[سورة السجده (٣٢): آية ٢٢]
[Secde Suresi (32): Ayet 22]
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ (٢٢)
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ } “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldıktan sonra onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Muhakkak ki biz, suçlulardan intikam alıcılarız. (22)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ أَظْلَمُ) أَيْ لَا أَحَدَ أَظْلَمُ لِنَفْسِهِ. (مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ) أَيْ بِحُجَجِهِ وَعَلَامَاتِهِ. (ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها) بِتَرْكِ الْقَبُولِ. (إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ) لتكذيبهم وإعراضهم.
Yüce Allah'ın: (Ve men ezlemu: Daha zalim kim olabilir?) buyruğu, kendi nefsine daha zalim kimse yoktur, demektir. (Mimmen zukkire bi-âyâti Rabbih: Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatılan kimseden) yani delilleri ve işaretleri [hatırlatılan kimseden]. (Sümme a'rada 'anhâ: Sonra onlardan yüz çeviren) kabul etmeyi terk ederek. (İnnâ mine'l-mücrimîne müntekımûn: Muhakkak ki biz, suçlulardan intikam alıcılarız) yalanlamaları ve yüz çevirmeleri sebebiyle.
[سورة السجده (٣٢): الآيات ٢٣ الى ٢٥]
[Secde Suresi (32): Ayetler 23-25]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقائِهِ وَجَعَلْناهُ هُدىً لِبَنِي إِسْرائِيلَ (٢٣) وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَكانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ (٢٤) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٢٥)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقائِهِ وَجَعَلْناهُ هُدىً لِبَنِي إِسْرائِيلَ (٢٣) وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَكانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ (٢٤) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٢٥) } “Andolsun ki biz Musa'ya Kitab'ı vermiştik; sakın ona kavuşmaktan şüphe içinde olma! Biz onu İsrailoğullarına bir hidayet rehberi kılmıştık. (23) Sabrettikleri ve ayetlerimize kesin olarak inandıkları zaman, içlerinden emrimizle doğru yola ileten önderler kılmıştık. (24) Şüphesiz ki Rabbin, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hükmünü verecektir. (25)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقائِهِ) أَيْ فَلَا تَكُنْ يَا مُحَمَّدُ فِي شَكٍّ مِنْ لِقَاءِ مُوسَى، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَدْ لَقِيَهُ لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ. قَتَادَةُ: الْمَعْنَى فَلَا تَكُنْ فِي شَكٍّ مِنْ أَنَّكَ لَقِيتَهُ لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ. وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَقِيلَ: فَلَا تَكُنْ فِي شَكٍّ مِنْ لِقَاءِ مُوسَى فِي الْقِيَامَةِ، وَسَتَلْقَاهُ فِيهَا. وَقِيلَ: فَلَا تَكُنْ فِي شَكٍّ مِنْ لِقَاءِ مُوسَى الْكِتَابَ بِالْقَبُولِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالزَّجَّاجُ. وَعَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ فِي مَعْنَاهُ:" وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ" فَأُوذِيَ وَكُذِّبَ، فَلَا تَكُنْ فِي شَكٍّ مِنْ أَنَّهُ سَيَلْقَاكَ مَا لَقِيَهُ مِنَ التَّكْذِيبِ وَالْأَذَى، فالهاء عائدة على محذوف، وَالْمَعْنَى مِنْ لِقَاءِ مَا لَاقَى. النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ غَرِيبٌ، إِلَّا أَنَّهُ مِنْ رِوَايَةِ عَمْرِو
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقائِهِ } “Andolsun ki biz Musa'ya Kitab'ı verdik; sakın ona kavuşmaktan şüphe içinde olma!” buyruğunun anlamı: İbn Abbâs'ın belirttiğine göre; Ey Muhammed! Musa ile karşılaşacağından şüphe içinde olma, demektir. Nitekim İsrâ gecesinde onunla karşılaşmıştır. Katâde ise şöyle demiştir: Mana; İsrâ gecesinde onunla karşılaştığından şüphe içinde olma, demektir. [Esasen iki] mana da birdir. Şöyle de denilmiştir: Kıyamet gününde Musa ile karşılaşacağından şüphe içinde olma; sen o günde onunla mutlaka karşılaşacaksın. Bir diğer görüşe göre: Musa'nın Kitab'ı kabul ile karşıladığından şüphe içinde olma, demektir; bunu Mücâhid ve ez-Zeccâc söylemiştir. el-Hasan'dan ise bu ayetin manası hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Andolsun ki biz Musa'ya Kitab'ı verdik”, fakat o eziyete uğradı ve yalanlandı. Dolayısıyla onun karşılaştığı yalanlama ve eziyetin senin de başına geleceğinden şüphe içinde olma. Buna göre [likâihî'deki] zamir (hâ), hazfedilmiş bir mef'ûle racidir; mana ise “onun karşılaştığı şeyle karşılaşmaktan [şüphe içinde olma]” demektir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu garip bir görüştür; ne var ki bu, Amr
ابن عُبَيْدٍ. وَقِيلَ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالْمَعْنَى: قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ فَلَا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ، فَجَاءَ مُعْتَرِضًا بَيْنَ" وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ" وَبَيْنَ" وَجَعَلْناهُ هُدىً لِبَنِي إِسْرائِيلَ". وَالضَّمِيرُ فِي" وَجَعَلْناهُ" فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: جَعَلْنَا مُوسَى، قَالَهُ قَتَادَةُ. الثَّانِي- جَعَلْنَا الْكِتَابَ، قَالَهُ الْحَسَنُ. (وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً) أَيْ قَادَةً وَقُدْوَةً يُقْتَدَى بِهِمْ فِي دِينِهِمْ. وَالْكُوفِيُّونَ يَقْرَءُونَ" أَئِمَّةً" النَّحَّاسُ: وَهُوَ لَحْنٌ عِنْدَ جَمِيعِ النَّحْوِيِّينَ، لِأَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ هَمْزَتَيْنِ فِي كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ، وَهُوَ مِنْ دَقِيقِ النَّحْوِ. وشرحه: أن الأصل" أأممة" لم أُلْقِيَتْ حَرَكَةُ الْمِيمِ عَلَى الْهَمْزَةِ وَأُدْغِمَتِ الْمِيمُ، وَخُفِّفَتِ الْهَمْزَةُ الثَّانِيَةُ لِئَلَّا يَجْتَمِعُ هَمْزَتَانِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَ هَمْزَتَيْنِ فِي حَرْفَيْنِ بَعِيدٌ، فَأَمَّا فِي حَرْفٍ وَاحِدٍ فَلَا يَجُوزُ إِلَّا تَخْفِيفُ الثَّانِيَةِ نَحْوَ قَوْلِكَ: آدَمُ وَآخَرُ. وَيُقَالُ: هَذَا أَوَمُّ مِنْ هَذَا وَأَيَمُّ، بِالْوَاوِ وَالْيَاءِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" بَرَاءَةٌ" وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ." يَهْدُونَ بِأَمْرِنا" أَيْ يَدْعُونَ الْخَلْقَ إِلَى طَاعَتِنَا." بِأَمْرِنا" أَيْ أَمَرْنَاهُمْ بِذَلِكَ. وَقِيلَ:" بِأَمْرِنا" أَيْ لِأَمْرِنَا، أَيْ يَهْدُونَ النَّاسَ لِدِينِنَا. ثُمَّ قِيلَ: الْمُرَادُ الْأَنْبِيَاءُ ﵈، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْفُقَهَاءُ وَالْعُلَمَاءُ." لَمَّا صَبَرُوا" قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" لَمَّا" بِفَتْحِ اللَّامِ وَتَشْدِيدِ الْمِيمِ وَفَتْحِهَا، أَيْ حِينَ صَبَرُوا. وَقَرَأَ يَحْيَى وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ:" لِمَا صَبَرُوا" أَيْ لِصَبْرِهِمْ جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً. وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ اعْتِبَارًا بِقِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ" بِمَا صَبَرُوا" بِالْبَاءِ. وَهَذَا الصَّبْرُ صَبْرٌ عَلَى الدِّينِ وَعَلَى الْبَلَاءِ. وَقِيلَ: صَبَرُوا عَنِ الدُّنْيَا. (إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ) أَيْ يَقْضِي وَيَحْكُمُ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكُفَّارِ، فَيُجَازِي كُلًّا بِمَا يَسْتَحِقُّ. وَقِيلَ: يَقْضِي بَيْنَ الأنبياء وبين قومهم، حكاه النقاش.
b. Ubeyd'in rivayetindendir. Sözde takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir; mana şöyledir: De ki: Sizin için görevlendirilen ölüm meleği canınızı alacaktır; binaenaleyh ona kavuşmaktan şüphe içinde olma. Böylece bu ifade, "Andolsun ki biz Musa'ya Kitab'ı vermiştik" ile "Biz onu İsrailoğullarına bir hidayet rehberi kılmıştık" arasına itiraziyye (ara cümle) olarak gelmiştir. "Ve ce'alnâhu (Biz onu kılmıştık)" ifadesindeki zamir hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Musa'yı [hidayet rehberi] kıldık; bunu Katâde söylemiştir. İkincisi: Kitab'ı [hidayet rehberi] kıldık; bunu Hasan söylemiştir. (Ve ce'alnâ minhüm eimmeh: İçlerinden önderler kılmıştık) yani dinlerinde kendilerine uyulan liderler ve önderler [kıldık]. Kûfeliler bunu "eimmeh (أَئِمَّةً)" [iki hemze ile] okurlar. en-Nehhâs der ki: Bu, bütün nahivcilere göre lahndır (dil kuralına aykırıdır); çünkü tek bir kelimede iki hemzeyi bir araya getirmiştir, bu da nahvin ince meselelerindendir. Açıklaması şudur: Aslı "e'imme (أأممة)" idi; mim harfinin harekesi hemzeye aktarılıp mim idğam edildiğinde, iki hemze bir araya gelmesin diye ikinci hemze hafifletilmiştir. İki ayrı harfte iki hemzenin birleşmesi bile uzak bir ihtimalken, tek bir harfte (kelimede) ise "Âdem (آدَمُ)" ve "Âhar (آخَرُ)" sözlerinde olduğu gibi ikincisinin hafifletilmesinden başkası caiz olmaz. Vav ve yâ ile: "Hâzâ evemmü min hâzâ ve eyemmü (Bu bundan daha önderdir)" denilir. Bu konu "Berâe" suresinde geçmişti, en doğrusunu Yüce Allah bilir. "Yehdûne bi-emrinâ (Emrimizle doğru yola ileten)" yani mahlukatı bize itaate davet edenler, demektir. "Bi-emrinâ (Emrimizle)" yani onlara bunu biz emrettik. Şöyle de denilmiştir: "Bi-emrinâ", 'li-emrinâ (emrimiz için)' yani insanları dinimize iletirler, demektir. Sonra denilmiştir ki: Kastedilenler peygamberlerdir (aleyhimüsselâm); bunu Katâde söylemiştir. Kastedilenlerin fakihler ve âlimler olduğu da söylenmiştir. "Lemmâ saberû (Sabrettikleri zaman)" ifadesinde genel kıraat (cumhurun kıraati), lâmın fethası, mimin şeddesi ve fethasıyla "lemmâ (حِينَ)" şeklindedir; yani sabrettikleri vakit, demektir. Yahyâ, Hamza, el-Kisâî, Halef ve Ya'kûb'dan rivayetle Ruveys ise: "Limâ saberû (لِمَا صَبَرُوا)" şeklinde okumuşlardır; yani sabırları sebebiyle onları önderler kıldık, demektir. Ebû Ubeyd, İbn Mes'ûd'un bâ harfiyle "bimâ saberû (بِمَا صَبَرُوا)" kıraatini dikkate alarak bu kıraati tercih etmiştir. Bu sabır; dine ve belaya karşı sabırdır. Dünyadan [uzak durmaya] sabrettiler, şeklinde de açıklanmıştır. (İnne Rabbeke hüve yafsılu beynehüm yevme'l-kıyâmeh: Şüphesiz ki Rabbin kıyamet günü aralarında hükmünü verecektir) yani müminler ile kâfirler arasında hükmedip karar verecek ve her birine hak ettiğinin karşılığını verecektir. Peygamberler ile kavimleri arasında hükmedecektir, diye de söylenmiştir; bunu en-Nakkâş nakletmiştir.
[سورة السجده (٣٢): آية ٢٦]
[Secde Suresi (32): Ayet 26]
أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ أَفَلا يَسْمَعُونَ (٢٦)
{ أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ أَفَلا يَسْمَعُونَ } “Kendilerinden önce nice nesilleri helâk etmiş olmamız onları doğru yola iletmedi mi? [Oysa] onların yurtlarında gezip dolaşmaktadırlar. Şüphesiz bunda [alınacak] ibretler vardır. Hâlâ kulak vermezler mi?” (26)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ) وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَقَتَادَةُ وَأَبُو زَيْدٍ عَنْ يَعْقُوبَ" نَهْدِ لَهُمْ" بِالنُّونِ، فَهَذِهِ قِرَاءَةٌ بَيِّنَةٌ. النَّحَّاسُ: وَبِالْيَاءِ فِيهَا إِشْكَالٌ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: الْفِعْلُ لَا يَخْلُو مِنْ فَاعِلٍ، فَأَيْنَ الْفَاعِلُ لِ"- يَهْدِ"؟ فَتَكَلَّمَ النَّحْوِيُّونَ فِي هَذَا، فَقَالَ الْفَرَّاءُ:" كَمْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِ"- يَهْدِ" وَهَذَا نَقْضٌ لِأُصُولِ النَّحْوِيِّينَ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ الِاسْتِفْهَامَ لَا يَعْمَلُ فِيهِ مَا قَبْلَهُ وَلَا فِي" كَمْ" بِوَجْهٍ، أَعْنِي مَا قَبْلَهَا. وَمَذْهَبُ أَبِي الْعَبَّاسِ أَنَّ" يَهْدِ" يَدُلُّ عَلَى الْهُدَى، وَالْمَعْنَى أَوَ لَمْ يَهْدِ لَهُمُ الْهُدَى. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَوَ لَمْ يَهْدِ اللَّهُ لَهُمْ، فَيَكُونُ مَعْنَى الْيَاءِ وَالنُّونِ وَاحِدًا، أَيْ أَوَ لَمْ نُبَيِّنْ لَهُمْ إِهْلَاكَنَا الْقُرُونَ الْكَافِرَةَ مِنْ قَبْلِهِمْ. وَقَالَ الزجاج:" كَمْ" هي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ"- أَهْلَكْنا"." يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ" يَحْتَمِلُ الضَّمِيرُ فِي" يَمْشُونَ" أَنْ يَعُودَ عَلَى الْمَاشِينَ فِي مَسَاكِنِ الْمُهْلَكِينَ، أَيْ وَهَؤُلَاءِ يَمْشُونَ وَلَا يَعْتَبِرُونَ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَعُودَ عَلَى الْمُهْلَكِينَ فَيَكُونُ حَالًا، وَالْمَعْنَى: أَهْلَكْنَاهُمْ مَاشِينَ فِي مَسَاكِنِهِمْ. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ أَفَلا يَسْمَعُونَ) آيَاتِ الله وعظاته فيتعظون.
Yüce Allah'ın: (E-ve-lem yehdi lehüm: Onları doğru yola iletmedi mi?) buyruğunu Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, Katâde ve Ya'kûb'dan rivayetle Ebû Zeyd nun ile "nehdi lehüm (نَهْدِ لَهُمْ)" şeklinde okumuşlardır; bu açık ve anlaşılır bir kıraattir. en-Nehhâs der ki: Yâ ile okunuşta ise bir müşkillik vardır; çünkü 'Fiil failsiz olmaz, o halde "yehdi" fiilinin faili (öznesi) nerededir?' denilir. Nahivciler bu konuda söz söylemişlerdir; el-Ferrâ: "Kem (nice/ne kadar)" kelimesi "yehdi" fiili sebebiyle ref mahallindedir, demiştir. Bu ise nahivcilerin; istifhamdan (soru edatından) önceki kelimenin o edata hiçbir şekilde etki edemeyeceği, yani kendisinden önce gelenin "kem" üzerinde amel edemeyeceği yönündeki kurallarına aykırıdır. Ebu'l-Abbâs'ın mezhebine göre ise "yehdi" kelimesi hidayete delalet etmektedir; mana da 'Hidayet onlara kılavuzluk etmedi mi?' şeklindedir. Şöyle de denilmiştir: Mana, 'Allah onlara kılavuzluk etmedi mi/açıklamadı mı?' demektir; böylece yâ ile nun harfinin manası bir olur; yani 'Onlardan önceki kâfir nesilleri helak edişimizi onlara açıklamadık mı?' demektir. ez-Zeccâc ise: "Kem" lafzı "ehleknâ" fiili ile nasb mahallindedir, demiştir. "Yemşûne fî mesâkinihim (Yurtlarında yürüyüp duruyorlar)" ifadesindeki "yemşûne (yürürler)" fiilinin zamirinin helak edilenlerin meskenlerinde yürüyen [Mekkelilere] ait olması muhtemeldir; yani 'bunlar yürüyüp geziyorlar da ibret almıyorlar' demektir. Zamirin helak edilenlere ait olması da muhtemeldir; bu durumda hâl olur; mana da şöyledir: 'Biz onları meskenlerinde yürürlerken helak ettik.' (İnne fî zâlike le-âyâtin e-fe-lâ yesme'ûn: Şüphesiz bunda ibretler vardır; hâlâ işitmezler mi?) Allah'ın ayetlerini ve öğütlerini [işitip] ibret almazlar mı?
[سورة السجده (٣٢): آية ٢٧]
[Secde Suresi (32): Ayet 27]
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلا يُبْصِرُونَ (٢٧)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلا يُبْصِرُونَ } “Görmediler mi ki biz suyu çorak/kupkuru toprağa sevk ediyoruz da onunla hem hayvanlarının hem de kendilerinin yedikleri ekinler çıkarıyoruz? Hâlâ görmezler mi? (27)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ) أَيْ أو لم يَعْلَمُوا كَمَالَ قُدْرَتِنَا بِسَوْقِنَا الْمَاءَ إِلَى الْأَرْضِ الْيَابِسَةِ الَّتِي لَا نَبَاتَ فِيهَا لِنُحْيِيَهَا. الزَّمَخْشَرِيُّ: الْجُرُزُ الْأَرْضُ الَّتِي جُرِزَ نَبَاتُهَا، أَيْ قُطِعَ، إِمَّا لِعَدَمِ الْمَاءِ وَإِمَّا لِأَنَّهُ رُعِيَ وَأُزِيلَ. وَلَا يُقَالُ لِلَّتِي لَا تُنْبِتُ كَالسِّبَاخِ جُرُزٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ أَرْضٌ بِالْيَمَنِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ أَبْيَنُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هِيَ الْأَرْضُ الظَّمْأَى. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هِيَ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ الْعَطْشَى. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هِيَ الْأَرْضُ الَّتِي لَا نَبَاتَ فِيهَا. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: هِيَ الْأَرْضُ الَّتِي لَا تُنْبِتُ شَيْئًا. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: يَبْعُدُ أَنْ تَكُونَ لِأَرْضٍ بِعَيْنِهَا لِدُخُولِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ، إِلَّا أَنَّهُ يَجُوزُ عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: الْعَبَّاسُ وَالضَّحَّاكُ. وَالْإِسْنَادُ
Yüce Allah'ın: (E-ve-lem yerav ennâ nesûku'l-mâe ile'l-ardı'l-cüruz: Görmediler mi ki biz suyu çorak/kupkuru toprağa sevk ediyoruz) buyruğu; yani canlandırmak için bitkisi bulunmayan kuru toprağa suyu sevk etmek suretiyle kudretimizin kemalini bilmediler mi, demektir. ez-Zemahşerî der ki: el-Cüruz; ister susuzluktan olsun isterse otlatılıp yok edildiği için olsun, bitkisi kesilip yok edilmiş topraktır. Çorak/tuzlu toprak gibi hiç bitki bitirmeyen yere 'cüruz' denilmez; nitekim Yüce Allah'ın: "Onunla bir ekin çıkarırız" buyruğu da buna delalet eder. İbn Abbâs: 'O, Yemen'de bir yerdir' demiştir. Mücâhid: 'O, Ebyen'dir' demiştir. İkrime: 'O, susamış topraktır' demiştir. Dahhâk: 'O, ölü ve susuz topraktır' demiştir. el-Ferrâ: 'O, üzerinde bitki bulunmayan topraktır' demiştir. el-Asmaî: 'O, hiçbir şey bitirmeyen topraktır' demiştir. Muhammed b. Yezîd ise: 'Elif ve lâmın dahil olması sebebiyle muayyen bir toprak parçası olması uzak bir ihtimaldir; ancak "el-Abbâs" ve "ed-Dahhâk" diyenlerin görüşüne göre bu caizdir' demiştir. İsnad
عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ صَحِيحٌ لَا مَطْعَنَ فِيهِ. وَهَذَا إِنَّمَا هُوَ نَعْتٌ وَالنَّعْتُ لِلْمَعْرِفَةِ يَكُونُ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ قَوْلِهِمْ: رَجُلٌ جروز إذا كان لا يبقي شي شَيْئًا إِلَّا أَكَلَهُ. قَالَ الرَّاجِزُ:
İbn Abbâs'tan sahihtir, onda herhangi bir kusur yoktur. Bu sadece bir nattır (sıfattır); marifeye (belirli isme) gelen sıfat da elif-lâm ile olur. Bu kelime, Arapların önünde hiçbir şey bırakmayıp yiyip bitiren kişi için söyledikleri: 'Adam cerûzdur (رَجُلٌ جروز)' sözünden türemiştir. Recez şairi şöyle demiştir:
خِبٌّ جَرُوزٌ وَإِذَا جَاعَ بَكَى ... وَيَأْكُلُ التَّمْرَ وَلَا يُلْقِي النَّوَى
Hilekâr ve oburdur, acıktığı zaman ağlar... Hurmayı yer, çekirdeğini bile atmaz.
وَكَذَلِكَ نَاقَةٌ جَرُوزٌ: إِذَا كَانَتْ تَأْكُلُ كل شي تَجِدُهُ. وَسَيْفٌ جُرَازٌ: أَيْ قَاطِعٌ مَاضٍ. وَجَرَزَتِ الْجَرَادُ الزَّرْعَ: إِذَا اسْتَأْصَلَتْهُ بِالْأَكْلِ. وَحَكَى الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ أَنَّهُ يُقَالُ: أَرْضٌ جُرْزٌ وَجُرُزٌ وَجَرْزٌ وَجَرَزٌ. وَكَذَلِكَ بُخْلٌ وَرَغَبٌ وَرَهَبٌ، فِي الْأَرْبَعَةِ أَرْبَعُ لُغَاتٍ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ هَذِهِ الْأَرْضَ لَا أَنْهَارَ فِيهَا، وَهِيَ بَعِيدَةٌ مِنَ الْبَحْرِ، وَإِنَّمَا يَأْتِيهَا فِي كُلِّ عَامٍ وِدَانٌ فَيَزْرَعُونَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِي كُلِّ عَامٍ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا: أَنَّهَا أَرْضُ النِّيلِ." فَنُخْرِجُ بِهِ" أَيْ بِالْمَاءِ." زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ" مِنَ الْكَلَأِ وَالْحَشِيشِ." وَأَنْفُسُهُمْ" مِنَ الْحَبِّ وَالْخُضَرِ وَالْفَوَاكِهِ." أَفَلا يُبْصِرُونَ" هَذَا فَيَعْلَمُونَ أَنَّا نَقْدِرُ عَلَى إِعَادَتِهِمْ. وَ" فَنُخْرِجُ" يَكُونُ مَعْطُوفًا عَلَى" نَسُوقُ" أَوْ مُنْقَطِعًا مِمَّا قَبْلَهُ." تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ" فِي موضع نصب على النعت.
Aynı şekilde bulduğu her şeyi yiyip bitiren deve için: 'Nâkatün cerûz (نَاقَةٌ جَرُوزٌ)' denilir. 'Seyfün cürâz (سَيْفٌ جُرَازٌ)' ise keskin, iyi kesen kılıç demektir. Çekirgeler ekini yiyip kökünden bitirdiğinde 'cerezet'il-cerâdü'z-zer'a (جَرَزَتِ الْجَرَادُ الزَّرْعَ)' denir. el-Ferrâ ve başkaları; bu kelime hakkında 'ardun cürz (أَرْضٌ جُرْزٌ)', 'cürüz (جُرُزٌ)', 'cerz (جَرْزٌ)' ve 'cerez (جَرَزٌ)' denildiğini nakletmişlerdir. Tıpkı 'buhl (بُخْلٌ)', 'ragab (رَغَبٌ)' ve 'reheb (رَهَبٌ)' kelimelerinde olduğu gibi bu dördünde de dört farklı şive/kullanım vardır. Bu topraklarda nehirlerin bulunmadığı, denize uzak olduğu ve oraya her yıl sadece sellerin geldiği, bu sayede yılda üç defa ekim yaptıkları rivayet edilmiştir. Mücâhid'den yine onun Nil toprakları olduğu nakledilmiştir. "Fe-nuhricü bihî (Onunla çıkarırız)" yani su ile [çıkarırız]. "Zer'an te'k различия ulu minhü en'âmuhüm (Hayvanlarının kendisinden yediği ekinler)" ot ve ottan. "Ve enfüsühüm (Ve kendilerinin)" tanelerden, sebzelerden ve meyvelerden. "E-fe-lâ yübsırûn (Hâlâ görmezler mi?)" bunu görüp de bizim onları yeniden diriltmeye muktedir olduğumuzu bilmezler mi? "Fe-nuhricü" fiili "nesûku" fiiline matuftur veya öncesinden münkatıdır (bağımsız yeni cümledir). "Te'külü minhü en'âmuhüm" cümlesi sıfat olarak nasb mahallindedir.
[سورة السجده (٣٢): الآيات ٢٨ الى ٢٩]
[Secde Suresi (32): Ayetler 28-29]
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٨) قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٢٩)
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٨) قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٢٩) } “Ve derler ki: 'Eğer doğru sözlüler iseniz bu fetih (hüküm günü) ne zaman?' (28) De ki: 'Fetih gününde, inkâr edenlere iman etmeleri fayda vermez ve onlara mühlet de verilmez.' (29)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ) " مَتى " فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الظَّرْفِ. قَالَ قَتَادَةُ: الْفَتْحُ الْقَضَاءُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْقُتَبِيُّ: يَعْنِي فَتْحَ مَكَّةَ. وَأَوْلَى مِنْ هَذَا مَا قَالَهُ مُجَاهِدٌ، قَالَ: يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَيُرْوَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ قَالُوا: سَيَحْكُمُ اللَّهُ ﷿ بَيْنَنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُثِيبُ الْمُحْسِنَ وَيُعَاقِبُ الْمُسِيءَ. فَقَالَ الْكُفَّارُ عَلَى التَّهَزِّئِ. مَتَى يَوْمُ الْفَتْحِ، أَيْ هَذَا الْحُكْمُ. وَيُقَالُ لِلْحَاكِمِ: فَاتِحٌ وَفَتَّاحٌ، لِأَنَّ الْأَشْيَاءَ تَنْفَتِحُ على يديه وتنفصل. وفي القرآن:"
Yüce Allah'ın: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Ve derler ki: 'Eğer doğru sözlüler iseniz bu fetih (hüküm günü) ne zaman?'” buyruğunda yer alan; "متى / ne zaman" kelimesi ref mahallindedir (öznedir); zarf olarak nasb mahallinde olması da caizdir. Katâde: "el-Feth (الْفَتْحُ), hüküm demektir" demiştir. el-Ferrâ ve el-Kutebî ise: "Mekke'nin fethini kastetmektedir" demişlerdir. Bundan daha evlâ olanı ise Mücâhid'in söylediğidir; o: "Kıyamet gününü kastetmektedir" demiştir. Rivayet edildiğine göre müminler: "Allah azze ve celle kıyamet gününde aramızda hüküm verecek; iyilik yapana mükâfatını verecek, kötülük yapanı da cezalandıracaktır" demişler; kâfirler de alay yollu: "Fetih günü, yani bu hüküm ne zaman?" demişlerdir. Hâkime (yargıca) da 'fâtih' ve 'fettâh' denir; zira meseleler onun eliyle açılır (çözüme kavuşur) ve birbirinden ayrılır (karara bağlanır). Kur'an'da da [şöyle buyrulmaktadır]:
رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ" [الْأَعْرَافِ: ٨٩] وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" الْبَقَرَةِ" وَغَيْرِهَا." قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ" عَلَى الظَّرْفِ. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ الرَّفْعَ." لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ" أَيْ يُؤَخَّرُونَ وَيُمْهَلُونَ لِلتَّوْبَةِ، إِنْ كَانَ يَوْمُ الْفَتْحِ يَوْمَ بَدْرٍ أَوْ فَتْحَ مَكَّةَ. فَفِي بَدْرٍ قُتِلُوا، وَيَوْمَ الْفَتْحِ هَرَبُوا فَلَحِقَهُمْ خالد بن الوليد فقتلهم.
{ رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ } “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” [el-A'râf: 89] buyrulmaktadır. Bu husus "el-Bakara" ve diğer surelerde geçmişti. "Kul yevme'l-fethi (De ki: Fetih gününde)" ifadesi zarf olarak mansuptur; el-Ferrâ ref olmasını da caiz görmüştür. (Lâ yenfeu'llezîne keferû îmânühüm ve lâ hüm yünzarûn: İnkâr edenlere iman etmeleri fayda vermez ve onlara mühlet de verilmez) yani fetih günü Bedir günü veya Mekke'nin fethi günü ise, tövbe etmeleri için ertelenmezler ve kendilerine mühlet verilmez. Nitekim Bedir'de öldürüldüler; Fetih günü ise kaçtılar, Hâlid b. el-Velîd onlara yetişip onları öldürdü.
[سورة السجده (٣٢): آية ٣٠]
[Secde Suresi (32): Ayet 30]
فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ (٣٠)
{ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ (٣٠) } “Artık onlardan yüz çevir ve bekle; çünkü onlar da beklemektedirler. (30)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ) قيل: مَعْنَاهُ فَأَعْرِضْ عَنْ سَفَهِهِمْ وَلَا تُجِبْهُمْ إِلَّا بِمَا أُمِرْتَ بِهِ. (وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ) أَيِ انْتَظِرْ يَوْمَ الْفَتْحِ، يَوْمَ يَحْكُمُ اللَّهُ لَكَ عَلَيْهِمْ. ابْنُ عَبَّاسٍ:" فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ" أَيْ عَنْ مُشْرِكِي قُرَيْشِ مَكَّةَ، وَأَنَّ هَذَا مَنْسُوخٌ بِالسَّيْفِ فِي" بَرَاءَةٌ" فِي قَوْلِهِ:" فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ" [التوبة: ٥]." وَانْتَظِرْ" أَيْ مَوْعِدِي لَكَ. قِيلَ: يَعْنِي يَوْمَ بَدْرٍ." إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ" أَيْ يَنْتَظِرُونَ بِكُمْ حَوَادِثَ الزَّمَانِ. وَقِيلَ: الْآيَةُ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، إِذْ قَدْ يَقَعُ الْإِعْرَاضُ مَعَ الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ كَالْهُدْنَةِ وَغَيْرِهَا. وقيل: أعرض عنهم بعد ما بَلَّغْتَ الْحُجَّةَ، وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ. إِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَنْتَظِرُونَ الْقِيَامَةَ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ؟ فَفِي هَذَا جَوَابَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ الْمَوْتَ وَهُوَ مِنْ أَسْبَابِ الْقِيَامَةِ، فَيَكُونُ هَذَا مَجَازًا. وَالْآخَرُ- أَنَّ فِيهِمْ مَنْ يَشُكُّ وَفِيهِمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْقِيَامَةِ، فَيَكُونُ هَذَا جَوَابًا لِهَذَيْنِ الصِّنْفَيْنِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَرَأَ ابْنُ السَّمَيْقَعِ:" إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ" بِفَتْحِ الظَّاءِ. وَرُوِيَتْ عَنْ مُجَاهِدٍ وَابْنِ مُحَيْصِنٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ: لَا يَصِحُّ هَذَا إِلَّا بِإِضْمَارٍ، مَجَازُهُ: إِنَّهُمْ مُنْتَظَرُونَ بِهِمْ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: الصَّحِيحُ الْكَسْرُ، أَيِ انْتَظِرْ عَذَابَهُمْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ هَلَاكَكَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ قِرَاءَةَ ابْنِ السَّمَيْقَعِ (بِفَتْحِ الظَّاءِ) مَعْنَاهَا: وَانْتَظِرْ هَلَاكَهُمْ فَإِنَّهُمْ أَحِقَّاءُ بِأَنْ يُنْتَظَرَ هَلَاكُهُمْ، يَعْنِي إِنَّهُمْ هَالِكُونَ لَا مَحَالَةَ، وَانْتَظِرْ ذَلِكَ فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ فِي السَّمَاءِ يَنْتَظِرُونَهُ، ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ. وَهُوَ مَعْنَى قول الفراء. والله أعلم.
Yüce Allah'ın: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Artık onlardan yüz çevir” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Bunun anlamı; onların beyinsizliklerinden yüz çevir ve onlara yalnızca emrolunduğun şeyle karşılık ver demektir. { وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ } “Ve bekle; çünkü onlar da beklemektedirler” buyruğu ise; Allah'ın onlara karşı senin lehine hüküm vereceği fetih gününü bekle demektir. İbn Abbâs [şöyle demiştir]: “{ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } [buyruğu], Mekke'deki Kureyş müşriklerinden [yüz çevir] demektir ve bu hüküm Berâe [Suresi]'ndeki kılıç [ayeti] olan { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [et-Tevbe 9/5] buyruğuyla neshedilmiştir.” { وَانْتَظِرْ } “Ve bekle”, yani sana olan vadimi [bekle] demektir. Bununla Bedir gününün kastedildiği de söylenmiştir. { إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ } “Çünkü onlar da beklemektedirler”, yani sizin başınıza gelecek zamanın felaketlerini beklemektedirler. Ayetin mensuh (hükmü kaldırılmış) olmadığı da söylenmiştir; zira mütareke (ateşkes) ve benzeri durumlarda olduğu gibi, savaş emriyle birlikte [zaman zaman] yüz çevirme de söz konusu olabilir. Bir diğer görüşe göre de: Hücceti (delili) tebliğ ettikten sonra onlardan yüz çevir ve bekle; çünkü onlar da beklemektedirler, [demektir]. Şayet: “Onlar inanmadıkları halde kıyameti nasıl beklerler?” diye sorulacak olursa, buna iki türlü cevap verilir: Birincisi; bunun anlamı, kıyametin sebeplerinden biri olan ölümü beklemeleridir; bu durumda ifade mecaz olur. İkincisi ise; onların içinde [kıyametten] şüphe edenler bulunduğu gibi kıyamete inananlar da vardı; dolayısıyla bu, söz konusu iki zümreye verilmiş bir cevap olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İbnü's-Semeyka‘ bu ayeti, zâ (ظ) harfinin fethasıyla { إِنَّهُمْ مُنْتَظَرُونَ } şeklinde okumuştur. Bu kıraat Mücâhid ve İbn Muheysın'dan da rivayet edilmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: “Bu kıraat ancak gizli bir zamir takdiriyle (izmar) sahih olur; mecazi anlamı şöyledir: 'Onlar kendileri hakkında [azap] beklenen kimselerdir.'” Ebû Hâtim ise şöyle demiştir: “Sahih olan [zâ harfinin] kesreli [okunuşudur]. Yani; sen onların azabını bekle, onlar da senin helakını beklemektedirler.” İbnü's-Semeyka‘ın (zâ harfinin fethasıyla olan) kıraatinin şu anlama geldiği de söylenmiştir: “Onların helakını bekle; zira onlar helakları beklenmeye layık kimselerdir.” Yani onlar şüphesiz helak olacaklardır; sen bunu bekle, çünkü gökteki melekler de bunu beklemektedirler. Bunu Zemahşerî zikretmiştir; Ferrâ'nın sözünün anlamı da budur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.