[سورة العنكبوت (٢٩): آية ٤٨]
[Ankebût Suresi (29): Ayet 48]
وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لارْتابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨)
{ وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لارْتابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) } “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun ve elinle de onu yazmıyordun. Öyle olsaydı batıla sapanlar elbette şüpheye düşerlerdi.”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ) الضَّمِيرُ فِي" قَبْلِهِ" عَائِدٌ إِلَى الْكِتَابِ وَهُوَ الْقُرْآنُ الْمُنَزَّلُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، أَيْ وَمَا كُنْتَ يَا مُحَمَّدُ تَقْرَأُ قَبْلَهُ، وَلَا تَخْتَلِفُ إِلَى أَهْلِ الْكِتَابِ، بَلْ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ فِي غَايَةِ الْإِعْجَازِ وَالتَّضْمِينِ لِلْغُيُوبِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، فَلَوْ كُنْتَ مِمَّنْ يَقْرَأُ كِتَابًا، وَيَخُطُّ حُرُوفًا" لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ" أَيْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَكَانَ لَهُمْ فِي ارْتِيَابِهِمْ مُتَعَلَّقٌ، وَقَالُوا الَّذِي نَجِدُهُ فِي كُتُبِنَا أَنَّهُ أُمِّيٌّ لَا يَكْتُبُ وَلَا يَقْرَأُ وَلَيْسَ بِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَ أَهْلُ الْكِتَابِ يَجِدُونَ فِي كُتُبِهِمْ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ لَا يَخُطُّ وَلَا يَقْرَأُ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، قَالَ النَّحَّاسُ: دَلِيلًا عَلَى نُبُوَّتِهِ لِقُرَيْشٍ، لِأَنَّهُ لَا يَقْرَأُ وَلَا يَكْتُبُ وَلَا يُخَالِطُ أَهْلَ الْكِتَابِ وَلَمْ يَكُنْ بِمَكَّةَ أَهْلُ الْكِتَابِ فَجَاءَهُمْ بِأَخْبَارِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأُمَمِ وَزَالَتِ الرِّيبَةُ والشك.
Bunda üç mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ } “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun” buyruğudur. { قَبْلِهِ } ifadesindeki zamir kitaba, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilen Kur'an'a aittir. Yani; ey Muhammed, sen ondan önce okumuyordun, Ehl-i Kitap'a da gidip gelmiyordun; aksine biz onu sana, muazzam bir mucize, gaybları ve daha başka şeyleri ihtiva eder bir şekilde indirdik. Şayet sen bir kitap okuyan ve harfler çizen kimselerden olsaydın { لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ } “batıla sapanlar elbette şüpheye düşerlerdi”, yani Ehl-i Kitap'tan olanlar şüpheye düşerdi ve şüphelerinde tutunacak bir dayanakları olurdu da: "Bizim kitaplarımızda bulduğumuz [vasıf], onun okuma yazma bilmeyen (ümmî) biri olduğu, yazmadığı ve okumadığıdır; bu ise o değildir" derlerdi. Mücâhid dedi ki: Ehl-i Kitap kendi kitaplarında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in yazmadığını ve okumadığını buluyorlardı, bunun üzerine bu ayet indi. en-Nehhâs şöyle demiştir: Kureyş için onun peygamberliğine bir delildir; zira o okumuyor, yazmıyor ve Ehl-i Kitap ile düşüp kalkmıyordu; Mekke'de de Ehl-i Kitap yoktu. Buna rağmen onlara peygamberlerin ve ümmetlerin haberlerini getirdi ve böylece şüphe ve tereddüt ortadan kalktı.
الثَّانِيَةُ- ذَكَرَ النَّقَّاشُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّهُ قَالَ: مَا مَاتَ النَّبِيُّ ﷺ حَتَّى كَتَبَ. وَأَسْنَدَ أيضا حديث أبي كشة السَّلُولِيِّ، مُضْمَنُهُ: أَنَّهُ ﷺ قَرَأَ صَحِيفَةً لِعُيَيْنَةَ بْنِ حِصْنٍ، وَأَخْبَرَ بِمَعْنَاهَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا كُلُّهُ ضَعِيفٌ، وَقَوْلُ الْبَاجِيِّ ﵀ مِنْهُ. قُلْتُ: وَقَعَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ الْبَرَاءِ فِي صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِعَلِيٍّ:" اكْتُبِ الشَّرْطَ بَيْنَنَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ" فَقَالَ لَهُ الْمُشْرِكُونَ: لَوْ نَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ تَابَعْنَاكَ- وَفِي رِوَايَةٍ بَايَعْنَاكَ- وَلَكِنِ اكْتُبْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَأَمَرَ عليا أن يمحوها، فقال علي: والله لا أمحاه. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَرِنِي مَكَانَهَا" فَأَرَاهُ فَمَحَاهَا وَكَتَبَ ابْنُ عَبْدِ الله. قَالَ عُلَمَاؤُنَا ﵃: وَظَاهِرُ هَذَا أَنَّهُ ﵇ مَحَا تِلْكَ الْكَلِمَةَ الَّتِي هِيَ رَسُولُ اللَّهِ- ﷺ بِيَدِهِ، وَكَتَبَ مَكَانَهَا ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ. وَقَدْ رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ بِأَظْهَرَ مِنْ هَذَا. فَقَالَ: فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْكُتَّابَ فَكَتَبَ. وَزَادَ فِي طَرِيقٍ أُخْرَى: وَلَا يُحْسِنُ أَنْ يَكْتُبَ. فَقَالَ جَمَاعَةٌ: بِجَوَازِ هَذَا الظَّاهِرِ عَلَيْهِ وَأَنَّهُ كَتَبَ بِيَدِهِ، مِنْهُمِ السِّمَنَانِيُّ وَأَبُو ذَرٍّ وَالْبَاجِيُّ، وَرَأَوْا أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ قَادِحٍ فِي كَوْنِهِ أُمِّيًّا، وَلَا مُعَارِضَ بِقَوْلِهِ:" وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ" وَلَا بِقَوْلِهِ:" إِنَّا أُمَّةٌ أُمِّيَّةٌ لَا نَكْتُبُ وَلَا نَحْسُبُ" بَلْ رَأَوْهُ زِيَادَةً فِي مُعْجِزَاتِهِ، وَاسْتِظْهَارًا عَلَى صِدْقِهِ وَصِحَّةِ رِسَالَتِهِ وَذَلِكَ أَنَّهُ كَتَبَ مِنْ غَيْرِ تَعَلُّمٍ لِكِتَابَةٍ، وَلَا تَعَاطٍ لِأَسْبَابِهَا، وَإِنَّمَا أَجْرَى اللَّهُ تَعَالَى عَلَى يَدِهِ وَقَلَمِهِ حَرَكَاتٍ كَانَتْ عَنْهَا خُطُوطٌ مَفْهُومُهَا ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ لِمَنْ قَرَأَهَا، فَكَانَ ذَلِكَ خَارِقًا لِلْعَادَةِ، كَمَا أَنَّهُ ﵇ عَلِمَ عِلْمَ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ مِنْ غَيْرِ تَعَلُّمٍ وَلَا اكْتِسَابٍ، فَكَانَ ذَلِكَ أَبْلَغَ فِي مُعْجِزَاتِهِ، وَأَعْظَمَ فِي فضائله. لا يَزُولُ عَنْهُ اسْمُ الْأُمِّيِّ بِذَلِكَ، وَلِذَلِكَ قَالَ الرَّاوِي عَنْهُ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ: وَلَا يُحْسِنُ أَنْ يَكْتُبَ. فَبَقِيَ عَلَيْهِ اسْمُ الْأُمِّيِّ مَعَ كَوْنِهِ قَالَ كَتَبَ. قَالَ شَيْخُنَا أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ عُمَرَ: وَقَدْ أَنْكَرَ هَذَا كَثِيرٌ من
İkincisi- en-Nakkaş bu ayetin tefsirinde eş-Şa'bî'den rivayetle onun şöyle dediğini zikretmiştir: "Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yazmadan vefat etmedi." Ayrıca Ebû Keşe es-Selûlî'nin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Uyeyne b. Hısn'a ait bir mektubu okuduğu ve anlamını haber verdiği muhtevalı hadisini de isnadıyla rivayet etmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Bunların hepsi zayıftır; el-Bâcî'nin -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- görüşü de bu kabildendir." Ben (Kurtubî) derim ki: Sahîh-i Müslim'de Berâ'nın Hudeybiye sulhuyla ilgili hadisinde şöyle yer almaktadır: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'ye: «Aramızdaki şartı yaz: Bismillâhirrahmânirrahîm. Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed'in üzerinde uzlaştığı şartlardır» buyurdu. Müşrikler ona: "Eğer senin Allah'ın Resûlü olduğunu bilseydik sana tâbi olurduk -bir rivayette: sana biat ederdik-, lakin 'Muhammed b. Abdullah' diye yaz" dediler. Bunun üzerine [Hz. Peygamber], Ali'ye onu silmesini emretti. Ali ise: "Vallahi onu asla silmem" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bana onun yerini göster» buyurdu. O da gösterdi; bunun üzerine onu sildi ve 'İbn Abdillâh' [diye] yazdı. Âlimlerimiz -Allah onlardan razı olsun- şöyle demişlerdir: Bunun zahiri, onun aleyhisselâm "Resûlullah" -sallallâhu aleyhi ve sellem- kelimesini bizzat eliyle sildiği ve yerine "İbn Abdillâh" yazdığıdır. Buhârî bunu bundan daha açık bir lafızla rivayet etmiş ve şöyle demiştir: "Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem metni/belgeyi aldı ve yazdı." Diğer bir tarikinde ise: "Halbuki o yazı yazmayı bilmezdi" ilavesinde bulunmuştur. Aralarında es-Simnânî, Ebû Zer ve el-Bâcî'nin de bulunduğu bir grup [âlim], bu zahirin onun hakkında caiz olduğunu ve bizzat eliyle yazdığını söylemişlerdir. Onlar bunun onun ümmî oluşuna halel getirmediğini; ne { وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ } “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun ve elinle de onu yazmıyordun” buyruğuna ne de «Biz ümmî bir topluluğuz; ne yazarız ne de hesap yaparız» hadisine aykırı olduğunu savunmuşlardır. Bilakis bunu onun mucizelerinde bir artış, doğruluğuna ve peygamberliğinin sıhhatine dair ilave bir delil olarak görmüşlerdir. Zira o, yazı öğrenmeksizin ve sebeplerine tevessül etmeksizin yazmıştır. Yüce Allah onun eline ve kalemine birtakım hareketler yaptırmış, bundan da okuyan kimse için "İbn Abdillâh" anlamına gelen çizgiler/yazılar meydana gelmiştir. Dolayısıyla bu, harikulade (mucizevi) bir durum olmuştur. Nitekim o aleyhisselâm, hiçbir öğrenim ve kesb (çaba) olmaksızın öncekilerin ve sonrakilerin ilmini bilmiştir; bu da onun mucizeleri açısından daha beliğ ve faziletleri bakımından daha büyüktür. Bununla ondan ümmî vasfı kalkmaz. Nitekim râvi bu durum hakkında onun için: "Halbuki o yazı yazmayı bilmezdi" demiştir. Dolayısıyla râvinin "yazdı" demesine rağmen ümmî vasfı onda baki kalmıştır. Şeyhimiz Ebu'l-Abbâs Ahmed b. Ömer şöyle demiştir: "Bunu pek çok...
مُتَفَقِّهَةِ الْأَنْدَلُسِ وَغَيْرِهِمْ وَشَدَّدُوا النَّكِيرَ فِيهِ، وَنَسَبُوا قَائِلَهُ إِلَى الْكُفْرِ، وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى عَدَمِ الْعُلُومِ النَّظَرِيَّةِ، وَعَدَمِ التَّوَقُّفِ فِي تَكْفِيرِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَمْ يَتَفَطَّنُوا، لِأَنَّ تَكْفِيرَ الْمُسْلِمِ كَقَتْلِهِ عَلَى مَا جَاءَ عَنْهُ ﵇ فِي الصَّحِيحِ، لَا سِيَّمَا رَمْيُ مَنْ شَهِدَ لَهُ أَهْلُ الْعَصْرِ بِالْعِلْمِ وَالْفَضْلِ وَالْإِمَامَةِ، عَلَى أَنَّ الْمَسْأَلَةَ لَيْسَتْ قَطْعِيَّةً، بَلْ مُسْتَنَدُهَا ظَوَاهِرُ أَخْبَارِ آحَادٍ صَحِيحَةٍ، غَيْرَ أَنَّ الْعَقْلَ لَا يُحِيلُهَا. وَلَيْسَ فِي الشَّرِيعَةِ قَاطِعٌ يُحِيلُ وُقُوعَهَا. قُلْتُ: وَقَالَ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ مَنْ قَالَ هِيَ آيَةٌ خَارِقَةٌ، فَيُقَالُ لَهُ: كَانَتْ تَكُونُ آيَةً لَا تُنْكَرُ لَوْلَا أَنَّهَا مُنَاقِضَةٌ لِآيَةٍ أُخْرَى وَهِيَ كَوْنُهُ أُمِّيًّا لَا يَكْتُبُ، وَبِكَوْنِهِ أُمِّيًّا فِي أُمَّةٍ أُمِّيَّةٍ قَامَتِ الْحُجَّةُ، وَأُفْحِمَ الْجَاحِدُونَ، وَانْحَسَمَتِ الشُّبْهَةُ، فَكَيْفَ يُطْلِقُ اللَّهُ تَعَالَى يَدَهُ فَيَكْتُبُ وَتَكُونُ آيَةً. وَإِنَّمَا الْآيَةُ أَلَّا يَكْتُبَ، وَالْمُعْجِزَاتُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَدْفَعَ بَعْضُهَا بَعْضًا. وَإِنَّمَا مَعْنَى كَتَبَ وَأَخَذَ الْقَلَمَ، أَيْ أَمَرَ مَنْ يَكْتُبُ بِهِ مِنْ كُتَّابِهِ، وَكَانَ مِنْ كَتَبَةِ الْوَحْيِ بَيْنَ يَدَيْهِ ﷺ سِتَّةٌ وَعِشْرُونَ كَاتِبًا. الثَّالِثَةُ- ذَكَرَ الْقَاضِي عِيَاضٌ عَنْ مُعَاوِيَةَ أَنَّهُ كَانَ يَكْتُبُ بَيْنَ يَدَيِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ لَهُ:" أَلْقِ الدَّوَاةَ وَحَرِّفِ الْقَلَمَ وَأَقِمِ الْبَاءَ وَفَرِّقِ السِّينَ وَلَا تُعَوِّرِ الْمِيمَ وَحَسِّنِ اللَّهَ وَمُدَّ الرَّحْمَنَ وَجَوِّدِ الرَّحِيمَ" قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا وَإِنْ لَمْ تَصِحِّ الرِّوَايَةُ أَنَّهُ ﷺ كَتَبَ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُرْزَقَ عِلْمَ هَذَا، وَيُمْنَعَ الْقِرَاءَةَ وَالْكِتَابَةَ. قُلْتُ: هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ فِي الْبَابِ أَنَّهُ مَا كَتَبَ وَلَا حَرْفًا وَاحِدًا، وَإِنَّمَا أَمَرَ مَنْ يَكْتُبُ، وَكَذَلِكَ مَا قَرَأَ وَلَا تَهَجَّى. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ تَهَجَّى النَّبِيُّ ﷺ حِينَ ذَكَرَ الدَّجَّالَ فقال:" مكتوب بين عينيه ك اف ر" وَقُلْتُمْ إِنَّ الْمُعْجِزَةَ قَائِمَةٌ فِي كَوْنِهِ أميا، قال الله تعالى:" وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ" الْآيَةَ وَقَالَ:" إِنَّا أُمَّةٌ أُمِّيَّةٌ لَا نَكْتُبُ وَلَا نَحْسُبُ" فَكَيْفَ هَذَا؟ فَالْجَوَابُ مَا نَصَّ عَلَيْهِ ﷺ فِي حَدِيثِ حُذَيْفَةَ، وَالْحَدِيثُ كَالْقُرْآنِ يُفَسِّرُ بَعْضُهُ بَعْضًا. فَفِي حَدِيثِ حُذَيْفَةَ" يَقْرَؤُهُ كُلُّ مُؤْمِنٍ كَاتِبٍ وَغَيْرِ كَاتِبٍ" فَقَدْ نَصَّ في ذلك على غير الكتاب مِمَّنْ يَكُونُ أُمِّيًّا. وَهَذَا مِنْ أَوْضَحِ مَا يكون جليا.
bu hususta son derece sert tepki göstermişler ve bunu söyleyen kimseyi küfre nisbet etmişlerdir. Bu ise nazarî ilimlerden yoksunluğun ve Müslümanları tekfir etmekte durup düşünmemenin bir delilidir. Onlar, Sahih'te ondan aleyhisselâm rivayet edildiği üzere bir Müslümanı tekfir etmenin onu öldürmek gibi olduğunu kavrayamamışlardır; bilhassa çağdaşlarının ilmine, faziletine ve önderliğine şehadet ettiği bir kimseye bu ithamda bulunulmasını anlayamamışlardır. Kaldı ki bu mesele kat'î olmayıp dayanağı sahih âhâd haberlerin zahirleridir; üstelik akıl bunu imkânsız görmez. Şeriatta da bunun vuku bulmasını imkânsız kılacak kesin bir delil yoktur. Derim ki: Son dönem âlimlerinden bazıları: "Bu harikulade bir ayettir (mucizedir)" diyen kimseye şöyle denilir demiştir: Şayet bu durum başka bir ayetle, yani onun okuma yazma bilmeyen bir ümmî olmasıyla çelişmeseydi inkâr edilmeyecek bir ayet (mucize) olurdu. Oysa hüccet onun ümmî bir ümmet içinde ümmî olmasıyla kaim olmuş, inkârcılar susturulmuş ve şüphe kökünden kesilmiştir. Hal böyleyken Allah Teâlâ onun elini serbest bırakıp yazacak ve bu bir ayet (mucize) olacak; bu nasıl olur? Asıl mucize onun yazmamasıdır; mucizelerin birbirini hükümsüz kılması ise imkânsızdır. "Yazdı ve kalemi aldı" ifadesinin manası ise katiplerinden onunla yazacak kimseye emretti demektir. Nitekim onun sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda vahiy katiplerinden yirmi altı katip bulunmaktaydı. Üçüncüsü- Kâdî İyâz, Muâviye'den onun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda yazı yazdığını, bunun üzerine [Resûlullah'ın] ona: "Hokkayı yan yatır, kalemi eğik tut, bâ harfini dik yap, sîn harfinin dişlerini ayır, mîm harfini kör etme (içini kapatma), 'Allah' lafzını güzel yaz, 'er-Rahmân'ı uzat ve 'er-Rahîm'i güzelce yap" buyurduğunu zikretmiştir. Kâdî dedi ki: O sallallâhu aleyhi ve sellem'in yazdığına dair rivayet sahih olmasa bile, kendisine bu ilmin verilip okuma ve yazmadan menedilmiş olması uzak bir ihtimal değildir. Derim ki: Bu hususta sahih olan, onun tek bir harf dahi yazmadığı, sadece yazacak kimseye emrettiğidir. Aynı şekilde o okumamış ve hecelememiştir. Şayet: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Deccâl'i zikrettiğinde hecelemiş ve: 'Onun iki gözü arasında kâf-fe-râ yazılıdır' buyurmuştur. Siz ise mucizenin onun ümmî olmasında bulunduğunu söylüyorsunuz. Allah Teâlâ: { وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ } ayetini buyurmuş ve [Peygamber de]: 'Biz ümmî bir ümmetiz; ne yazarız ne de hesap yaparız' buyurmuştur. O halde bu durum nasıl açıklanır?" denilecek olursa; Cevap şudur: Huzeyfe hadisinde onun sallallâhu aleyhi ve sellem açıkça belirttiği husustur; zira hadis de Kur'an gibi birbirini tefsir eder. Nitekim Huzeyfe hadisinde: "Onu, okuma yazma bilen veya bilmeyen her mümin okur" buyrulmaktadır. Böylece o hususta ümmî olan kimselerden okuma yazma bilmeyenleri de açıkça belirtmiştir. Bu ise gayet açık olan şeylerin en belirginlerindendir.
[سورة العنكبوت (٢٩): آية ٤٩]
[Ankebût Suresi (29): Ayet 49]
بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الظَّالِمُونَ (٤٩)
{ بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الظَّالِمُونَ (٤٩) } “Hayır, o, kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir. Ayetlerimizi ancak zalimler inkâr eder.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ) يَعْنِي الْقُرْآنَ. قَالَ الْحَسَنُ: وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ" بَلْ هِيَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ" الْمَعْنَى بَلْ آيَاتُ الْقُرْآنِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ. قَالَ الْحَسَنُ: وَمِثْلُهُ" هَذَا بَصائِرُ" وَلَوْ كَانَتْ هَذِهِ لَجَازَ، نَظِيرُهُ" هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي" قَالَ الْحَسَنُ: أُعْطِيَتْ هَذِهِ الْأُمَّةُ الْحِفْظَ، وَكَانَ مَنْ قَبْلَهَا لَا يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ إِلَّا نَظَرًا، فَإِذَا أَطْبَقُوهُ لَمْ يَحْفَظُوا مَا فِيهِ إِلَّا النَّبِيُّونَ. فَقَالَ كَعْبٌ فِي صِفَةِ هَذِهِ الْأُمَّةِ: إِنَّهُمْ حُكَمَاءُ عُلَمَاءَ وَهُمْ فِي الْفِقْهِ أَنْبِيَاءُ. (فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ) أَيْ لَيْسَ هَذَا الْقُرْآنُ كَمَا يَقُولُهُ الْمُبْطِلُونَ مِنْ أَنَّهُ سِحْرٌ أَوْ شِعْرٌ، وَلَكِنَّهُ عَلَامَاتٌ وَدَلَائِلُ يُعْرَفُ بِهَا دِينُ اللَّهِ وَأَحْكَامُهُ. وَهِيَ كَذَلِكَ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ، وَهُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ وَالْمُؤْمِنُونَ بِهِ، يَحْفَظُونَهُ وَيَقْرَءُونَهُ. وَوَصَفَهُمْ بِالْعِلْمِ، لِأَنَّهُمْ مَيَّزُوا بِأَفْهَامِهِمْ بَيْنَ كَلَامِ اللَّهِ وَكَلَامِ الْبَشَرِ وَالشَّيَاطِينِ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَابْنُ عَبَّاسٍ:" بَلْ هُوَ" يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ" آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ" مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي كُتُبِهِمْ بِهَذِهِ الصِّفَةِ أُمِّيًّا لَا يَقْرَأُ، وَلَا يَكْتُبُ، وَلَكِنَّهُمْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَكَتَمُوا. وَهَذَا اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ. وَدَلِيلُ هَذَا الْقَوْلِ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ السَّمَيْقَعِ:" بَلْ هَذَا آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ" وَكَانَ ﵇ آيَاتٍ لَا آيَةً وَاحِدَةً، لِأَنَّهُ دَلَّ عَلَى أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ مِنْ أَمْرِ الدِّينِ، فَلِهَذَا قَالَ:" بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ". وَقِيلَ: بَلْ هُوَ ذُو آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ. (وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ) أَيِ الْكُفَّارُ، لأنهم جحدوا نبوته وما جاء به.
Yüce Allah'ın: { بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ } “Hayır, o, apaçık ayetlerdir” buyruğu Kur'an'ı kastetmektedir. el-Hasen der ki: el-Ferrâ, Abdullah'ın kıraatinde: "Hayır, onlar apaçık ayetlerdir" şeklinde olduğunu ileri sürmüştür. Mana; bilakis Kur'an'ın ayetleri apaçık ayetlerdir demektir. el-Hasen dedi ki: Bunun bir benzeri: { هَذَا بَصائِرُ } “Bu basiretlerdir” ifadesidir; şayet bu [müennes zamirle] olsaydı da caiz olurdu. Bunun dengi: { هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي } “Bu, Rabbimden bir rahmettir” ifadesidir. el-Hasen dedi ki: Bu ümmete ezberleme kabiliyeti verildi. Onlardan öncekiler ise kitaplarını ancak bakarak okurlardı; onu kapattıklarında peygamberler müstesna içindekini ezberleyemezlerdi. Ka'b bu ümmetin vasfı hakkında şöyle demiştir: "Şüphesiz onlar hikmet sahibi âlimlerdir ve fıkıhta peygamberler gibidirler." { فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde”; yani bu Kur'an, batıla sapanların iddia ettiği gibi sihir veya şiir değildir; bilakis o, Allah'ın dininin ve hükümlerinin kendisiyle bilindiği alametler ve delillerdir. Kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde de bu şekildedir; onlar da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı ve ona iman edenlerdir; onu ezberler ve okurlar. Onları ilim ile nitelemiştir; çünkü onlar anlayışlarıyla Allah'ın kelamı ile insanların ve şeytanların kelamını birbirinden ayırt etmişlerdir. Katâde ve İbn Abbâs dediler ki: { بَلْ هُوَ } “Hayır o”, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem { آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir”; yani Ehl-i Kitap'tan olanların [göğüslerindedir]. Onu kendi kitaplarında bu sıfatla, okumayan ve yazmayan bir ümmî olarak yazılı bulurlar; fakat onlar kendilerine zulmettiler ve [gerçeği] gizlediler. et-Taberî'nin tercihi de budur. Bu görüşün delili, İbn Mes'ûd ve İbnü's-Semeyka'ın: "Hayır, bu apaçık ayetlerdir" şeklindeki kıraatidir. O aleyhisselâm tek bir ayet (mucize) değil, pek çok ayet idi; çünkü din işine dair pek çok şeye delalet etmiştir. Bundan dolayı: { بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ } “Hayır, o apaçık ayetlerdir” buyurmuştur. Bir görüşe göre de: Bilakis o, apaçık ayetlere sahiptir, muzaf hazfedilmiştir. { وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ } “Ayetlerimizi ancak zalimler inkâr eder”; yani kâfirler inkâr eder. Çünkü onlar onun peygamberliğini ve getirdiği şeyleri inkâr etmişlerdir.
[سورة العنكبوت (٢٩): الآيات ٥٠ الى ٥٢]
[Ankebût Suresi (29): Ayet 50 - 52]
وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٥٢)
{ وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٥٢) } “«Ona Rabbinden mucizeler indirilmeli değil miydi?» dediler. De ki: «Mucizeler ancak Allah'ın katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.» Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette bir rahmet ve bir öğüt vardır. De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. O, göklerde ve yerde ne varsa bilir. Batıla inanıp Allah'ı inkâr edenler var ya, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.»”
قوله تعالى: (وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ) هَذَا قَوْلُ الْمُشْرِكِينَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَمَعْنَاهُ هَلَّا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ كَآيَاتِ الْأَنْبِيَاءِ. قِيلَ: كَمَا جَاءَ صَالِحٌ بِالنَّاقَةِ، وَمُوسَى بِالْعَصَا، وَعِيسَى بِإِحْيَاءِ الْمَوْتَى، أَيْ" قُلْ" لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ: (إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ) فَهُوَ يَأْتِي بِهَا كَمَا يُرِيدُ، إِذَا شَاءَ أَرْسَلَهَا وَلَيْسَتْ عِنْدِي (وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ). وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو بَكْرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" آيَةٌ" بِالتَّوْحِيدِ. وَجَمَعَ الْبَاقُونَ. وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ) هذا جواب لقولهم" لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ" أي أو لم يَكْفِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْآيَاتِ هَذَا الْكِتَابُ الْمُعْجِزُ الَّذِي قَدْ تَحَدَّيْتَهُمْ بِأَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِهِ، أَوْ بسورة منه فعجزوا، ولوا أَتَيْتَهُمْ بِآيَاتِ مُوسَى وَعِيسَى لَقَالُوا: سِحْرٌ وَنَحْنُ لَا نَعْرِفُ السِّحْرَ، وَالْكَلَامُ مَقْدُورٌ، لَهُمْ وَمَعَ ذَلِكَ عَجَزُوا عَنِ الْمُعَارَضَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَاتِ مَا رَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ جَعْدَةَ قَالَ: أَتَى النَّبِيَّ ﷺ بِكَتِفٍ فِيهِ كِتَابٌ فَقَالَ" كَفَى بِقَوْمٍ ضلالة وأن يرغبون عَمَّا جَاءَ بِهِ نَبِيُّهُمْ إِلَى مَا جَاءَ بِهِ نَبِيٌّ غَيْرُ نَبِيِّهِمْ أَوْ كِتَابٌ غَيْرُ كِتَابِهِمْ" فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ" أَخْرَجَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ الدَّارِمِيُّ فِي مُسْنَدِهِ. وَذَكَرَهُ أَهْلُ التَّفْسِيرِ فِي كُتُبِهِمْ. وَفِي مِثْلِ هَذَا قَالَ ﷺ لِعُمَرَ ﵁:" لَوْ كَانَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ حَيًّا لَمَا وَسِعَهُ إِلَّا اتِّبَاعِي" وَفِي مِثْلِهِ قَالَ ﷺ" لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَتَغَنَّ بِالْقُرْآنِ" أَيْ يَسْتَغْنِي بِهِ عَنْ غَيْرِهِ. وَهَذَا تَأْوِيلُ الْبُخَارِيِّ ﵀ فِي الْآيَةِ. وَإِذَا كَانَ لِقَاءُ رَبِّهِ بِكُلِّ حَرْفٍ عَشْرُ حَسَنَاتٍ فَأَكْثَرَ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ فِي مُقَدَّمَةِ الْكِتَابِ فَالرَّغْبَةُ عَنْهُ إِلَى غَيْرِهِ ضَلَالٌ وَخُسْرَانٌ وَغَبْنٌ وَنُقْصَانٌ. (إِنَّ فِي ذلِكَ) أَيْ فِي الْقُرْآنِ" لَرَحْمَةً" فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَقِيلَ: رَحْمَةً فِي الدُّنْيَا باستنقاذهم مِنَ الضَّلَالَةِ." وَذِكْرى " فِي الدُّنْيَا بِإِرْشَادِهِمْ بِهِ إِلَى الْحَقِّ (لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً) أَيْ قُلْ لِلْمُكَذِّبِينَ لَكَ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا يَشْهَدُ لِي بِالصِّدْقِ فِيمَا أَدَّعِيهِ مِنْ أَنِّي رَسُولُهُ، وَأَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ كِتَابُهُ. (يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) أي لا يخفى عليه شي. وَهَذَا احْتِجَاجٌ عَلَيْهِمْ فِي صِحَّةِ شَهَادَتِهِ عَلَيْهِمْ، لأنهم قد
Yüce Allah'ın: { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ } “«Ona Rabbinden mucizeler indirilmeli değil miydi?» dediler” buyruğu, müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediği sözdür. Manası; ona peygamberlerin mucizeleri gibi bir mucize indirilmeli değil miydi? demektir. Denildi ki: Tıpkı Sâlih'in deveyle, Mûsâ'nın asâ ile ve Îsâ'nın ölüleri diriltmekle geldiği gibi. Yani ey Muhammed onlara: { قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } “De ki: «Mucizeler ancak Allah'ın katındadır»” de; O onları dilediği gibi getirir, dilerse gönderir, onlar benim yanımda değildir { وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “ve ben ancak apaçık bir uyarıcıyım”. İbn Kesîr, Ebû Bekr, Hamza ve el-Kisâî tekil olarak: "Ayet (mucize)" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise çoğul okumuştur. Ebû Ubeyd'in tercihi de budur; zira Yüce Allah: { قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } buyurmuştur. Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ } “Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi?” buyruğu, onların: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ } sözlerine bir cevaptır. Yani bir benzerini veya ondan bir sure getirmeleri konusunda kendilerine meydan okuduğun, fakat aciz kaldıkları bu mucize Kitap, müşriklere mucize olarak yetmedi mi? Onlara Mûsâ ve Îsâ'nın mucizelerini getirmiş olsaydın: "Sihirdir, biz ise sihri bilmiyoruz" derlerdi; söz ise onların güç yetirebileceği bir şeydir, buna rağmen ona nazire yapmaktan aciz kalmışlardır. Denildi ki: Bu ayetlerin iniş sebebi, İbn Uyeyne'nin Amr b. Dînâr'dan, onun da Yahyâ b. Ca'de'den rivayet ettiği şu hadisedir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e üzerinde yazı bulunan bir kürek kemiği getirildi. Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Kendi peygamberlerinin getirdiğinden yüz çevirip başka bir peygamberin getirdiğine veya kendi kitaplarından başka bir kitaba yönelmeleri bir topluluk için sapıklık olarak yeter." Bunun üzerine Allah Teâlâ: { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ } ayetini indirdi. Bunu Ebû Muhammed ed-Dârimî Müsned'inde tahric etmiştir. Tefsir ehli de bunu kitaplarında zikretmiştir. Bunun bir benzerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ömer radıyallâhu anh'a şöyle buyurmuştur: "Eğer Mûsâ b. İmrân hayatta olsaydı, bana uymaktan başka bir şey yapamazdı." Yine bunun benzeri olarak o sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kur'an ile yetinmeyen (tegannî etmeyen) bizden değildir" buyurmuştur; yani onunla başkasına ihtiyaç duymayan demektir. Buhârî rahimehullâh'ın ayete dair tevili de budur. Kitabın mukaddimesinde zikrettiğimiz üzere, Rabbine kavuşması her bir harfe karşılık on sevap ve daha fazlası iken, ondan yüz çevirip başkasına yönelmek sapıklık, hüsran, aldanış ve noksanlıktır. { إِنَّ فِي ذلِكَ } yani Kur'an'da { لَرَحْمَةً } “elbette bir rahmet vardır”, dünyada ve ahirette. Dünyada onları sapıklıktan kurtarmak suretiyle bir rahmet olduğu da söylenmiştir. { وَذِكْرى } dünyada onunla hakka irşad edilmeleri hususunda bir öğüttür { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “iman eden bir kavim için”. Yüce Allah'ın: { قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً } “De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter»” buyruğu; seni yalanlayanlara de ki: Benim O'nun elçisi olduğuma ve bu Kur'an'ın O'nun kitabı olduğuna dair iddiamda doğruluğuma şahitlik edecek şahit olarak Allah yeter demektir. { يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa bilir”; yani O'na hiçbir şey gizli kalmaz. Bu, onların aleyhine O'nun şahitliğinin sıhhati konusunda onlara karşı getirilmiş bir delildir; zira onlar
أَقَرُّوا بِعِلْمِهِ فَلَزِمَهُمْ أَنْ يُقِرُّوا بِشَهَادَتِهِ. (وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ) قَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ: بِإِبْلِيسَ. وَقِيلَ: بِعِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَالْأَصْنَامِ، قَالَهُ ابْنُ شَجَرَةَ. (وَكَفَرُوا بِاللَّهِ) أَيْ لِتَكْذِيبِهِمْ بِرُسُلِهِ، وَجَحْدِهِمْ لِكِتَابِهِ. وَقِيلَ: بِمَا أَشْرَكُوا بِهِ مِنَ الْأَوْثَانِ، وَأَضَافُوا إِلَيْهِ مِنَ الْأَوْلَادِ وَالْأَضْدَادِ. (أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ) أنفسهم وأعمالهم في الآخرة.
O'nun ilmini ikrar etmişlerdir, dolayısıyla şahitliğini de ikrar etmeleri gerekmiştir. { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ } “Batıla inananlar”; Yahyâ b. Sellâm: İblis'e [inananlar] demiştir. Putlara ve heykellere ibadete [inananlar] olduğu da söylenmiştir, bunu İbn Şecere demiştir. { وَكَفَرُوا بِاللَّهِ } “ve Allah'ı inkâr edenler”; yani peygamberlerini yalanlamaları ve Kitab'ını inkâr etmeleri sebebiyle. Putları O'na ortak koşmaları, O'na çocuklar ve zıtlar isnat etmeleri sebebiyle olduğu da söylenmiştir. { أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “İşte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir”; ahirette kendilerini ve amellerini hüsrana uğratanlardır.
[سورة العنكبوت (٢٩): الآيات ٥٣ الى ٥٥]
[Ankebût Suresi (29): Ayet 53 - 55]
وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٣) يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٥٤) يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥)
{ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٣) يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٥٤) يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥) } “Senden azabın çabucak gelmesini istiyorlar. Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı, azap onlara mutlaka gelirdi. O, kendileri farkında olmadan ansızın başlarına gelecektir. Senden azabın çabucak gelmesini istiyorlar. Oysa cehennem kâfirleri mutlaka kuşatacaktır. O gün azap onları hem üstlerinden hem ayaklarının altından bürüyecek ve [Allah]: «Yaptıklarınızı tadın!» diyecektir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ) لَمَّا أَنْذَرَهُمْ بِالْعَذَابِ قَالُوا لِفَرْطِ الْإِنْكَارِ: عَجِّلْ لَنَا هَذَا الْعَذَابَ. وقيل: إن قائل ذلك النضر بن الحرث وَأَبُو جَهْلٍ حِينَ قَالَا" اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ" وَقَوْلُهُمْ:" رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ" وقوله: (وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى) فِي نُزُولِ الْعَذَابِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي هُوَ مَا وَعَدْتُكَ أَلَّا أُعَذِّبَ قَوْمَكَ وَأُؤَخِّرَهُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. بَيَانُهُ:" بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ". وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ مُدَّةُ أَعْمَارِهِمْ فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْأَجَلِ الْمُسَمَّى النَّفْخَةُ الْأُولَى، قَالَهُ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ. وَقِيلَ: الْوَقْتُ الَّذِي قَدَّرَهُ اللَّهُ لِهَلَاكِهِمْ وَعَذَابِهِمْ، قَالَهُ ابْنُ شَجَرَةَ. وَقِيلَ: هُوَ الْقَتْلُ يَوْمَ بَدْرٍ. وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَلِكُلِّ عَذَابٍ أَجَلٌ لَا يَتَقَدَّمُ وَلَا يَتَأَخَّرُ. دَلِيلُهُ قَوْلُهُ:" لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ". (لَجاءَهُمُ الْعَذابُ) يَعْنِي الَّذِي اسْتَعْجَلُوهُ. (وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً) أَيْ فَجْأَةً. (وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ) أَيْ لَا يَعْلَمُونَ بِنُزُولِهِ عَلَيْهِمْ. (يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ) أَيْ يَسْتَعْجِلُونَكَ وَقَدْ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَأَنَّهَا سَتُحِيطُ بِهِمْ لَا مَحَالَةَ، فَمَا مَعْنَى الِاسْتِعْجَالِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ وَأَصْحَابِهِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ حِينَ قَالُوا" أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً".
Yüce Allah'ın: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } “Senden azabın çabucak gelmesini istiyorlar” buyruğu; onları azapla uyardığı zaman aşırı inkârlarından ötürü: "Bu azabı bize çabuklaştır" dediler. Bunu söyleyenin en-Nadr b. el-Hâris ile Ebû Cehil olduğu söylenmiştir; nitekim onlar: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ } “Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise, gökten üzerimize taş yağdır” demişlerdi. Bir de onların: { رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ } “Rabbimiz! Hesap gününden önce payımızı bize çabucak ver” sözleridir. O'nun: { وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى } “Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı” buyruğu azabın inmesi hakkındadır. İbn Abbâs dedi ki: Yani bu, sana kavmini cezalandırmayacağıma ve onları kıyamet gününe kadar erteleyeceğime dair verdiğim sözdür. Bunun açıklaması: { بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ } “Aksine vadedilen asıl günleri kıyamettir” ayetidir. ed-Dahhâk: Bu, onların dünyadaki ömürlerinin süresidir demiştir. Belirlenmiş süreden maksadın birinci sûr üflemesi olduğu da söylenmiştir, bunu Yahyâ b. Sellâm söylemiştir. İbn Şecere ise: Allah'ın onların helaki ve azabı için takdir ettiği vakittir demiştir. Bedir günündeki öldürülme olduğu da söylenmiştir. Özetle, her azabın öne alınamayan ve ertelenemeyen belirlenmiş bir vakti vardır. Bunun delili O'nun: { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır” buyruğudur. { لَجاءَهُمُ الْعَذابُ } “azap onlara mutlaka gelirdi”; yani çabucak gelmesini istedikleri azap gelirdi. { وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً } yani apansızın gelecektir. { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “kendileri farkında olmadan”; yani üzerlerine inişini bilmeksizin gelecektir. { يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } “Senden azabın çabucak gelmesini istiyorlar”; yani O, cehennemi onlar için hazırlamışken ve o kendilerini kaçınılmaz olarak kuşatacakken senden acele gelmesini istiyorlar, öyleyse bu acele etmenin anlamı nedir? Bunun, Abdullah b. Ebî Ümeyye ve müşriklerden olan arkadaşları hakkında: { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً } “Yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşürünceye kadar” dedikleri vakit indiği de söylenmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ) قِيلَ: هُوَ مُتَّصِلٌ بِمَا هُوَ قَبْلَهُ، أَيْ يَوْمَ يُصِيبُهُمُ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ، فَإِذَا غَشِيَهُمُ الْعَذَابُ أَحَاطَتْ بِهِمْ جَهَنَّمُ. وَإِنَّمَا قَالَ" مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ" لِلْمُقَارَبَةِ وَإِلَّا فَالْغَشَيَانُ مِنْ فَوْقُ أَعَمُّ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرِ:
Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ } “O gün azap onları üstlerinden bürüyecektir” buyruğunun, kendisinden öncesine bağlı olduğu söylenmiştir; yani azap onları üstlerinden ve ayaklarının altından isabet ettiği gün [demektir]. Azap onları bürüdüğü zaman cehennem onları kuşatmış olur. "Ayaklarının altından" demesi ise yakınlıktan dolayıdır; aksi takdirde bürümek üstten daha şamildir. Nitekim şair şöyle demiştir:
عَلَفْتُهَا تِبْنًا وَمَاءً بَارِدًا
Ona saman ve soğuk su yedirdim.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
لَقَدْ كَانَ قَوَّادَ الْجِيَادِ إِلَى الْعِدَا ... عَلَيْهِنَّ غَابٌ مِنْ قَنًى وَدُرُوعِ
O, soylu atları düşmanlara doğru sevk ederdi... Üzerlerinde kargılardan ve zırhlardan bir orman vardı.
" (وَيَقُولُ ذُوقُوا) " قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالْكُوفَةِ:" نَقُولُ" بِالنُّونِ. الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ. وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ، لِقَوْلِهِ:" قُلْ كَفى بِاللَّهِ" وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمَلَكُ الْمُوَكَّلُ بِهِمْ يَقُولُ" ذُوقُوا" والقراءتان تَرْجِعُ إِلَى مَعْنَى. أَيْ يَقُولُ الْمَلَكُ بِأَمْرِنَا ذوقوا.
{ وَيَقُولُ ذُوقُوا } “ve [Allah]: «Tadın!» diyecektir”. Medine ve Kûfe ehli nûn harfiyle: "Deriz" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise yâ harfiyle okumuştur. Ebû Ubeyd de: { قُلْ كَفى بِاللَّهِ } buyruğundan dolayı bunu tercih etmiştir. Onlara müekkel olan meleğin: "Tadın" demesi de muhtemeldir. İki kıraat aynı manaya racidir; yani melek bizim emrimizle: "Tadın" der.
[سورة العنكبوت (٢٩): الآيات ٥٦ الى ٦٠]
[Ankebût Suresi (29): Ayet 56 - 60]
يَا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩) وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠)
{ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩) وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠) } “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; öyleyse yalnız bana kulluk edin. Her nefis ölümü tadacaktır; sonra bize döndürüleceksiniz. İman edip salih ameller işleyenleri, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennet köşklerine yerleştireceğiz. Çalışıp çabalayanların mükâfatı ne güzeldir! Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül etmektedirler. Nice canlılar vardır ki rızkını taşıyamaz (biriktiremez); onları da sizi de Allah rızıklandırır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ)
Yüce Allah'ın: { يَا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ } “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir” buyruğudur.
هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي تَحْرِيضِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ كَانُوا بِمَكَّةَ عَلَى الْهِجْرَةِ- فِي قَوْلِ مُقَاتِلٍ وَالْكَلْبِيِّ- فَأَخْبَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِسَعَةِ أَرْضِهِ، وَأَنَّ الْبَقَاءَ فِي بُقْعَةٍ عَلَى أَذَى الْكُفَّارِ لَيْسَ بِصَوَابٍ. بَلِ الصَّوَابُ أَنْ يَتَلَمَّسَ عِبَادَةَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ مَعَ صَالِحِي عِبَادِهِ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ فِي ضِيقٍ مِنْ إِظْهَارِ الْإِيمَانِ بِهَا فَهَاجِرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ فَإِنَّهَا وَاسِعَةٌ، لِإِظْهَارِ التَّوْحِيدِ بِهَا. وَقَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ وعطاء: إن الأرض التي فيها الظلم
Bu ayet -Mukātil ve el-Kelbî'nin görüşüne göre- Mekke'de bulunan müminleri hicrete teşvik etmek hakkında inmiştir. Yüce Allah onlara yeryüzünün genişliğini ve kâfirlerin eziyeti altında bir mekânda kalmanın doğru olmadığını bildirmiştir. Bilakis doğru olan, O'nun yeryüzünde salih kullarıyla birlikte Allah'a ibadet etme imkânını aramaktır. Yani şayet siz orada imanı açığa vurma hususunda bir darlık içinde iseniz Medine'ye hicret edin; zira orası tevhidi açıkça yaşamak için geniştir. İbn Cübeyr ve Atâ ise şöyle demiştir: İçinde zulüm
وَالْمُنْكَرُ تَتَرَتَّبُ فِيهَا هَذِهِ الْآيَةُ، وَتَلْزَمُ الْهِجْرَةُ عَنْهَا إِلَى بَلَدٍ حَقٍّ. وَقَالَهُ مَالِكٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ
ve münker işlenen yerler hakkında bu ayet geçerlidir ve oradan hak olan bir beldeye hicret etmek gerekir. Mâlik de böyle demiştir. Mücâhid dedi ki: { إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ } “Şüphesiz benim arzım geniştir” buyruğu,
" فَهَاجِرُوا وَجَاهِدُوا. وَقَالَ مُطَرِّفُ بْنُ الشِّخِّيرِ: الْمَعْنَى إِنَّ رَحْمَتِي وَاسِعَةٌ. وَعَنْهُ أَيْضًا: إِنَّ رِزْقِي لَكُمْ وَاسِعٌ فَابْتَغُوهُ فِي الْأَرْضِ. قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: إِذَا كُنْتَ بِأَرْضٍ غَالِيَةٍ فَانْتَقِلْ إِلَى غَيْرِهَا تَمْلَأُ فِيهَا جِرَابَكَ خُبْزًا بِدِرْهَمٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّ أَرْضِي التي هي أرضى الْجَنَّةِ وَاسِعَةٌ." فَاعْبُدُونِ
"Hicret edin ve cihat edin" demektir. Mutarrif b. eş-Şıhhîr dedi ki: Mana; "Şüphesiz benim rahmetim geniştir" demektir. Yine ondan: "Şüphesiz benim size olan rızkım geniştir, onu yeryüzünde arayın" dediği rivayet edilmiştir. Süfyân es-Sevrî demiştir ki: Pahalılık olan bir yerdeysen, bir dirheme torbanı ekmekle doldurabileceğin başka bir yere göç et. Bir görüşe göre mana şudur: Şüphesiz benim arzım olan cennet geniştir. { فَاعْبُدُونِ } “bana kulluk edin”
" حَتَّى أُورِثَكُمُوهَا." فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ
ki sizi oraya mirasçı kılayım. { فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ } “Öyleyse yalnız bana kulluk edin”.
"" فَإِيَّايَ
{ فَإِيَّايَ } kelimesi,
" مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، أَيْ فَاعْبُدُوا إِيَّايَ فَاعْبُدُونِ، فَاسْتَغْنَى بِأَحَدِ الْفِعْلَيْنِ عَنِ الثَّانِي، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ:" فَإِيَّايَ
gizli bir fiille mansubdur; yani "Yalnız bana ibadet edin, öyleyse bana kulluk edin" takdirindedir. İki fiilden biriyle yetinilerek diğeri bırakılmıştır. { فَإِيَّايَ } ifadesindeki fâ harfi
" بِمَعْنَى الشَّرْطِ، أَيْ إِنْ ضَاقَ بِكُمْ مَوْضِعٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِي [فِي غَيْرِهِ]، لِأَنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ) تَقَدَّمَ فِي" آلِ عمران". وإنما ذكره ها هنا تَحْقِيرًا لِأَمْرِ الدُّنْيَا وَمَخَاوِفِهَا. كَأَنَّ بَعْضَ الْمُؤْمِنِينَ نَظَرَ فِي عَاقِبَةٍ تَلْحَقُهُ فِي خُرُوجِهِ مِنْ وَطَنِهِ مِنْ مَكَّةَ أَنَّهُ يَمُوتُ أَوْ يَجُوعُ أَوْ نَحْوِ هَذَا، فَحَقَّرَ اللَّهُ شَأْنَ الدُّنْيَا. أَيْ أَنْتُمْ لَا مَحَالَةَ مَيِّتُونَ وَمَحْشُورُونَ إِلَيْنَا، فَالْبِدَارُ إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ وَالْهِجْرَةِ إِلَيْهِ وَإِلَى مَا يُمْتَثَلُ. ثُمَّ وَعَدَ الْمُؤْمِنِينَ الْعَامِلِينَ بِسُكْنَى الْجَنَّةِ تَحْرِيضًا مِنْهُ تَعَالَى، وَذَكَرَ الْجَزَاءَ الَّذِي يَنَالُونَهُ، ثُمَّ نَعَتَهُمْ بِقَوْلِهِ: (الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ) وقرا ابو عمر ويعقوب والجحدري وابن أبي أسحق وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ" يَا عِبَادِي" بِإِسْكَانِ الْيَاءِ. وَفَتَحَهَا الْبَاقُونَ." إِنَّ أَرْضِي
şart manasındadır; yani şayet bir yer size dar gelirse [başka bir yerde] yalnız bana kulluk edin, çünkü benim arzım geniştir. Yüce Allah'ın: { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ } “Her nefis ölümü tadacaktır; sonra bize döndürüleceksiniz” buyruğu Âl-i İmrân'da geçmişti. Bunu burada zikretmesi ise dünyayı ve onun korkularını küçümsemek içindir. Sanki müminlerden bazıları vatanı olan Mekke'den çıkması halinde öleceği, aç kalacağı veya benzeri durumların başına geleceği şeklinde bir akıbete bakmış; Allah da dünya hayatının değerini küçültmüştür. Yani siz kaçınılmaz olarak öleceksiniz ve huzurumuza toplanacaksınız; o halde Allah'a itaate, O'na hicret etmeye ve emredilen şeylere koşun. Sonra Yüce Allah bir teşvik olarak amelde bulunan müminlere cennette iskân edilmeyi vadetmiş ve nail olacakları mükâfatı zikretmiştir. Ardından onları: { الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül etmektedirler” buyruğuyla nitelemiştir. Ebû Amr, Ya'kūb, el-Cahderî, İbn Ebî İshak, İbn Muheysın, el-A'meş, Hamza, el-Kisâî ve Halef yâ harfinin sükûnu ile: "Ey kullarım" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise fetha ile okumuştur. { إِنَّ أَرْضِي } ifadesini
" فَتَحَهَا ابْنُ عَامِرٍ. وَسَكَّنَهَا الْبَاقُونَ. وَرُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" مَنْ فَرَّ بِدِينِهِ مِنْ أَرْضٍ إِلَى أَرْضٍ وَلَوْ قِيدَ شِبْرٍ اسْتَوْجَبَ الْجَنَّةَ وَكَانَ رَفِيقَ مُحَمَّدٍ وَإِبْرَاهِيمَ" ﵉." ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ". وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ" يُرْجَعُونَ" بِالْيَاءِ، لِقَوْلِهِ" كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ" وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ، لِقَوْلِهِ" يَا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا
İbn Âmir fetha ile okumuştur. Diğerleri ise sakin okumuşlardır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Kim dini uğruna bir yerden bir yere bir karış bile olsa kaçarsa, cenneti hak eder ve Muhammed ile İbrahim'in aleyhimesselâm arkadaşı olur." { ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ } “sonra bize döndürüleceksiniz”. es-Sülemî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr, { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } “Her nefis ölümü tadacaktır” buyruğundan dolayı yâ ile: "döndürülecekler" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise: { يَا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman eden kullarım” buyruğundan dolayı tâ ile okumuşlardır.
" وَأَنْشَدَ بَعْضُهُمْ:
Bazıları şu şiiri okumuştur:
الْمَوْتُ فِي كُلِّ حِينِ يَنْشُدُ الْكَفَنَا ... وَنَحْنُ فِي غَفْلَةٍ عَمَّا يُرَادُ بِنَا
Ölüm her an kefen aramakta... Biz ise bize ne yapılacağından gafletteyiz.
لَا تَرْكَنَنَّ إِلَى الدُّنْيَا وَزَهْرَتِهَا ... وَإِنْ تَوَشَّحْتَ من أثوابها الحسنا
Dünyaya ve onun süsüne asla meyletme... Onun güzel elbiselerini kuşanmış olsan bile.
أَيْنَ الْأَحِبَّةُ وَالْجِيرَانُ مَا فَعَلُوا ... أَيْنَ الَّذِينَ هُمُو كَانُوا لَهَا سَكَنَا
Nerede sevdikler ve komşular, ne yaptılar?... Nerede onun sakinleri olanlar?
سَقَاهُمُ الْمَوْتُ كَأْسًا غَيْرَ صَافِيَةٍ ... صَيَّرَهُمْ تَحْتَ أَطْبَاقِ الثَّرَى رُهُنَا
Ölüm onlara duru olmayan bir kadeh içirdi... Onları toprağın katmanları altında rehin kıldı.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً) وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" لَنُثَوِّيَنَّهُمْ" بِالثَّاءِ مَكَانَ الْبَاءِ مِنَ الثَّوْيِ وَهُوَ الْإِقَامَةُ، أَيْ لَنُعْطِيَنَّهُمْ غُرَفًا يَثْوُونَ فِيهَا. وَقَرَأَ رُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ وَالْجَحْدَرِيِّ وَالسُّلَمِيِّ" لَيُبَوِّئَنَّهُمْ" بِالْيَاءِ مَكَانَ النُّونِ. الْبَاقُونَ" لَنُبَوِّئَنَّهُمْ" أَيْ لَنُنْزِلَنَّهُمْ." غُرَفاً" جَمْعُ غُرْفَةٍ وَهِيَ الْعَلِيَّةُ الْمُشْرِفَةُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَيَتَرَاءَوْنَ أَهْلَ الْغُرَفِ مِنْ فَوْقِهِمْ كَمَا تَتَرَاءَوْنَ الْكَوْكَبَ الدُّرِّيَّ الْغَابِرَ مِنَ الْأُفُقِ مِنَ الْمَشْرِقِ أَوِ الْمَغْرِبِ لِتَفَاضُلِ مَا بَيْنَهُمْ" قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ تِلْكَ مَنَازِلُ الْأَنْبِيَاءِ لَا يَبْلُغُهَا غَيْرُهُمْ. قَالَ:" بَلَى وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ رِجَالٌ آمَنُوا بِاللَّهِ وَصَدَّقُوا الْمُرْسَلِينَ" وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَغُرَفًا يُرَى ظُهُورُهَا مِنْ بُطُونِهَا وَبُطُونُهَا مِنْ ظُهُورِهَا" فَقَامَ إِلَيْهِ أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ: لِمَنْ هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ:" هِيَ لِمَنْ أَطَابَ الْكَلَامَ وَأَطْعَمَ الطَّعَامَ وَأَدَامَ الصِّيَامَ وَصَلَّى لِلَّهِ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ" وَقَدْ زِدْنَا هَذَا الْمَعْنَى بَيَانًا فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ) أَسْنَدَ الْوَاحِدِيُّ عَنْ يزيد بن هرون، قَالَ: حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ الْمِنْهَالِ عَنِ الزُّهْرِيِّ- وَهُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَطَاءٍ- عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى دَخَلَ بَعْضَ حِيطَانِ الْأَنْصَارِ فَجَعَلَ يَلْتَقِطُ مِنَ الثَّمَرِ [ويأكل] فقال" يا بن عمر مالك لَا تَأْكُلُ" فَقُلْتُ لَا أَشْتَهِيهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ" لَكِنِّي أَشْتَهِيهِ وَهَذِهِ صَبِيحَةُ رَابِعَةٍ لَمْ أَذُقْ طَعَامًا وَلَوْ شِئْتُ لَدَعَوْتُ رَبِّي فَأَعْطَانِي مِثْلَ مُلْكِ كِسْرَى وَقَيْصَرَ فَكَيْفَ بِكَ يَا ابْنَ عُمَرَ إِذَا بَقِيتَ فِي قَوْمٍ يُخَبِّئُونَ رِزْقَ سَنَتِهِمْ وَيَضْعُفُ الْيَقِينُ قَالَ: وَاللَّهُ مَا بَرِحْنَا حَتَّى نَزَلَتْ:" وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ".
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً } “İman edip salih ameller işleyenleri, elbette onları cennetin yüksek köşklerine yerleştireceğiz” ayetine dair: İbn Mes'ûd, el-A'meş, Yahyâ b. Vessâb, Hamza ve el-Kisâî, ikamet etmek anlamına gelen es-sevî (الثَّوْي) kökünden hareketle bâ (ب) harfi yerine sâ (ث) ile "لَنُثَوِّيَنَّهُمْ" (onları yerleştireceğiz/barındıracağız) şeklinde okumuşlardır; yani onlara içinde ikamet edecekleri köşkler veririz demektir. Ya'kûb'dan rivayetle Ruveys, el-Cahderî ve es-Sülemî ise nûn (ن) harfi yerine yâ (ي) ile "لَيُبَوِّئَنَّهُمْ" şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise "لَنُبَوِّئَنَّهُمْ" (onları yerleştireceğiz, konaklatacağız) şeklinde okumuşlardır. "غُرَفاً" (Guref) kelimesi gurre (غُرْفَة) kelimesinin çoğuludur; yüksek ve manzaralı köşk demektir. Sahîh-i Müslim'de Sehl b. Sa'd'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَيَتَرَاءَوْنَ أَهْلَ الْغُرَفِ مِنْ فَوْقِهِمْ كَمَا تَتَرَاءَوْنَ الْكَوْكَبَ الدُّرِّيَّ الْغَابِرَ مِنَ الْأُفُقِ مِنَ الْمَشْرِقِ أَوِ الْمَغْرِبِ لِتَفَاضُلِ مَا بَيْنَهُمْ » «Cennet ehli, üstlerindeki köşklerin sakinlerini, aralarındaki üstünlük farkından ötürü, sizin doğu veya batı ufkunda batmak üzere olan parlak inci gibi yıldızı gördüğünüz gibi görürler.» Sahabîler: "Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar peygamberlerin konakları mıdır, onlara başkaları erişemez mi?" dediler. Şöyle buyurdu: « بَلَى وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ رِجَالٌ آمَنُوا بِاللَّهِ وَصَدَّقُوا الْمُرْسَلِينَ » «Evet, canım elinde olana yemin ederim ki onlar, Allah'a iman eden ve peygamberleri tasdik eden adamlardır.» Tirmizî, Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَغُرَفًا يُرَى ظُهُورُهَا مِنْ بُطُونِهَا وَبُطُونُهَا مِنْ ظُهُورِهَا » «Şüphesiz cennette öyle köşkler vardır ki, dışları içlerinden, içleri de dışlarından görünür.» Bunun üzerine bir bedevi ayağa kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü, bunlar kimler içindir?" dedi. Şöyle buyurdu: « هِيَ لِمَنْ أَطَابَ الْكَلَامَ وَأَطْعَمَ الطَّعَامَ وَأَدَامَ الصِّيَامَ وَصَلَّى لِلَّهِ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ » «Onlar sözü güzel söyleyen, yemek yediren, oruca devam eden ve insanlar uykudayken geceleyin Allah için namaz kılan kimseler içindir.» Biz bu anlamı "et-Tezkire" adlı kitabımızda daha da açıkladık; Allah'a hamdolsun. Yüce Allah'ın: { وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ } “Kendi rızkını taşımayan (depolamayan) nice canlı vardır ki onları da sizi de Allah rızıklandırır” ayetine dair: el-Vâhidî, Yezîd b. Hârûn'dan isnad ederek şöyle demiştir: Bize Haccâc b. el-Minhâl, ez-Zührî'den -ki o Abdurrahman b. Atâ'dır-, o Atâ'dan, o da İbn Ömer'den rivayet etti; İbn Ömer şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktık, Ensar'dan birinin bahçesine girdi. Oradaki meyvelerden toplayıp [yemeye] başladı. Sonra: « يا بن عمر مالك لَا تَأْكُلُ » «Ey İbn Ömer, neden yemiyorsun?» buyurdu. Ben de: "Canım istemiyor ey Allah'ın Resûlü" dedim. Şöyle buyurdu: « لَكِنِّي أَشْتَهِيهِ وَهَذِهِ صَبِيحَةُ رَابِعَةٍ لَمْ أَذُقْ طَعَامًا وَلَوْ شِئْتُ لَدَعَوْتُ رَبِّي فَأَعْطَانِي مِثْلَ مُلْكِ كِسْرَى وَقَيْصَرَ فَكَيْفَ بِكَ يَا ابْنَ عُمَرَ إِذَا بَقِيتَ فِي قَوْمٍ يُخَبِّئُونَ رِزْقَ سَنَتِهِمْ وَيَضْعُفُ الْيَقِينُ » «Lakin benim canım istiyor ve bu, hiçbir yiyecek tatmadığım dördüncü günün sabahıdır. Şayet dileseydim Rabbime dua ederdim de bana Kisrâ ve Kayser'in mülkü gibisini verirdi. Bir yıllık rızıklarını saklayıp yakînleri zayıflayan bir topluluk arasında kaldığında halin ne olacak ey İbn Ömer!» İbn Ömer dedi ki: Allah'a yemin olsun ki: { وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Kendi rızkını taşımayan nice canlı vardır ki onları da sizi de Allah rızıklandırır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” ayeti ininceye kadar oradan ayrılmadık.
قُلْتُ: وَهَذَا ضَعِيفٌ يُضَعِّفُهُ أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَدَّخِرُ لِأَهْلِهِ قُوتَ سَنَتِهِمْ، اتَّفَقَ الْبُخَارِيُّ عَلَيْهِ وَمُسْلِمٌ. وَكَانَتِ الصَّحَابَةُ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ وَهُمُ الْقُدْوَةُ، وَأَهْلُ الْيَقِينِ وَالْأَئِمَّةُ لِمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ الْمُتَّقِينَ الْمُتَوَكِّلِينَ. وَقَدْ رَوَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِلْمُؤْمِنِينَ بِمَكَّةَ حِينَ آذَاهُمُ الْمُشْرِكُونَ" اخْرُجُوا إِلَى الْمَدِينَةِ وَهَاجِرُوا وَلَا تُجَاوِرُوا الظَّلَمَةَ" قَالُوا: لَيْسَ لَنَا بِهَا دَارٌ وَلَا عَقَارٌ وَلَا مَنْ يُطْعِمُنَا وَلَا مَنْ يَسْقِينَا. فَنَزَلَتْ:" وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ" أَيْ لَيْسَ مَعَهَا رِزْقُهَا مُدَّخَرًا. وَكَذَلِكَ أَنْتُمْ يَرْزُقُكُمُ اللَّهُ فِي دَارِ الْهِجْرَةِ. وَهَذَا أَشْبَهُ مِنَ القول الأول. وتقدم الكلام في" كَأَيِّنْ" وأن هَذِهِ أَيِّ دَخَلَتْ عَلَيْهَا كَافُ التَّشْبِيهِ وَصَارَ فِيهَا مَعْنَى كَمْ. وَالتَّقْدِيرُ عِنْدَ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ كَالْعَدَدِ. أَيْ كَشَيْءٍ كَثِيرٍ مِنَ الْعَدَدِ مِنْ دَابَّةٍ. قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي الطَّيْرَ وَالْبَهَائِمَ تَأْكُلُ بِأَفْوَاهِهَا وَلَا تَحْمِلُ شَيْئًا. الْحَسَنُ: تَأْكُلُ لِوَقْتِهَا وَلَا تَدَّخِرُ لِغَدٍ. وَقِيلَ:" لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا" أَيْ لَا تَقْدِرُ عَلَى رِزْقِهَا" اللَّهُ يَرْزُقُها" أَيْنَمَا تَوَجَّهَتْ" وَإِيَّاكُمْ" وَقِيلَ: الْحَمْلُ بِمَعْنَى الْحَمَالَةِ. وَحَكَى النَّقَّاشُ: أَنَّ الْمُرَادَ النَّبِيُّ ﷺ يَأْكُلُ وَلَا يَدَّخِرُ. قُلْتُ: وَلَيْسَ بِشَيْءٍ، لِإِطْلَاقِ لَفْظِ الدَّابَّةِ، وَلَيْسَ مُسْتَعْمَلًا فِي الْعُرْفِ إِطْلَاقُهَا عَلَى الْآدَمِيِّ فَكَيْفَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" النَّمْلِ" عِنْدَ قَوْلِهِ" وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الدَّوَابُّ هُوَ كُلُّ مَا دَبَّ مِنَ الْحَيَوَانِ، فَكُلُّهُ لَا يَحْمِلُ رِزْقَهُ وَلَا يَدَّخِرُ إِلَّا ابْنَ آدَمَ وَالنَّمْلُ وَالْفَأْرُ. وَعَنْ بَعْضِهِمْ رَأَيْتُ الْبُلْبُلَ يَحْتَكِرُ فِي مِحْضَنِهِ. وَيُقَالُ لِلْعَقْعَقِ مَخَابِئُ إِلَّا أَنَّهُ يَنْسَاهَا." اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ" يُسَوِّي بَيْنَ الْحَرِيصِ وَالْمُتَوَكِّلِ فِي رِزْقِهِ، وَبَيْنَ الرَّاغِبِ وَالْقَانِعِ، وَبَيْنَ الْحَيُولِ وَالْعَاجِزِ حَتَّى لَا يَغْتَرَّ الْجَلِدُ أَنَّهُ مَرْزُوقٌ بِجَلَدِهِ، وَلَا يَتَصَوَّرُ الْعَاجِزُ أَنَّهُ مَمْنُوعٌ بِعَجْزِهِ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" لَوْ أَنَّكُمْ تَوَكَّلُونَ عَلَى اللَّهِ حَقَّ تَوَكُّلِهِ لَرَزَقَكُمْ كَمَا يَرْزُقُ الطَّيْرَ تَغْدُو خِمَاصًا وَتَرُوحُ بطانا". لِدُعَائِكُمْ وَقَوْلِكُمْ لَا نَجِدُ مَا نُنْفِقُ بِالْمَدِينَةِ (الْعَلِيمُ) بما في قلوبكم.
Derim ki: Bu hadis zayıftır. Onun zayıflığını gösteren husus, onun aleyhisselâm ailesi için bir yıllık erzak saklamış olmasıdır; Buhârî ve Müslim bu hususta ittifak etmiştir. Sahabeler de böyle yaparlardı; onlar ise birer örnek, yakîn ehli ve kendilerinden sonraki muttaki ve mütevekkil kimselerin önderleridir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, müşrikler kendilerine eziyet ettiğinde Mekke'deki müminlere: "Medine'ye çıkın, hicret edin ve zalimlerle komşuluk yapmayın" buyurdu. Onlar: "Bizim orada ne bir evimiz, ne bir arazimiz, ne bizi doyuracak ne de bize su içirecek kimsemiz var" dediler. Bunun üzerine: { وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ } ayeti indi; yani yanında depolanmış bir rızkı yoktur. Tıpkı bunun gibi hicret yurdunda da sizi Allah rızıklandıracaktır. Bu, birinci görüşten daha uygundur. { كَأَيِّنْ } kelimesine dair açıklama daha önce geçmişti; bu, "eyy" kelimesinin başına teşbih kâfı gelmesiyle oluşmuş ve "kem (nice)" manasını kazanmıştır. el-Halîl ve Sîbeveyh'e göre takdiri sayı gibidir; yani canlılardan pek çok sayıdaki şey demektir. Mücâhid dedi ki: Kuşları ve hayvanları kastetmektedir; ağızlarıyla yerler ve hiçbir şey taşımazlar (biriktirmezler). el-Hasen: Vakti için yer ve yarına bir şey biriktirmez demiştir. { لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا } ifadesinin; yani rızkına güç yetiremez; { اللَّهُ يَرْزُقُها } “onları Allah rızıklandırır” nereye yönelirse yönelsin { وَإِيَّاكُمْ } “ve sizi de” manasında olduğu da söylenmiştir. Taşımak (haml) kelimesinin kefalet manasında olduğu da söylenmiştir. en-Nakkâş'ın naklettiğine göre maksat, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yiyip biriktirmemesidir. Derim ki: Bu bir şey değildir; çünkü dâbbe (canlı) lafzı mutlak olarak kullanılmıştır ve örfte insan için kullanılması yaygın değildir; nerede kaldı ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için kullanılsın. Bu husus Neml Suresi'nde: { وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ } buyruğunun tefsirinde geçmişti. İbn Abbâs der ki: Devâbb (canlılar), debelenen (hareket eden) bütün hayvanlardır; insanoğlu, karınca ve fare müstesna bunların hiçbiri rızkını taşımaz ve biriktirmez. Bazılarından şöyle nakledilmiştir: Bülbülün yuvasında yiyecek biriktirdiğini gördüm. Saksağanın da gizlediği yerler olduğu söylenir, ancak o bunları unutur. { اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ } rızkı hususunda haris olanla tevekkül eden arasında, arzulayanla kanaat eden arasında, çare bulanla aciz kalan arasında eşitlik sağlar; ta ki güçlü olan kendi gücüyle rızıklandırıldığını zannedip aldanmasın, aciz olan da acziyetinden dolayı mahrum bırakıldığını düşünmesin. Sahih'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: "Eğer siz Allah'a hakkıyla tevekkül etseydiniz, sabahleyin kursakları boş çıkıp akşamleyin doymuş olarak dönen kuşları rızıklandırdığı gibi sizi de rızıklandırırdı." Sizin duanızı ve: "Medine'de harcayacak bir şey bulamıyoruz" sözünüzü; { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir” kalplerinizdekini.
[سورة العنكبوت (٢٩): الآيات ٦١ الى ٦٢]
[Ankebût Suresi (29): Ayet 61 - 62]
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢)
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢) } “Andolsun ki onlara: «Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı boyun eğdiren kimdir?» diye sorsan, mutlaka «Allah» diyeceklerdir. O halde nasıl [haktan] çevriliyorlar? Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve [dilediğine de] kısar. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ) الْآيَةَ. لَمَّا عَيَّرَ الْمُشْرِكُونَ الْمُسْلِمِينَ بِالْفَقْرِ وَقَالُوا لَوْ كُنْتُمْ عَلَى حَقٍّ لَمْ تَكُونُوا فُقَرَاءَ، وَكَانَ هَذَا تَمْوِيهًا، وَكَانَ فِي الْكُفَّارِ فُقَرَاءُ أَيْضًا أَزَالَ اللَّهُ هَذِهِ الشُّبْهَةَ. وَكَذَا قَوْلُ مَنْ قَالَ إِنْ هَاجَرْنَا لَمْ نَجِدْ مَا نُنْفِقُ. أَيْ فَإِذَا اعْتَرَفْتُمْ بِأَنَّ اللَّهَ خَالِقُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، فَكَيْفَ تَشُكُّونَ فِي الرِّزْقِ، فَمَنْ بِيَدِهِ تَكْوِينُ الْكَائِنَاتِ لَا يَعْجِزُ عَنْ رِزْقِ الْعَبْدِ، وَلِهَذَا وَصَلَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ". (فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ) أَيْ كَيْفَ يَكْفُرُونَ بِتَوْحِيدِي وَيَنْقَلِبُونَ عَنْ عِبَادَتِي. (اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ) أَيْ لَا يَخْتَلِفُ أَمْرُ الرِّزْقِ بِالْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ، فَالتَّوْسِيعُ وَالتَّقْتِيرُ مِنْهُ فَلَا تَعْيِيرَ بِالْفَقْرِ، فَكُلُّ شي بِقَضَاءٍ وَقَدَرٍ. (إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) من أحوالكم وأموركم. وقيل: عَلِيمٌ بِمَا يُصْلِحُكُمْ مِنْ إِقْتَارٍ أَوْ تَوْسِيعٍ.
Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Andolsun ki onlara: «Gökleri ve yeri yaratan kimdir?» diye sorsan” ayetidir. Müşrikler Müslümanları fakirlikle ayıplayıp: "Eğer siz hak üzere olsaydınız fakir olmazdınız" dediklerinde -ki bu bir saptırmacaydı ve kâfirler arasında da fakirler vardı- Allah bu şüpheyi ortadan kaldırdı. "Hicret edersek harcayacak bir şey bulamayız" diyen kimsenin sözü de böyledir. Yani bu şeylerin yaratıcısının Allah olduğunu itiraf ettiğinize göre, rızık hususunda nasıl şüphe edersiniz? Zira varlıkları yaratmak elinde olan zât, kulun rızkını vermekten aciz kalmaz. Bundan dolayı bunu Yüce Allah'ın: { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ } buyruğuna bağlamıştır. { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl çevriliyorlar?”; yani tevhidi nasıl inkâr ediyorlar ve bana ibadetten nasıl yüz çeviriyorlar? { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğine rızkı bol bol verir”; yani rızık meselesi iman ve küfre göre değişmez; bollaştırmak ve kısmak O'ndandır, dolayısıyla fakirlikle ayıplama yapılamaz. Zira her şey bir kaza ve kader iledir. { إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; sizin hallerinizi ve işlerinizi bilir. Kısma veya bollaştırma hususunda sizin için neyin maslahat olduğunu bilendir de denilmiştir.
[سورة العنكبوت (٢٩): الآيات ٦٣ الى ٦٤]
[Ankebût Suresi (29): Ayet 63 - 64]
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (٦٣) وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤)
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (٦٣) وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤) } “Andolsun ki onlara: «Gökten su indirip de onunla yeri ölümünden sonra dirilten kimdir?» diye sorsan, mutlaka «Allah» diyeceklerdir. De ki: «Hamd Allah'a mahsustur.» Hayır, onların çoğu akletmezler. Bu dünya hayatı ancak bir eğlence ve bir oyundan ibarettir. Şüphesiz ahiret yurdu ise, işte asıl hayat odur; keşke bilselerdi!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً) أَيْ مِنَ السَّحَابِ مَطَرًا. (فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها) أَيْ جَدْبِهَا وَقَحْطِ أَهْلِهَا. (لَيَقُولُنَّ اللَّهُ) أَيْ فَإِذَا أَقْرَرْتُمْ بِذَلِكَ فَلِمَ تُشْرِكُونَ بِهِ وَتُنْكِرُونَ الْإِعَادَةَ. وَإِذْ قَدَرَ عَلَى ذَلِكَ فَهُوَ الْقَادِرُ عَلَى إِغْنَاءِ الْمُؤْمِنِينَ، فَكُرِّرَ تَأْكِيدًا. (قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ) أَيْ عَلَى مَا أَوْضَحَ مِنَ الْحُجَجِ والبراهين على قدرته. (بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ)
Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } “Andolsun ki onlara: «Gökten su indiren kimdir?» diye sorsan”; yani buluttan yağmur [indiren kimdir]. { فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها } “ve onunla yeri ölümünden sonra dirilten”; yani kuraklığından ve ahalisinin kıtlığından sonra [dirilten]. { لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “mutlaka «Allah» diyeceklerdir”; yani bunu ikrar ettiğinize göre, neden O'na ortak koşuyor ve yeniden dirilişi inkâr ediyorsunuz? Buna güç yetirdiğine göre O, müminleri zengin kılmaya da kādirdir; bu husus pekiştirmek amacıyla tekrarlanmıştır. { قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } “De ki: «Hamd Allah'a mahsustur»”; yani kudretine dair açıkladığı hüccetler ve delillerden ötürü. { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ } “Hayır, onların çoğu akletmezler”;
أي لا يتدبرون هذه الحجج. وَقِيلَ:" الْحَمْدُ لِلَّهِ" عَلَى إِقْرَارِهِمْ بِذَلِكَ. وَقِيلَ: عَلَى إِنْزَالِ الْمَاءِ وَإِحْيَاءِ الْأَرْضِ. (وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ) أي شي يُلْهَى بِهِ وَيُلْعَبُ. أَيْ لَيْسَ مَا أَعْطَاهُ اللَّهُ الْأَغْنِيَاءَ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا وَهُوَ يَضْمَحِلُّ وَيَزُولُ، كَاللَّعِبِ الَّذِي لَا حَقِيقَةَ لَهُ وَلَا ثَبَاتَ، قَالَ بَعْضُهُمْ: الدُّنْيَا إِنْ بَقِيَتْ لَكَ لَمْ تَبْقَ لَهَا. وَأَنْشَدَ:
yani bu hüccetleri etraflıca düşünmezler. "el-Hamdü lillâh" ifadesinin, onların bunu ikrar etmelerine karşılık olduğu da söylenmiştir. Suyu indirmesine ve yeri diriltmesine karşılık olduğu da söylenmiştir. { وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ } “Bu dünya hayatı ancak bir eğlence ve bir oyundan ibarettir”; yani kendisiyle oyalanılan ve eğlenilen bir şeydir. Yani Allah'ın zenginlere dünyadan verdiği şeyler, aslı ve sebatı olmayan bir oyun gibi yok olup gitmekten başka bir şey değildir. Bazıları şöyle demiştir: Dünya senin için kalsa bile sen onun için kalmazsın. Ve şu şiiri okumuştur:
تَرُوحُ لَنَا الدُّنْيَا بِغَيْرِ الَّذِي غَدَتْ ... وَتَحْدُثُ مِنْ بَعْدِ الْأُمُورِ أُمُورُ
Dünya bize sabahladığından farklı bir hal ile akşamlar... Ve işlerin ardından yeni işler meydana gelir.
وَتَجْرِي اللَّيَالِي بِاجْتِمَاعٍ وَفُرْقَةٍ ... وَتَطْلُعُ فِيهَا أَنْجُمٌ وَتَغُورُ
Geceler kavuşma ve ayrılıkla akıp gider... Ve onlarda yıldızlar doğar ve batar.
فَمَنْ ظَنَّ أَنَّ الدَّهْرَ بَاقٍ سُرُورُهُ ... فَذَاكَ مُحَالٌ لَا يَدُومُ سُرُورُ
Zamanın sevincinin baki olduğunu sanan kimse bilsin ki... Bu imkânsızdır, hiçbir sevinç sürekli kalmaz.
عَفَا اللَّهُ عَمَّنْ صَيَّرَ الْهَمَّ وَاحِدًا ... وَأَيْقَنَ أَنَّ الدَّائِرَاتِ تَدُورُ
Allah, derdini tek bir dert kılanı bağışlasın... Ve feleğin çarkının döndüğünü kesin olarak bileni.
قُلْتُ: وَهَذَا كُلُّهُ فِي أُمُورِ الدُّنْيَا مِنَ الْمَالِ وَالْجَاهِ وَالْمَلْبَسِ الزَّائِدِ عَلَى الضَّرُورِيِّ الَّذِي بِهِ قِوَامُ الْعَيْشِ، وَالْقُوَّةُ عَلَى الطَّاعَاتِ، وَأَمَّا مَا كَانَ مِنْهَا لِلَّهِ فَهُوَ مِنَ الْآخِرَةِ، وَهُوَ الَّذِي يَبْقَى كَمَا قَالَ:" وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ" أَيْ مَا ابْتُغِيَ بِهِ ثَوَابُهُ وَرِضَاهُ. (وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ) أَيْ دَارُ الْحَيَاةِ الْبَاقِيَةِ الَّتِي لَا تَزُولُ وَلَا مَوْتَ فِيهَا. وَزَعَمَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَنَّ الْحَيَوَانَ وَالْحَيَاةَ وَالْحِيِّ بِكَسْرِ الْحَاءِ وَاحِدٌ. كَمَا قَالَ:
Derim ki: Bütün bunlar; mal, makam, geçimin devamı ve taatlere kuvvet için gerekli olandan fazla giyim kuşam gibi dünya işleri hakkındadır. Bunlardan Allah için olanlara gelince; o ahirettendir ve baki kalacak olan da odur; nitekim O: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } “Celâl ve ikram sahibi Rabbinin vechi baki kalır” buyurmuştur; yani O'nun sevabı ve rızası gözetilerek yapılan şeyler [baki kalır]. { وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ } “Şüphesiz ahiret yurdu ise, işte asıl hayat odur”; yani zeval bulmayan ve içinde ölüm olmayan ebedî hayat yurdudur. Ebû Ubeyde, 'el-hayevân', 'el-hayât' ve hâ harfinin kesresiyle 'el-hıyy' kelimelerinin aynı [manada] olduğunu ileri sürmüştür. Nitekim [şair] şöyle demiştir:
وَقَدْ تَرَى إِذِ الْحَيَاةُ حِيُّ
Ve sen hayatın canlı [ve taze] olduğu vakti görürdün.
وَغَيْرُهُ يَقُولُ: إِنَّ الْحِيَّ جُمِعَ عَلَى فِعِوْلٍ مِثْلَ عِصِيٍّ. وَالْحَيَوَانُ يَقَعُ عَلَى كل شي حي. وحيوان عَيْنٌ فِي الْجَنَّةِ. وَقِيلَ: أَصْلُ حَيَوَانٍ حَيَيَانٍ فَأُبْدِلَتْ إِحْدَاهُمَا وَاوًا، لِاجْتِمَاعِ الْمِثْلَيْنِ. (لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ) أنها كذلك.
Ondan başkası ise şöyle demektedir: 'el-Hıyy' kelimesi 'عِصِيّ' (isıyy) gibi 'fi'ûl' vezninde çoğul yapılmıştır. 'el-Hayevân' ise diri olan her şey hakkında kullanılır. Hayevân Cennette bir pınardır. Şöyle de denilmiştir: 'Hayevân' kelimesinin aslı 'hayeyân'dır; iki benzer harf yan yana geldiği için birisi vâv'a dönüştürülmüştür. { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi!”; yani onun böyle olduğunu.
[سورة العنكبوت (٢٩): الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[Ankebût Suresi (29), 65 ila 66. Ayetler]
فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦)
{ فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ } “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar. Fakat onları karaya çıkarıp kurtardığı zaman bir de bakarsın ki ortak koşuyorlar.” (65) { لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler ve zevklenip günlerini gün etsinler [bakalım]! Fakat yakında bilecekler!” (66)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ) يَعْنِي السُّفُنَ وَخَافُوا الْغَرَقَ (دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ) أَيْ صَادِقِينَ فِي نِيَّاتِهِمْ، وَتَرَكُوا عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ وَدُعَاءَهَا. (فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ)
Yüce Allah'ın: { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ } “Gemiye bindikleri zaman”; yani gemilere [bindikleri] ve boğulmaktan korktukları zaman { دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar”; yani niyetlerinde samimi olarak putlara ibadeti ve onlara yalvarmayı bırakırlar. { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ } “Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar” buyruğu;
أَيْ يَدْعُونَ مَعَهُ غَيْرَهُ، وَمَا يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا. وَقِيلَ: إِشْرَاكُهُمْ أَنْ يَقُولَ قَائِلُهُمْ لَوْلَا اللَّهُ وَالرَّئِيسُ أَوِ الْمَلَّاحُ لَغَرِقْنَا، فَيَجْعَلُونَ مَا فَعَلَ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ النَّجَاةِ قِسْمَةً بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ خَلْقِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا) قِيلَ: هُمَا لَامُ كَيْ أَيْ لِكَيْ يَكْفُرُوا وَلِكَيْ يَتَمَتَّعُوا. وَقِيلَ:" إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ" لِيَكُونَ ثَمَرَةَ شِرْكِهِمْ أَنْ يَجْحَدُوا نِعَمَ اللَّهِ وَيَتَمَتَّعُوا بِالدُّنْيَا. وَقِيلَ: هُمَا لَامُ أَمْرٍ مَعْنَاهُ التَّهْدِيدُ وَالْوَعِيدُ. أَيِ اكْفُرُوا بِمَا أَعْطَيْنَاكُمْ مِنَ النِّعْمَةِ وَالنَّجَاةِ مِنَ الْبَحْرِ وَتَمَتَّعُوا. وَدَلِيلُ هَذَا قِرَاءَةُ أُبَيٍّ" وَتَمَتَّعُوا" ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَيُقَوِّي هَذَا قِرَاءَةُ الْأَعْمَشِ وَنَافِعٍ وَحَمْزَةَ:" وَلْيَتَمَتَّعُوا" بِجَزْمِ اللَّامِ. النَّحَّاسُ:" وَلِيَتَمَتَّعُوا" لَامُ كَيْ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لَامَ أَمْرٍ، لِأَنَّ أَصْلَ لَامِ الْأَمْرِ الْكَسْرُ، إِلَّا أَنَّهُ أَمْرٌ فِيهِ مَعْنَى التَّهْدِيدِ. وَمَنْ قَرَأَ:" وَلْيَتَمَتَّعُوا" بِإِسْكَانِ اللَّامِ لَمْ يَجْعَلْهَا لَامَ كَيْ، لِأَنَّ لَامَ كَيْ لَا يَجُوزُ إِسْكَانُهَا وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ كَثِيرٍ وَالْمُسَيِّبِيِّ وَقَالُونَ عَنْ نَافِعٍ، وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ وَحَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ الْبَاقُونَ بِكَسْرِ اللَّامِ. وَقَرَأَ أَبُو الْعَالِيَةِ:" لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ" تهديد ووعيد.
Yani O'nunla birlikte başkasına, hakkında hiçbir delil indirmediği şeylere dua ederler. Onların şirk koşmalarının; içlerinden birinin: 'Allah ve kaptan yahut gemici olmasaydı boğulurduk' diyerek, Allah'ın kendilerine sağladığı kurtuluşu Allah ile yarattıkları arasında paylaştırmaları olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا } “Kendilerine verdiğimize nankörlük etsinler ve zevklenip yararlansınlar diye!” buyruğundaki lâm'ların 'lâm-ı key' (için anlamı veren sebep lâmı) olduğu, yani nankörlük etsinler diye ve yararlansınlar diye manasında olduğu söylenmiştir. 'Hemen ortak koşarlar' ifadesinin; şirklerinin neticesi Allah'ın nimetlerini inkâr etmek ve dünyadan faydalanmak olsun diye anlamına geldiği de söylenmiştir. Her ikisinin de tehdit ve vaîd (korkutma) manası taşıyan emir lâmı olduğu da söylenmiştir. Yani denizden kurtarılmak ve nimet olarak size verdiklerimizi inkâr edin ve zevklenip yararlanın [bakalım]! Bunun delili, Übeyy'in “ وَتَمَتَّعُوا ” (ve zevklenip yararlanın) şeklindeki kıraatidir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: A'meş, Nâfi' ve Hamza'nın lâm'ın cezmiyle “ وَلْيَتَمَتَّعُوا ” şeklindeki kıraati de bunu güçlendirmektedir. en-Nehhâs şöyle demiştir: “ وَلِيَتَمَتَّعُوا ” ifadesindeki lâm, lâm-ı key'dir; emir lâmı olması da caizdir, çünkü emir lâmının aslı kesrelidir, ancak bu tehdit manası taşıyan bir emirdir. “ وَلْيَتَمَتَّعُوا ” şeklinde lâm'ın sükûnu ile okuyan kimse onu lâm-ı key kılmamıştır; çünkü lâm-ı key'in sakin kılınması caiz değildir. Bu; İbn Kesîr, Müseyyebî, Nâfi'den rivayetle Kālûn, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs'ın kıraatidir. Diğerleri ise lâm'ın kesresiyle okumuşlardır. Ebü'l-Âliye ise tehdit ve vaîd olarak: “ لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ ” (Kendilerine verdiğimize nankörlük etsinler, zevklenip yararlanın, yakında bileceksiniz!) şeklinde okumuştur.
[سورة العنكبوت (٢٩): الآيات ٦٧ الى ٦٨]
[Ankebût Suresi (29), 67 ila 68. Ayetler]
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٦٨)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٦٨) } “Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken [ve yağmalanırken], orayı güvenli bir harem kıldığımızı görmediler mi? Hâlâ bâtıla inanıp Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar? Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hak geldiğinde onu yalanlayandan daha zalim kimdir? Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok?”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً) قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ: هِيَ مَكَّةُ وَهُمْ قُرَيْشٌ أَمَّنَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِيهَا." وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ" قَالَ الضَّحَّاكُ: يَقْتُلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَيَسْبِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَالْخَطْفُ الْأَخْذُ بِسُرْعَةٍ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْقَصَصِ"
Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً } “Görmediler mi ki biz [Mekke'yi] güvenli bir harem kıldık” buyruğu hakkında Abdurrahman b. Zeyd: 'Burası Mekke'dir, onlar da Allah Teâlâ'nın orada kendilerini emniyete aldığı Kureyş'tir' demiştir. “ وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ ” (Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken) buyruğu hakkında Dahhâk: 'Birbirlerini öldürürler ve birbirlerini esir alırlar' demiştir. el-Hatt (الْخَطْف), hızla çekip almak demektir. Bu [konu] el-Kasas [Suresi]'nde geçmişti
وَغَيْرِهَا. فَأَذْكَرَهُمُ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ النِّعْمَةَ لِيُذْعِنُوا لَهُ بِالطَّاعَةِ. أَيْ جَعَلْتُ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا أَمِنُوا فِيهِ مِنَ السَّبْيِ وَالْغَارَةِ وَالْقَتْلِ، وَخَلَّصْتُهُمْ فِي الْبَرِّ كَمَا خَلَّصْتُهُمْ فِي الْبَحْرِ، فَصَارُوا يُشْرِكُونَ فِي الْبَرِّ وَلَا يُشْرِكُونَ فِي الْبَحْرِ. فَهَذَا تَعَجُّبٌ مِنْ تَنَاقُضِ أَحْوَالِهِمْ. (أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ) قَالَ قَتَادَةُ: أَفَبِالشِّرْكِ. وَقَالَ. يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ: أَفَبِإِبْلِيسَ. (وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَفَبِعَافِيَةِ اللَّهِ. وَقَالَ ابْنُ شَجَرَةَ: أَفَبِعَطَاءِ اللَّهِ وَإِحْسَانِهِ .. وَقَالَ ابْنُ سَلَّامٍ: أَفَبِمَا جَاءَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ الْهُدَى. وَحَكَى النَّقَّاشُ: أَفَبِإِطْعَامِهِمْ مِنْ جُوعِ، وَأَمْنِهِمْ مِنْ خَوْفٍ يَكْفُرُونَ. وَهَذَا تَعَجُّبٌ وَإِنْكَارٌ خَرَجَ مَخْرَجَ الِاسْتِفْهَامِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً) أَيْ لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِمَّنْ جَعَلَ مَعَ اللَّهِ شَرِيكًا وَوَلَدًا، وَإِذَا فَعَلَ فَاحِشَةً قَالَ:" وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها". (أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ) قَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ: بِالْقُرْآنِ وَقَالَ السُّدِّيُّ بِالتَّوْحِيدِ. وَقَالَ ابْنُ شَجَرَةَ: بِمُحَمَّدٍ ﷺ. وَكُلُّ قَوْلٍ يَتَنَاوَلُ الْقَوْلَيْنِ. (أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ) أَيْ مُسْتَقَرٌّ. وهو استفهام تقرير.
ve başka yerlerde. Allah azze ve celle, O'na boyun eğip itaat etsinler diye bu nimeti onlara hatırlatmıştır. Yani onlara, içinde esaretten, baskından ve öldürülmekten emniyette oldukları güvenli bir harem kıldım ve onları denizde kurtardığım gibi karada da kurtardım; ama onlar karada şirk koşup denizde şirk koşmaz oldular. Bu, onların durumlarındaki çelişkiye karşı bir hayret ifadesidir. { أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ } “Hâlâ bâtıla mı inanıyorlar?” Katâde: 'Şirke mi?' demiştir. Yahyâ b. Sellâm: 'İblis'e mi?' demiştir. { وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ } “ve Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar?” İbn Abbâs: 'Allah'ın afiyetine mi?' demiştir. İbn Şecere: 'Allah'ın ihsanına ve lütfuna mı?..' demiştir. İbn Sellâm: 'Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in getirdiği hidayete mi?' demiştir. en-Nakkaş ise şöyle nakletmiştir: 'Onları açlıktan doyurmasına ve korkudan emin kılmasına nankörlük mü ediyorlar?' Bu, soru formunda gelmiş bir hayret ve inkârdır. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kimdir?” buyruğu; yani Allah'a ortak ve çocuk isnat eden ve çirkin bir iş yaptığı zaman: { وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها } “Babalarımızı bunun üzerinde bulduk, Allah da bize bunu emretti” diyenden daha zalim kimse yoktur. { أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ } “yahut kendisine hak geldiğinde onu yalanlayandan [daha zalim kimdir?]” Yahyâ b. Sellâm: 'Kur'an'ı', es-Süddî: 'Tevhid'i', İbn Şecere ise: 'Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i [yalanlayandan]' demiştir. Bu görüşlerin her biri diğer iki görüşü de kapsar. { أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için cehennemde bir barınak mı yok?”; yani bir yerleşik yurt. Bu, bir takrîr (onaylatma) istifhamıdır.
[سورة العنكبوت (٢٩): آية ٦٩]
[Ankebût Suresi (29), 69. Ayet]
وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩)
{ وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩) } “Bizim uğrumuzda cihad edenlere gelince, biz onları elbette yollarımıza iletiriz. Şüphesiz Allah, muhsinlerle (iyilik edenlerle) beraberdir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا) أَيْ جَاهَدُوا الْكُفَّارَ فِينَا. أَيْ فِي طَلَبِ مَرْضَاتِنَا. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَغَيْرُهُ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ قَبْلَ فَرْضِ الْقِتَالِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَهِيَ قَبْلَ الْجِهَادِ الْعُرْفِيِّ، وَإِنَّمَا هُوَ جِهَادٌ عَامٌّ فِي دِينِ اللَّهِ وَطَلَبِ مَرْضَاتِهِ. قَالَ الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ: الْآيَةُ فِي الْعُبَّادِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ أَدْهَمَ: هِيَ فِي الَّذِينَ يَعْمَلُونَ بِمَا يَعْلَمُونَ. وَقَدْ قَالَ ﷺ:" مَنْ عَمِلَ بِمَا عَلِمَ عَلَّمَهُ اللَّهُ مَا لَمْ يَعْلَمْ" وَنَزَعَ بعض العلماء إلى قوله" وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ". وَقَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ: إِنَّمَا قَصَّرَ بِنَا عَنْ عِلْمِ مَا جَهِلْنَا تَقْصِيرُنَا فِي الْعَمَلِ بِمَا عَلِمْنَا، وَلَوْ عَمِلْنَا بِبَعْضِ مَا عَلِمْنَا لَأَوْرَثَنَا عِلْمًا لَا تَقُومُ بِهِ أَبْدَانُنَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ". وَقَالَ أَبُو سُلَيْمَانَ الدَّارَانِيُّ: لَيْسَ الْجِهَادُ فِي الْآيَةِ
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا } “Bizim uğrumuzda cihad edenler”; yani bizim uğrumuzda, rızamızı arama yolunda kâfirlerle cihad edenler [demektir]. es-Süddî ve başkaları şöyle demiştir: Bu ayet, savaş farz kılınmadan önce inmiştir. İbn Atiyye demiştir ki: O, örfî cihaddan öncedir; bu ancak Allah'ın dininde ve O'nun rızasını aramada yapılan genel bir cihaddır. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan: 'Ayet âbidler hakkındadır' demiştir. İbn Abbâs ve İbrâhim b. Edhem: 'O, bildikleriyle amel edenler hakkındadır' demişlerdir. Nitekim [Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Kim bildiği ile amel ederse Allah ona bilmediklerini öğretir” buyurmuştur. Bazı âlimler de O'nun: { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ } “Allah'tan sakının, Allah size öğretir” buyruğuna dayanmışlardır. Ömer b. Abdülazîz şöyle demiştir: 'Bilmediklerimizin ilminden bizi alıkoyan şey, ancak bildiklerimizle amel etmedeki kusurumuzdur. Bildiklerimizin bir kısmıyla amel etseydik, [Allah] bize bedenlerimizin takat getiremeyeceği bir ilim miras bırakırdı. Yüce Allah: { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ } “Allah'tan sakının, Allah size öğretir” buyurmuştur.' Ebû Süleymân ed-Dârânî şöyle demiştir: Ayetteki cihad
قِتَالَ الْكُفَّارِ فَقَطْ بَلْ هُوَ نَصْرُ الدِّينِ، وَالرَّدُّ عَلَى الْمُبْطِلِينَ، وَقَمْعُ الظَّالِمِينَ، وَعِظَمُهُ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَمِنْهُ مُجَاهَدَةُ النُّفُوسِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَهُوَ الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ. وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ لِابْنِ الْمُبَارَكِ: إِذَا رَأَيْتَ النَّاسَ قَدِ اخْتَلَفُوا فَعَلَيْكَ بِالْمُجَاهِدِينَ وَأَهْلِ الثُّغُورِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" لَنَهْدِيَنَّهُمْ" وَقَالَ الضَّحَّاكُ: مَعْنَى الْآيَةِ، وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِي الْهِجْرَةِ لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَ الثَّبَاتِ عَلَى الْإِيمَانِ. ثُمَّ قَالَ: مَثَلُ السُّنَّةِ فِي الدُّنْيَا كَمَثَلِ الْجَنَّةِ فِي الْعُقْبَى، مَنْ دَخَلَ الْجَنَّةَ فِي الْعُقْبَى سَلِمَ، كَذَلِكَ مَنْ لَزِمَ السُّنَّةَ فِي الدُّنْيَا سَلِمَ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ: وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِي طَاعَتِنَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَ ثَوَابِنَا. وَهَذَا يَتَنَاوَلُ بِعُمُومِ الطَّاعَةِ جَمِيعَ الْأَقْوَالِ. وَنَحْوَهُ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: تَقُولُ الْحِكْمَةُ مَنْ طَلَبَنِي فَلَمْ يَجِدْنِي فَلْيَطْلُبْنِي فِي مَوْضِعَيْنِ: أَنْ يَعْمَلَ بِأَحْسَنَ مَا يَعْلَمُهُ، وَيَجْتَنِبَ أَسْوَأَ مَا يَعْلَمُهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ أَيِ الَّذِينَ هَدَيْنَاهُمْ هُمُ الَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا" لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا" أَيْ طَرِيقَ الْجَنَّةِ، قَالَهُ السُّدِّيُّ. النَّقَّاشُ: يُوَفِّقُهُمْ لِدِينِ الْحَقِّ. وَقَالَ يُوسُفُ بْنُ أَسْبَاطٍ: الْمَعْنَى لَنُخَلِّصَنَّ نِيَّاتِهِمْ وَصَدَقَاتِهِمْ وَصَلَوَاتِهِمْ وَصِيَامَهُمْ. (وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ) لَامُ تَأْكِيدٍ وَدَخَلَتْ فِي" مَعَ" عَلَى أَحَدِ وَجْهَيْنِ: أَنْ يَكُونَ اسْمًا وَلَامُ التَّوْكِيدِ إِنَّمَا تَدْخُلُ عَلَى الْأَسْمَاءِ، أَوْ حَرْفًا فَتَدْخُلُ عَلَيْهَا، لِأَنَّ فِيهَا مَعْنَى الِاسْتِقْرَارِ، كَمَا تَقُولُ إِنَّ زَيْدًا لَفِي الدَّارِ. وَ" مَعَ" إِذَا سُكِّنَتْ فَهِيَ حَرْفٌ لَا غَيْرُ. وَإِذَا فُتِحَتْ جَازَ أَنْ تَكُونَ اسْمًا وَأَنْ تَكُونَ حَرْفًا. وَالْأَكْثَرُ أَنْ تَكُونَ حَرْفًا جَاءَ لِمَعْنًى. وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الْإِحْسَانِ وَالْمُحْسِنِينَ فِي" الْبَقَرَةِ" وَغَيْرِهَا. وَهُوَ سُبْحَانُهُ مَعَهُمْ بِالنُّصْرَةِ وَالْمَعُونَةُ، وَالْحِفْظِ وَالْهِدَايَةِ، وَمَعَ الْجَمِيعِ بِالْإِحَاطَةِ وَالْقُدْرَةُ. فَبَيْنَ المعينين بون. تمت سورة العنكبوت، والحمد لله وحده تم بعون الله تعالى الجزء الثالث عَشَرَ مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ يَتْلُوهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى الجزء الرابع عشر وأوله سورة" الروم"
sadece kâfirlerle savaşmak değildir; aksine dine yardım etmek, bâtıl ehlinin sözlerini çürütmek, zalimleri sindirmektir ve en büyüğü de iyiliği emredip kötülükten alıkoymaktır (emr-i bi'l-ma'rûf nehy-i ani'l-münker). Allah'a itaatte nefislerle mücadele etmek de bundandır ki o en büyük cihaddır. Süfyân b. Uyeyne, İbnü'l-Mübârek'e şöyle demiştir: 'İnsanların ihtilaf ettiğini gördüğün zaman mücahidlere ve serhad (hudut) ehline sarıl; zira Allah Teâlâ: { لَنَهْدِيَنَّهُمْ } “Onları elbette [yollarımıza] iletiriz” buyurmaktadır.' Dahhâk şöyle demiştir: Ayetin manası: 'Hicrette cihad edenleri, iman üzere sebat etme yollarına iletiriz' demektir. Sonra şöyle demiştir: Dünyada sünnetin misali, ahirette Cennetin misali gibidir; ahirette Cennete giren kurtulduğu gibi dünyada sünnete sarılan da kurtulur. Abdullah b. Abbâs: 'Bize itaatte gayret gösterenleri, sevabımızın yollarına iletiriz' demiştir. Bu ise itaatin kapsamlılığı ile bütün görüşleri içine alır. Abdullah b. Zübeyr'in şu sözü de buna benzer: 'Hikmet şöyle der: Beni arayıp da bulamayan kimse, beni iki yerde arasın: Bildiğinin en güzeliyle amel etsin ve bildiğinin en kötüsünden sakınsın.' el-Hasan b. el-Fadl: 'Burada takdim ve tehir vardır; yani hidayet ettiğimiz kimseler, bizim uğrumuzda cihad eden kimselerdir' demiştir. { لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } “onları elbette yollarımıza iletiriz”; yani Cennetin yoluna, bunu es-Süddî söylemiştir. en-Nakkaş: 'Onları hak dine muvaffak kılarız' demiştir. Yûsuf b. Esbât şöyle demiştir: Manası; onların niyetlerini, sadakalarını, namazlarını ve oruçlarını ihlaslı kılarız, demektir. { وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah, muhsinlerle beraberdir” [ifadesindeki lâm] tekit lâmıdır ve 'ma'a' (مع) kelimesine iki vecihten biri üzere dahil olmuştur: Ya onun isim olması -ki tekit lâmı sadece isimlere dahil olur- yahut harf olması; bu durumda tıpkı 'İnne Zeyden lefi'd-dâr' (Şüphesiz Zeyd evdedir) denildiği gibi istikrar (yerleşme) manası taşıdığı için harfe dahil olur. 'Ma'a' sükûnlu olduğunda harften başka bir şey değildir; fethalı olduğunda ise isim olması da harf olması da caizdir. Çoğunluk görüşe göre ise bir mana için gelmiş bir harftir. İhsan ve muhsinlerin manası el-Bakara [Suresi]'nde ve diğer surelerde geçmişti. O sübhânehu ve teâlâ yardım, muavenet, koruma ve hidayet ile onlarla beraberdir; ihata ve kudret ile de herkesle beraberdir. Dolayısıyla bu iki beraberlik arasında büyük fark vardır. Ankebût Suresi tamamlandı, hamd yalnızca Allah'adır. Kurtubî Tefsiri'nin on üçüncü cüzü Allah Teâlâ'nın yardımıyla tamamlandı. Onu -Allah Teâlâ dilerse- başı Rûm Suresi olan on dördüncü cüz takip edecektir.