyet olsun- fiillerinin kendisinden sudûr etmesinde iradesinin yeterli olduğuna inanırlar. Zira onlara göre insan, kendi fiillerinin yaratıcısıdır; dolayısıyla bu fiillerin kendisinden meydana gelmesinde Rabbine muhtaç değildir. Allah Teâlâ, [kulların] Kendisinden dosdoğru yola iletilmeyi (hidayeti) talep etmeleri sebebiyle bu ayette onları yalanlamıştır. Zira şayet emir kendilerine ait olsaydı ve tercih Rableri olmaksızın kendi ellerinde bulunsaydı, O'ndan hidayet dilemezler ve her namazda bu talebi tekrarlamazlardı. Aynı şekilde, hidayetin zıddı olan hoşlanılmayan şeylerin savuşturulması hususunda da { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } [el-Fâtiha: 7] diyerek O'na yalvarıp yakarmazlardı. Nitekim kendilerini hidayete erdirmesini istedikleri gibi, kendilerini saptırmamasını da dilemişlerdir. Yine böylece dua edip: { رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا } [Âl-i İmrân: 8] “Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi eğriltme...” ayetini okurlar. Otuz ikinci [Mesele]: { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } (7) “Gazaba uğrayanların ve sapıtanlarınkine değil”. "Gazaba uğrayanlar" ile "sapıtanlar"ın kimler olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Cumhura göre, gazaba uğrayanlar Yahudiler, sapıtanlar ise Hristiyanlardır. Bu husus, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Adiyy b. Hâtim hadisinde ve onun İslâm'a giriş kıssasında tefsir edilmiş olarak rivayet edilmiştir. Bunu Ebû Dâvûd et-Tayâlisî Müsned'inde, Tirmizî de Câmi'inde tahric etmiştir. Bu tefsire...
أيضا قوله سبحانه في اليهود:" وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ" [البقرة: ٦١ وآل عمران: ١١٢]. وقال:" وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ" [الفتح: ٦] وَقَالَ فِي النَّصَارَى:" قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ " [المائدة: ٧٧]. وَقِيلَ:" الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ" الْمُشْرِكُونَ. وَ" الضَّالِّينَ" الْمُنَافِقُونَ. وَقِيلَ:" الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ" هُوَ مَنْ أَسْقَطَ فَرْضَ هَذِهِ السُّورَةِ فِي الصَّلَاةِ، وَ" الضَّالِّينَ" عَنْ بَرَكَةِ قِرَاءَتِهَا. حَكَاهُ السُّلَمِيُّ فِي حَقَائِقِهِ وَالْمَاوَرْدِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَلَيْسَ بِشَيْءٍ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَهَذَا وَجْهٌ مَرْدُودٌ، لِأَنَّ مَا تَعَارَضَتْ فِيهِ الْأَخْبَارُ وَتَقَابَلَتْ فِيهِ الْآثَارُ وَانْتَشَرَ فِيهِ الْخِلَافُ، لَمْ يَجُزْ أَنْ يُطْلَقَ عَلَيْهِ هَذَا الْحُكْمُ. وَقِيلَ:" الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ" بِاتِّبَاعِ الْبِدَعِ، وَ" الضَّالِّينَ" عَنْ سُنَنِ الْهُدَى. قُلْتُ: وَهَذَا حَسَنٌ، وَتَفْسِيرُ النَّبِيِّ ﷺ أَوْلَى وَأَعْلَى وَأَحْسَنُ. وَ" عَلَيْهِمْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، لِأَنَّ الْمَعْنَى غَضِبَ عَلَيْهِمْ. وَالْغَضَبُ فِي اللُّغَةِ الشِّدَّةُ. وَرَجُلٌ غَضُوبٌ أَيْ شَدِيدُ الْخُلُقِ. وَالْغَضُوبُ: الْحَيَّةُ الْخَبِيثَةُ لِشِدَّتِهَا. وَالْغَضْبَةُ: الدَّرَقَةُ مِنْ جِلْدِ الْبَعِيرِ يُطْوَى بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ، سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِشِدَّتِهَا. وَمَعْنَى الْغَضَبُ فِي صِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِرَادَةُ الْعُقُوبَةِ، فَهُوَ صِفَةُ ذَاتٍ، وَإِرَادَةُ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ صِفَاتِ ذَاتِهِ، أَوْ نَفْسُ الْعُقُوبَةِ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: (إِنَّ الصَّدَقَةَ لَتُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ) فَهُوَ صِفَةُ فِعْلٍ. الثَّالِثَةُ وَالثَّلَاثُونَ" وَلَا الضَّالِّينَ" الضَّلَالُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ هُوَ الذَّهَابُ عَنْ سَنَنِ الْقَصْدِ وَطَرِيقِ الْحَقِّ، وَمِنْهُ: ضَلَّ اللَّبَنُ فِي الْمَاءِ أي غاب. ومنه:" أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ" [السجدة: ١٠] أَيْ غِبْنَا بِالْمَوْتِ وَصِرْنَا تُرَابًا، قَالَ:
Ayrıca Sübhânehu'nun Yahudiler hakkındaki şu kavli: { وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } [el-Bakara: 61 ve Âl-i İmrân: 112] “Ve Allah'tan bir gazaba uğradılar”. Yine şöyle buyurmuştur: { وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } [el-Feth: 6] “Allah onlara gazap etmiştir”. Hristiyanlar hakkında ise şöyle buyurmuştur: { قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } [el-Mâide: 77] “Daha önce gerçekten sapmış, birçoğunu da saptırmış ve doğru yoldan sapıp gitmişlerdi”. 'el-Mağdûbi aleyhim'in müşrikler, 'ed-Dâllîn'in ise münafıklar olduğu da söylenmiştir. 'el-Mağdûbi aleyhim'in namazda bu surenin farziyetini düşüren kimse, 'ed-Dâllîn'in ise onun kıraatinin bereketinden sapan kimse olduğu da söylenmiştir. Bunu Sülemî 'Hakāik'ında, Mâverdî de tefsirinde nakletmiştir; ancak bu bir hiçtir (asılsızdır). Mâverdî şöyle demiştir: 'Bu reddedilen bir vecihtir; zira haberlerin çeliştiği, rivayetlerin karşıtlaştığı ve hakkında ihtilafın yayıldığı bir meseleye bu hükmün verilmesi caiz değildir.' 'el-Mağdûbi aleyhim'in bidatlere uymakla [gazaba uğrayanlar], 'ed-Dâllîn'in ise hidayet sünnetlerinden sapanlar olduğu da söylenmiştir. Derim ki: Bu da güzeldir; fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tefsiri daha evla, daha üstün ve daha güzeldir. { عَلَيْهِمْ } ref mahallindedir; çünkü mana 'onlara gazap edildi' demektir. Gazap lügatte şiddet demektir. 'Recülün gadûb', ahlakı/öfkesi şiddetli adam demektir. 'el-Gadûb', şiddetinden ötürü zehirli yılana denir. 'el-Gadbe' ise devenin derisinden kat kat yapılan kalkandır; sağlamlığı ve sertliği sebebiyle böyle isimlendirilmiştir. Allah Teâlâ'nın sıfatı olarak gazabın manası cezalandırma iradesidir; bu durumda o zâtî bir sıfattır ve Allah Teâlâ'nın iradesi O'nun zâtî sıfatlarındandır; yahut bizzat cezanın kendisidir; nitekim hadiste: (Şüphesiz sadaka Rabbin gazabını söndürür) buyrulmuştur ki bu durumda o fiilî bir sıfattır. Otuz üçüncü [Mesele]: { وَلَا الضَّالِّينَ }. Dalâlet Arap kelamında dosdoğru hedeften ve hak yoldan sapmaktır. Sütün suya karışıp kaybolması için 'dalle'l-lebenü fi'l-mâi' (süt suda kayboldu) denilmesi de bundandır. Nitekim: { أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ } [es-Secde: 10] “Toprakta kaybolup gittiğimiz zaman mı?” ayeti de bundandır; yani ölümle gaybûbete erip toprak olduğumuz zaman mı demektir. [Şair] şöyle demiştir:
أَلَمْ تَسْأَلْ فَتُخْبِرَكَ الدِّيَارُ ... عَنِ الْحَيِّ الْمُضَلَّلِ أَيْنَ سَارُوا
Sormadın mı ki diyarlar sana haber versin... / O yollarını şaşırmış obanın nereye gittiğini?
وَالضُّلَضِلَةُ: حَجَرٌ أَمْلَسُ يُرَدِّدُهُ الْمَاءُ فِي الْوَادِي. وَكَذَلِكَ الْغَضْبَةُ: صَخْرَةٌ فِي الْجَبَلِ مُخَالِفَةٌ لَوْنِهِ، قَالَ:
'ed-Duldıla': Vadide suyun yuvarlayıp durduğu pürüzsüz taştır. Aynı şekilde 'el-gadbe': Dağda rengi dağın renginden farklı olan kaya parçasıdır; [şair] şöyle demiştir:
أَوْ غَضْبَةٌ فِي هَضْبَةٍ مَا أَمْنَعَا
Yahut yalçın bir tepedeki sert kaya parçası ki ne kadar da korunaklıdır!
الرَّابِعَةُ وَالثَّلَاثُونَ قَرَأَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ" غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَغَيْرِ الضَّالِّينَ" وَرُوِيَ عَنْهُمَا فِي الرَّاءِ النَّصْبُ وَالْخَفْضُ فِي الْحَرْفَيْنِ، فَالْخَفْضُ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ" الَّذِينَ"
Otuz dördüncü [mesele]: Ömer b. el-Hattâb ve Übey b. Ka'b [bu kısmı] { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَغَيْرِ الضَّالِّينَ } “gazaba uğrayanların ve sapıtanların dışındakilerin” şeklinde okumuşlardır. Her ikisinden de iki yerdeki râ harfinde nasb (üstün) ve hafd (esre) rivayet edilmiştir. Hafd (esre) ile okunuş, { الَّذِينَ } kelimesinden bedel olması sebebiyledir
أَوْ مِنَ الْهَاءِ وَالْمِيمِ فِي" عَلَيْهِمْ"، أَوْ صِفَةٌ لِلَّذِينَ وَالَّذِينَ مَعْرِفَةٌ وَلَا تُوصَفُ الْمَعَارِفُ بِالنَّكِرَاتِ وَلَا النَّكِرَاتُ بِالْمَعَارِفِ، إِلَّا أَنَّ الَّذِينَ لَيْسَ بِمَقْصُودِ قَصْدِهِمْ فَهُوَ عَامٌّ، فَالْكَلَامُ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِكَ: إِنِّي لَأَمُرُّ بِمِثْلِكَ فَأُكْرِمُهُ، أَوْ لِأَنَّ" غَيْرِ" تَعَرَّفَتْ لِكَوْنِهَا بَيْنَ شَيْئَيْنِ لَا وَسَطَ بَيْنَهُمَا، كَمَا تَقُولُ: الْحَيُّ غَيْرُ الْمَيِّتِ، وَالسَّاكِنُ غَيْرُ الْمُتَحَرِّكِ، وَالْقَائِمُ غَيْرُ الْقَاعِدِ، قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ لِلْفَارِسِيِّ، وَالثَّانِي لِلزَّمَخْشَرِيِّ. وَالنَّصْبُ فِي الرَّاءِ عَلَى وَجْهَيْنِ: عَلَى الْحَالِ مِنَ الَّذِينَ، أَوْ مِنَ الْهَاءِ وَالْمِيمِ فِي عَلَيْهِمْ، كَأَنَّكَ قُلْتَ: أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ لَا مَغْضُوبًا عَلَيْهِمْ. أَوْ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ، كَأَنَّكَ قُلْتَ: إِلَّا الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ. وَيَجُوزُ النَّصْبُ بِأَعْنِي، وَحُكِيَ عَنِ الْخَلِيلِ. الْخَامِسَةُ وَالثَّلَاثُونَ" لَا" فِي قَوْلِهِ" وَلَا الضَّالِّينَ" اخْتُلِفَ فِيهَا، فَقِيلَ هِيَ زَائِدَةٌ، قَالَهُ الطَّبَرِيُّ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ " [الأعراف: ١٢]. وَقِيلَ: هِيَ تَأْكِيدٌ دَخَلَتْ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ الضَّالِّينَ مَعْطُوفٌ عَلَى الَّذِينَ، حَكَاهُ مَكِّيٌّ وَالْمَهْدَوِيُّ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ:" لَا" بِمَعْنَى غَيْرِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ عُمَرَ وَأُبَيٍّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. السَّادِسَةُ وَالثَّلَاثُونَ الْأَصْلُ فِي" الضَّالِّينَ": الضَّالِلِينَ حُذِفَتْ حَرَكَةُ اللَّامِ الْأُولَى ثُمَّ أُدْغِمَتِ اللَّامُ فِي اللَّامِ فَاجْتَمَعَ سَاكِنَانِ مَدَّةُ الْأَلِفِ وَاللَّامُ الْمُدْغَمَةُ. وَقَرَأَ أَيُّوبُ السِّخْتِيَانِيُّ:" وَلَا الضَّأْلِينَ" بِهَمْزَةٍ غَيْرِ مَمْدُودَةٍ، كَأَنَّهُ فَرَّ مِنَ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ وَهِيَ لُغَةٌ. حَكَى أَبُو زَيْدٍ قَالَ: سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ عُبَيْدٍ يَقْرَأُ:" فيومئذ لا يسئل عن ذنبه إنس ولا جأن" [الرحمن: ٣٩] فَظَنَنْتُهُ قَدْ لَحَنَ حَتَّى سَمِعْتُ مِنَ الْعَرَبِ: دَأَبَّةٌ وَشَأَبَّةٌ. قَالَ أَبُو الْفَتْحِ: وَعَلَى هَذِهِ اللُّغَةِ قَوْلُ كُثَيِّرٍ:
yahut { عَلَيْهِمْ } ifadesindeki hâ ve mîm zamirinden [bedeldir]; yahut { الَّذِينَ } kelimesinin sıfatıdır. { الَّذِينَ } marifedir; marifeler nekirelerle, nekireler de marifelerle nitelenmez. Ancak { الَّذِينَ } ile belirli kimseler kastedilmediği için umumidir; dolayısıyla bu söz, senin: "Ben senin gibisine uğrar da ona ikram ederim" sözün konumundadır. Yahut { غَيْرِ } kelimesi, aralarında üçüncü bir durum bulunmayan iki şey arasında yer aldığı için marifelik kazanmıştır; nitekim senin: "Diri, ölü olmayandır", "Hareketsiz olan, hareketli olmayandır" ve "Ayakta duran, oturan olmayandır" demen gibidir. [Bu konuda] iki görüş vardır: Birincisi el-Fârisî'ye, ikincisi ez-Zemahşerî'ye aittir. [Gayr kelimesindeki] râ harfinin nasb ile [okunması] ise iki vecih üzeredir: { الَّذِينَ } kelimesinden veya { عَلَيْهِمْ } ifadesindeki hâ ve mîm zamirinden hâl olmasıdır; sanki sen: "Onlara gazap edilmiş kimseler olmaksızın nimet verdin" demiş gibi olursun. Yahut istisna üzere [mansubdur]; sanki: "Gazaba uğrayanlar müstesna" demiş gibi olursun. [Gizli bir] 'a'nî' (yani kastediyorum) fiili ile nasb yapılması da caizdir; bu [görüş] Halîl'den nakledilmiştir. Otuz beşinci [Mesele]: { وَلَا الضَّالِّينَ } sözündeki { لَا } edatında ihtilaf edilmiştir. Zâide olduğu söylenmiştir ki Taberî bu görüştedir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ } [el-A'râf: 12] “Sana emrettiğimde secde etmene ne engel oldu?” ayeti de böyledir. 'ed-Dâllîn'in 'ellezîne' kelimesine matuf olduğu zannedilmesin diye [araya] girmiş bir tekit olduğu da söylenmiştir; bunu Mekkî ve Mehdevî nakletmiştir. Kûfeliler ise: "{ لَا }, { غَيْرِ } manasındadır" demişlerdir; bu da Ömer ile Übeyy'in kıraatidir ve daha önce geçmişti. Otuz altıncı [Mesele]: { الضَّالِّينَ } kelimesinin aslı 'ed-Dâlilîn'dir. Birinci lâmın harekesi atılmış, ardından lâm lâma idğam edilmiştir; böylece elfin meddi ile idğamlı lâm olmak üzere iki sâkin bir araya gelmiştir. Eyyûb es-Sahtiyânî ise med olmaksızın hemze ile: { وَلَا الضَّأْلِينَ } şeklinde okumuştur; sanki iki sâkinin bir araya gelmesinden kaçınmıştır ve bu bir lehçedir. Ebû Zeyd naklederek şöyle demiştir: Amr b. Ubeyd'in: { فيومئذ لا يسئل عن ذنبه إنس ولا جأن } [er-Rahmân: 39] “İşte o gün ne insana ne de cine günahı sorulur.” şeklinde okuduğunu işittim ve Araplardan 'deebbeh' ve 'şeebbeh' kelimelerini işitene kadar onun dil yanlışı yaptığını zannettim. Ebü'l-Feth şöyle demiştir: Küseyyir'in şu sözü de bu lehçe üzeredir:
إِذَا مَا الْعَوَالِي بِالْعَبِيطِ احْمَأَرَّتْ
Mızrak uçları taze kanla kıpkırmızı kesildiği zaman...
نُجِزَ تَفْسِيرُ سُورَةِ الْحَمْدِ، وَلِلَّهِ الْحَمْدُ والمنة.
Hamd (Fâtiha) Suresi'nin tefsiri tamamlandı. Hamd ve minnet yalnızca Allah'a aittir.