Binûn

[Lokmân Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِلَى وَقْتِهِ فِي طُلُوعِهِ وَأُفُولِهِ لَا يَعْدُوهُ وَلَا يَقْصُرُ عَنْهُ. (وَأَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ) أَيْ مَنْ قَدَرَ عَلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِهَا، وَالْعَالِمُ بِهَا عَالِمٌ بِأَعْمَالِكُمْ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" تَعْمَلُونَ" بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ وَنَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ وَالدُّورِيُّ عَنْ أَبِي عَمْرٍو بِالْيَاءِ عَلَى الْخَبَرِ. (ذلِكَ) أَيْ فَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا وَتُقِرُّوا" بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ" أَيِ الشَّيْطَانُ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَقِيلَ: مَا أَشْرَكُوا بِهِ اللَّهَ تَعَالَى مِنَ الْأَصْنَامِ وَالْأَوْثَانِ. (وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ) الْعَلِيُّ فِي مَكَانَتِهِ، الْكَبِيرُ فِي سلطانه.

...doğuşunda ve batışında kendi vaktine kadar [akar], onu ne aşar ne de ondan geri kalır. { وَأَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” yani bu şeylere güç yetiren zatın mutlaka bunları bilmesi gerekir; bunları bilen ise sizin amellerinizi de bilir. Genel kıraat hitap olarak te (ت) ile "ta'melûn (تَعْمَلُونَ)" şeklindedir. es-Sülemî, Nasr b. Âsım ve Ebû Amr'dan rivayetle ed-Dûrî ise gaib (üçüncü şahıs) olarak ye (ي) ile [ya'melûn şeklinde] okumuşlardır. { ذلِكَ } yani Yüce Allah bunu bilesiniz ve ikrar edesiniz diye yaptı; { بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ } “çünkü Allah hakkın ta kendisidir, O'ndan başka yalvardıkları ise batılın ta kendisidir” yani şeytandır; bunu Mücâhid söylemiştir. Bir görüşe göre de: Yüce Allah'a ortak koştukları putlar ve heykellerdir. { وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } “ve şüphesiz Allah, çok yücedir, çok büyüktür” şanında pek yüce, saltanatında pek büyüktür.

[سورة لقمان (٣١): آية ٣١]

[Lokmân Suresi (31), Ayet 31]

أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣١)

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } “Görmedin mi ki gemiler, Allah'ın ayetlerinden bir kısmını size göstersin diye O'nun nimetiyle denizde akıp gitmektedir? Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır.” (31)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ) أَيِ السُّفُنَ" تَجْرِي" فِي موضع الخبر." فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ" أَيْ بِلُطْفِهِ بِكُمْ وَبِرَحْمَتِهِ لَكُمْ فِي خَلَاصِكُمْ مِنْهُ. وَقَرَأَ ابْنُ هُرْمُزَ:" بِنِعْمَاتِ اللَّهِ" جَمْعُ نِعْمَةٍ وَهُوَ جَمْعُ السَّلَامَةِ، وَكَانَ الْأَصْلُ تَحْرِيكَ الْعَيْنِ فَأُسْكِنَتْ." لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ"" مِنْ" لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ لِيُرِيَكُمْ جَرْيَ السُّفُنِ، قَالَهُ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ. وَقَالَ ابْنُ شَجَرَةَ:" مِنْ آياتِهِ" مَا تُشَاهِدُونَ مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِيهِ. النَّقَّاشُ: مَا يَرْزُقُهُمُ اللَّهُ مِنْهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: مِفْتَاحُ الْبِحَارِ السُّفُنُ، وَمِفْتَاحُ الْأَرْضِ الطُّرُقُ، وَمِفْتَاحُ السَّمَاءِ الدُّعَاءُ. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ) أَيْ صَبَّارٍ لِقَضَائِهِ شَكُورٍ عَلَى نَعْمَائِهِ. وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: أَرَادَ لِكُلِّ مُؤْمِنٍ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، لِأَنَّ الصَّبْرَ وَالشُّكْرَ مِنْ أَفْضَلِ خِصَالِ الْإِيمَانِ. وَالْآيَةُ: الْعَلَامَةُ، وَالْعَلَامَةُ لَا تَسْتَبِينُ فِي صَدْرِ كُلِّ مُؤْمِنٍ إِنَّمَا تَسْتَبِينُ لِمَنْ صَبَرَ عَلَى الْبَلَاءِ وَشَكَرَ عَلَى الرَّخَاءِ. قَالَ الشَّعْبِيُّ: الصَّبْرُ نِصْفُ الْإِيمَانِ، وَالشُّكْرُ نِصْفُ الْإِيمَانِ، وَالْيَقِينُ الْإِيمَانُ كُلُّهُ، أَلَمْ تَرَ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ" وقوله:" وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ" [الذاريات: ٢٠] وَقَالَ ﵇: (الْإِيمَانُ نِصْفَانِ نِصْفٌ صَبْرٌ ونصف شكر).

Yüce Allah'ın: (أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ) “Görmedin mi ki gemiler...” yani gemiler; { تَجْرِي } “akıp gitmektedir” ifadesi haber konumundadır. { فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ } “Allah'ın nimetiyle denizde” yani sizin oradan kurtulmanızı sağlamaktaki lütfu ve rahmetiyle [akıp gitmektedir]. İbn Hürmüz { بِنِعْمَاتِ اللَّهِ } şeklinde okumuştur; bu, nimet (نِعْمَة) kelimesinin kurallı çoğuludur (cem-i selâmet). Aslı "ayın" harfinin harekeli olması idi, fakat sakin kılındı. { لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ } “Ayetlerinden bir kısmını size göstersin diye” ifadesindeki "min" (مِنْ) harfi teb'îz (bazılık/bir kısmı) içindir. Yahyâ b. Sellâm'ın belirttiğine göre: Yani size gemilerin akıp gidişini göstersin diye [demektir]. İbn Şecere ise şöyle demiştir: “Ayetlerinden” ifadesi, denizde Yüce Allah'ın kudretinden müşahede ettiğiniz şeylerdir. Nakkâş: “Allah'ın oradan kendilerine rızık olarak bahşettiği şeylerdir” demiştir. Hasan[-ı Basrî] de şöyle demiştir: “Denizlerin anahtarı gemiler, yeryüzünün anahtarı yollar, semanın anahtarı ise duadır.” (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ) “Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır.” Yani O'nun kazasına çok sabreden, nimetlerine çok şükreden [herkes için]. Meâni ehli şöyle demiştir: Bu vasfa sahip her mümini kastetmiştir; zira sabır ve şükür, imanın en faziletli hasletlerindendir. Âyet (الْآيَةُ), alamet (işaret/ibret) demektir. Alamet ise her müminin kalbinde belirginleşip açığa çıkmaz; o ancak belaya sabreden ve refaha şükreden kimsede belirginleşir. Şa'bî şöyle demiştir: “Sabır imanın yarısıdır, şükür imanın yarısıdır, yakîn (kesin inanç) ise imanın tamamıdır. Yüce Allah'ın: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } “Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır” ve: { وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ } “Kesin olarak inananlar için yeryüzünde ayetler vardır” [Zâriyât: 20] buyruğunu görmez misin?” Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: « الْإِيمَانُ نِصْفَانِ نِصْفٌ صَبْرٌ ونصف شكر » «İman iki yarımdır: Yarısı sabır, yarısı da şükürdür.»

[سورة لقمان (٣١): آية ٣٢]

[Lokmân Suresi (31), Ayet 32]

وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ (٣٢)

{ وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ } “Onları gölgelikler gibi dalgalar sardığı zaman, dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a yalvarırlar. Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca içlerinden bir kısmı orta yolu tutar. Zaten ayetlerimizi pek hain, pek nankör olandan başkası inkâr etmez.” (32)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ) قَالَ مُقَاتِلٌ: كَالْجِبَالِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَالسَّحَابِ، وَقَالَهُ قَتَادَةُ- جَمْعُ ظُلَّةٍ، شُبِّهَ الْمَوْجُ بِهَا لِكِبَرِهَا وَارْتِفَاعِهَا. قَالَ النَّابِغَةُ فِي وَصْفِ بَحْرٍ:

Yüce Allah'ın { وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ } buyruğu hakkında Mukâtil: "Dağlar gibi" demiştir. el-Kelbî: "Bulutlar gibi" demiştir; Katâde de böyle demiştir. [Zulel (ظُلَل)], zulle (ظُلَّة) kelimesinin çoğuludur. Büyüklüğü ve yüksekliği sebebiyle dalga ona benzetilmiştir. en-Nâbiğa bir denizi tavsif ederken şöyle demiştir:

يُمَاشِيهِنَّ أَخْضَرُ ذُو ظِلَالٍ ... عَلَى حَافَّاتِهِ فِلَقُ الدِّنَانِ

Gölgeleri olan yeşil bir deniz onlarla birlikte akar, / Kıyılarında şarap küplerinin kırıkları vardır.

وَإِنَّمَا شُبِّهَ الْمَوْجُ وَهُوَ وَاحِدٌ بِالظِّلِّ وَهُوَ جمع، لان الموج يأتي شيئا بعد شي وَيَرْكَبُ بَعْضُهُ بَعْضًا كَالظُّلَلِ. وَقِيلَ: هُوَ بِمَعْنَى الْجَمْعِ، وَإِنَّمَا لَمْ يُجْمَعْ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ. وَأَصْلُهُ مِنَ الْحَرَكَةِ وَالِازْدِحَامِ، وَمِنْهُ: مَاجَ الْبَحْرُ، وَالنَّاسُ يَمُوجُونَ. قَالَ كَعْبٌ:

Tekil olan mevc (dalga), çoğul olan zıll'e (gölgeliklere) benzetilmiştir; çünkü dalga ardı ardına gelir ve gölgelikler gibi birbiri üstüne biner. Bir görüşe göre de çoğul anlamındadır; çoğul yapılmaması ise mastar olmasındandır. Kelimenin aslı hareket ve çalkantıdan gelir. Nitekim denizin çalkalanması için "mâce'l-bahru (مَاجَ الْبَحْرُ)", insanların dalgalanıp kaynaşması için de "en-nâsu yemûcûne (النَّاسُ يَمُوجُونَ)" denir. Ka'b şöyle demiştir:

فَجِئْنَا إِلَى مَوْجٍ مِنَ الْبَحْرِ وَسْطَهُ ... أَحَابِيشُ مِنْهُمْ حَاسِرٌ وَمُقَنَّعٌ

Denizden öyle bir dalgaya geldik ki ortasında Habeşliler vardı, / Kimi miğfersiz, kimi miğferliydi.

وَقَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَنَفِيَّةِ:" مَوْجٌ كَالظِّلَالِ" جَمْعُ ظِلٍّ. (دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ) مُوَحِّدِينَ لَهُ لَا يَدْعُونَ لِخَلَاصِهِمْ سِوَاهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. (فَلَمَّا نَجَّاهُمْ) يَعْنِي مِنَ الْبَحْرِ. (إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مُوفٍ بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهِ اللَّهَ فِي الْبَحْرِ. النَّقَّاشُ: يَعْنِي عَدَلَ فِي الْعَهْدِ، وَفَى فِي الْبَرِّ بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهِ اللَّهَ فِي الْبَحْرِ. وَقَالَ الْحَسَنُ:" مُقْتَصِدٌ" مُؤْمِنٌ مُتَمَسِّكٌ بِالتَّوْحِيدِ وَالطَّاعَةِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" مُقْتَصِدٌ" فِي الْقَوْلِ مُضْمِرٌ لِلْكُفْرِ. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالْمَعْنَى: فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ كَافِرٌ. وَدَلَّ عَلَى الْمَحْذُوفِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ) الْخَتَّارُ: الْغَدَّارُ. وَالْخَتْرُ: أسوأ الغدر. قال عمرو بن معد يكرب:

Muhammed b. el-Hanefiyye { مَوْجٌ كَالظِّلَالِ } şeklinde okumuştur ki bu, 'zıll' (gölge) kelimesinin çoğuludur. { دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a yalvarırlar” O'nu birleyerek, kurtuluşları için O'ndan başkasına dua etmezler. Bu [açıklama] daha önce geçmişti. { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ } yani denizden kurtarınca, { إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ } “karaya [çıkarınca] içlerinden bir kısmı orta yolu tutar”. İbn Abbâs: "Denizdeyken Allah'a verdiği sözü yerine getirendir" demiştir. en-Nakkâş: "Yani ahdinde adil davranır, denizdeyken Allah'a verdiği sözü karada da yerine getirir" demiştir. el-Hasan şöyle demiştir: { مُقْتَصِدٌ } tevhid ve itaate sarılan mümindir. Mücâhid ise şöyle demiştir: { مُقْتَصِدٌ } sözde orta yolu tutan fakat içinde küfrü gizleyendir. Bir görüşe göre de sözde bir hazif (düşme) vardır ve anlamı şudur: "İçlerinden kimi orta yolu tutar, kimi de kâfirdir." Bu hazfe Yüce Allah'ın: { وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ } “Zaten ayetlerimizi pek hain, pek nankör olandan başkası inkâr etmez” buyruğu delalet etmektedir. el-Hattâr (الْخَتَّارُ), gaddar (hainlik eden) demektir. el-Hatr (الْخَتْرُ) ise hainliğin en kötüsüdür. Amr b. Ma'dîkerib şöyle demiştir:

فَإِنَّكَ لَوْ رَأَيْتَ أَبَا عُمَيْرٍ ... مَلَأْتَ يَدَيْكَ مِنْ غَدْرٍ وَخَتْرٍ

Şayet Ebû Umeyr'i görseydin, / İki elini de hıyanet ve vefasızlıkla doldururdun.

وَقَالَ الْأَعْشَى:

el-A'şâ da şöyle demiştir:

بِالْأَبْلَقِ الْفَرْدِ مِنْ تَيْمَاءَ مَنْزِلُهُ ... حِصْنٌ حَصِينٌ وَجَارٌ غَيْرُ ختار

Teymâ'daki el-Eblaku'l-Ferd'dedir onun konağı; / Muhkem bir kale ve asla vefasızlık etmeyen bir komşu!

قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْخَتْرُ الْغَدْرُ، يُقَالُ: خَتَرَهُ فَهُوَ خَتَّارٌ. الْمَاوَرْدِيُّ: وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ. وَقَالَ عَطِيَّةُ: إِنَّهُ الْجَاحِدُ. وَيُقَالُ: خَتَرَ يَخْتُرُ وَيَخْتِرُ (بِالضَّمِّ وَالْكَسْرِ) خَتْرًا، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَجَحْدُ الْآيَاتِ إِنْكَارُ أعيانها. والجحد بالآيات إنكار دلائلها.

el-Cevherî şöyle demiştir: "el-Hatr (الْخَتْرُ), hıyanet/vefasızlık demektir. 'Ona hıyanet etti' anlamında 'hatarahu fe-hüve hattâr (خَتَرَهُ فَهُوَ خَتَّارٌ)' denir." el-Mâverdî: "Bu, çoğunluğun görüşüdür" demiştir. Atıyye ise: "O, inkârcıdır" demiştir. [Ayn harfinin] zammesi ve kesresiyle "hatara yahturu ve yahtiru hatran (خَتَرَ يَخْتُرُ وَيَخْتِرُ خَتْرًا)" denir; bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir. Ayetlerin cehdi (doğrudan inkârı), onların bizzat kendilerini inkâr etmektir; ayetleri inkâr (el-cahdü bi'l-âyât) ise onların delaletlerini inkâr etmektir.

[سورة لقمان (٣١): آية ٣٣]

[Lokmân Suresi (31), Ayet 33]

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْماً لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (٣٣)

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْماً لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ } “Ey insanlar! Rabbinizden korkup sakının ve hiçbir babanın evladına, hiçbir evladın da babasına hiçbir fayda sağlayamayacağı bir günden çekinin! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. O halde sakın dünya hayatı sizi aldatmasın ve o çok aldatıcı [şeytan] da sakın sizi Allah ile kandırmasın!” (33)

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ) يَعْنِي الْكَافِرَ وَالْمُؤْمِنَ، أَيْ خَافُوهُ وَوَحِّدُوهُ. (وَاخْشَوْا يَوْماً لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً) تَقَدَّمَ مَعْنَى" يَجْزِي" فِي الْبَقَرَةِ وَغَيْرِهَا. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (مَنْ مَاتَ لَهُ ثَلَاثَةً مِنَ الْوَلَدِ لَمْ يَبْلُغُوا الْحِنْثَ لَمْ تَمَسَّهُ النَّارُ إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ). وَقَالَ:" (مَنِ ابْتُلِيَ بِشَيْءٍ مِنْ هذا الْبَنَاتِ فَأَحْسَنَ إِلَيْهِنَّ كُنَّ لَهُ حِجَابًا مِنَ النَّارِ). قِيلَ لَهُ: الْمَعْنِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا يَحْمِلُ وَالِدٌ ذَنْبَ وَلَدِهِ، وَلَا مَوْلُودٌ ذَنْبَ وَالِدِهِ، وَلَا يُؤَاخَذُ أَحَدُهُمَا عَنِ الْآخَرِ. وَالْمَعْنِيُّ بِالْأَخْبَارِ أَنَّ ثَوَابَ الصَّبْرِ عَلَى الْمَوْتِ وَالْإِحْسَانِ إِلَى الْبَنَاتِ يَحْجُبُ الْعَبْدَ عَنِ النَّارِ، وَيَكُونُ الْوَلَدُ سَابِقًا لَهُ إِلَى الْجَنَّةِ. (إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ) أَيِ الْبَعْثَ (فَلا تَغُرَّنَّكُمُ) أي تخدعنكم (الْحَياةُ الدُّنْيا) بزينتها وما تدعوا إِلَيْهِ فَتَتَّكِلُوا عَلَيْهَا وَتَرْكَنُوا إِلَيْهَا وَتَتْرُكُوا الْعَمَلَ لِلْآخِرَةِ (وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ هنا وفي سورة الملائكة والحديد بِفَتْحِ الْغَيْنِ، وَهُوَ الشَّيْطَانُ فِي قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِ، وَهُوَ الَّذِي يَغُرُّ الْخَلْقَ وَيُمَنِّيهِمُ الدُّنْيَا وَيُلْهِيهِمْ عَنِ الْآخِرَةِ، وَفِي سُورَةِ" النِّسَاءِ":" يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ". وَقَرَأَ سِمَاكُ بْنُ حَرْبٍ وَأَبُو حَيْوَةَ وَابْنُ السَّمَيْقَعِ بِضَمِّ الْغَيْنِ، أَيْ لَا تَغْتَرُّوا. كَأَنَّهُ مَصْدَرٌ غَرَّ يَغُرُّ غُرُورًا. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ أَنْ يَعْمَلَ بِالْمَعْصِيَةِ وَيَتَمَنَّى المغفرة.

Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ } “Ey insanlar! Rabbinizden korkup sakının” buyruğu kâfir ve mümin [herkesi] kastetmektedir; yani O'ndan korkun ve O'nu birleyin (tevhid edin). { وَاخْشَوْا يَوْماً لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً } “Ve hiçbir babanın evladına, hiçbir evladın da babasına hiçbir fayda sağlayamayacağı bir günden çekinin!” [ifadesine gelince;] “Yeczî (يَجْزِي)” kelimesinin anlamı Bakara Suresi ve diğer yerlerde geçmişti. Şayet: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: « مَنْ مَاتَ لَهُ ثَلَاثَةً مِنَ الْوَلَدِ لَمْ يَبْلُغُوا الْحِنْثَ لَمْ تَمَسَّهُ النَّارُ إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ » «Henüz ergenlik çağına (hınse) ulaşmamış üç çocuğu vefat eden kimseye, ancak yeminin yerine gelmesi (yemin kefareti) kadarı müstesna, ateş asla dokunmaz.» buyurmuştur. Yine: « مَنِ ابْتُلِيَ بِشَيْءٍ مِنْ هذا الْبَنَاتِ فَأَحْسَنَ إِلَيْهِنَّ كُنَّ لَهُ حِجَابًا مِنَ النَّارِ » «Her kim şu kız çocuklarından bir şeyle imtihan olunur da onlara iyi davranırsa, onlar kendisi için ateşe karşı bir perde olur.» buyurmuştur [bu hadisler ayetle nasıl bağdaşır?]" denilirse; ona şöyle cevap verilir: Bu ayette kastedilen, hiçbir babanın çocuğunun günahını yüklenmeyeceği, hiçbir evladın da babasının günahını yüklenmeyeceği ve birinin diğerinin yerine cezalandırılmayacağıdır. Hadislerde kastedilen ise vefata sabretmenin ve kız çocuklarına ihsanda bulunmanın sevabının kulu cehennem ateşinden koruyacağı ve çocuğun cennete girmede ona öncülük edeceğidir. { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } “Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır” yani yeniden diriliş [haktır]. { فَلا تَغُرَّنَّكُمُ } “Sizi sakın aldatmasın” yani sizi kandırmasın, { الْحَياةُ الدُّنْيا } “dünya hayatı” süsüyle ve çağırdığı şeylerle; ta ki ona güvenip bel bağlamayasınız ve ahiret için amel etmeyi terk etmeyesiniz. { وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ } “Ve çok aldatıcı (şeytan) da sizi Allah ile aldatmasın!” Genel kıraat imamlarının buradaki, Melâike (Fâtır) Suresi'ndeki ve Hadîd Suresi'ndeki okuyuşu gayn harfinin fethasıyla (el-Garûr) şeklindedir. Mücâhid ve başkalarının görüşüne göre bu, şeytandır. O, yaratılmışları aldatan, onları dünyalıkla ümitlendirip ahiretten alıkoyandır. Nisâ Suresi'nde de şöyle buyrulmaktadır: { يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ } “(Şeytan) onlara vaatte bulunur ve onları kuruntulara düşürür.” Simâk b. Harb, Ebû Hayve ve İbnü's-Semeyka‘ ise gayn harfinin dammesiyle (el-Gurûr) şeklinde okumuşlardır; yani "aldanmayın" demektir. Sanki "garra-yeğurru-gurûran" fiilinin masdarı gibidir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: "O, [kişinin] günah işleyip bir yandan da mağfiret ummasıdır."

[سورة لقمان (٣١): آية ٣٤]

[Lokmân Suresi (31), Ayet 34]

إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحامِ وَما تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (٣٤)

{ إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحامِ وَما تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ } “Şüphesiz kıyametin ne zaman kopacağına dair bilgi Allah katındadır. Yağmuru O indirir, rahimlerde olanı O bilir. Hiç kimse yarın ne kazanacağını bilemez ve hiç kimse hangi yerde öleceğini bilemez. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır.” (34)

زَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ هَذَا مَعْنَى النَّفْيِ، أَيْ مَا يَعْلَمُهُ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَإِنَّمَا صَارَ فِيهِ مَعْنَى النَّفْيِ وَالْإِيجَابِ بِتَوْقِيفِ الرَّسُولِ ﷺ عَلَى ذَلِكَ، لِأَنَّهُ ﷺ قَالَ فِي قَوْلِهِ اللَّهُ ﷿:" وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ" [الانعام: ٥٩]: (إِنَّهَا هَذِهِ): قُلْتُ: قَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ" الْأَنْعَامِ" حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ فِي هَذَا، خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ. وَفِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ ﵇ قَالَ: (أَخْبِرْنِي عَنِ السَّاعَةِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) مَا الْمَسْئُولُ عَنْهَا بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ، هُنَّ خَمْسٌ لَا يَعْلَمُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذا تَكْسِبُ غَدًا) قَالَ:/ (صَدَقْتَ). لَفْظُ أَبِي دَاوُدَ الطَّيَالِسِيِّ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بن مسعود: كل شي أُوتِيَ نَبِيُّكُمْ ﷺ غَيْرَ خَمْسٍ:" إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ"، الْآيَةَ إِلَى آخِرِهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذِهِ الْخَمْسَةُ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَلَا يَعْلَمُهَا مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَلَا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ، فَمَنِ ادَّعَى أَنَّهُ يَعْلَمُ شَيْئًا مِنْ هَذِهِ فَقَدْ كَفَرَ بِالْقُرْآنِ، لِأَنَّهُ خَالَفَهُ. ثُمَّ إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ يَعْلَمُونَ كَثِيرًا مِنَ الْغَيْبِ بِتَعْرِيفِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُمْ. وَالْمُرَادُ إِبْطَالُ كَوْنِ الْكَهَنَةِ وَالْمُنَجِّمِينَ وَمَنْ يَسْتَسْقِي بِالْأَنْوَاءِ وَقَدْ يَعْرِفُ بِطُولِ التَّجَارِبِ أَشْيَاءَ مِنْ ذُكُورَةِ الْحَمْلِ وَأُنُوثَتِهِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، حَسْبَمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي الْأَنْعَامِ. وَقَدْ تَخْتَلِفُ التَّجْرِبَةُ وَتَنْكَسِرُ الْعَادَةُ وَيَبْقَى الْعِلْمُ لِلَّهِ تَعَالَى وَحْدَهُ. وَرُوِيَ أَنَّ يَهُودِيًّا كَانَ يَحْسُبُ حِسَابَ النُّجُومِ، فَقَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: إِنْ شِئْتَ نَبَّأْتُكَ نَجْمَ ابنك، وأنه يموت بعد عشرة أيام،

Ferrâ, bunun nefy (olumsuzluk) anlamında olduğunu, yani "bunu Allah Teâlâ'dan başka hiç kimse bilemez" demek olduğunu ileri sürmüştür. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bunda nefy ve ispat anlamının bulunması, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu bildirmesi sebebiyledir. Çünkü o sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah Azze ve Celle'nin: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez” [el-En'âm 59] ayeti hakkında: «Onlar işte bunlardır» buyurmuştur." Derim ki: el-En'âm Suresi'nde İbn Ömer'in bu konudaki hadisini zikretmiştik; bunu Buhârî rivayet etmiştir. Cibrîl aleyhisselâm hadisinde de [şöyle] geçmektedir: [Cibrîl]: «Bana kıyametin vaktini haber ver» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Kendisine sorulan, bu hususta sorandan daha bilgili değildir. Onlar beş şeydir ki onları Allah Teâlâ'dan başkası bilemez: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذا تَكْسِبُ غَدًا } “Şüphesiz kıyametin ne zaman kopacağına dair bilgi Allah katındadır. Yağmuru O indirir, rahimlerde olanı O bilir. Hiç kimse yarın ne kazanacağını bilemez...”» buyurdu. [Cibrîl]: «Doğru söyledin» dedi. Bu, Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'nin lafzıdır. Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: "Şu beş şey dışında Peygamberinize sallallâhu aleyhi ve sellem her şey verilmiştir: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Şüphesiz kıyametin ne zaman kopacağına dair bilgi Allah katındadır” ayetinin sonuna kadar." İbn Abbâs da şöyle demiştir: "Bu beş şeyi Allah Teâlâ'dan başkası bilemez; ne [Allah'a] yakın kılınmış bir melek ne de gönderilmiş bir peygamber bunu bilebilir. Kim bunlardan birini bildiğini iddia ederse, ona muhalefet ettiği için Kur'an'ı inkâr etmiş olur. Şu da var ki peygamberler, Allah Teâlâ'nın kendilerine bildirmesiyle gayba dair pek çok şeyi bilirler." Buradaki maksat; kâhinlerin, müneccimlerin ve enva' (yıldızların batışı) ile yağmur bekleyenlerin durumunu boşa çıkarmaktır. Bazen uzun tecrübeler sonucunda ceninin erkek ya da dişi olması gibi hususlardan bazı şeyler bilinebilir; nitekim el-En'âm Suresi'nde geçtiği gibidir. Ancak tecrübe yanıltabilir, âdet bozulabilir ve mutlak ilim yalnızca Allah Teâlâ'ya ait kalır. Rivayet edildiğine göre yıldız hesabı yapan bir Yahudi, İbn Abbâs'a: "İstersen sana oğlunun yıldızını haber vereyim; o on gün sonra ölecektir,

وَأَنْتَ لَا تَمُوتُ حَتَّى تَعْمَى، وَأَنَا لَا يَحُولُ عَلَيَّ الْحَوْلُ حَتَّى أَمُوتَ. قَالَ: فَأَيْنَ مَوْتُكَ يَا يَهُودِيُّ؟ فَقَالَ: لَا أَدْرِي. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: صَدَقَ اللَّهُ." وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ" فَرَجَعَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَوَجَدَ ابْنَهُ مَحْمُومًا، وَمَاتَ بَعْدَ عَشَرَةِ أَيَّامٍ. وَمَاتَ الْيَهُودِيُّ قَبْلَ الْحَوْلِ، وَمَاتَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَعْمَى. قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ رَاوِي هَذَا الْحَدِيثِ: هَذَا أَعْجَبُ الْأَحَادِيثِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ اسمه الوارث ابن عَمْرِو بْنِ حَارِثَةَ، أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: إِنَّ امْرَأَتِي حُبْلَى فَأَخْبِرْنِي مَاذَا تَلِدُ، وَبِلَادَنَا جَدْبَةٌ فَأَخْبِرْنِي مَتَى يَنْزِلُ الْغَيْثُ، وَقَدْ عَلِمْتُ مَتَى وُلِدْتُ فَأَخْبِرْنِي مَتَى أَمُوتُ، وَقَدْ عَلِمْتُ مَا عَمِلْتُ الْيَوْمَ فَأَخْبِرْنِي مَاذَا أَعْمَلُ غَدًا، وَأَخْبِرْنِي مَتَى تَقُومُ السَّاعَةُ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ وَالْمَاوَرْدِيُّ. وَرَوَى أَبُو الْمَلِيحِ عَنْ أَبِي عَزَّةَ الْهُذَلِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ ﷺ: (إِذَا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى قَبْضَ رُوحِ عَبْدٍ بِأَرْضٍ جَعَلَ لَهُ إِلَيْهَا حَاجَةً فَلَمْ يَنْتَهِ حَتَّى يَقْدُمَهَا- ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ" إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ"- إِلَى قَوْلِهِ-" بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ" (ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ، وَخَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ بِمَعْنَاهُ. وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي كِتَابِ (التَّذْكِرَةِ) مُسْتَوْفًى. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ:" وَيُنَزِّلُ" مُشَدَّدًا. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ مُخَفَّفًا. وَقَرَأَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ:" بِأَيَّةِ أَرْضٍ" الْبَاقُونَ" بِأَيِّ أَرْضٍ". قَالَ الْفَرَّاءُ: اكْتَفَى بِتَأْنِيثِ الْأَرْضِ مِنْ تَأْنِيثِ أَيٍّ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْأَرْضِ الْمَكَانَ فذكر. قال الشَّاعِرِ:

sen ise gözlerin kör olmadan ölmeyeceksin, bana gelince bir yıl geçmeden ben de öleceğim" dedi. [İbn Abbâs]: "Peki senin ölümün nerede olacak ey Yahudi?" dedi. Yahudi: "Bilmiyorum" dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs: "Allah doğru söyledi: { وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ } “Hiç kimse hangi yerde öleceğini bilemez”" dedi. İbn Abbâs [evine] döndü ve oğlunu ateşler içinde buldu, çocuk on gün sonra vefat etti. Yahudi bir yıl dolmadan öldü; İbn Abbâs da gözleri âmâ olarak vefat etti. Bu hadisin ravisi olan Ali b. el-Hüseyin: "Bu, en şaşırtıcı rivayetlerdendir" demiştir. Mukâtil şöyle demiştir: Bu ayet, el-Vâris b. Amr b. Hârise adındaki bir bedevi hakkında inmiştir. O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Hanımım hamiledir, ne doğuracağını bana haber ver; memleketimiz kuraktır, yağmurun ne zaman yağacağını bana haber ver; ne zaman doğduğumu biliyorum, ne zaman öleceğimi bana haber ver; bugün ne yaptığımı biliyorum, yarın ne yapacağımı bana haber ver; bir de kıyametin ne zaman kopacağını bana haber ver!" dedi. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi; bunu el-Kuşeyrî ve el-Mâverdî zikretmiştir. Ebü'l-Melîh, Ebû Azze el-Hüzelî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (إِذَا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى قَبْضَ رُوحِ عَبْدٍ بِأَرْضٍ جَعَلَ لَهُ إِلَيْهَا حَاجَةً فَلَمْ يَنْتَهِ حَتَّى يَقْدُمَهَا) "Yüce Allah bir kulun ruhunu bir yerde kabzetmek dilediğinde, onun için orada bir ihtiyaç var eder; böylece o oraya varmadan duramaz." Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } ayetinden { بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ } kısmına kadar okudu. Bunu el-Mâverdî zikretmiş, İbn Mâce de İbn Mes'ûd hadisinden aynı anlamda tahriç etmiştir. Biz de bunu et-Tezkire adlı kitabımızda etraflıca zikrettik. Genel kıraat şeddeli olarak { وَيُنَزِّلُ } şeklindedir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî ise şeddesiz (muhaffef) olarak [ve yünzilu şeklinde] okumuşlardır. Übey b. Ka'b { بِأَيَّةِ أَرْضٍ }, diğer kıraat imamları ise { بِأَيِّ أَرْضٍ } şeklinde okumuşlardır. el-Ferrâ: "Arz (yer) kelimesinin müennesliği, eyy (أَيّ) kelimesinin müennes kılınmasına gerek bırakmamıştır" demiştir. Bir görüşe göre de "arz" kelimesiyle mekân kastedilmiş ve bu sebeple müzekker getirilmiştir. Şair şöyle demiştir:

فَلَا مُزْنَةَ وَدَقَتْ وَدْقَهَا ... وَلَا أَرْضَ أَبْقَلَ إِبْقَالَهَا

Ne bir bulut yağmurunu yağdırdı, / Ne de bir yer otunu bitirdi

وَقَالَ الْأَخْفَشُ: يَجُوزُ مَرَرْتُ بِجَارِيَةٍ أَيِّ جَارِيَةٍ، وَأَيَّةِ جَارِيَةٍ. وَشَبَّهَ سِيبَوَيْهِ تَأْنِيثَ" أَيٍّ" بِتَأْنِيثِ كُلٍّ فِي قَوْلِهِمْ: كُلَّتُهُنَّ. (إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ) " خَبِيرٌ" نَعْتٌ لِ"- عَلِيمٌ" أَوْ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Ahfeş şöyle demiştir: "[Müzekker ve müennes olarak] Merartu bi-câriyatin eyyi câriyatin ve eyyeti câriyatin (Cariyeye, ne cariye ama! diye uğradım) demek caizdir." Sîbeveyh, "eyy" (أَيّ) kelimesinin müennes yapılmasını, Arapların "kullatuhunne" (كُلَّتُهُنَّ) sözündeki "küll" kelimesinin müennes yapılmasına benzetmiştir. { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır” [ayetinde geçen] { خَبِيرٌ } "habîr" lafzı, { عَلِيمٌ } "alîm" lafzının sıfatı yahut haberden sonra [ikinci bir] haberdir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.