17444. Metin
سُورَةُ سَبَأٍ مَكِّيَّةٌ فِي قَوْلِ الْجَمِيعِ، إِلَّا آيَةً وَاحِدَةً اخْتُلِفَ فِيهَا، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ" الْآيَةَ. فَقَالَتْ فِرْقَةٌ: هِيَ مَكِّيَّةٌ، وَالْمُرَادُ الْمُؤْمِنُونَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: هِيَ مَدَنِيَّةٌ، وَالْمُرَادُ بِالْمُؤْمِنِينَ مَنْ أَسْلَمَ بِالْمَدِينَةِ، كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَغَيْرِهِ، قَالَهُ مُقَاتِلٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُمْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ الْمُؤْمِنُونَ بِهِ كَائِنًا مَنْ كان. وهي أربع وخمسون آية.
Sebe' Suresi, hakkında ihtilaf edilen bir ayet müstesna, herkesin ittifakıyla Mekkîdir. O da Yüce [Allah]’ın: "Kendilerine ilim verilenler görürler..." ayetidir. Bir grup: "O Mekkîdir ve bununla kastedilenler Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı olan müminlerdir" demiştir; bunu İbn Abbas söylemiştir. Diğer bir grup ise: "O Medenîdir ve müminlerle kastedilen, Abdullah b. Selâm ve diğerleri gibi Medine'de Müslüman olanlardır" demiştir; bunu da Mukâtil söylemiştir. Katâde ise: "Onlar, kim olursa olsun Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden ümmetidir" demiştir. O, elli dört ayettir.
17445. Metin
﷽
Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla
17446. Metin
[سورة سبإ (٣٤): آيَةً ١]
[Sebe' Suresi (34), 1. Ayet]
17447. Metin
﷽
Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla
17448. Metin
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (١)
{ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi kendisine ait olan Allah'a hamdolsun. Ahirette de hamd O'nadır. O, Hakîm'dir, Habîr'dir.” (1)
17449. Metin
(الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ) " الَّذِي" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى النَّعْتِ أَوِ الْبَدَلِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، وَأَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِمَعْنَى أَعْنِي. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ" الْحَمْدُ لِلَّهِ أَهْلُ الْحَمْدِ" بِالرَّفْعِ وَالنَّصْبِ وَالْخَفْضِ. وَالْحَمْدُ الْكَامِلُ وَالثَّنَاءُ الشَّامِلُ كُلُّهُ لِلَّهِ، إِذِ النِّعَمُ كُلُّهَا مِنْهُ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ فِي أَوَّلِ الْفَاتِحَةِ «١». (وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ) قِيلَ: هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ" «٢» [الزمر: ٤٧]. وَقِيلَ: هُوَ قَوْلُهُ" وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ" «٣» [يونس: ١٠] فَهُوَ الْمَحْمُودُ فِي الْآخِرَةِ كَمَا أَنَّهُ الْمَحْمُودُ فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ الْمَالِكُ لِلْآخِرَةِ كَمَا أَنَّهُ الْمَالِكُ لِلْأُولَى. (وَهُوَ الْحَكِيمُ) فِي فِعْلِهِ. (الْخَبِيرُ) بأمر خلقه.
(الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ) "الَّذِي" sıfat veya bedel olarak cer mahallindedir. Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref' mahallinde yahut "kastediyorum" manasıyla nasb mahallinde olması da caizdir. Sîbeveyh, "Hamd, hamde layık olan Allah'adır" [cümlesini] ref', nasb ve cer ile nakletmiştir. Eksiksiz hamd ve kuşatıcı övgünün tamamı Allah'adır; zira bütün nimetler O'ndandır. Buna dair açıklama Fâtiha'nın başında geçmişti «١». (وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ) Bunun, Yüce [Allah]’ın şu sözü olduğu söylenmiştir: "Ve derler ki: Bize verdiği sözü doğru çıkaran Allah'a hamdolsun" «٢» [Zümer: 74]. Bir diğer görüşe göre ise O'nun şu sözüdür: "Dualarının sonu ise 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun'dur" «٣» [Yûnus: 10]. Dolayısıyla dünyada övüldüğü gibi ahirette de övülen O'dur; ilk hayatın maliki olduğu gibi ahiretin de maliki O'dur. (وَهُوَ الْحَكِيمُ) fiilinde hikmet sahibidir. (الْخَبِيرُ) yarattıklarının durumundan haberdardır.
17450. Metin
[سورة سبإ (٣٤): آية ٢]
[Sebe' Suresi (34), 2. Ayet]
17451. Metin
يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَما يَخْرُجُ مِنْها وَما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَما يَعْرُجُ فِيها وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ (٢)
{ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَما يَخْرُجُ مِنْها وَما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَما يَعْرُجُ فِيها وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ } “Yere gireni, oradan çıkanı; gökten ineni, oraya yükseleni bilir. O, Rahîm'dir, Gafûr'dur.” (2)
17452. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ) أَيْ مَا يَدْخُلُ فِيهَا مِنْ قَطْرٍ وَغَيْرِهِ، كَمَا قَالَ:" فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ" «٤» [الزمر: ٢١] مِنَ الْكُنُوزِ وَالدَّفَائِنِ وَالْأَمْوَاتِ وَمَا هِيَ لَهُ كِفَاتٌ «٥». (وَما يَخْرُجُ مِنْها) مِنْ نَبَاتٍ وَغَيْرِهِ. (وَما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ) مِنَ الْأَمْطَارِ وَالثُّلُوجِ وَالْبَرَدِ وَالصَّوَاعِقِ وَالْأَرْزَاقِ وَالْمَقَادِيرِ وَالْبَرَكَاتِ. وَقَرَأَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ" وَمَا نُنَزِّلُ" بِالنُّونِ وَالتَّشْدِيدِ. (وَما يَعْرُجُ فِيها) مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَأَعْمَالِ الْعِبَادِ، قاله الحسن وغيره (وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ).
Yüce Allah'ın: (يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ) “Yere gireni... bilir” buyruğu; yani yağmur damlaları ve diğer şeylerden [yere] girenleri; nitekim: { فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ } “Onu yeryüzündeki kaynaklara akıttı” 4 [ez-Zümer: 21] buyurduğu gibi, definelerden, gömülerden, ölülerden ve yeryüzünün kendisi için bir toplanma yeri (kifât) 5 olduğu şeylerden [yere girenleri bilir]. (وَما يَخْرُجُ مِنْها) “Oradan çıkanı...” [buyruğu]; bitkilerden ve diğer şeylerden [çıkanları bilir]. (وَما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ) “Gökten ineni...” [buyruğu]; yağmurlardan, karlardan, doludan, yıldırımlardan, rızıklardan, kaderlerden ve bereketlerden [inenleri bilir]. Ali b. Ebî Tâlib [radıyallâhu anh] bu kısmı nûn ile ve şeddeli olarak “وَمَا نُنَزِّلُ” (ve mâ nünezzilu) şeklinde okumuştur. (وَما يَعْرُجُ فِيها) “Oraya yükseleni...” [buyruğu ise]; meleklerden ve kulların amellerinden [yükselenleri bilir]. Bunu el-Hasan ve başkaları söylemiştir. (وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ) “O, Rahîm'dir, Gafûr'dur.”
17453. Metin
[سورة سبإ (٣٤): الآيات ٣ الى ٤]
[Sebe' Suresi (34), 3-4. Ayetler]
17454. Metin
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَلا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرُ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٣) لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٤)
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَلا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرُ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “İnkâr edenler: 'Bize o kıyamet saati gelmeyecektir' dediler. De ki: 'Hayır, gaybı bilen Rabbime andolsun ki o size mutlaka gelecektir. Göklerde ve yerde zerre ağırlığınca bir şey O'ndan gizli kalmaz; bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir kitapta olmasın, asla!'” (3) { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “İman edip salih amel işleyenleri mükafatlandırmak için [böyle yapmıştır]. İşte onlar için bir mağfiret ve değerli bir rızık vardır.” (4)
17455. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ) قِيلَ: الْمُرَادُ أَهْلُ مَكَّةَ. قَالَ مُقَاتِلٌ: قَالَ أَبُو سُفْيَانَ لِكُفَّارِ مَكَّةَ: وَاللَّاتِ وَالْعُزَّى لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ أَبَدًا وَلَا نُبْعَثُ. فَقَالَ اللَّهُ:" قُلْ" يَا مُحَمَّدُ" بَلى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ" وَرَوَى هَارُونُ عَنْ طَلْقٍ الْمُعَلِّمِ قَالَ: سَمِعْتُ أَشْيَاخَنَا يَقْرَءُونَ" قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَيَأْتِيَنَّكُمْ" بِيَاءٍ، حَمَلُوهُ عَلَى الْمَعْنَى، كَأَنَّهُ قَالَ: لَيَأْتِيَنَّكُمُ الْبَعْثُ أو أمره. كما قال:"لْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ
Yüce [Allah]’ın: (وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ) sözüyle Mekke halkının kastedildiği söylenmiştir. Mukâtil şöyle demiştir: Ebû Süfyân, Mekke kâfirlerine: 'Lât ve Uzzâ'ya yemin olsun ki kıyamet bize asla gelmeyecektir ve biz diriltilmeyeceğiz' dedi. Bunun üzerine Allah: "De ki" [ey Muhammed], "Hayır, Rabbime andolsun ki o size mutlaka gelecektir" buyurdu. Hârûn, Talk el-Muallim'den rivayet ederek şöyle demiştir: Şeyhlerimizin mânaya hamletmek suretiyle yâ ile "قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَيَأْتِيَنَّكُمْ" şeklinde okuduklarını işittim; sanki: "Size diriliş yahut O'nun emri gelecektir" demiş gibidir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ
17456. Metin
" «١» [الانعام: ١٥٨]. فَهَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ مُقِرُّونَ بِالِابْتِدَاءِ مُنْكِرُونَ الْإِعَادَةَ، وَهُوَ نَقْضٌ لِمَا اعْتَرَفُوا بِالْقُدْرَةِ عَلَى الْبَعْثِ، وَقَالُوا: وَإِنْ قَدَرَ لَا يَفْعَلُ. فَهَذَا تَحَكُّمٌ بَعْدَ أَنْ أَخْبَرَ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ أَنَّهُ يَبْعَثُ الْخَلْقَ، وَإِذَا وَرَدَ الْخَبَرُ بِشَيْءٍ وَهُوَ مُمْكِنٌ فِي الْفِعْلِ مَقْدُورٌ، فَتَكْذِيبُ مَنْ وَجَبَ صِدْقُهُ مُحَالٌ. (عَالِمُ الْغَيْبِ) بِالرَّفْعِ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنِ كَثِيرٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ (لَا يَعْزُبُ عَنْهُ) وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَأَبُو عَمْرٍو" عالِمِ" بِالْخَفْضِ، أَيِ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَالِمِ، فَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ لَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ:" لَتَأْتِيَنَّكُمْ". وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" عَلَّامِ الْغَيْبِ" عَلَى الْمُبَالَغَةِ وَالنَّعْتِ. (لَا يَعْزُبُ عَنْهُ) أَيْ لَا يَغِيبُ عَنْهُ،" وَيَعْزِبُ" أَيْضًا. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَالْكَسْرُ أَحَبُّ إِلَيَّ. النَّحَّاسُ: وَهِيَ قِرَاءَةُ يَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ، وَهِيَ لُغَةٌ مَعْرُوفَةٌ. يُقَالُ: عَزَبَ يَعْزُبُ وَيَعْزِبُ إِذَا بَعُدَ وَغَابَ. (مِثْقالُ ذَرَّةٍ) أَيْ قَدْرُ نَمْلَةٍ صَغِيرَةٍ. (فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَلا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرُ) وَفِي قِرَاءَةِ الْأَعْمَشِ" وَلا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرُ" بِالْفَتْحِ فيهما عطفا على" ذَرَّةٍ". وقراء العامة
"1 [el-En'âm: 158]. Bu kâfirler ilk yaratılışı kabul etmekte, yeniden dirilmeyi ise inkâr etmektedirler. Bu ise [Allah'ın] diriltmeye gücü yettiğini ikrar ettikten sonra bir çelişkidir; üstelik: 'Güç yetirse bile bunu yapmaz' dediler. Oysa yaratılmışları dirilteceğini elçilerinin diliyle haber verdikten sonra böyle iddia etmek keyfî bir hükümdür. Bir şey hakkında haber gelmiş olup o şey fiilen mümkün ve [kudret dâhilinde] yapılabilir olduğunda, doğru söylemesi zorunlu olan Zât'ı yalanlamak imkânsızdır (muhaldir). (عَالِمُ الْغَيْبِ) [ifadesini] ref' ile [Âlimü'l-ğayb şeklinde okumak], mübteda (özne) olarak Nâfi' ve İbn Kesîr'in kıraatidir; haberi (yüklemi) ise (لَا يَعْزُبُ عَنْهُ) [ifadesidir]. Âsım ve Ebû Amr ise cer ile 'عَالِمِ' şeklinde okumuşlardır; yani [surenin başındaki] el-Hamdü lillâhi Âlimi... takdirindedir. Bu kıraate göre [önceki ayette yer alan] 'لَتَأْتِيَنَّكُمْ' ifadesi üzerinde vakıf yapmak (durmak) uygun olmaz. Hamza ve el-Kisâî ise mübalağa ve sıfat olarak 'عَلَّامِ الْغَيْبِ' [Allâmi'l-ğayb] şeklinde okumuşlardır. (لَا يَعْزُبُ عَنْهُ) yani O'ndan hiçbir şey kaybolmaz ve gizli kalmaz. Muzari fiil 'يَعْزِبُ' (ye'zibü) şeklinde de okunur. el-Ferrâ şöyle demiştir: [Ayn fiilini] kesreli okumak bana daha sevimlidir. en-Nehhâs ise: Bu, Yahyâ b. Vessâb'ın kıraatidir ve [Arapçada] bilinen bir lügattir (kullanımdır). Bir şey uzaklaşıp gözden kaybolduğunda 'عَزَبَ يَعْزُبُ وَيَعْزِبُ' denilir, demiştir. (مِثْقالُ ذَرَّةٍ) yani küçük bir karınca ağırlığı kadar. (فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَلا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرُ) el-A'meş'in kıraatinde 'ذَرَّةٍ' kelimesine atfedilerek her ikisi de fetha ile 'وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ' şeklindedir. Cumhûrun kıraati ise
17457. Metin
بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى" مِثْقالُ". (إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ) فَهُوَ الْعَالِمُ بِمَا خَلَقَ وَلَا يَخْفَى عليه شي. (لِيَجْزِيَ) مَنْصُوبٌ بِلَامٍ كَيْ، وَالتَّقْدِيرُ: لَتَأْتِيَنَّكُمْ لِيَجْزِيَ. (الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ) بِالثَّوَابِ، وَالْكَافِرِينَ بِالْعِقَابِ. (أُولئِكَ) يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ. (لَهُمْ مَغْفِرَةٌ) لِذُنُوبِهِمْ. (وَرِزْقٌ كَرِيمٌ) وهو الجنة.
"مِثْقالُ" kelimesine atıfla ref' iledir. (إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ) Yarattıklarını hakkıyla bilen O'dur ve O'na hiçbir şey gizli kalmaz. (لِيَجْزِيَ) talil lâmı ile mensuptur; takdiri: "[Allah'ın] mükafatlandırması için o size gelecektir" şeklindedir. (الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ) [müminleri] sevapla, kâfirleri ise azapla [cezalandırmak için]. (أُولئِكَ) yani müminler; (لَهُمْ مَغْفِرَةٌ) günahları için bir bağışlanma, (وَرِزْقٌ كَرِيمٌ) ve cennet olan değerli bir rızık vardır.
17458. Metin
[سورة سبإ (٣٤): آية ٥]
[Sebe' Suresi (34), 5. Ayet]
17459. Metin
وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ (٥)
{ وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ } “Ayetlerimizi geçersiz kılmak için yarışanlara gelince, işte onlar için en kötüsünden can yakıcı bir azap vardır.” (5)
17460. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا) أَيْ فِي إِبْطَالِ أَدِلَّتِنَا والتكذيب بآياتنا. (مُعاجِزِينَ) مسابقين يحسبون أنهم يفتوننا، وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَقْدِرُ عَلَى بَعْثِهِمْ فِي الْآخِرَةِ، وَظَنُّوا أَنَّا نُهْمِلُهُمْ، فَهَؤُلَاءِ" لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ" يقال: عَاجَزَهُ وَأَعْجَزَهُ إِذَا غَالَبَهُ وَسَبَقَهُ. وَ" أَلِيمٌ" قِرَاءَةُ نَافِعٍ بِالْكَسْرِ نَعْتًا لِلرِّجْزِ، فَإِنَّ الرِّجْزَ هُوَ الْعَذَابُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ" «١» [البقرة: ٥٩]. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ" عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ" بِرَفْعِ" الْمِيمِ" هُنَا وَفِي" الْجَاثِيَةِ" «٢» نَعْتًا لِلْعَذَابِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدُ بْنُ قَيْسٍ وَمُجَاهِدٌ وَأَبُو عَمْرٍو" مُعَجِّزِينَ" مُثَبِّطِينَ، أَيْ ثَبَّطُوا النَّاسَ عَنِ الْإِيمَانِ بالمعجزات وآيات القرآن.
Yüce [Allah]’ın: (وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا) yani delillerimizi iptal etmeye ve ayetlerimizi yalanlamaya çalışanlar. (مُعاجِزِينَ) Bizi atlatacaklarını, Allah'ın kendilerini ahirette diriltmeye güç yetiremeyeceğini sanıp yarışanlar ve kendilerini başıboş bırakacağımızı zannedenler; işte bunlar için "en kötüsünden can yakıcı bir azap vardır." Bir kimse diğerine üstün gelip onu geçtiğinde 'âcezehû ve a'cezehû (عَاجَزَهُ وَأَعْجَزَهُ) denir. "أَلِيمٌ" Nâfi'in kıraatinde "رِجْزٍ" kelimesinin sıfatı olarak esre iledir; zira ricz azabın kendisidir. Nitekim Yüce Allah: "Biz de zulmedenlerin üzerine gökten bir azap indirdik" «١» [el-Bakara: 59] buyurmuştur. İbn Kesîr ve Âsım'dan Hafs ise hem burada hem de el-Câsiye'de «٢» azabın sıfatı olarak mim harfinin ref'i ile "عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ" şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Humeyd b. Kays, Mücâhid ve Ebû Amr "مُعَجِّزِينَ" şeklinde okumuşlardır ki bu vazgeçirenler demektir; yani insanları mucizelere ve Kur'an ayetlerine inanmaktan alıkoyup vazgeçirmişlerdir.
17461. Metin
[سورة سبإ (٣٤): آية ٦]
[Sebe' Suresi (34), 6. Ayet]
17462. Metin
وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَيَهْدِي إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ (٦)
{ وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَيَهْدِي إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ } “Kendilerine ilim verilenler, Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu ve Azîz, Hamîd olanın yoluna ilettiğini görürler.” (6)
17463. Metin
لَمَّا ذَكَرَ الَّذِينَ سَعَوْا فِي إِبْطَالِ النُّبُوَّةِ بَيَّنَ أَنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ يَرَوْنَ أَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ. قَالَ مُقَاتِلٌ:" الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ" هُمْ مُؤْمِنُو أَهْلِ الْكِتَابِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقِيلَ جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ، وَهُوَ أَصَحُّ لِعُمُومِهِ. وَالرُّؤْيَةُ بِمَعْنَى الْعِلْمِ، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَطْفًا عَلَى" لِيَجْزِيَ" أَيْ لِيَجْزِيَ وَلِيَرَى، قاله الزجاج والفراء. وفية نظر،
[Yüce Allah] peygamberliği boşa çıkarmaya çalışanları zikredince, kendilerine ilim verilenlerin Kur'an'ın hak olduğunu gördüklerini (bildiklerini) beyan etti. Mukâtil şöyle demiştir: "Kendilerine ilim verilenler, Ehl-i Kitap'tan iman edenlerdir." İbn Abbâs ise: "Onlar Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbıdır." demiştir. Bütün Müslümanlar olduğu da söylenmiştir ki genel anlam taşıdığı için en sahih olanı budur. [Buradaki] rü'yet (görme) fiili, ilim (bilmek) anlamındadır. Bu fiil, "لِيَجْزِيَ" ifadesine atfedildiği için nasb konumundadır; yani "mükâfatlandırması ve görmeleri için" demektir. Bunu ez-Zeccâc1 ve el-Ferrâ2 söylemiştir. Fakat bu görüşte tutarsızlık (nazar) vardır;
17464. Metin
لِأَنَّ قَوْلَهُ:" لِيَجْزِيَ" مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ:" لَتَأْتِيَنَّكُمْ" السَّاعَةُ، وَلَا يُقَالُ: لَتَأْتِيَنَّكُمُ السَّاعَةُ لِيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ، فَإِنَّهُمْ يَرَوْنَ الْقُرْآنَ حَقًّا وَإِنْ لَمْ تَأْتِهِمُ السَّاعَةُ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ رُفِعَ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. قُلْتُ: وَإِذَا كَانَ" لِيَجْزِيَ" مُتَعَلِّقًا بِمَعْنَى أَثْبَتَ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ، فَيَحْسُنُ عَطْفُ" وَيَرَى" [عَلَيْهِ [، أَيْ وأَثْبَتَ أَيْضًا لِيَرَى «١» الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَأْنَفًا." الَّذِي" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ أَوَّلُ لِ"- يَرَى"" هُوَ الْحَقَّ" مَفْعُولٌ ثَانٍ، وَ" هُوَ" فَاصِلَةٌ. وَالْكُوفِيُّونَ يَقُولُونَ" هُوَ" عِمَادٌ. وَيَجُوزُ الرفع على أنه مبتدأ. و" الْحَقَّ" خَبَرُهُ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي، وَالنَّصْبُ أَكْثَرُ فِيمَا كَانَتْ فِيهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ عِنْدَ جَمِيعِ النَّحْوِيِّينَ، وَكَذَا مَا كَانَ نَكِرَةً لَا يَدْخُلُهُ الْأَلِفُ وَاللَّامُ فَيُشْبِهُ الْمَعْرِفَةَ. فَإِنْ كَانَ الْخَبَرُ اسْمًا مَعْرُوفًا نَحْوَ قَوْلِكَ: كَانَ أَخُوكَ هُوَ زَيْدٌ، فَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ الِاخْتِيَارَ فِيهِ الرَّفْعُ. وَكَذَا كَانَ مُحَمَّدٌ هُوَ عمرو. وعلته في اختياره الرفع أنه لَمْ تَكُنْ فِيهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ أَشْبَهَ النَّكِرَةَ فِي قَوْلِكَ: كَانَ زَيْدٌ هُوَ جَالِسٌ، لِأَنَّ هَذَا لَا يَجُوزُ فِيهِ إِلَّا الرَّفْعُ. (وَيَهْدِي إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ) أَيْ يَهْدِي الْقُرْآنُ إِلَى طَرِيقِ الْإِسْلَامِ الَّذِي هُوَ دِينُ اللَّهِ. وَدَلَّ بِقَوْلِهِ:" الْعَزِيزِ" عَلَى أَنَّهُ لَا يُغَالَبُ. وَبِقَوْلِهِ:" الْحَمِيدِ" عَلَى أَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِهِ صفة العجز.
Çünkü "لِيَجْزِيَ" ifadesi "لَتَأْتِيَنَّكُمْ" (kıyamet size gelecektir) sözüne bağlıdır. 'Kıyamet, kendilerine ilim verilenler Kur'an'ın hak olduğunu görsünler diye gelecektir' denilemez; zira onlar kıyamet gelmese bile Kur'an'ın hak olduğunu görmektedirler. Sahih olan, cümlenin istînâf olarak merfû olmasıdır; bunu Kuşeyrî zikretmiştir. Derim ki: "لِيَجْزِيَ" ifadesi "bunu apaçık bir kitapta tespit etti" manasına bağlanırsa, "وَيَرَى" fiilinin [ona] atfedilmesi güzel olur; yani kendilerine ilim verilenler Kur'an'ın hak olduğunu görsünler diye «١» de tespit etti, demektir. Müste'nef (yeni başlangıç) olması da caizdir. "الَّذِي", "يَرَى" fiilinin birinci mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. "هُوَ الْحَقَّ" ikinci mef'ûldür, "هُوَ" fasıla zamiridir. Kûfeliler "هُوَ" zamirine imad derler. Mübteda olarak ref' edilmesi de caizdir; "الْحَقَّ" onun haberi olur, cümle ise ikinci mef'ûl olarak nasb mahallindedir. Bütün nahivcilere göre elif-lâm takısı alan kelimelerde nasb daha yaygındır; aynı şekilde elif-lâm takısı almayıp marifeye benzeyen nekirelerde de böyledir. Eğer haber, senin 'Kardeşin Zeyd idi' sözündeki gibi marife bir isim olursa, Ferrâ bunda tercihin ref' olduğunu ileri sürmüştür. 'Muhammed, Amr idi' sözü de böyledir. Ref'i tercih etmesindeki gerekçesi, onda elif-lâm bulunmadığı için senin 'Zeyd oturuyordu' sözündeki nekireye benzemesidir; zira bunda ref'ten başkası caiz değildir. (وَيَهْدِي إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ) Yani Kur'an, Allah'ın dini olan İslam yoluna iletir. "الْعَزِيزِ" sözüyle O'na asla galip gelinemeyeceğine; "الْحَمِيدِ" sözüyle de acziyet sıfatının O'na yakışmayacağına delalet etmiştir.
17465. Metin
[سورة سبإ (٣٤): آية ٧]
[Sebe' Suresi (34), 7. Ayet]
17466. Metin
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ (٧)
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “İnkâr edenler dediler ki: 'Siz paramparça edilip dağıtıldığınız zaman, sizin gerçekten yeni bir yaratılış içinde olacağınızı size haber veren bir adamı gösterelim mi?'” (7)
17467. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ" وَإِنْ شِئْتَ أَدْغَمْتَ اللَّامَ فِي النُّونِ لِقُرْبِهَا مِنْهَا." يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ" هَذَا إِخْبَارٌ عَمَّنْ قَالَ:" لا تَأْتِينَا السَّاعَةُ
Yüce [Allah]’ın: "وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ" sözünde, dilersen birbirine yakınlığı sebebiyle lâm harfini nûn harfine idgam edersin. "يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ", bu [ifade]: { لا تَأْتِينَا السَّاعَةُ
17468. Metin
" [سبأ: ٣] أَيْ هَلْ نُرْشِدُكُمْ إِلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ، أَيْ يَقُولُ لَكُمْ: إِنَّكُمْ تُبْعَثُونَ بَعْدَ الْبِلَى فِي الْقُبُورِ. وَهَذَا صَادِرٌ عَنْ فَرْطِ إِنْكَارِهِمُ. الزَّمَخْشَرِيُّ:" فَإِنْ قُلْتَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَشْهُورًا عَلَمًا فِي قُرَيْشٍ، وَكَانَ إِنْبَاؤُهُ بِالْبَعْثِ شَائِعًا عِنْدَهُمْ، فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِمْ:
” [Sebe: 3] [diyen kimselerden bir haberdir].1 Yani: 'Size haber veren, yani kabirlerde çürüyüp yok olduktan sonra yeniden diriltileceğinizi size söyleyen bir adamı gösterelim mi?' [demektir]. Bu [söz], onların inkârlarının aşırılığından kaynaklanmaktadır. ez-Zemahşerî [şöyle der]: "Eğer dersen ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş içinde tanınan meşhur bir şahsiyetti ve onun yeniden dirilişi haber verdiği onlar arasında yaygındı. O halde onların:
17469. Metin
" هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ" فَنَكَّرُوهُ لَهُمْ وَعَرَضُوا عَلَيْهِمُ الدَّلَالَةَ عَلَيْهِ، كَمَا يُدَلُّ عَلَى مَجْهُولٍ فِي أَمْرٍ مَجْهُولٍ. قُلْتُ: كَانُوا يَقْصِدُونَ بِذَلِكَ الطَّنْزَ «١» وَالْهُزُؤَ وَالسُّخْرِيَةَ، فَأَخْرَجُوهُ مَخْرَجَ التَّحَكِّي «٢» بِبَعْضِ الْأَحَاجِي الَّتِي يُتَحَاجَى بِهَا لِلضَّحِكِ وَالتَّلَهِّي، مُتَجَاهِلِينَ بِهِ وَبِأَمْرِهِ. وَ" إِذا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ وَالْعَامِلُ فِيهَا" مُزِّقْتُمْ" قَالَهُ النَّحَّاسُ. وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ فِيهَا" يُنَبِّئُكُمْ"، لِأَنَّهُ لَيْسَ يُخْبِرُهُمْ ذَلِكَ الْوَقْتَ. وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ فِيهَا مَا بَعْدَ" إِنَّ"، لِأَنَّهُ لَا يَعْمَلُ فِيمَا قَبْلَهُ، وَأَلَّا يَتَقَدَّمَ عَلَيْهَا ما بعدها ولا معمولها. وَأَجَازَ الزَّجَّاجُ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ فِيهَا مَحْذُوفًا، التَّقْدِيرُ: إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ بُعِثْتُمْ، أَوْ يُنَبِّئُكُمْ بِأَنَّكُمْ تُبْعَثُونَ إِذَا مُزِّقْتُمْ. الْمَهْدَوِيُّ: وَلَا يَعْمَلُ فِيهِ" مُزِّقْتُمْ"، لِأَنَّهُ مُضَافٌ إِلَيْهِ، وَالْمُضَافُ إِلَيْهِ لَا يَعْمَلُ فِي الْمُضَافِ. وَأَجَازَهُ بَعْضُهُمْ عَلَى أَنْ يَجْعَلَ" إِذَا" لِلْمُجَازَاةِ، فَيَعْمَلُ فِيهَا حِينَئِذٍ مَا بَعْدَهَا لِأَنَّهَا غَيْرُ مُضَافَةٍ إِلَيْهِ. وَأَكْثَرُ مَا تَقَعُ" إِذَا" لِلْمُجَازَاةِ فِي الشِّعْرِ. وَمَعْنَى" مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ" فُرِّقْتُمْ كُلَّ تَفْرِيقٍ. وَالْمَزْقُ خَرْقُ الْأَشْيَاءِ، يُقَالُ: ثَوْبٌ مَزِيقٌ وَمَمْزُوقٌ ومتمزق وممزق.
"Size haber veren bir adamı gösterelim mi?" diyerek onu nekire (belirsiz) kılmalarının ve meçhul bir işteki meçhul bir kimseyi gösterir gibi onu göstermeyi teklif etmelerinin manası nedir?' dersen, derim ki: Bununla alay etmeyi, eğlenmeyi ve küçümsemeyi kastediyorlardı. Onu ve davasını tanımazdan gelerek, gülmek ve oyalanmak için anlatılan fıkralar gibi sundular." "إِذا" kelimesi nasb mahallindedir ve amili "مُزِّقْتُمْ" fiilidir; bunu Nehhas söylemiştir. Amilinin "يُنَبِّئُكُمْ" olması caiz değildir; çünkü o vakitte onlara haber veriyor değildir. Amilinin "إِنَّ" edatından sonrası olması da caiz değildir; zira bu edat öncesinde amel etmez, sonrası veya amili onun önüne geçemez. Zeccâc amilin mahzuf olmasını caiz görmüştür; takdiri: 'Paramparça edilip dağıtıldığınız zaman diriltileceksiniz' yahut 'Paramparça edildiğinizde diriltileceğinizi size haber veriyor' şeklindedir. Mehdevî şöyle der: "مُزِّقْتُمْ" onda amel etmez, çünkü muzâfun ileyhtir; muzâfun ileyh ise muzâfta amel etmez. Bazıları ise "إِذَا" edatını şart manasında kabul ederek bunu caiz görmüşlerdir; bu durumda ona muzâf olmadığı için kendisinden sonrası onda amel eder. "إِذَا" edatının şart için kullanılması en çok şiirde vuku bulur. "مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ" ifadesinin manası; 'tamamen darmadağın edildiğiniz zaman' demektir. Mezk (مَزْق), eşyayı yırtıp parçalamaktır. Yırtılmış elbise için sevbün mezîkun ve memzûkun ve mütemezzikun ve mümezzeğun (ثَوْبٌ مَزِيقٌ وَمَمْزُوقٌ ومتمزق وممزق) denir.
17470. Metin
[سورة سبإ (٣٤): آية ٨]
[Sebe' Suresi (34), 8. Ayet]
17471. Metin
أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعِيدِ (٨)
{ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعِيدِ } “Allah'a karşı bir yalan mı uydurdu, yoksa onda bir delilik mi var? Hayır, ahirete inanmayanlar azapta ve derin bir sapıklık içindedirler.” (8)
17472. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً) لَمَّا دَخَلَتْ أَلِفُ الِاسْتِفْهَامِ اسْتَغْنَيْتُ عَنْ أَلِفِ الْوَصْلِ فَحَذَفْتُهَا، وَكَانَ فَتْحُ أَلِفِ الِاسْتِفْهَامِ فَرْقًا بَيْنَهَا وَبَيْنَ أَلِفِ الْوَصْلِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي سُورَةِ" مَرْيَمَ" عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" أَطَّلَعَ الْغَيْبَ" «٣» [مريم: ٧٨] مُسْتَوْفًى. (أَمْ بِهِ جِنَّةٌ) هَذَا مَرْدُودٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِ الْمُشْرِكِينَ، وَالْمَعْنَى: قَالَ الْمُشْرِكُونَ" أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً". وَالِافْتِرَاءُ الِاخْتِلَاقُ." أَمْ بِهِ جِنَّةٌ" أَيْ جُنُونٌ، فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِمَا لَا يَدْرِي. ثُمَّ رَدَّ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: (بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعِيدِ) أَيْ لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا قَالُوا، بَلْ هُوَ أَصْدَقُ الصَّادِقِينَ، وَمَنْ يُنْكِرُ الْبَعْثَ فَهُوَ غَدًا فِي الْعَذَابِ، وَالْيَوْمَ فِي الضَّلَالِ عَنِ الصَّوَابِ، إِذْ صَارُوا إِلَى تَعْجِيزِ الْإِلَهِ وَنِسْبَةِ الِافْتِرَاءِ إِلَى مَنْ أَيَّدَهُ اللَّهُ بِالْمُعْجِزَاتِ.
Yüce Allah'ın: (أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً) { أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı bir yalan mı uydurdu?” buyruğu: Soru hemzesi [kelimenin başına] dahil olunca, vasıl hemzesine ihtiyaç kalmadığından onu hazfettim (düşürdüm). Soru hemzesinin fethalı kılınması, onunla vasıl hemzesi arasında bir fark olsun diyedir. Bu husus, Meryem Suresi'nde Yüce Allah'ın: { أَطَّلَعَ الْغَيْبَ } “Gaybı mı gördü?”3 [Meryem, 78] buyruğunun tefsirinde etraflıca geçmişti. (أَمْ بِهِ جِنَّةٌ) { أَمْ بِهِ جِنَّةٌ } “Yoksa onda bir delilik mi var?” ifadesi, müşriklerin daha önce geçen sözlerine matuftur. Anlamı şudur: Müşrikler: “[O,] Allah'a karşı bir yalan mı uydurdu?” dediler. el-İftirâ (الِافْتِرَاءُ), uydurmak demektir. “Yoksa onda bir delilik mi var?” yani bir cinnet mi var ki ne söylediğini bilmeden konuşuyor? Daha sonra [Yüce Allah] onları reddederek şöyle buyurdu: (بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعِيدِ) { بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعِيدِ } “Hayır, ahirete inanmayanlar azapta ve derin bir sapıklık içindedirler.” Yani durum onların dediği gibi değildir; bilakis o (Peygamber), doğru söyleyenlerin en doğrusudur. Yeniden dirilişi inkâr eden kimse ise yarın azapta, bugün de doğru yoldan sapmış durumdadır. Zira onlar ilâhı âciz kılma [zannına] ve Allah'ın mucizelerle desteklediği zâta iftira isnat etme yoluna gitmişlerdir.
17473. Metin
[سورة سبإ (٣٤): آية ٩]
[Sebe' Suresi (34), 9. Ayet]
17474. Metin
أَفَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ (٩)
{ أَفَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ } “Önlerinde ve arkalarında bulunan göğe ve yere bakmadılar mı? Dilesek onları yerin dibine geçirir veya üzerlerine gökten parçalar düşürürüz. Şüphesiz bunda [Rabbine] yönelen her kul için bir ibret vardır.” (9)
17475. Metin
أَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الَّذِي قَدَرَ عَلَى خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ قَادِرٌ عَلَى الْبَعْثِ وَعَلَى تَعْجِيلِ الْعُقُوبَةِ لَهُمْ، فَاسْتَدَلَّ بِقُدْرَتِهِ عَلَيْهِمْ، وَأَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مُلْكُهُ، وَأَنَّهُمَا مُحِيطَتَانِ بِهِمْ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ، فَكَيْفَ يَأْمَنُونَ الْخَسْفَ وَالْكَسْفَ كَمَا فُعِلَ بِقَارُونَ وَأَصْحَابِ الْأَيْكَةِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" إِنْ يَشَأْ يَخْسِفُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يُسْقِطْ" بِالْيَاءِ فِي الثَّلَاثِ، أَيْ إِنْ يَشَأِ اللَّهُ أَمَرَ الْأَرْضَ فَتَنْخَسِفَ بِهِمْ، أَوِ السَّمَاءَ فَتُسْقِطَ عَلَيْهِمْ كِسَفًا. الْبَاقُونَ بِالنُّونِ عَلَى التَّعْظِيمِ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ وَحَفْصٌ" كِسَفًا" بِفَتْحِ السِّينِ. الْبَاقُونَ بِالْإِسْكَانِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي" سُبْحَانَ" «١» " وَغَيْرِهَا. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً) أَيْ فِي هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ مِنْ قُدْرَتِنَا" لَآيَةً" أَيْ دَلَالَةً ظَاهِرَةً. (لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ) أَيْ تَائِبٍ رَجَّاعٍ إِلَى اللَّهِ بِقَلْبِهِ. وَخُصَّ الْمُنِيبُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ الْمُنْتَفِعُ بِالْفِكْرَةِ فِي حُجَجِ اللَّهِ وآياته.
Yüce Allah; gökleri, yeri ve içindekileri yaratmaya kadir olanın, diriltmeye ve onlara cezayı çarçabuk vermeye de kadir olduğunu bildirdi. Onlara karşı kudretiyle ve göklerle yerin O'nun mülkü olup onları her taraftan kuşattığıyla delil getirdi; o halde Kārûn'a ve Eyke halkına yapıldığı gibi yerin dibine geçirilmelerinden yahut üzerlerine parçalar düşürülmesinden nasıl emin olabilirler? Hamza ve Kisâî her üç fiili de yâ ile "إِنْ يَشَأْ يَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يُسْقِطْ" şeklinde okumuşlardır; yani 'Allah dilerse yere emreder ve onları dibine geçirir yahut göğe emreder ve üzerlerine parçalar düşürür' demektir. Diğer [kıraat imamları] ise tazim için nûn ile okumuşlardır. Sülemî ve Hafs, sîn harfinin fethasıyla "كِسَفًا" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise sükûn ile okumuşlardır. Bunun açıklaması "Sübhân (İsrâ)" «١» ve başka surelerde geçmişti. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً) Kudretimizden zikrettiğimiz bu şeyde "لَآيَةً" yani apaçık bir delil vardır. (لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ) Yani kalbiyle tövbe edip Allah'a yönelen [her kul için]. 'Münîb'in tahsis edilerek zikredilmesi, Allah'ın hüccetleri ve ayetleri üzerinde düşünmekten faydalanacak olanın o olmasındandır.
17476. Metin
[سورة سبإ (٣٤): آية ١٠]
[Sebe' Suresi (34), 10. Ayet]
17477. Metin
وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلاً يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ (١٠)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلاً يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ } “Andolsun, Davud'a tarafımızdan bir lütuf verdik: 'Ey dağlar ve kuşlar! Onunla birlikte tesbih edin' dedik. Ve onun için demiri yumuşattık.” (10)
17478. Metin
(وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلًا) بَيَّنَ لِمُنْكِرِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَنَّ إِرْسَالَ الرُّسُلِ لَيْسَ أَمْرًا بِدْعًا، بَلْ أَرْسَلْنَا الرُّسُلَ وَأَيَّدْنَاهُمْ بِالْمُعْجِزَاتِ، وَأَحْلَلْنَا بِمَنْ خَالَفَهُمُ الْعِقَابَ." آتَيْنا" أَعْطَيْنَا." فَضْلًا" أَيْ أَمْرًا فَضَّلْنَاهُ بِهِ عَلَى غَيْرِهِ. وَاخْتُلِفَ فِي هَذَا الْفَضْلِ عَلَى تِسْعَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- النُّبُوَّةُ. الثَّانِي- الزَّبُورُ. الثَّالِثُ- الْعِلْمُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ وَسُلَيْمانَ عِلْماً" «٢» [النمل: ١٥]. الرَّابِعُ- الْقُوَّةُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ" «٣» [ص: ٧١]. الخامس- تسخير
{ وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلًا } “Andolsun, Davud'a tarafımızdan bir lütuf verdik”1 [ifadesiyle Yüce Allah], Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğini inkâr edenlere, peygamberler göndermenin türedi/benzeri görülmemiş bir iş olmadığını, bilakis elçiler gönderip onları mucizelerle desteklediğimizi ve onlara muhalefet edenlerin başına azabı indirdiğimizi açıklamıştır. "آتَيْنا" verdik (أَعْطَيْنَا) demektir. "فَضْلًا" ise kendisiyle onu başkalarına üstün kıldığımız bir meziyet/nimet demektir. Bu lütuf hakkında dokuz görüş ileri sürülmüştür: Birincisi: Peygamberliktir. İkincisi: Zebur'dur. Üçüncüsü: İlimdir; nitekim Yüce Allah: { وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ وَسُلَيْمانَ عِلْماً } “Andolsun, Davud'a ve Süleyman'a ilim verdik”2 [Neml, 15] buyurmuştur. Dördüncüsü: Güçtür; nitekim Yüce Allah: { وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ } “Kuvvet sahibi kulumuz Davud'u hatırla”3 [Sâd, 17] buyurmuştur. Beşincisi: [Dağların ve insanların] boyun eğdirilmesidir...
17479. Metin
الْجِبَالِ وَالنَّاسِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ" «١». السَّادِسُ- التَّوْبَةُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَغَفَرْنا «٢» لَهُ ذلِكَ" [ص: ٢٥]. السَّابِعُ: الْحُكْمُ بِالْعَدْلِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ «٣» خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ" [ص: ٢٦] الْآيَةَ. الثَّامِنُ- إِلَانَةُ الْحَدِيدِ، قَالَ تَعَالَى:" وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ" «٤». التَّاسِعُ- حُسْنُ الصَّوْتِ، وَكَانَ دَاوُدُ ﵇ ذَا صَوْتٍ حَسَنٍ وَوَجْهٍ حَسَنٍ. وَحُسْنُ الصَّوْتِ هِبَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَتَفَضُّلٌ مِنْهُ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ ﵎:" يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ ما يَشاءُ" «٥» [فاطر: ١] عَلَى مَا يَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ ﷺ لِأَبِي مُوسَى: (لَقَدْ أُوتِيتَ مِزْمَارًا مِنْ مَزَامِيرِ آلِ دَاوُدَ). قَالَ الْعُلَمَاءُ: الْمِزْمَارُ وَالْمَزْمُورُ الصَّوْتُ الْحَسَنُ، وَبِهِ سُمِّيَتْ آلَةُ الزَّمْرِ مِزْمَارًا. وَقَدِ اسْتَحْسَنَ كَثِيرٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ الْقِرَاءَةُ بِالتَّزْيِينِ وَالتَّرْجِيعِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي مُقَدِّمَةِ الْكِتَابِ «٦» وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ) أَيْ وَقُلْنَا يَا جِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ، أَيْ سَبِّحِي مَعَهُ، لِأَنَّهُ قَالَ ﵎:" إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْراقِ" «٧» [ص: ١٨]. قَالَ أَبُو مَيْسَرَةَ: هُوَ التَّسْبِيحُ بِلِسَانِ الْحَبَشَةِ، وَمَعْنَى تَسْبِيحِ الْجِبَالِ: هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ فِيهَا تَسْبِيحًا كَمَا خَلَقَ الْكَلَامَ فِي الشَّجَرَةِ، فَيُسْمَعُ مِنْهَا مَا يُسْمَعُ مِنَ الْمُسَبِّحِ مُعْجِزَةً لِدَاوُدَ ﵊. وَقِيلَ: الْمَعْنَى سِيرِي مَعَهُ حَيْثُ شَاءَ، مِنَ التَّأْوِيبِ الَّذِي هو سير النهار أجمع وينزل اللَّيْلِ. قَالَ ابْنُ مُقْبِلٍ:
İnsanların boyun eğdirilmesidir; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Ey dağlar! Onunla birlikte tesbih edin" «١». Altıncısı: Tövbedir; Yüce Allah: "Biz de onu bağışladık" «٢» [Sâd: 25] buyurmuştur. Yedincisi: Adaletle hükmetmektir; Yüce Allah: "Ey Davud! Biz seni yeryüzünde bir halife kıldık" «٣» [Sâd: 26] ayetini buyurmuştur. Sekizincisi: Demirin yumuşatılmasıdır; Yüce [Allah]: "Ve onun için demiri yumuşattık" «٤» buyurmuştur. Dokuzuncusu: Güzel sestir; Davud aleyhisselâm güzel sesli ve güzel yüzlü idi. Güzel ses Yüce Allah'tan bir hibe ve bir lütuftur; Yüce [Allah]'ın: "Yaratılışta dilediğini artırır" «٥» [Fâtır: 1] sözüyle kastedilen de -inşâallah ileride geleceği üzere- budur. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Mûsâ'ya şöyle buyurmuştur: (Sana Davud ailesinin mezâmîrinden [güzel seslerinden] bir nağme verilmiştir). İlim ehli şöyle demiştir: Mizmâr ve mezmûr güzel ses demektir; çalgı aletine mizmâr denmesi de bundandır. Birçok belde fakihi kıraatin güzelleştirilmesini ve terci' yapılmasını müstehap görmüştür. Bu husus kitabın mukaddimesinde «٦» geçmişti, Allah'a hamdolsun. Yüce [Allah]’ın: (يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ) yani 'Ey dağlar, onunla birlikte tesbih edin dedik' manasındadır; zira Yüce [Allah]: "Biz dağları onun emrine verdik, akşam ve sabah onunla birlikte tesbih ederlerdi" «٧» [Sâd: 18] buyurmuştur. Ebû Meysere: 'Bu Habeş dilinde tesbih etmektir' demiştir. Dağların tesbih etmesinin manası ise şudur: Yüce Allah ağaçta kelamı yarattığı gibi onlarda da tesbih yaratmıştır; böylece Davud aleyhisselâm için bir mucize olarak tesbih edenden işitilen ses onlardan da işitilirdi. Bir diğer görüşe göre: Gün boyu süren ve gece konaklanan yürüyüş demek olan te'vîb (التَّأْوِيبُ) kökünden hareketle 'O nereye dilerse onunla birlikte gidin' demektir. İbn Mukbil şöyle demiştir:
17480. Metin
لَحِقْنَا بِحَيٍّ أَوَّبُوا السير بعد ما ... دَفَعْنَا شُعَاعَ الشَّمْسِ وَالطَّرْفُ يَجْنَحُ
Güneşin ışınlarını savuşturup gözler meylettiğinde, ... Gündüz boyu yürüyüş yapan bir kabileye yetiştik.
17481. Metin
وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا:" أَوِّبِي مَعَهُ" أَيْ رَجِّعِي مَعَهُ، من آب يؤوب إِذَا رَجَعَ، أَوْبًا وَأَوْبَةً وَإِيَابًا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى تَصَرَّفِي مَعَهُ عَلَى مَا يَتَصَرَّفُ عَلَيْهِ دَاوُدُ بِالنَّهَارِ، فَكَانَ إِذَا قَرَأَ الزَّبُورَ صَوَّتَتِ الْجِبَالُ مَعَهُ، وَأَصْغَتْ إِلَيْهِ الطَّيْرُ، فَكَأَنَّهَا فَعَلَتْ مَا فعل. وقال وهب ابن مُنَبِّهٍ: الْمَعْنَى نُوحِي مَعَهُ وَالطَّيْرُ تُسَاعِدُهُ عَلَى ذَلِكَ، فَكَانَ إِذَا نَادَى بِالنِّيَاحَةِ أَجَابَتْهُ الْجِبَالُ
Hasan, Katâde ve başkaları: { أَوِّبِي مَعَهُ } “Onunla birlikte tesbih et/dön” şeklinde okumuşlardır; yani "Onunla birlikte [sesini] tekrarla/dön" demektir. Bu, geri döndüğü zaman söylenen Âbe-yeûbu (آب - يؤوب) fiilinden olup mastarları evb (أَوْب), evbe (أَوْبَة) ve iyâb (إِيَاب) gelir. Bir görüşe göre anlam: "Dâvûd'un gündüzleyin girdiği hallere göre sen de onunla birlikte hâlden hâle gir" demektir. Nitekim o Zebûr'u okuduğunda dağlar da onunla birlikte ses verir, kuşlar da onu can kulağıyla dinlerdi; âdeta onun yaptığını yaparlardı. Vehb b. Münebbih ise şöyle demiştir: "Anlamı; 'Onunla birlikte inleyip feryat et' demektir; kuşlar da bu hususta ona katılırdı. Dâvûd inleyerek seslendiğinde dağlar da...
17482. Metin
بِصَدَاهَا، وَعَكَفَتِ الطَّيْرُ عَلَيْهِ مِنْ فَوْقِهِ. فَصَدَى الْجِبَالُ الَّذِي يَسْمَعُهُ النَّاسُ إِنَّمَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ إِلَى هَذِهِ السَّاعَةِ، فَأُيِّدَ بِمُسَاعَدَةِ الْجِبَالِ وَالطَّيْرِ لِئَلَّا يَجِدَ فَتْرَةً «١»، فَإِذَا دَخَلَتِ الْفَتْرَةُ اهْتَاجَ، أَيْ ثَارَ وَتَحَرَّكَ، وَقَوِيَ بِمُسَاعَدَةِ الْجِبَالِ وَالطَّيْرِ. وَكَانَ قَدْ أُعْطِيَ مِنَ الصَّوْتِ مَا يَتَزَاحَمُ الْوُحُوشُ مِنَ الْجِبَالِ عَلَى حُسْنِ صَوْتِهِ، وَكَانَ الْمَاءُ الْجَارِي يَنْقَطِعُ عَنِ الْجَرْيِ وُقُوفًا لِصَوْتِهِ." وَالطَّيْرُ" بِالرَّفْعِ قِرَاءَةُ ابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ وَنَصْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَابْنِ هُرْمُزَ وَمَسْلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَطْفًا عَلَى لَفْظِ الْجِبَالِ، أَوْ عَلَى الْمُضْمَرِ فِي" أَوِّبِي" وَحَسَّنَهُ الْفَصْلُ بِمَعَ. الْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى مَوْضِعِ" يَا جِبَالُ" أَيْ نَادَيْنَا الْجِبَالَ وَالطَّيْرَ، قَالَهُ سِيبَوَيْهِ. وعند أبي عمرو ابن الْعَلَاءِ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ عَلَى مَعْنَى وَسَخَّرْنَا لَهُ الطَّيْرَ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: هُوَ مَعْطُوفٌ، أَيْ وَآتَيْنَاهُ الطير، حملا على" ولقد آتينا داود ما فَضْلًا". النَّحَّاسُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا مَعَهُ، كَمَا تَقُولُ: اسْتَوَى الْمَاءُ وَالْخَشَبَةَ. وَسَمِعْتُ الزَّجَّاجَ يُجِيزُ: قُمْتُ وَزَيْدًا، فَالْمَعْنَى أَوِّبِي مَعَهُ وَمَعَ الطَّيْرِ. (وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: صَارَ عِنْدَهُ كَالشَّمْعِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: كَالْعَجِينِ، فَكَانَ يَعْمَلُهُ مِنْ غَيْرِ نَارٍ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ الْحَدِيدُ فِي يَدِهِ كَالطِّينِ الْمَبْلُولِ وَالْعَجِينِ وَالشَّمْعِ، يَصْرِفُهُ كَيْفَ شَاءَ، مِنْ غَيْرِ إِدْخَالِ نَارٍ وَلَا ضَرْبٍ بِمِطْرَقَةٍ. وَقَالَهُ مُقَاتِلٌ. وَكَانَ يَفْرُغُ مِنَ الدِّرْعِ فِي بَعْضِ الْيَوْمِ أَوْ بَعْضِ اللَّيْلِ، ثَمَنُهَا أَلْفُ دِرْهَمٍ. وَقِيلَ: أُعْطِيَ قُوَّةً يَثْنِي بِهَا الْحَدِيدَ، وَسَبَبُ ذَلِكَ أَنَّ دَاوُدَ ﵇، لَمَّا مَلَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَقِيَ مَلَكًا وَدَاوُدُ يَظُنُّهُ إِنْسَانًا، وَدَاوُدُ مُتَنَكِّرٌ خَرَجَ يَسْأَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَسِيرَتِهِ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي خَفَاءٍ، فَقَالَ دَاوُدُ لِذَلِكَ الشَّخْصِ الَّذِي تَمَثَّلَ لَهُ: (مَا قَوْلُكَ فِي هَذَا الْمَلِكِ دَاوُدَ)؟ فَقَالَ لَهُ الْمَلَكُ (نِعْمَ الْعَبْدُ لَوْلَا خَلَّةٌ فِيهِ) قَالَ دَاوُدُ: (وَمَا هِيَ)؟ قَالَ: (يَرْتَزِقُ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ وَلَوْ أَكَلَ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ لَتَمَّتْ فَضَائِلُهُ). فَرَجَعَ فَدَعَا اللَّهَ فِي أَنْ يُعَلِّمَهُ صَنْعَةً وَيُسَهِّلَهَا عَلَيْهِ، فَعَلَّمَهُ صنعة لبوس كما قال ﷿ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءٍ «٢»، فَأَلَانَ لَهُ الْحَدِيدَ فَصَنَعَ الدُّرُوعَ، فَكَانَ يَصْنَعُ الدِّرْعَ فِيمَا بَيْنَ يَوْمِهِ وَلَيْلَتِهِ يُسَاوِي أَلْفَ دِرْهَمٍ، حَتَّى ادَّخَرَ مِنْهَا كثيرا وتوسعت
...yankısıyla [karşılık verirdi] ve kuşlar da tepesinde toplanırdı. İnsanların işittiği dağların yankısı işte o günden bu vakte kadar [sürmüştür]. Bir fetret (gevşeklik/yorgunluk) 1 hissetmesin diye dağların ve kuşların yardımıyla desteklendi; bir gevşeklik hissettiğinde ise coşar -yani harekete geçip canlanır- dağların ve kuşların yardımıyla güç bulurdu. Ona öyle bir ses verilmişti ki, sesinin güzelliğinden dolayı dağlardan vahşi hayvanlar [etrafına] üşüşürdü; akan su da onun sesini dinlemek üzere durup akmaz olurdu. { وَالطَّيْرُ } ibaresi; İbn Ebî İshak, Âsım'dan rivayetle Nasr, İbn Hürmüz ve Mesleme b. Abdilmelik'in kıraatinde ref' (ötre) iledir; [bu], “el-cibâl” lafzına yahut { أَوِّبِي } kelimesindeki zamire atfedilmiştir; araya “mea” (ile) lafzının girmesi de bu atfı güzelleştirmiştir. Diğer kurrâ ise { يَا جِبَالُ } ibaresinin [mansub olan] mahalline atıfla nasb (üstün) ile okumuşlardır; yani 'Dağlara ve kuşlara seslendik' demektir; bunu Sîbeveyh söylemiştir. Ebû Amr b. el-Alâ'ya göre ise 've kuşları da ona boyun eğdirdik' manasında gizli bir fiilin mef'ûlüdür. Kisâî ise şöyle demiştir: Bu, { وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُودَ مِنَّا فَضْلًا } “Andolsun, biz Dâvûd'a tarafımızdan bir lütuf verdik” ayetine hamledilerek 'ona kuşları da verdik' anlamında matuftur. Nehhâs ise şöyle demiştir: { اسْتَوَى الْمَاءُ وَالْخَشَبَةَ } “Su tahta ile beraber yükseldi” dendiği gibi, bunun mef'ûlun meah olması da caizdir. Zeccâc'ın da { قُمْتُ وَزَيْدًا } “Zeyd ile birlikte kalktım” kullanımına cevaz verdiğini işittim. Bu durumda mana: 'Onunla ve kuşlarla birlikte tesbih et' şeklinde olur. { وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ } “Ona demiri yumuşattık” [ayetine gelince]; İbn Abbâs: 'Demir onun yanında mum gibi oldu' demiştir. Hasan ise: 'Hamur gibi oldu; ateşe sokmadan onu işlerdi' demiştir. Süddî de şöyle demiştir: 'Demir onun elinde ıslak çamur, hamur ve mum gibiydi; ateşe sokmadan ve çekiçle vurmadan dilediği gibi şekil verirdi.' Mukâtil de böyle demiştir. O, değeri bin dirhem olan bir zırhı günün veya gecenin bir kısmında bitirirdi. Bir diğer görüşe göre ise demiri bükebileceği bir güç ona verilmişti. Bunun sebebi şudur: Dâvûd aleyhisselâm İsrâiloğullarına hükümdar olunca, insan zannettiği bir melekle karşılaştı. Dâvûd kılık değiştirmiş olup, gizlice İsrâiloğulları arasındaki kendi hal ve gidişatını sormak için dışarı çıkmıştı. Dâvûd, insan suretine bürünen o şahsa: “Bu hükümdar Dâvûd hakkında ne dersin?” diye sordu. Melek ona: “Kendisinde bir haslet olmasa ne güzel bir kuldur!” dedi. Dâvûd: “O nedir?” diye sordu. Melek: “Beytülmâlden geçinmektedir; şayet elinin emeğinden yeseydi faziletleri tamamlanmış olurdu” dedi. Bunun üzerine [sarayına] dönüp kendisine bir sanat öğretmesi ve bunu kolaylaştırması için Allah'a dua etti. Allah da celle ve azze'nin Enbiyâ Sûresi'nde buyurduğu gibi 2 ona zırh yapma sanatını öğretti; demiri ona yumuşattı, o da zırhlar yaptı. Bir gün ile bir gece arasında değeri bin dirhem olan bir zırh yapıyordu. Nihayet bunlardan çokça biriktirdi ve
17483. Metin
معيشة منزله، ويتصدق عَلَى الْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ، وَكَانَ يُنْفِقُ ثُلُثَ الْمَالِ فِي مَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ، وَهُوَ أَوَّلُ مَنِ اتَّخَذَ الدُّرُوعَ وَصَنَعَهَا وَكَانَتْ قَبْلَ ذَلِكَ صَفَائِحَ. وَيُقَالُ: إِنَّهُ كَانَ يَبِيعُ كُلَّ دِرْعٍ مِنْهَا بِأَرْبَعَةِ آلَافٍ. وَالدِّرْعُ مُؤَنَّثَةٌ إِذَا كَانَتْ لِلْحَرْبِ. وَدِرْعُ الْمَرْأَةِ مُذَكَّرٌ. مَسْأَلَةٌ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى تَعَلُّمِ أَهْلِ الْفَضْلِ الصَّنَائِعَ، وَأَنَّ التَّحَرُّفَ بِهَا لَا يُنْقِصُ مِنْ مَنَاصِبِهِمْ، بَلْ ذَلِكَ زِيَادَةٌ فِي فَضْلِهِمْ وَفَضَائِلِهِمْ، إِذْ يَحْصُلُ لَهُمُ التَّوَاضُعُ فِي أَنْفُسِهِمْ وَالِاسْتِغْنَاءُ عَنْ غَيْرِهِمْ، وَكَسْبُ الْحَلَالِ الْخَلِيِّ عَنِ الِامْتِنَانِ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إن خَيْرَ مَا أَكَلَ الْمَرْءُ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ وَإِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ دَاوُدَ كَانَ يَأْكُلُ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ). وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" الْأَنْبِيَاءِ مجودا والحمد لله.
ailesinin geçimi genişledi, fakirlere ve yoksullara sadaka verdi; malın üçte birini de Müslümanların maslahatlarına harcardı. Zırh edinen ve onu yapan ilk kişi oydu; ondan önce ise levhalar halindeydi. Zırhların her birini dört bine sattığı söylenir. Zırh (الدِّرْعُ) savaş için olduğunda müennestir. Kadın elbisesi olan 'dir' ise müzekkerdir. Mesele: Bu ayette fazilet ehlinin sanatları öğrenmesine ve bir meslek icra etmelerinin onların makamlarından bir şey eksiltmeyeceğine, bilakis bunun onların fazilet ve meziyetlerini artıracağına delil vardır; zira bu sayede kendi içlerinde tevazu, başkalarından müstağni olma ve başa kakmaktan uzak helal kazanç hasıl olur. Sahih'te Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (Kişinin yediği en hayırlı şey kendi elinin emeğindendir. Allah'ın nebisi Davud da kendi elinin emeğinden yerdi). Bu husus el-Enbiyâ Suresi'nde etraflıca geçmişti, Allah'a hamdolsun.
17484. Metin
[سورة سبإ (٣٤): آية ١١]
[Sebe' Suresi (34), 11. Ayet]
17485. Metin
أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١)
{ أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Geniş zırhlar yap ve dokumasını ölçülü tut. Salih amel işleyin; çünkü Ben yaptıklarınızı hakkıyla görenim [diye vahyettik].” (11)
17486. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ) أَيْ دُرُوعًا سَابِغَاتٍ، أَيْ كَوَامِلَ تَامَّاتٍ وَاسِعَاتٍ، يُقَالُ: سَبَغَ الدِّرْعَ وَالثَّوْبَ وَغَيْرَهُمَا إِذَا غَطَّى كُلَّ مَا هُوَ عَلَيْهِ وَفَضَلَ مِنْهُ. (وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ) قَالَ قَتَادَةُ: كَانَتِ الدُّرُوعُ قَبْلَهُ صَفَائِحَ فَكَانَتْ ثِقَالًا، فَلِذَلِكَ أُمِرَ هُوَ بِالتَّقْدِيرِ فِيمَا يَجْمَعُ مِنَ الْخِفَّةِ وَالْحَصَانَةِ. أَيْ قَدِّرْ مَا تَأْخُذُ مِنْ هَذَيْنِ الْمَعْنَيَيْنِ بِقِسْطِهِ. أَيْ لَا تَقْصِدِ الْحَصَانَةَ فَتَثْقُلَ، وَلَا الْخِفَّةَ فَتُزِيلَ الْمَنَعَةَ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: التَّقْدِيرُ الَّذِي أُمِرَ بِهِ هُوَ فِي قَدْرِ الْحَلْقَةِ، أَيْ لَا تَعْمَلْهَا صَغِيرَةً فَتَضْعُفُ فَلَا تَقْوَى الدُّرُوعُ عَلَى الدِّفَاعِ، وَلَا تَعْمَلْهَا كَبِيرَةً فَيُنَالُ لَابِسُهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: التَّقْدِيرُ الَّذِي أُمِرَ بِهِ هُوَ فِي الْمِسْمَارِ، أَيْ لَا تَجْعَلْ مِسْمَارَ الدِّرْعِ رَقِيقًا فَيَقْلَقُ «١»، وَلَا غَلِيظًا فَيَفْصِمُ الْحَلَقَ. رُوِيَ" يَقْصِمُ" بِالْقَافِ، وَالْفَاءُ أَيْضًا رِوَايَةٌ." فِي السَّرْدِ" السَّرْدُ نَسْجُ حِلَقِ الدُّرُوعِ، وَمِنْهُ قِيلَ لِصَانِعِ حِلَقِ الدُّرُوعِ: السَّرَّادُ وَالزَّرَّادُ، تُبْدَلُ مِنَ السِّينِ الزَّايُ، كَمَا قِيلَ: سَرَّاطٌ وَزَرَّاطٌ. وَالسَّرْدُ: الْخَرْزُ، يُقَالُ: سَرَدَ يَسْرُدُ إِذَا خَرَزَ. وَالْمِسْرَدُ: الْإِشْفَى، وَيُقَالُ سَرَّادٌ، قَالَ الشَّمَّاخُ:
Yüce Allah'ın: { أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ } “Geniş zırhlar yap” buyruğu; yani eksiksiz, tam ve geniş zırhlar [yap demektir]. Zırh, elbise ve benzeri şeyler, örttüğü şeyin tamamını kapatıp fazlalık bıraktığında (bol geldiğinde) "سَبَغَ الدِّرْعَ" (zırhı geniş/bol yaptı) denilir. { وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ } “Ve dokumasını ölçülü tut” buyruğu hakkında Katâde şöyle demiştir: Ondan önce zırhlar levhalar halindeydi ve ağırdı. Bu sebeple o, hafiflik ile koruyuculuğu birleştirecek şekilde ölçülü yapmakla emrolundu. Yani bu iki nitelikten alacağın payı dengeli tut; koruyuculuğu hedefleyip [zırhı] ağırlaştırma, hafifliği hedefleyip de koruyuculuğu ortadan kaldırma. İbn Zeyd şöyle demiştir: Emrolunduğu ölçü (takdîr), halkanın boyutundadır. Yani onu küçük yapma ki zayıf düşüp zırh korumaya güç yetiremez hale gelmesin; büyük de yapma ki giyen kimseye [darbe] ulaşmasın. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Emrolunduğu ölçü, çividedir (perçindedir). Yani zırhın perçinini ince yapma ki gevşeyip oynamasın1; kalın da yapma ki halkaları yarsın. Bu kelime kāf harfiyle "يَقْصِمُ" (kırar) şeklinde de rivayet edilmiştir; fâ harfiyle ("يَفْصِمُ") olması da bir rivayettir. "فِي السَّرْدِ": Serd (السَّرْد), zırh halkalarının dokunmasıdır (birbirine geçirilmesidir). Bundan dolayı zırh halkası ustasına serrâd (السَّرَّاد) ve zerrâd (الزَّرَّاد) denilmiştir; nitekim serrât (سَرَّاط) ve zerrât (زَرَّاط) denildiği gibi sîn harfi zâ harfine dönüştürülür. Serd aynı zamanda [deri] dikmektir; diktiği zaman "سَرَدَ يَسْرُدُ" denir. Misred (الْمِسْرَدُ) ise biz (deri delen alet) demektir; serrâd da denir. eş-Şemmâh şöyle demiştir:
17487. Metin
فَظَلَّتْ «١» تِبَاعًا خَيْلُنَا فِي بُيُوتِكُمْ ... كَمَا تَابَعَتْ سَرْدَ الْعِنَانِ الْخَوَارِزُ
Dericilerin dizgin dikişini art arda getirmesi gibi, ... Atlarımız da ardı ardına evlerinizin arasında durdu.
17488. Metin
وَالسِّرَادُ: السَّيْرُ الَّذِي يُخْرَزُ به، قال لبيد:
Sirâd (السِّرَادُ), kendisiyle dikiş yapılan deri şerittir. Lebîd şöyle demiştir:
17489. Metin
يشك صفائحها بِالرَّوْقِ شَزْرًا ... كَمَا خَرَجَ السِّرَادُ مِنَ النِّقَالِ «٢»
Deri şeridin ayakkabıdan çıktığı gibi, ... Boynuzuyla onun kaburgalarını yanlamasına delip geçer «٢».
17490. Metin
وَيُقَالُ: قَدْ سَرَدَ الْحَدِيثَ وَالصَّوْمَ، فَالسَّرْدُ فِيهِمَا أن يجئ بِهِمَا «٣» وِلَاءً فِي نَسَقٍ وَاحِدٍ، وَمِنْهُ سَرْدُ الْكَلَامِ. وَفِي حَدِيثِ عَائِشَةَ: لَمْ يَكُنِ النَّبِيُّ ﷺ يَسْرُدُ الْحَدِيثَ كَسَرْدِكُمْ، وَكَانَ يُحَدِّثُ الْحَدِيثَ لَوْ أَرَادَ الْعَادُّ أَنْ يَعُدَّهُ لَأَحْصَاهُ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَمِنْهُ رَجُلٌ سَرَنْدَى أي جريء، قال: لأنه يمضي قوما «٤». وَأَصْلُ ذَلِكَ فِي سَرْدِ الدِّرْعِ، وَهُوَ أَنْ يُحْكِمَهَا وَيَجْعَلَ نِظَامَ حِلَقِهَا وِلَاءً غَيْرَ مُخْتَلِفٍ. قَالَ لَبِيَدٌ:
'Sözü ve orucu serd etti' de denir. Her ikisinde de serd, onları «٣» tek bir düzen içinde peş peşe getirmektir. 'Serdü'l-kelâm' (sözü peş peşe sıralamak) tabiri de buradan gelir. Âişe'nin hadisinde şöyle geçer: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem sizin gibi sözü peş peşe sıralamazdı; bir söz söylediğinde saymak isteyen kimse onu sayabilirdi.' Sîbeveyh der ki: 'Cesur, atılgan adam' anlamındaki serendâ (سَرَنْدَى) kelimesi de bundandır; zira o insanları yarıp geçer «٤». Bunun aslı zırhın serd edilmesindedir ki bu da onu sağlamlaştırmak ve halkalarının nizamını birbirinden farksız olarak ardışık kılmaktır. Lebîd şöyle demiştir:
17491. Metin
صَنَعَ الْحَدِيدَ مُضَاعِفًا أَسْرَادَهُ ... لِيَنَالَ طُولَ الْعَيْشِ غَيْرَ مَرُومِ
Ulaşılamayacak uzun bir ömre nail olmak için, ... Demiri işleyip örgülerini kat kat yaptı.
17492. Metin
وَقَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ:
Ebû Züeyb de şöyle demiştir:
17493. Metin
وَعَلَيْهِمَا مَسْرُودَتَانِ قَضَاهُمَا ... دَاوُدُ أَوْ صَنَعُ السَّوَابِغِ تُبَّعُ «٥»
Üzerlerinde sağlam dokunmuş iki zırh vardı; onları ya Davud ... Yahut geniş zırhlar ustası Tübba' yapmıştı «٥».
17494. Metin
(وَاعْمَلُوا صالِحاً) أَيْ عَمَلًا صَالِحًا. وَهَذَا خِطَابٌ لِدَاوُدَ وَأَهْلِهِ، كَمَا قَالَ:" اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً" [سبأ: ١٣]. (إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ).
{ وَاعْمَلُوا صالِحاً } "salih amel işleyin", yani salih bir amelde bulunun demektir. Bu, tıpkı: "اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً" [Sebe: 13] buyurduğu gibi, Davud ve ehline yönelik bir hitaptır. { إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } "Şüphesiz ben yaptıklarınızı hakkıyla görenim."
17495. Metin
[سورة سبإ (٣٤): آية ١٢]
[Sebe Suresi (34), Ayet 12]
17496. Metin
وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها شَهْرٌ وَأَسَلْنا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنا نُذِقْهُ مِنْ عَذابِ السَّعِيرِ (١٢)
{ وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها شَهْرٌ وَأَسَلْنا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنا نُذِقْهُ مِنْ عَذابِ السَّعِيرِ } “Süleyman'a da sabah gidişi bir ay, akşam dönüşü bir ay olan rüzgârı [boyun eğdirdik]. Onun için erimiş bakır kaynağını akıttık. Cinlerden de Rabbinin izniyle onun önünde çalışanlar vardı. Onlardan kim bizim emrimizden saparsa, ona çılgın azaptan tattırırız.” (12)
17497. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ) قَالَ الزَّجَّاجُ، التَّقْدِيرُ وَسَخَّرْنَا لِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ عَنْهُ:" الرِّيحُ" بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَالْمَعْنَى له تسخير الريح، أو بالاستقرار،
Yüce Allah'ın: { وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ } “Süleyman'a da rüzgârı [boyun eğdirdik]” buyruğuna dair ez-Zeccâc şöyle demiştir: [Cümlenin] takdiri; "Süleyman'a da rüzgârı boyun eğdirdik (وَسَخَّرْنَا لِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ)" şeklindedir. Âsım ise Ebû Bekr'den gelen rivayetinde bunu, mübteda (özne) olarak merfu şeklinde "er-Rîhu (الرِّيحُ)" diye okumuştur. Bunun anlamı: Rüzgârın boyun eğdirilmesi ona aittir veya istikrar üzere [sabit kılınmıştır],
17498. Metin
أَيْ وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحُ ثَابِتَةً، وَفِيهِ ذَلِكَ الْمَعْنَى الْأَوَّلُ. فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: إِذَا قُلْتَ أَعْطَيْتَ زَيْدًا دِرْهَمًا وَلِعَمْرٍو دِينَارٌ، فَرَفَعْتُهُ فَلَمْ يَكُنْ فِيهِ مَعْنَى الْأَوَّلِ، وَجَازَ أَنْ يَكُونَ لَمْ تُعْطِهِ الدِّينَارَ. وَقِيلَ: الْأَمْرُ كَذَا وَلَكِنَّ الْآيَةَ عَلَى خِلَافِ هَذَا مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى، لِأَنَّهُ قَدْ عُلِمَ أَنَّهُ لَمْ يُسَخِّرْهَا أَحَدٌ إِلَّا اللَّهَ ﷿. (غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها شَهْرٌ) أَيْ مَسِيرَةُ شَهْرٍ. قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ يَغْدُو مِنْ دِمَشْقَ فَيُقِيلُ بِإِصْطَخْرَ، وَبَيْنَهُمَا مَسِيرَةُ شَهْرٍ لِلْمُسْرِعِ، ثُمَّ يَرُوحُ مِنْ إِصْطَخْرَ وَيَبِيتُ بِكَابُلَ، وَبَيْنَهُمَا شَهْرٌ لِلْمُسْرِعِ. قَالَ السُّدِّيُّ: كَانَتْ تَسِيرُ بِهِ فِي الْيَوْمِ مَسِيرَةَ شَهْرَيْنِ. وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ سُلَيْمَانُ إِذَا جَلَسَ نُصِبَتْ حَوَالَيْهِ أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفِ كُرْسِيٍّ، ثُمَّ جَلَسَ رُؤَسَاءُ الْإِنْسِ مِمَّا يَلِيهِ، وَجَلَسَ سِفْلَةُ الْإِنْسِ مِمَّا يَلِيِهِمْ، وَجَلَسَ رُؤَسَاءُ الجن مِمَّا يَلِي سِفْلَةَ الْإِنْسِ، وَجَلَسَ سِفْلَةُ الْجِنِّ مِمَّا يَلِيهِمْ، وَمُوَكَّلٌ بِكُلِّ كُرْسِيٍّ طَائِرٌ لِعَمَلٍ قَدْ عَرَفَهُ، ثُمَّ تُقِلُّهُمُ الرِّيحُ، وَالطَّيْرُ تُظِلُّهُمْ مِنَ الشَّمْسِ، فَيَغْدُو مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى إِصْطَخْرَ، فَيَبِيتُ بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ، ثُمَّ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها شَهْرٌ". وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: ذُكِرَ لِي أَنَّ مَنْزِلًا بِنَاحِيَةِ دِجْلَةَ مَكْتُوبًا فِيهِ- كَتَبَهُ بَعْضُ صَحَابَةِ سُلَيْمَانَ، إِمَّا مِنَ الْجِنِّ وَإِمَّا مِنَ الْإِنْسِ-: نَحْنُ نَزَلْنَا وَمَا بَنَيْنَاهُ، وَمَبْنِيًّا وَجَدْنَاهُ، غُدُوُّنَا مِنْ إِصْطَخْرَ فَقِلْنَاهُ، وَنَحْنُ رَائِحُونَ مِنْهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى فَبَائِتُونَ فِي الشَّامِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: شَغَلَتْ سُلَيْمَانَ الْخَيْلُ حَتَّى فَاتَتْهُ صَلَاةُ الْعَصْرِ، فَعَقَرَ الْخَيْلَ فَأَبْدَلَهُ اللَّهُ خَيْرًا مِنْهَا وَأَسْرَعَ، أبدل الرِّيحُ تَجْرِي بِأَمْرِهِ حَيْثُ شَاءَ، غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: كَانَ مُسْتَقَرُّ سُلَيْمَانَ بِمَدِينَةِ تَدْمُرَ، وَكَانَ أَمَرَ الشَّيَاطِينَ قَبْلَ شُخُوصِهِ مِنَ الشَّامِ إِلَى الْعِرَاقِ، فَبَنَوْهَا لَهُ بِالصُّفَّاحِ «١» وَالْعَمَدِ وَالرُّخَامِ الْأَبْيَضِ وَالْأَصْفَرِ. وَفِيهِ يَقُولُ النَّابِغَةُ:
yani rüzgâr Süleyman için sabittir demektir ki bunda da önceki anlam mevcuttur. Şayet biri: "Zeyd'e bir dirhem verdim, Amr'a ise bir dinar (وَلِعَمْرٍو دِينَارٌ)" deyip bunu merfu okursan onda birincinin anlamı bulunmaz ve dinarı ona vermemiş olman da caizdir, derse şöyle denilir: Mesele böyledir, ancak bu ayet mana yönünden bundan farklıdır; çünkü rüzgârı Yüce Allah'tan başka kimsenin boyun eğdiremeyeceği bilinmektedir. { غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها شَهْرٌ } “onun sabah gidişi bir ay, akşam dönüşü bir aydır”, yani bir aylık mesafedir. Hasan şöyle demiştir: "Sabah Şam'dan yola çıkar, İstahr'da öğle uykusuna yatardı ki ikisinin arası hızlı yürüyen için bir aylık mesafedir. Sonra İstahr'dan akşam vakti yola çıkar, Kâbil'de gecelerdi; ikisinin arası da hızlı yürüyen için bir aylık yoldur." Süddî: "Rüzgâr onu bir günde iki aylık yola götürürdü" demiştir. Saîd b. Cübeyr, İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmiştir: "Süleyman oturduğu zaman etrafına dört yüz bin kürsü kurulurdu. Sonra insanların ileri gelenleri hemen onun yanına, halk tabakası da onların ardına otururdu. Cinlerin ileri gelenleri insanların halk tabakasının yanına, cinlerin avamı da onların ardına otururdu. Her kürsüye bildiği bir görevle vazifeli bir kuş tayin edilirdi. Sonra rüzgâr onları yüklenir, kuşlar da onları güneşten gölgelerdi. Böylece Beytülmakdis'ten İstahr'a sabahleyin gider, geceyi de Beytülmakdis'te geçirirdi." Sonra İbn Abbas: "غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها شَهْرٌ" ayetini okudu. Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: "Bana anlatıldığına göre Dicle tarafında bir konaklama yerinde Süleyman'ın cinlerden veya insanlardan olan arkadaşlarından birinin yazdığı şöyle bir yazı vardı: 'Biz buraya konakladık, onu biz inşa etmedik; onu inşa edilmiş bulduk. Sabah İstahr'dan yola çıkıp burada öğle istirahatine çekildik. Allah Teâlâ dilerse buradan akşam vakti hareket edip Şam'da geceleyeceğiz.'" Hasan şöyle demiştir: "Süleyman'ı atlar meşgul etti ve ikindi namazını kaçırdı; o da atları boğazladı. Bunun üzerine Allah ona onlardan daha hayırlısını ve daha hızlısını; sabah gidişi bir ay, akşam dönüşü bir ay olup dilediği yere emriyle akıp giden rüzgârı bedel olarak verdi." İbn Zeyd şöyle demiştir: "Süleyman'ın karargâhı Tedmür şehrindeydi. Şam'dan Irak'a hareket etmeden önce şeytanlara emretmiş, onlar da orayı onun için yassı taşlarla «١», sütunlarla, beyaz ve sarı mermerlerle inşa etmişlerdi." Nâbiğa bu hususta şöyle der:
17499. Metin
إِلَّا سُلَيْمَانَ إِذْ قَالَ الْإِلَهُ لَهُ ... قُمْ فِي الْبَرِيَّةِ فَاحْدُدْهَا «٢» عَنِ الْفَنَدِ
Süleyman müstesna; zira İlah ona şöyle demişti: ... İnsanlar arasında kalk ve onları sapkınlıktan alıkoy «٢».
17500. Metin
وَخَيِّسِ «٣» الْجِنَّ إِنِّي قَدْ أَذِنْتُ لَهُمْ ... يَبْنُونَ تَدْمُرَ بِالصُّفَّاحِ والعمد
Cinleri de boyun eğdir3; şüphesiz ben onlara izin verdim, ... Tedmür'ü yassı taşlar1 ve sütunlarla inşa etsinler.
17501. Metin
فَمَنْ أَطَاعَكَ فَانْفَعْهُ بِطَاعَتِهِ ... كَمَا أَطَاعَكَ وَادْلُلْهُ عَلَى الرَّشَدِ
Kim sana itaat ederse, itaati sebebiyle ona fayda sağla, ... Sana itaat ettiği gibi onu doğru yola ilet.
17502. Metin
وَمَنْ عَصَاكَ فَعَاقِبْهُ مُعَاقَبَةً ... تَنْهَى الظَّلُومَ وَلَا تَقْعُدْ عَلَى ضَمَدِ «١»
Kim de sana isyan ederse, onu öyle bir cezalandır ki ... Zalimi vazgeçirsin; ve sen kin üzerinde oturup kalma «١».
17503. Metin
وَوُجِدَتْ هَذِهِ الْأَبْيَاتُ مَنْقُورَةً فِي صَخْرَةٍ بِأَرْضِ يَشْكُرَ، أَنْشَأَهُنَّ بَعْضُ أَصْحَابِ سُلَيْمَانَ ﵊:
Bu beyitler Yeşkür arazisinde bir kaya üzerine kazınmış olarak bulunmuştur; bunları Süleyman aleyhisselâm'ın arkadaşlarından biri nazmetmiştir:
17504. Metin
وَنَحْنُ وَلَا حَوْلٌ سِوَى حَوْلِ رَبِّنَا ... نَرُوحُ إِلَى الْأَوْطَانِ مِنْ أَرْضِ تَدْمُرَ
Bizler -Rabbimizin gücünden başka bir güç olmaksızın- ... Tedmür yurdundan vatanlarımıza akşam vakti döneriz.
17505. Metin
إِذَا نَحْنُ رُحْنَا كَانَ رَيْثُ رَوَاحِنَا ... مَسِيرَةَ شَهْرٍ وَالْغُدُوُّ لِآخَرِ
Akşam vakti yola çıktığımızda dönüşümüzün süresi ... Bir aylık yol olur, sabah gidişimiz de bir o kadar.
17506. Metin
أُنَاسٌ شَرَوْا لِلَّهِ طَوْعًا نُفُوسَهُمْ ... بِنَصْرِ ابْنِ دَاوُدَ النَّبِيِّ الْمُطَهَّرِ
Onlar, tertemiz Nebi Davud oğluna yardım ederek ... Canlarını gönüllüce Allah uğruna satmış insanlardır.
17507. Metin
لَهُمْ فِي مَعَالِي الدِّينِ فَضْلٌ وَرِفْعَةٌ «٢» ... وَإِنْ نُسِبُوا يَوْمًا فَمِنْ خَيْرِ مَعْشَرِ
Dinin yüceliklerinde onların bir fazileti ve üstünlüğü vardır «٢», ... Bir gün soyları anılacak olsa, en hayırlı topluluktandırlar.
17508. Metin
مَتَى يَرْكَبُوا الرِّيحَ الْمُطِيعَةَ أَسْرَعَتْ ... مُبَادِرَةً عَنْ شَهْرِهَا لَمْ تُقَصِّرِ
İtaatkâr rüzgâra bindikleri zaman, o hızlanır; ... Bir aylık yolu aceleyle aşar da hiç geri kalmaz.
17509. Metin
تُظِلُّهُمُ طَيْرٌ صُفُوفٌ عَلَيْهِمُ ... مَتَى رَفْرَفَتْ مِنْ فَوْقِهِمْ لَمْ تُنَفَّرِ
Üzerlerinde saf saf dizilen kuşlar onları gölgeler; ... Üstlerinde kanat çırptıklarında asla ürkütülüp kaçırılmazlar.
17510. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَسَلْنا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ) الْقِطْرُ: النُّحَاسُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. أُسِيلَتْ لَهُ مَسِيرَةَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ كَمَا يَسِيلُ الْمَاءُ، وَكَانَتْ بِأَرْضِ الْيَمَنِ، وَلَمْ يَذُبِ النُّحَاسُ فِيمَا رُوِيَ لِأَحَدٍ قَبْلَهُ، وَكَانَ لَا يَذُوبُ، وَمِنْ وَقْتِهِ ذَابَ، وَإِنَّمَا يَنْتَفِعُ النَّاسُ الْيَوْمَ بِمَا أَخْرَجَ اللَّهُ تَعَالَى لِسُلَيْمَانَ. قَالَ قَتَادَةُ: أَسَالَ اللَّهُ عَيْنًا يَسْتَعْمِلُهَا فِيمَا يُرِيدُ. وَقِيلَ لِعِكْرِمَةَ: إِلَى أَيْنَ سَالَتْ؟ فَقَالَ: لَا أَدْرِي! وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ: أُجْرِيَتْ لَهُ عَيْنُ الصُّفْرِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ بِلَيَالِيهِنَّ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَتَخْصِيصُ الْإِسَالَةِ بِثَلَاثَةِ أَيَّامٍ لَا يُدْرَى مَا حَدُّهُ، وَلَعَلَّهُ وَهْمٌ مِنَ النَّاقِلِ، إِذْ فِي رِوَايَةٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: أَنَّهَا سَالَتْ مِنْ صَنْعَاءَ ثَلَاثَ لَيَالٍ مِمَّا يَلِيهَا، وَهَذَا يُشِيرُ إِلَى بَيَانِ الْمَوْضِعِ لَا إِلَى بَيَانِ الْمُدَّةِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ جُعِلَ النُّحَاسُ لِسُلَيْمَانَ فِي مَعْدِنِهِ عَيْنًا تَسِيلُ كَعُيُونِ الْمِيَاهِ، دَلَالَةً عَلَى نُبُوَّتِهِ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: الْقِطْرُ: النُّحَاسُ الْمُذَابُ. قُلْتُ: دَلِيلُهُ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ:" من قطران". (وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ) أَيْ بِأَمْرِهِ (وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنا) الَّذِي أَمَرْنَاهُ بِهِ مِنْ طَاعَةِ سُلَيْمَانَ.
Yüce Allah'ın: { وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ } “ve onun için erimiş bakır madenini akıttık” buyruğu: İbn Abbâs ve başkalarından [nakledildiğine göre] el-kıtr (الْقِطْر), bakır demektir. [Bu maden] suyun aktığı gibi, onun için üç günlük mesafe boyunca akıtıldı. Bu [kaynak] Yemen topraklarındaydı. Rivayet edildiğine göre ondan önce hiç kimse için bakır erimemişti ve erimezdi; ancak onun devrinden itibaren eridi. Bugün insanların faydalandıkları [bakırlar], sadece Allah Teâlâ'nın Süleyman için çıkardığı şeylerdendir. Katâde şöyle demiştir: Allah, dilediği şeyde kullanması için [Süleyman'a] bir kaynak akıttı. İkrime'ye: "Nereye doğru aktı?" diye sorulunca, "Bilmiyorum!" demiştir. İbn Abbâs, Mücâhid ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Onun için bakır kaynağı üç gün üç gece akıtıldı. Kuşeyrî şöyle demiştir: [Bakırın] akıtılmasının üç günle sınırlandırılmasının dayanağı bilinmemektedir; belki de bu, nakleden kimsenin bir vehmidir (yanılgısıdır). Nitekim Mücâhid'den gelen bir rivayette: "O [kaynak], San'a'dan ona komşu olan yerlere doğru üç gece[lik mesafe boyunca] aktı" denilmiştir ki bu, sürenin belirlenmesine değil, yerin belirlenmesine işaret etmektedir. Zahir olan şudur ki, peygamberliğine bir delil olmak üzere Süleyman için bakır, madeninde su kaynakları gibi akan bir kaynak kılınmıştır. Halîl şöyle demiştir: "el-Kıtr (الْقِطْر), eritilmiş bakırdır." Ben de derim ki: Bunun delili, «من قطران» şeklinde okuyan kimsenin kıraatidir. { وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ } “Cinlerden de Rabbinin izniyle onun önünde çalışanlar vardı”, yani O'nun emriyle. { وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا } “Onlardan kim bizim emrimizden saparsa”, yani Süleyman'a itaat etmeleri hususunda kendilerine buyurduğumuz emrimizden.
17511. Metin
(نُذِقْهُ مِنْ عَذابِ السَّعِيرِ) أَيْ فِي الْآخِرَةِ، قَالَهُ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. وَقِيلَ ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَكَّلَ بِهِمْ- فِيمَا رَوَى السُّدِّيُّ- مَلَكًا بِيَدِهِ سَوْطٌ مِنْ نَارٍ، فَمَنْ زَاغَ عَنْ أَمْرِ سُلَيْمَانَ ضَرَبَهُ بِذَلِكَ السَّوْطِ ضَرْبَةً مِنْ حَيْثُ لَا يَرَاهُ فَأَحْرَقَتْهُ. وَ" مِنَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِمَعْنَى وَسَخَّرْنَا لَهُ مِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي الريح.
{ نُذِقْهُ مِنْ عَذابِ السَّعِيرِ } “ona çılgın azaptan tattırırız”, yani ahirette tattırırız; müfessirlerin çoğunluğu böyle demiştir. Bunun dünyada olduğu da söylenmiştir; şöyle ki: -Süddî'nin rivayetine göre- Allah Teâlâ onlara elinde ateşten bir kırbaç bulunan bir melek görevlendirmişti. Süleyman'ın emrinden sapan kimseye o melek kendisinin görmediği bir yerden bu kırbaçla öyle bir vururdu ki onu yakardı. "وَمِنَ" ifadesi, "cinlerden çalışan kimseleri de onun emrine verdik" anlamında nasb mahallindedir. Rüzgâr lafzında geçtiği gibi ref mahallinde olması da caizdir.
17512. Metin
[سورة سبإ (٣٤): آية ١٣]
[Sebe Suresi (34), Ayet 13]
17513. Metin
يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَتَماثِيلَ وَجِفانٍ كَالْجَوابِ وَقُدُورٍ راسِياتٍ اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ (١٣)
{ يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَتَماثِيلَ وَجِفانٍ كَالْجَوابِ وَقُدُورٍ راسِياتٍ اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } “Onlar onun için mihraplardan, heykellerden, havuzlar gibi çanaklardan ve yerinden kalkmaz sabit kazanlardan ne dilerse yaparlardı. 'Ey Davud ailesi, şükrederek çalışın!' Kullarımdan şükredenler pek azdır.” (13)
17514. Metin
فِيهِ ثَمَانِي مسائل: الاولى- قوله تعالى:" مِنْ مَحارِيبَ وَتَماثِيلَ" الْمِحْرَابُ فِي اللُّغَةِ: كُلُّ مَوْضِعٍ مُرْتَفِعٍ. وَقِيلَ لِلَّذِي يُصَلَّى فِيهِ: مِحْرَابٌ، لِأَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يرفع ومعظم. وَقَالَ الضَّحَّاكُ:" مِنْ مَحارِيبَ" أَيْ مِنْ مَسَاجِدَ. وَكَذَا قَالَ قَتَادَةُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَحَارِيبُ دُونَ الْقُصُورِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْمِحْرَابُ أَشْرَفُ بُيُوتِ الدار. قال:
Bunda sekiz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { مِنْ مَحارِيبَ وَتَماثِيلَ } "mihraplardan, heykellerden" buyruğudur. Mihrab (الْمِحْرَابُ) dilde: Yüksek olan her yerdir. Kendisinde namaz kılınan yere de yükseltilmesi ve ta'zim edilmesi gerektiği için mihrab denilmiştir. Dahhâk: "مِنْ مَحارِيبَ", yani mescidlerden [yaparlardı] demiştir. Katâde de böyle demiştir. Mücâhid: "Mihraplar saraylardan daha aşağı [yapılardır]" demiştir. Ebû Ubeyde ise: "Mihrap, evin en şerefli odalarıdır" demiş ve şu beyti nakletmiştir:
17515. Metin
وماذا عليه أن ذكرت أو أنسا ... كَغِزْلَانِ رَمْلٍ فِي مَحَارِيبَ أَقْيَالِ «١»
Hükümdarların köşklerindeki kum ceylanları gibi olan kadınları ... Hatırlamamın ona ne zararı var ki? «١»
17516. Metin
وَقَالَ عَدِيُّ بْنُ زَيْدٍ:
Adiyy b. Zeyd de şöyle demiştir:
17517. Metin
كَدُمَى الْعَاجِ فِي الْمَحَارِيبِ أَوْ كَالْ ... - بَيْضِ فِي الرَّوْضِ زَهْرُهُ مُسْتَنِيرُ
Mihraplardaki fildişi heykeller gibi yahut ... Çiçeği ışıl ışıl parlayan bahçedeki devekuşu yumurtaları gibi.
17518. Metin
وَقِيلَ: هُوَ مَا يُرْقَى إِلَيْهِ بِالدَّرَجِ كَالْغُرْفَةِ الْحَسَنَةِ، كما قال:" إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ" «٢» [ص: ٢١] وقوله:" فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرابِ" «٣» [مريم: ١١] أَيْ أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ. وَفِي الْخَبَرِ (أَنَّهُ أَمَرَ أَنْ يُعْمَلَ حَوْلَ كُرْسِيِّهِ أَلْفُ مِحْرَابٍ فِيهَا أَلْفُ رَجُلٍ عَلَيْهِمُ الْمُسُوحُ يَصْرُخُونَ إِلَى اللَّهِ دَائِبًا، وَهُوَ عَلَى الْكُرْسِيِّ فِي مَوْكِبِهِ وَالْمَحَارِيبِ حَوْلَهُ، وَيَقُولُ لِجُنُودِهِ إِذَا رَكِبَ: سَبِّحُوا اللَّهَ إِلَى ذَلِكَ الْعَلَمِ، فَإِذَا بَلَغُوهُ قَالَ: هَلِّلُوهُ إِلَى ذَلِكَ الْعَلَمِ فَإِذَا بَلَغُوهُ قَالَ: كَبِّرُوهُ إِلَى ذَلِكَ الْعَلَمِ الْآخَرِ، فَتَلِجُّ الْجُنُودُ بِالتَّسْبِيحِ والتهليل لجة واحدة.
Şöyle de denilmiştir: O, güzel bir oda gibi merdivenle yukarı çıkılan yerdir1; nitekim [Yüce Allah] şöyle buyurmuştur: { إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ } “Hani mabedin duvarına tırmanmışlardı”2 [Sâd: 21] ve { فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرابِ } “Derken mabedden kavminin karşısına çıktı”3 [Meryem: 11], yani yüksekten onların karşısına çıktı. Rivayette [şöyle] gelmiştir: (O [Süleyman], tahtının etrafına bin mihrap yapılmasını emretmişti. Bu mihraplarda üzerlerinde çuldan elbiseler olan ve durmaksızın Allah'a yakaran bin adam bulunurdu. Kendisi tahtı üzerinde alayıyla birlikteyken mihraplar da etrafındaydı. Bineğine bindiğinde askerlerine: "Şu işarete kadar Allah'ı tesbih edin!" derdi. Oraya vardıklarında: "Şu işarete kadar O'nu tehlil edin (Lâ ilâhe illallâh deyin)!" derdi. Oraya vardıklarında ise: "Şu diğer işarete kadar O'nu tekbir edin (Allâhu ekber deyin)!" derdi. Bunun üzerine askerler tek bir sesle büyük bir uğultu halinde tesbih ve tehlil getirirlerdi).
17519. Metin
الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَماثِيلَ) جَمْعُ تِمْثَالٍ. وَهُوَ كُلُّ مَا صُوِّرَ عَلَى مِثْلِ صُورَةٍ مِنْ حَيَوَانٍ أَوْ غَيْرِ حَيَوَانٍ. وَقِيلَ: كَانَتْ مِنْ زُجَاجٍ وَنُحَاسٍ وَرُخَامٍ تَمَاثِيلَ أَشْيَاءَ لَيْسَتْ بِحَيَوَانٍ. وَذُكِرَ أَنَّهَا صُوَرُ الْأَنْبِيَاءِ وَالْعُلَمَاءِ، وَكَانَتْ تُصَوَّرَ فِي الْمَسَاجِدِ لِيَرَاهَا النَّاسُ فَيَزْدَادُوا عِبَادَةً وَاجْتِهَادًا، قَالَ ﷺ: (إِنَّ أُولَئِكَ كَانَ إِذَا مَاتَ فِيهِمُ الرَّجُلُ الصَّالِحُ بَنَوْا عَلَى قَبْرِهِ مَسْجِدًا وَصَوَّرُوا فِيهِ تِلْكَ الصُّوَرَ). أَيْ لِيَتَذَكَّرُوا عِبَادَتَهُمْ فَيَجْتَهِدُوا فِي الْعِبَادَةِ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّصْوِيرَ كَانَ مُبَاحًا فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ، وَنُسِخَ ذَلِكَ بِشَرْعِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي سُورَةِ" نُوحٍ" «١» ﵇. وَقِيلَ: التَّمَاثِيلُ طِلَّسْمَاتٌ كَانَ يَعْمَلُهَا، وَيُحَرِّمُ عَلَى كُلِّ مُصَوِّرٍ أَنْ يَتَجَاوَزَهَا فَلَا يَتَجَاوَزُهَا، فَيَعْمَلُ تِمْثَالًا لِلذُّبَابِ أَوْ لِلْبَعُوضِ أَوْ لِلتَّمَاسِيحِ فِي مَكَانٍ، وَيَأْمُرُهُمْ أَلَّا يَتَجَاوَزُوهُ فَلَا يَتَجَاوَزُهُ وَاحِدٌ أَبَدًا مَا دام ذلك التماثل قَائِمًا. وَوَاحِدُ التَّمَاثِيلِ تِمْثَالٌ بِكَسْرِ التَّاءِ. قَالَ:
İkincisi- Yüce Allah'ın: { وَتَماثِيلَ } “ve heykellerden” buyruğudur. Bu kelime, timsâl (تِمْثَالٌ) kelimesinin çoğuludur. O da hayvan olsun veya hayvan dışında olsun bir suret benzerinde şekillendirilen her şeydir. Bunların camdan, bakırdan ve mermerden hayvan olmayan şeylerin suretleri olduğu da söylenmiştir. Bunların peygamberlerin ve âlimlerin suretleri olduğu, insanların görüp ibadet ve gayretlerini artırmaları için mescidlerde resmedildiği de zikredilmiştir. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Şüphesiz onlar, aralarında salih bir adam öldüğünde kabrinin üzerine bir mescid inşa eder ve içine o suretleri resmederlerdi). Yani ibadetlerini hatırlayıp ibadette gayret göstersinler diye. Bu da resim ve heykel yapmanın o devirde mubah olduğuna, bunun Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatıyla neshedildiğine delalet eder. Bunun geniş açıklaması Nûh Suresi'nde «١» aleyhisselâm gelecektir. Timsallerin, yaptığı tılsımlar olduğu da söylenmiştir; herhangi bir resim yapana orayı aşmasını yasaklar, o da aşamazdı; bir yerde sinek, sivrisinek veya timsah heykeli yapar ve onların orayı aşmamasını emrederdi; o heykel orada durduğu müddetçe hiçbiri orayı asla aşamazdı. Temsilin tekili, tâ harfinin kesresiyle timsâl (تِمْثَالٌ)dir. Şair şöyle demiştir:
17520. Metin
وَيَا رُبَّ يَوْمٍ قَدْ لَهَوْتُ وَلَيْلَةٍ ... بِآنِسَةٍ كَأَنَّهَا خَطُّ تِمْثَالِ «٢»
Nice günler ve geceler eğlendim; ... Sanki bir heykel resmi gibi olan cana yakın bir güzelle «٢».
17521. Metin
وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ التَّمَاثِيلَ رِجَالٌ اتَّخَذَهُمْ مِنْ نُحَاسٍ وَسَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يَنْفُخَ فِيهَا الرُّوحَ لِيُقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَحِيكَ «٣» فِيهِمُ السِّلَاحُ. وَيُقَالُ: إِنَّ إسْفِنْدِيَارَ كَانَ مِنْهُمْ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرُوِيَ أَنَّهُمْ عَمِلُوا لَهُ أَسَدَيْنِ فِي أَسْفَلِ كُرْسِيِّهِ وَنَسْرَيْنِ فَوْقَهُ، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَصْعَدَ بَسَطَ الْأَسَدَانِ لَهُ ذِرَاعَيْهِمَا، وَإِذَا قَعَدَ أَطْلَقَ النَّسْرَانِ أَجْنِحَتَهُمَا. الثَّالِثَةُ- حَكَى مَكِّيٌّ فِي الْهِدَايَةِ لَهُ: أَنَّ فِرْقَةً تُجَوِّزُ التَّصْوِيرَ، وَتَحْتَجُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَذَلِكَ خَطَأٌ، وَمَا أَحْفَظُ عَنْ أَحَدٍ مِنْ أَئِمَّةِ الْعِلْمِ مَنْ يُجَوِّزُهُ. قُلْتُ: مَا حَكَاهُ مَكِّيٌّ ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ قَبْلَهُ، قَالَ النَّحَّاسُ: قَالَ قَوْمٌ عَمَلُ الصُّوَرِ جَائِزٌ لِهَذِهِ الْآيَةِ، وَلِمَا أَخْبَرَ اللَّهُ ﷿ عَنِ الْمَسِيحِ. وَقَالَ قَوْمٌ: قَدْ صَحَّ النَّهْيُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ عَنْهَا وَالتَّوَعُّدُ لِمَنْ عَمِلَهَا أَوِ اتَّخَذَهَا، فَنَسَخَ اللَّهُ ﷿ بِهَذَا مَا كَانَ مُبَاحًا قَبْلَهُ، وَكَانَتِ الْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ لِأَنَّهُ بُعِثَ ﵇ وَالصُّوَرُ تعبد، فكان الأصلح إزالتها.
Şöyle de denilmiştir: Bu heykeller, [Süleyman'ın] bakırdan yaptığı adamlardı. Allah yolunda savaşmaları ve kendilerine silah işlememesi 3 için Rabbinden onlara ruh üflemesini dilemişti. İsfendiyâr'ın da onlardan biri olduğu söylenir; en doğrusunu Allah bilir. Rivayet edildiğine göre cinler onun için tahtının alt kısmına iki aslan, üzerine de iki kartal yapmışlardı; [Süleyman] tahta çıkmak istediğinde o iki aslan kollarını ona doğru uzatır, oturduğunda ise iki kartal kanatlarını salardı. Üçüncüsü- Mekkî, el-Hidâye adlı eserinde bir fırkanın bu ayeti delil getirerek tasviri (resim ve heykel yapmayı) caiz gördüğünü nakletmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Bu bir hatadır; ilim imamlarından bunu caiz gören hiç kimseyi bilmiyorum." Derim ki: Mekkî'nin naklettiğini ondan önce en-Nehhâs zikretmiştir. Nehhâs şöyle demiştir: Bir grup, bu ayet ve Allah azze ve celle'nin Mesih hakkında haber verdiği husus sebebiyle suret yapmanın caiz olduğunu söylemiştir. Başka bir grup ise şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den suret yasağı ile onu yapan veya edinen kimseye yönelik tehdit sahih olarak sabit olmuştur. Dolayısıyla Allah azze ve celle bundan önce mubah olan hükmü bununla nesh etmiştir (yürürlükten kaldırmıştır). Bundaki hikmet ise; o aleyhisselâm peygamber olarak gönderildiğinde suretlere tapılıyor olmasıydı; bu sebeple en uygun olanı bunların tamamen ortadan kaldırılmasıydı.
17522. Metin
الرَّابْعَةُ- التِّمْثَالُ عَلَى قِسْمَيْنِ: حَيَوَانٌ وَمَوَاتٌ. وَالْمَوَاتُ عَلَى قِسْمَيْنِ: جَمَادٌ وَنَامٍ، وَقَدْ كَانَتِ الْجِنُّ تَصْنَعُ لِسُلَيْمَانَ جَمِيعَهُ، لِعُمُومِ قَوْلِهِ:" وَتَماثِيلَ". وَفِي الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ: أَنَّ التَّمَاثِيلَ مِنَ الطَّيْرِ كَانَتْ عَلَى كُرْسِيِّ سُلَيْمَانَ. فَإِنْ قِيلَ: لَا عُمُومَ لِقَوْلِهِ:" وَتَماثِيلَ" فَإِنَّهُ إِثْبَاتٌ فِي نَكِرَةٍ، وَالْإِثْبَاتُ فِي النَّكِرَةِ لَا عُمُومَ لَهُ، إِنَّمَا الْعُمُومُ فِي النَّفْيِ فِي النَّكِرَةِ. قُلْنَا: كَذَلِكَ هُوَ، بَيْدَ أَنَّهُ قَدِ اقْتَرَنَ بِهَذَا الْإِثْبَاتِ فِي النَّكِرَةِ مَا يَقْتَضِي حَمْلَهُ عَلَى الْعُمُومِ، وَهُوَ قَوْلُهُ:" مَا يَشاءُ" فَاقْتِرَانُ الْمِشْيَئةِ بِهِ يَقْتَضِي الْعُمُومَ لَهُ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ اسْتَجَازَ الصُّوَرَ الْمَنْهِيَّ عَنْهَا؟ قُلْنَا: كَانَ ذَلِكَ جَائِزًا فِي شَرْعِهِ وَنُسِخَ ذَلِكَ بِشَرْعِنَا كَمَا بَيَّنَّا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَعَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ: لَمْ يَكُنِ اتِّخَاذُ الصُّوَرِ إذ ذاك محرما. الخامسة- ومقتضى الأحاديث يدل على أَنَّ الصُّوَرَ مَمْنُوعَةٌ، ثُمَّ جَاءَ (إِلَّا مَا كَانَ رَقْمًا «١» فِي ثَوْبٍ) فَخُصَّ مِنْ جُمْلَةِ الصُّوَرِ، ثُمَّ ثَبَتَتِ الْكَرَاهِيَةُ فِيهِ بِقَوْلِهِ ﵇ لِعَائِشَةَ فِي الثَّوْبِ: (أَخِّرِيهِ عَنِّي فَإِنِّي كُلَّمَا رَأَيْتُهُ ذَكَرْتُ الدُّنْيَا). ثُمَّ بِهَتْكِهِ «٢» الثَّوْبَ الْمُصَوَّرَ عَلَى عَائِشَةَ مَنَعَ مِنْهُ، ثُمَّ بِقَطْعِهَا لَهُ وِسَادَتَيْنِ تَغَيَّرَتِ الصُّورَةُ وَخَرَجَتْ عَنْ هَيْئَتِهَا، فَإِنَّ جَوَازَ ذَلِكَ إِذَا لَمْ تَكُنِ الصُّورَةُ فِيهِ مُتَّصِلَةَ الْهَيْئَةِ، وَلَوْ كَانَتْ مُتَّصِلَةَ الْهَيْئَةِ لَمْ يَجُزْ، لِقَوْلِهَا فِي النُّمْرُقَةِ الْمُصَوَّرَةِ: «٣» اشْتَرَيْتُهَا لَكَ لِتَقْعُدَ عَلَيْهَا وَتَوَسَّدَهَا، فَمَنَعَ مِنْهُ وَتَوَعَّدَ عَلَيْهِ. وَتَبَيَّنَ بِحَدِيثِ الصَّلَاةِ إِلَى الصُّوَرِ أَنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ فِي الرَّقْمِ فِي الثَّوْبِ ثُمَّ نَسَخَهُ الْمَنْعُ مِنْهُ. فَهَكَذَا اسْتَقَرَّ الْأَمْرُ فِيهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. السَّادِسَةُ- رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ لَنَا سِتْرٌ فِيهِ تِمْثَالٌ طَائِرٌ وَكَانَ الدَّاخِلُ إِذَا دَخَلَ اسْتَقْبَلَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (حَوِّلِي هَذَا فَإِنِّي كُلَّمَا دَخَلْتُ فَرَأَيْتُهُ ذَكَرْتُ الدُّنْيَا). قَالَتْ: وَكَانَتْ لَنَا قَطِيفَةٌ كُنَّا نَقُولُ عَلَمُهَا حَرِيرٌ، فَكُنَّا نَلْبَسُهَا. وَعَنْهَا قَالَتْ: دُخِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَنَا مُسْتَتِرَةٌ بِقِرَامٍ «٤» فِيهِ صُورَةٌ، فَتَلَوَّنَ وجهه،
Dördüncü [Mesele]- Timsal (heykel/tasvir) iki kısımdır: Canlı ve cansız. Cansız da iki kısımdır: Câmid (donuk/büyümeyen) ve nâmî (bitkiler gibi gelişip büyüyen). { وَتَمَاثِيلَ } “ve heykeller” buyruğunun umûmîliği sebebiyle cinler bunların hepsini Süleyman için yapıyorlardı. İsrâiliyyât rivayetlerinde [belirtildiğine göre] Süleyman'ın tahtında kuş heykelleri vardı. Şayet: "{ وَتَمَاثِيلَ } “ve heykeller” lafzında umûm (kapsayıcılık) yoktur; çünkü bu, olumlu cümlede geçen bir nekredir (isbât makamında nekre). Olumlu cümledeki nekre ise umum ifade etmez; umum ancak olumsuz cümledeki nekrede (nefy makamında nekre) söz konusudur" denilecek olursa; biz deriz ki: Evet, kural olarak öyledir; fakat olumlu cümledeki bu nekreye, onun umuma hamledilmesini gerektiren bir ifade bitişmiştir ki o da { مَا يَشَاءُ } “dilediği şeyleri” buyruğudur. Dolayısıyla meşîet (dileme) ifadesinin onunla birlikte gelmesi, umum ifade etmesini gerektirir. Eğer: "Yasaklanmış suretleri yapmayı nasıl caiz gördü?" denilirse; deriz ki: Bu onun şeriatında caiz idi ve açıkladığımız üzere bizim şeriatımızla neshedildi (hükmü kaldırıldı), en doğrusunu Allah bilir. Ebu'l-Âliye'den şöyle rivayet edilmiştir: O dönemde suret edinmek haram değildi. Beşinci [Mesele]- Hadislerin gereği, suretlerin yasak olduğuna delalet etmektedir. Daha sonra « إِلَّا مَا كَانَ رَقْمًا فِي ثَوْبٍ » «Kumaş üzerindeki desen/nakış müstesnadır»1 hadisi gelmiş ve bu durum suretlerin genel hükmünden istisna edilmiştir. Ardından [Peygamber] aleyhisselâm'ın bir kumaş hakkında Âişe'ye: « أَخِّرِيهِ عَنِّي فَإِنِّي كُلَّمَا رَأَيْتُهُ ذَكَرْتُ الدُّنْيَا » «Onu benden uzaklaştır; zira onu her gördüğümde bana dünyayı hatırlatıyor» buyurmasıyla bunda kerahet sabit olmuştur. Sonra Âişe'nin üzerindeki resimli kumaşı yırtıp parçalamasıyla2 bunu menetti. Daha sonra Âişe'nin onu kesip iki yastık yapmasıyla suret değişti ve orijinal biçiminden çıktı. Zira bunun caiz olması, suretin bütünlüğünü korumamış olması durumundadır. Şayet suretin bütünlüğü korunmuş olsaydı caiz olmazdı; nitekim Âişe'nin resimli minder3 hakkında: "Onu üzerine oturasın ve yaslanasın diye senin için satın aldım" demesi üzerine [Resûlullah] onu yasaklamış ve buna karşı tehditte bulunmuştur. Suretlere doğru namaz kılma hadisinden anlaşıldığına göre, bu durum kumaştaki desende caiz kılınmış, ardından gelen yasak ise bu caizliği neshetmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu konudaki hüküm işte bu şekilde karara bağlanmıştır, en doğrusunu Allah bilir." Altıncı [Mesele]- Müslim, Âişe'den şöyle rivayet etmiştir: Bizim üzerinde kuş timsali bulunan bir perdemiz vardı; içeri giren kimse hemen onunla yüz yüze gelirdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « حَوِّلِي هَذَا فَإِنِّي كُلَّمَا دَخَلْتُ فَرَأَيْتُهُ ذَكَرْتُ الدُّنْيَا » «Bunu [başka tarafa] çevir; zira ben içeri girip onu her gördüğümde dünyayı hatırlıyorum». Âişe dedi ki: Bizim bir kadife örtümüz vardı, işlemesinin ipek olduğunu söylerdik ve onu giyerdik. Yine Âişe'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Üzerinde resim bulunan ince bir perde4 ile örtünmüş vaziyetteyken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girdi ve yüzünün rengi değişti...
17523. Metin
ثُمَّ تَنَاوَلَ السِّتْرُ فَهَتَكَهُ، ثُمَّ قَالَ: (إِنَّ مِنْ أَشَدِ النَّاسِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ الَّذِينَ يُشَبِّهُونَ بِخَلْقِ اللَّهِ ﷿. وَعَنْهَا: أَنَّهُ كَانَ لَهَا ثَوْبٌ فِيهِ تَصَاوِيرُ مَمْدُودٌ إِلَى سَهْوَةٍ «١»، فَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُصَلِّي إِلَيْهِ فَقَالَ: (أَخِّرِيهِ عَنِّي) قَالَتْ: فَأَخَّرْتُهُ فَجَعَلْتُهُ وِسَادَتَيْنِ. قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ تَهْتِيكُهُ ﵇ الثَّوْبَ وَأَمْرُهُ بِتَأْخِيرِهِ وَرَعًا، لِأَنَّ مَحَلَّ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ الْكَمَالُ. فَتَأَمَّلْهُ. السَّابِعَةُ- قَالَ الْمُزَنِيُّ عَنِ الشَّافِعِيِّ: إِنْ دُعِيَ رَجُلٌ إِلَى عُرْسٍ فَرَأَى صُورَةً ذَاتَ رُوحٍ أَوْ صُوَرًا ذَاتَ أَرْوَاحٍ، لَمْ يَدْخُلْ إِنْ كَانَتْ مَنْصُوبَةً. وَإِنْ كَانَتْ تُوطَأُ فَلَا بَأْسَ، وَإِنْ كَانَتْ صُوَرَ الشَّجَرِ. وَلَمْ يَخْتَلِفُوا أَنَّ التَّصَاوِيرَ فِي السُّتُورِ الْمُعَلَّقَةِ مَكْرُوهَةٌ غَيْرُ مُحَرَّمَةٍ. وَكَذَلِكَ عِنْدَهُمْ مَا كَانَ خَرْطًا أَوْ نَقْشًا فِي الْبِنَاءِ. وَاسْتَثْنَى بَعْضُهُمْ (مَا كَانَ رَقْمًا فِي ثَوْبٍ)، لِحَدِيثِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ. قُلْتُ: لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمُصَوِّرِينَ وَلَمْ يَسْتَثْنِ. وَقَوْلُهُ: (إِنَّ أَصْحَابَ هَذِهِ الصُّوَرِ يُعَذَّبُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيُقَالُ لَهُمْ أَحْيُوا مَا خَلَقْتُمْ) وَلَمْ يَسْتَثْنِ. وَفِي التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: (يَخْرُجُ عُنُقٌ «٢» مِنَ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ عَيْنَانِ تُبْصِرَانِ وَأُذُنَانِ تَسْمَعَانِ وَلِسَانٌ يَنْطِقُ يَقُولُ: إِنِّي وُكِّلْتُ بِثَلَاثٍ: بِكُلِّ جبار عنيد، وبكل من دعا مع الله إِلَهًا آخَرَ وَبِالْمُصَوِّرِينَ) قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ. وَفِي الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَشَدُّ النَّاسِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْمُصَوِّرُونَ). يَدُلُّ عَلَى المنع من تصوير شي، أي شي كان. وقد قال ﷿:" ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها" «٣» [النمل: ٦٠] عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فَاعْلَمْهُ. الثَّامِنَةُ- وَقَدِ اسْتُثْنِيَ مِنْ هَذَا الْبَابِ لُعَبُ الْبَنَاتِ، لِمَا ثَبَتَ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَزَوَّجَهَا وَهِيَ بِنْتُ سَبْعِ سِنِينَ، وَزُفَّتْ إِلَيْهِ وَهِيَ بِنْتُ تسع
Sonra perdeyi tutup yırttı, ardından şöyle buyurdu: «Kıyamet günü insanların en şiddetli azaba uğrayacak olanları, Allah azze ve celle'nin yaratmasına benzetenlerdir.» Yine ondan (Âişe'den) rivayet edildiğine göre, üzerinde resimler bulunan ve bir sahveye1 doğru çekilmiş bir örtüsü vardı. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ona doğru namaz kılıyordu; derken: «Bunu benden uzaklaştır!» buyurdu. Âişe dedi ki: "Ben de onu kaldırdım ve ondan iki minder yaptım." Bazı ilim adamları şöyle demiştir: [Nebi] aleyhisselâm'ın örtüyü yırtması ve kaldırılmasını emretmesi takva ve verâdan ötürü de olabilir; çünkü peygamberlik ve risâlet makamı kemali gerektirir. Bunu iyice düşün! Yedincisi- el-Müzenî, eş-Şâfiî'den şöyle nakletmiştir: Bir adam düğün yemeğine davet edilir de orada canlı bir varlığın resmini yahut canlı resimleri görürse, şayet [duvara] asılı/dikili vaziyette ise içeri girmez. Şayet ayaklar altına serilmiş ise bir sakınca yoktur; ağaç resimleri ise yine sakınca yoktur. [Âlimler], asılı perdelerdeki resimlerin haram olmayıp mekruh olduğu hususunda ihtilaf etmemişlerdir. Aynı şekilde binadaki oyma veya nakış şeklindeki resimler de onların nezdinde böyledir. Bazıları ise Sehl b. Huneyf'in hadisinden dolayı "elbise üzerindeki desen olanları" istisna etmiştir. Ben derim ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem resim/suret yapanları lanetlemiş ve hiçbir istisna yapmamıştır. Onun: «Şüphesiz bu resimleri yapanlara kıyamet günü azap edilecek ve onlara: ‘Yarattıklarınıza can verin!’ denilecektir» buyruğunda da istisna yapılmamıştır. Tirmizî'de Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet gününde cehennemden gören iki gözü, işiten iki kulağı ve konuşan bir dili olan bir boyun (büyük bir parça/kütle)2 çıkar ve şöyle der: ‘Ben üç kişiye vekil kılındım (onları azaplandırmakla görevlendirildim): Her inatçı zorbaya, Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvaran herkese ve suret/tasvir yapanlara.’» Ebû Îsâ [et-Tirmizî]: "Bu hadis hasen, garib, sahihtir" demiştir. Buhârî ve Müslim'de Abdullah b. Mes‘ûd'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet günü insanların en şiddetli azap görecek olanları suret yapanlardır.» Bu [hadisler], her ne olursa olsun herhangi bir şeyin tasvir edilmesinin/resmedilmesinin yasaklığına delalet eder. Nitekim [Allah] azze ve celle de daha önce açıklandığı üzere: { مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا } “onun bir ağacını bile bitirmeniz sizin için mümkün değildir”3 [Neml: 60] buyurmuştur; bunu iyi bil. Sekizincisi- Bu konudan kız çocuklarının oyuncak bebekleri istisna edilmiştir. Zira Âişe radıyallâhu anhâ'dan sabit olduğuna göre, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onunla yedi yaşındayken evlenmiş ve o dokuz yaşındayken gerdeğe girmiştir...
17524. Metin
ولعبها معها، ومات عنها وهي بنت ثمان عَشْرَةَ سَنَةً. وَعَنْهَا أَيْضًا قَالَتْ: كُنْتُ أَلْعَبُ بِالْبَنَاتِ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ وَكَانَ لِي صَوَاحِبُ يَلْعَبْنَ مَعِي، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا دَخَلَ يَنْقَمِعْنَ «١» مِنْهُ فَيُسَرِّبُهُنَّ «٢» إِلَيَّ فَيَلْعَبْنَ مَعِي. خَرَّجَهُمَا مُسْلِمٌ. قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَذَلِكَ لِلضَّرُورَةِ إِلَى ذَلِكَ وَحَاجَةِ الْبَنَاتِ حَتَّى يَتَدَرَّبْنَ عَلَى تَرْبِيَةِ أَوْلَادِهِنَّ. ثُمَّ إِنَّهُ لَا بَقَاءَ لِذَلِكَ، وَكَذَلِكَ مَا يُصْنَعُ مِنَ الْحَلَاوَةِ أَوْ مِنَ الْعَجِينِ لَا بَقَاءَ لَهُ، فَرُخِّصَ فِي ذَلِكَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجِفانٍ كَالْجَوابِ) قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: الْجَوَابِيُّ جَمْعُ الْجَابِيَةِ، وَهِيَ حَفِيرَةٌ كَالْحَوْضِ. وَقَالَ: كَحِيَاضِ الْإِبِلِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ: كَالْجَوْبَةِ مِنَ الْأَرْضِ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَكَانَ يَقْعُدُ عَلَى الْجَفْنَةِ الْوَاحِدَةِ أَلْفُ رَجُلٍ. النَّحَّاسُ:" وَجِفانٍ كَالْجَوابِ" الْأَوْلَى أَنْ تَكُونَ بِالْيَاءِ، وَمَنْ حَذَفَ الْيَاءَ قَالَ سَبِيلُ الْأَلِفِ وَاللَّامِ أَنْ تَدْخُلَ عَلَى النَّكِرَةِ فَلَا يُغَيِّرُهَا عَنْ حَالِهَا، فَلَمَّا كَانَ يُقَالُ جَوَابٍ وَدَخَلَتِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ أُقِرَّ عَلَى حَالِهِ فَحُذِفَ الْيَاءُ. وَوَاحِدُ الْجَوَابِي جَابِيَةٌ، وَهِيَ الْقِدْرُ الْعَظِيمَةُ، وَالْحَوْضُ الْعَظِيمُ الْكَبِيرُ الَّذِي يُجْبَى فِيهِ الشَّيْءُ أَيْ يُجْمَعُ، وَمِنْهُ جَبَيْتُ الْخَرَاجَ، وَجَبَيْتُ الْجَرَادَ، أَيْ جَعَلْتُ الْكِسَاءَ فَجَمَعْتُهُ فِيهِ. إِلَّا أَنَّ لَيْثًا رَوَى عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الْجَوَابِيُّ جَمْعُ جَوْبَةٍ، وَالْجَوْبَةُ الْحُفْرَةُ الْكَبِيرَةُ تَكُونُ فِي الْجَبَلِ فِيهَا مَاءُ الْمَطَرِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: جَبَوْتُ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ وَجَبَيْتُهُ أَيْ جَمَعْتُهُ، وَالْجَابِيَةُ: الْحَوْضُ الَّذِي يُجْبَى فِيهِ الْمَاءُ لِلْإِبِلِ، قَالَ:
oyuncakları da yanındaydı; Âişe on sekiz yaşındayken de vefat etmiştir. Yine Âişe'den şöyle rivayet edilmiştir: "Ben Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oyuncak bebeklerle oynardım, benimle oynayan kız arkadaşlarım vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girdiğinde ondan çekinip saklanırlardı «١», o da onları bana doğru yönlendirirdi «٢» ve benimle oynarlardı." Bu iki hadisi Müslim tahric etmiştir. Âlimler şöyle demiştir: Bu, buna olan zaruretten ve kız çocuklarının evlatlarını yetiştirmeye alışmaları ihtiyacından dolayıdır. Ayrıca bunların bir kalıcılığı da yoktur; aynı şekilde tatlıdan veya hamurdan yapılan şeylerin de bir kalıcılığı yoktur, bu yüzden bunlara ruhsat verilmiştir; en doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَجِفانٍ كَالْجَوابِ } “havuzlar gibi çanaklardan” buyruğu hakkında İbn Arefe şöyle demiştir: el-Cevâbî (الْجَوَابِيُّ), havuz gibi olan çukur anlamındaki el-câbiye (الْجَابِيَةِ) kelimesinin çoğuludur. Deve havuzları gibi, demiştir. İbnü'l-Kāsım'ın Mâlik'ten rivayetine göre: "Yerdeki çukur gibidir." Anlamlar birbirine yakındır. Tek bir çanağın başına bin adam otururdu. Nehhâs der ki: "وَجِفانٍ كَالْجَوابِ" ifadesinin yâ harfi ile olması daha uygundur. Yâ harfini hazfeden kimse şöyle der: Elif ve lâmın kuralı nekre ismin başına gelmesidir ve onun durumunu değiştirmez; dolayısıyla cevâbin (جَوَابٍ) denilip başına elif ve lâm geldiğinde hali üzere bırakılmış ve yâ hazfedilmiştir. Cevâbî kelimesinin tekili câbiyedir. O da içine bir şey toplanan büyük kazan ve çok büyük havuzdur; vergi topladım anlamındaki 'cebeytü'l-harâc' ve çekirgeleri topladım anlamındaki 'cebeytü'l-cerâd' yani elbiseyi koyup içine onları topladım ifadeleri de buradan gelir. Ancak Leys, Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: "el-Cevâbî, cevbenin çoğuludur; cevbe ise dağda bulunan ve içinde yağmur suyu biriken büyük çukurdur." Kisâî: 'Suyu havuzda topladım' anlamında cebevtü'l-mâe fi'l-havz ve cebeytühû denir; câbiye ise develer için içinde su toplanan havuzdur, demiştir. Şair şöyle der:
17525. Metin
تَرُوحُ عَلَى آلِ الْمُحَلَّقِ جَفْنَةٌ ... كَجَابِيَةِ الشَّيْخِ الْعِرَاقِيِّ تَفْهَقُ «٣»
Muhallek ailesine akşam vakti öyle bir çanak gelir ki ... Iraklı şeyhin ağzına kadar dolu havuzu gibidir «٣».
17526. Metin
وَيُرْوَى أَيْضًا.
Şöyle de rivayet edilir:
17527. Metin
نَفَى الذَّمَّ عَنْ آلِ الْمُحَلَّقِ جَفْنَةٌ ... كَجَابِيَةِ السَّيْحِ «٤» ....
Muhallek ailesinden kınanmayı öyle bir çanak giderdi ki ... Akan suyun havuzu gibi .... «٤»
17528. Metin
ذكره النحاس.
Bunu en-Nehhâs zikretmiştir.
17529. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُدُورٍ راسِياتٍ) قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هِيَ قُدُورُ النُّحَاسِ تَكُونُ بِفَارِسَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هِيَ قُدُورٌ تُعْمَلُ مِنَ الْجِبَالِ. غَيْرُهُ: قَدْ نُحِتَتْ مِنَ الْجِبَالِ الصُّمِّ مِمَّا عَمِلَتْ لَهُ الشَّيَاطِينُ، أَثَافِيُّهَا «١» مِنْهَا مَنْحُوتَةٌ هَكَذَا مِنَ الْجِبَالِ. وَمَعْنَى" راسِياتٍ" ثَوَابِتُ، لَا تُحْمَلُ وَلَا تُحَرَّكُ لِعِظَمِهَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَكَذَلِكَ كَانَتْ قُدُورُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُدْعَانَ، يُصْعَدُ إِلَيْهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِسُلَّمٍ. وَعَنْهَا عَبَّرَ طَرَفَةُ بْنُ الْعَبْدِ بِقَوْلِهِ:
Yüce Allah'ın: { وَقُدُورٍ راسِياتٍ } “ve yerinden kalkmaz sabit kazanlardan” buyruğu hakkında Saîd b. Cübeyr: "Bunlar Fars diyarında bulunan bakır kazanlardır" demiştir. Dahhâk: "Bunlar dağlardan yapılan kazanlardır" demiştir. Başkası ise: "Şeytanların onun için yaptığı, sert dağlardan yontulmuş kazanlardır; sacayakları «١» da dağlardan bu şekilde kendisinden yontulmuştur" demiştir. "راسِياتٍ" kelimesinin anlamı; büyüklükleri sebebiyle taşınamayan ve hareket ettirilemeyen sabit [kazanlar] demektir. İbnü'l-Arabî der ki: "Cahiliye devrinde Abdullah b. Cüd'ân'ın kazanları da böyleydi; onlara merdivenle çıkılırdı." Tarafe b. el-Abd şu sözüyle onları kastetmiştir:
17530. Metin
كَالْجَوَابِي لَا تَنِي مُتْرَعَةً ... لِقِرَى الْأَضْيَافِ أَوْ لِلْمُحْتَضِرِ
Havuzlar gibidir; misafirleri ağırlamak veya ... Gelenler için sürekli dopdolu dururlar.
17531. Metin
قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَرَأَيْتُ بِرِبَاطِ أَبِي سَعِيدٍ قُدُورَ الصُّوفِيَّةِ عَلَى نَحْوِ ذَلِكَ، فَإِنَّهُمْ يَطْبُخُونَ جَمِيعًا وَيَأْكُلُونَ جَمِيعًا مِنْ غَيْرِ اسْتِئْثَارِ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَلَى أَحَدٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ) قَدْ مَضَى مَعْنَى الشُّكْرِ فِي" الْبَقَرَةِ" «٢» وَغَيْرِهَا. وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَعِدَ الْمِنْبَرَ فَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ ثُمَّ قَالَ: (ثَلَاثٌ مَنْ أُوتِيَهُنَّ فَقَدْ أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ آلُ دَاوُدَ) قَالَ فَقُلْنَا: مَا هُنَّ. فَقَالَ: (الْعَدْلُ فِي الرِّضَا وَالْغَضَبِ. وَالْقَصْدُ فِي الْفَقْرِ وَالْغِنَى. وَخَشْيَةُ اللَّهِ فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ). خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَرُوِيَ أَنَّ دَاوُدَ ﵇ قَالَ: (يَا رَبِّ كَيْفَ أُطِيقُ شُكْرَكَ عَلَى نِعَمِكَ. وَإِلْهَامِي وَقُدْرَتِي عَلَى شُكْرِكَ نِعْمَةٌ لَكَ) فَقَالَ: (يَا دَاوُدُ الْآنَ عَرَفْتَنِي). وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي سُورَةِ" إِبْرَاهِيمَ" «٣». وَأَنَّ الشُّكْرَ حَقِيقَتُهُ الِاعْتِرَافُ بِالنِّعْمَةِ لِلْمُنْعِمِ وَاسْتِعْمَالُهَا فِي طَاعَتِهِ، وَالْكُفْرَانُ اسْتِعْمَالُهَا فِي الْمَعْصِيَةِ. وَقَلِيلٌ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْخَيْرَ أَقَلُّ مِنَ الشَّرِّ، وَالطَّاعَةُ أَقَلُّ مِنَ الْمَعْصِيَةِ، بِحَسَبِ سَابِقِ التَّقْدِيرِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً" قَالَ دَاوُدُ لِسُلَيْمَانَ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ ذَكَرَ الشُّكْرَ فَاكْفِنِي صَلَاةَ النَّهَارِ أَكْفِكَ صَلَاةَ اللَّيْلِ، قَالَ: لَا أَقْدِرُ، قَالَ: فَاكْفِنِي- قَالَ الْفَارَيَابِيُّ، أُرَاهُ قَالَ إِلَى صَلَاةِ الظهر- قال نعم، فكفاه. وقال الزهري:
İbnü’l-Arabî şöyle demiştir: Ebû Saîd ribâtında sûfîlerin kazanlarını da buna benzer bir şekilde gördüm. Zira onlar hep birlikte yemek pişirirler ve içlerinden hiçbiri diğerine karşı kendini üstün görüp kayırmaksızın hep birlikte yerlerdi. Yüce Allah’ın: { اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } “Ey Dâvûd ailesi, şükür için amel edin! Zira kullarımdan çok şükreden pek azdır” buyruğuna gelince; şükrün anlamı daha önce el-Bakara 2 ve başka yerlerde geçmişti. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem minbere çıkıp bu ayeti okudu ve ardından şöyle buyurdu: « ثَلَاثٌ مَنْ أُوتِيَهُنَّ فَقَدْ أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ آلُ دَاوُدَ » «Üç şey vardır ki kime verilmişse, muhakkak Dâvûd ailesine verilenlerin bir benzeri ona verilmiştir». [Ravi] dedi ki: “Onlar nelerdir?” diye sorduk. Şöyle buyurdu: « الْعَدْلُ فِي الرِّضَا وَالْغَضَبِ. وَالْقَصْدُ فِي الْفَقْرِ وَالْغِنَى. وَخَشْيَةُ اللَّهِ فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ » «Rıza ve öfke hâlinde adalet, fakirlikte ve zenginlikte iktisat (orta yolu tutmak), gizlide ve açıkta Allah’tan korkmaktır». Bunu el-Hakîm et-Tirmizî Ebû Abdillâh, Atâ b. Yesâr’dan, o da Ebû Hüreyre’den tahric etmiştir. Yine rivayet edildiğine göre Dâvûd aleyhisselâm şöyle demiştir: « يَا رَبِّ كَيْفَ أُطِيقُ شُكْرَكَ عَلَى نِعَمِكَ. وَإِلْهَامِي وَقُدْرَتِي عَلَى شُكْرِكَ نِعْمَةٌ لَكَ » «Ey Rabbim! Nimetlerine nasıl şükretmeye güç yetirebilirim ki? Şükrüne yönelik bana ilham vermen ve güç bahşetmen de senin bir nimetindir». Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurdu: « يَا دَاوُدُ الْآنَ عَرَفْتَنِي » «Ey Dâvûd! İşte şimdi beni [hakkıyla] tanıdın». Bu mana daha önce İbrâhîm suresinde 3 de geçmişti. Şükrün hakikati; nimeti Nimeti Veren’e (Mün‘im) itiraf edip onu O’na itaatte kullanmaktır; nankörlük (küfrân) ise onu isyanda kullanmaktır. Bunu yapan kimse ise pek azdır. Zira hayır şerden daha az, itaat de isyandan daha azdır; bu da ezelî takdire göredir. Mücâhid şöyle demiştir: Yüce Allah: “Ey Dâvûd ailesi, şükür için amel edin!” buyurunca Dâvûd, Süleyman’a: “Allah azze ve celle şükrü zikretti; sen gündüz namazını üstlen, ben de gece namazını üstleneyim” dedi. [Süleyman]: “Buna güç yetiremem” dedi. [Dâvûd]: “Öyleyse bana yetecek kadarını üstlen” dedi. —el-Firyâbî: “Zannedersem ‘öğle namazına kadar’ dedi” demiştir.— [Süleyman]: “Evet” dedi ve bunu üstlendi. Zührî ise şöyle demiştir:
17532. Metin
" اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً" أَيْ قُولُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ. وَ" شُكْراً" نُصِبَ عَلَى جِهَةِ الْمَفْعُولِ، أَيِ اعْمَلُوا عَمَلًا هُوَ الشُّكْرُ. وَكَأَنَّ الصَّلَاةَ وَالصِّيَامَ وَالْعِبَادَاتِ كُلَّهَا هِيَ فِي نَفْسِهَا الشُّكْرُ إِذْ سَدَّتْ مَسَدَّهُ، وَيُبَيِّنُ هَذَا قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ" «١» [ص: ٢٤] وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ" وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ". وَقَدْ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ فِي تَأْوِيلِ قوله تعالى" أَنِ اشْكُرْ لِي" [لقمان: ١٤] أَنَّ الْمُرَادَ بِالشُّكْرِ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَقُومُ مِنَ اللَّيْلِ حَتَّى تَفَطَّرَ «٢» قَدَمَاهُ، فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ ﵂: أَتَصْنَعُ هَذَا وَقَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ؟ فَقَالَ: (أَفَلَا أَكُونُ عَبْدًا شَكُورًا). انْفَرَدَ بِإِخْرَاجِهِ مُسْلِمٌ. فَظَاهِرُ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ أَنَّ الشُّكْرَ بِعَمَلِ الْأَبْدَانِ دُونَ الِاقْتِصَارِ عَلَى عَمَلِ اللِّسَانِ، فَالشُّكْرُ بِالْأَفْعَالِ عَمَلٌ الْأَرْكَانِ، وَالشُّكْرُ بِالْأَقْوَالِ عَمَلُ اللِّسَانِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ) يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مُخَاطَبَةً لِآلِ دَاوُدَ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مخاطبة لمحمد صلى الله اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَعَلَى كُلِّ وَجْهٍ فَفِيهِ تَنْبِيهٌ وَتَحْرِيضٌ. وَسَمِعَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ رَجُلًا يَقُولُ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنَ الْقَلِيلِ، فَقَالَ عُمَرُ: مَا هَذَا الدُّعَاءُ؟ فَقَالَ الرَّجُل: أَرَدْتُ قَوْلَهُ تَعَالَى" وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ". فَقَالَ عُمَرُ ﵁: كُلُّ النَّاسِ أَعْلَمُ مِنْكَ يَا عُمَرُ! وَرُوِيَ أَنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ كَانَ يَأْكُلُ الشَّعِيرَ وَيُطْعِمُ أَهْلَهُ الْخُشْكَارَ «٣» وَيُطْعِمُ الْمَسَاكِينَ الدَّرْمَكَ «٤». وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ كَانَ يَأْكُلُ الرَّمَادَ وَيَتَوَسَّدُهُ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، إِذِ الرَّمَادُ لَيْسَ بِقُوتٍ. وَرُوِيَ أَنَّهُ مَا شَبِعَ قَطُّ، فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: أَخَافُ إِنْ شَبِعْتُ أَنْ أَنْسَى الْجِيَاعَ. وَهَذَا مِنَ الشُّكْرِ وَمِنَ القليل، فتأمله، والله أعلم.
"اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً" yani: 'Elhamdülillah deyiniz' demektir. "شُكْراً" lafzı mef'ûl olarak mansub kılınmıştır; yani bizzat kendisi şükür olan bir ameli yapınız, demektir. Sanki namaz, oruç ve bütün ibadetler onun yerini tuttuğu için bizzat kendileri şükürdür. Bunu Yüce Allah'ın: "إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ" «١» [Sâd: 24] buyruğu açıklamaktadır ki O'nun: "وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ" buyruğundaki murat da budur. Süfyân b. Uyeyne Yüce Allah'ın: "أَنِ اشْكُرْ لِي" [Lokmân: 14] buyruğunun tevilinde, şükürden kastın beş vakit namaz olduğunu söylemiştir. Sahîh-i Müslim'de Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan gelen rivayette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayakları çatlayıncaya «٢» kadar geceleyin kıyama dururdu. Âişe radıyallâhu anhâ ona: 'Allah geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamış olduğu halde bunu mu yapıyorsun?' deyince: (Şükreden bir kul olmayayım mı?) buyurmuştur. Bunu Müslim tek başına tahric etmiştir. Kur'an ve Sünnet'in zahiri, şükrün sadece dilin ameliyle sınırlı kalmayıp bedenlerin ameliyle olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla fiillerle şükür azaların ameli, sözlerle şükür ise dilin amelidir. En doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } “Kullarımdan şükredenler pek azdır” buyruğunun Davud ailesine bir hitap olması muhtemel olduğu gibi, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitap olması da muhtemeldir. İbn Atiyye: "Her iki veche göre de bunda bir uyarı ve teşvik vardır" demiştir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh bir adamın: 'Allah'ım, beni azlardan eyle!' dediğini işitince: 'Bu nasıl bir duadır?' dedi. Adam: 'Yüce Allah'ın: "وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ" buyruğunu kastettim' deyince, Ömer radıyallâhu anh: 'Bütün insanlar senden daha bilgilidir ey Ömer!' dedi. Rivayet edildiğine göre Süleyman aleyhisselâm arpa yer, ailesine kepekli un «٣» yedirir, yoksullara ise has un «٤» yedirirdi. Kül yediği ve küle yaslandığı da söylenmiştir; birincisi daha sahihtir zira kül gıda değildir. Onun hiçbir zaman doymadığı rivayet edilmiş ve kendisine bu husus sorulunca şöyle demiştir: 'Doyarsam açları unutmaktan korkarım.' Bu da şükürdendir ve azlardandır; bunu iyi düşün, en doğrusunu Allah bilir.
17533. Metin
[سورة سبإ (٣٤): آية ١٤]
[Sebe Suresi (34), Ayet 14]
17534. Metin
فَلَمَّا قَضَيْنا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ ما لَبِثُوا فِي الْعَذابِ الْمُهِينِ (١٤)
{ فَلَمَّا قَضَيْنا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ ما لَبِثُوا فِي الْعَذابِ الْمُهِينِ } “Nihayet onun ölümüne hükmettiğimiz zaman, onlara onun öldüğünü ancak değneğini yiyen bir ağaç kurdu gösterdi. O yere yıkılınca açıkça anlaşıldı ki, şayet cinler gaybı bilmiş olsalardı o alçaltıcı azap içinde kalıp durmazlardı.” (14)
17535. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا قَضَيْنا عَلَيْهِ الْمَوْتَ) أَيْ فَلَمَّا حَكَمْنَا عَلَى سُلَيْمَانَ بِالْمَوْتِ حَتَّى صَارَ كَالْأَمْرِ الْمَفْرُوغِ مِنْهُ وَوَقَعَ بِهِ الْمَوْتُ (مَا دَلَّهُمْ عَلى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ) وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ مُتَّكِئًا عَلَى الْمِنْسَأَةِ (وَهِيَ الْعَصَا بِلِسَانِ الْحَبَشَةِ، فِي قَوْلِ السُّدِّيِّ. وَقِيلَ: هِيَ بِلُغَةِ الْيَمَنِ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ) فَمَاتَ كَذَلِكَ وَبَقِيَ خَافِيَ الْحَالِ إِلَى أَنْ سَقَطَ ميتا لانكسار العصا لأكل الأرض إِيَّاهَا، فَعُلِمَ مَوْتُهُ بِذَلِكَ، فَكَانَتِ الْأَرَضَةُ دَالَّةً عَلَى مَوْتِهِ، أَيْ سَبَبًا لِظُهُورِ مَوْتِهِ، وَكَانَ سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى أَلَّا يَعْلَمُوا بِمَوْتِهِ حَتَّى تَمْضِيَ عَلَيْهِ سَنَةٌ. وَاخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ سُؤَالِهِ لذلك على قو لين: أَحَدُهُمَا مَا قَالَهُ قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ، قَالَ: كَانَتِ الْجِنُّ تَدَّعِي عِلْمَ الْغَيْبِ، فَلَمَّا مَاتَ سُلَيْمَانُ ﵇ وَخَفِيَ مَوْتُهُ عَلَيْهِمْ" تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذابِ الْمُهِينِ" ابْنُ مَسْعُودٍ: أَقَامَ حَوْلًا وَالْجِنُّ تَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ حَتَّى أَكَلَتِ الْأَرَضَةُ مِنْسَأَتَهُ فَسَقَطَ. وَيُرْوَى أَنَّهُ لَمَّا سَقَطَ لَمْ يُعْلَمْ مُنْذُ مَاتَ، فَوُضِعَتِ الْأَرَضَةُ عَلَى الْعَصَا فَأَكَلَتْ مِنْهَا يَوْمًا وَلَيْلَةً ثُمَّ حَسَبُوا عَلَى ذَلِكَ فَوَجَدُوهُ قَدْ مَاتَ مُنْذُ سَنَةٍ. وَقِيلَ: كَانَ رُؤَسَاءُ الْجِنِّ سَبْعَةٌ، وَكَانُوا مُنْقَادِينَ لِسُلَيْمَانَ ﵇، وَكَانَ دَاوُدُ ﵇ أَسَّسَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ فَلَمَّا مَاتَ أَوْصَى إِلَى سُلَيْمَانَ فِي إِتْمَامِ مَسْجِدِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَأَمَرَ سُلَيْمَانُ الْجِنَّ بِهِ، فَلَمَّا دَنَا وَفَاتُهُ قَالَ لِأَهْلِهِ: لَا تُخْبِرُوهُمْ بِمَوْتِي حَتَّى يُتِمُّوا بِنَاءَ الْمَسْجِدِ، وَكَانَ بَقِيَ لِإِتْمَامِهِ سَنَةٌ. وَفِي الْخَبَرِ أَنَّ مَلَكَ الْمَوْتِ كَانَ صديقه فسأل عَنْ آيَةِ مَوْتِهِ فَقَالَ: أَنْ تَخْرُجَ مِنْ مَوْضِعِ سُجُودِكَ شَجَرَةٌ يُقَالُ لَهَا الْخَرْنُوبَةُ، فَلَمْ يَكُنْ يَوْمٌ يُصْبِحُ فِيهِ إِلَّا تَنْبُتُ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ شَجَرَةٌ فَيَسْأَلُهَا: مَا اسْمُكِ؟ فَتَقُولُ الشجرة: اسمي كذا وكذا، فيقول: ولاي شي أَنْتِ؟ فَتَقُولُ: لِكَذَا وَلِكَذَا، فَيَأْمُرُ بِهَا فَتُقْطَعُ، وَيَغْرِسُهَا فِي بُسْتَانٍ لَهُ، وَيَأْمُرُ بِكَتْبِ مَنَافِعِهَا وَمَضَارِّهَا وَاسْمِهَا وَمَا تَصْلُحُ لَهُ فِي الطِّبِّ، فبينما هو يصلي ذات يوم إذا رَأَى شَجَرَةً نَبَتَتْ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ لَهَا: ما اسمك؟ قالت: الخرنوبة، قال: ولاي شي أنت؟ قال: لِخَرَابِ هَذَا الْمَسْجِدِ، فَقَالَ سُلَيْمَانُ: مَا كَانَ اللَّهُ لِيُخَرِّبُهُ وَأَنَا حَيٌّ، أَنْتِ الَّتِي عَلَى وَجْهِكِ هَلَاكِي وَهَلَاكُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ! فَنَزَعَهَا وَغَرَسَهَا فِي حَائِطِهِ ثُمَّ قَالَ. اللَّهُمَّ عَمِّ عَنِ الجن موتي حتى تعلم الإنس أن
Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا قَضَيْنا عَلَيْهِ الْمَوْتَ } “Onun ölümüne hükmettiğimiz zaman” yani Süleyman'ın ölümüne hükmedip de bu bitmiş bir iş haline gelip ölüm başına gelince; { مَا دَلَّهُمْ عَلى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ } “onlara onun öldüğünü ancak değneğini yiyen bir ağaç kurdu gösterdi”. Şöyle ki: O, minsee'ye (Süddî'nin kavlinde Habeş dilinde baston demektir. Kuşeyrî'nin zikrettiğine göre Yemen lügatinde olduğu da söylenmiştir) dayanmıştı; bu şekilde vefat etti ve ağaç kurdunun yemesi sebebiyle bastonun kırılıp ölü olarak yere düşmesine kadar durumu gizli kaldı; böylece onun öldüğü anlaşıldı. Dolayısıyla ağaç kurdu onun ölümüne delalet eden, yani ölümünün açığa çıkmasına vesile olan şey oldu. Süleyman, üzerinden bir yıl geçinceye kadar ölümünü bilmemelerini Allah Teâlâ'dan dilemişti. Bunu istemesinin sebebi hakkında iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Katâde ve başkalarının söylediğidir; şöyle demiştir: Cinler gaybı bildiklerini iddia ediyorlardı. Süleyman aleyhisselâm vefat edip de ölümü onlara gizli kalınca: "تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذابِ الْمُهِينِ" "cinler anladılar ki, şayet gaybı bilmiş olsalardı o alçaltıcı azap içinde kalıp durmazlardı". İbn Mes'ûd: "Ağaç kurdu bastonunu yiyip de o yere düşene kadar bir yıl boyunca cinler onun önünde çalıştı" demiştir. Rivayet edildiğine göre yere düştüğünde ne zamandan beri öldüğü bilinmedi; bunun üzerine ağaç kurdu bastonun üzerine konuldu, o da bir gün bir gece ondan yedi, sonra buna göre hesap ettiler ve onun bir yıl önce öldüğünü gördüler. Cinlerin ileri gelenlerinin yedi kişi olduğu ve Süleyman aleyhisselâm'a boyun eğdikleri de söylenmiştir. Davud aleyhisselâm Beytülmakdis'in temelini atmıştı; vefat edince Beytülmakdis Mescidi'nin tamamlanmasını Süleyman'a vasiyet etti. Süleyman da bunu cinlere emretti. Vefatı yaklaşınca ehline: 'Mescidin inşasını tamamlayıncaya kadar onlara benim öldüğümü haber vermeyin' dedi; tamamlanmasına ise bir yıl kalmıştı. Haberde rivayet edildiğine göre ölüm meleği onun dostuydu; ona ölümünün işaretini sordu, melek: 'Secde ettiğin yerden harnup (keçiboynuzu) denilen bir ağacın çıkmasıdır' dedi. Artık sabahladığı her gün Beytülmakdis'te mutlaka bir ağaç biter, o da ona: 'Adın nedir?' diye sorardı. Ağaç: 'Adım falan ve falandır' derdi; o: 'Sen ne işe yararsın?' der, ağaç da: 'Şunun ve şunun içindir' derdi. Bunun üzerine onun kesilmesini emreder, onu kendisine ait bir bahçeye diker ve faydalarının, zararlarının, adının ve tıpta neye yaradığının yazılmasını emrederdi. Günlerden bir gün namaz kılarken önünde biten bir ağaç gördü ve ona: 'Adın nedir?' dedi. Ağaç: 'Harnubedir' dedi. 'Sen ne işe yararsın?' deyince; ağaç: 'Bu mescidin harap olması için' dedi. Bunun üzerine Süleyman: 'Ben hayattayken Allah onu harap edecek değildir; sen yüzünden benim helakimin ve Beytülmakdis'in helakinin gerçekleşeceği ağaçsın!' dedi. Onu söküp duvarına dikti, sonra şöyle dedi: 'Allah'ım, cinlerden ölümümü gizle ki insanlar
17536. Metin
الْجِنَّ لَا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ. وَكَانَتِ الْجِنُّ تُخْبِرُ أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ مِنَ الْغَيْبِ أَشْيَاءَ، وَأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ مَا فِي غَدٍ، ثُمَّ لَبِسَ كَفَنَهِ وَتَحَنَّطَ وَدَخَلَ الْمِحْرَابَ وَقَامَ يُصَلِّي وَاتَّكَأَ عَلَى عَصَاهُ عَلَى كُرْسِيِّهِ، فَمَاتَ وَلَمْ تَعْلَمِ الْجِنُّ إِلَى أَنْ مَضَتْ سَنَةٌ وَتَمَّ بِنَاءُ الْمَسْجِدِ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَهَذَا أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي الْآيَةِ، وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهِ الْحَدِيثُ الْمَرْفُوعُ، رَوَى إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (كان نبي الله سليمان بن دواد ﵉ إِذَا صَلَّى رَأَى شَجَرَةً نَابِتَةً بَيْنَ يَدَيْهِ فَيَسْأَلُهَا مَا اسْمُكِ؟ فَإِنْ كَانَتْ لِغَرْسٍ غُرِسَتْ وَإِنْ كَانَتْ لِدَوَاءٍ كُتِبَتْ، فَبَيْنَمَا هُوَ يُصَلِّي ذَاتَ يَوْمٍ إِذَا شَجَرَةٌ نَابِتَةٌ بَيْنَ يَدَيْهِ قَالَ مَا اسْمُكِ؟ قَالَتْ: الْخَرْنُوبَةُ، فقال: لاي شي أَنْتِ؟ فَقَالَتْ: لِخَرَابِ هَذَا الْبَيْتِ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ عَمِّ عَنِ الْجِنِّ مَوْتِي حَتَّى تَعْلَمَ الْإِنْسُ أَنَّ الْجِنَّ لَا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ، فَنَحَتَهَا عَصًا فَتَوَكَّأَ عَلَيْهَا حَوْلًا لَا يَعْلَمُونَ فَسَقَطَتْ، فَعَلِمَ الْإِنْسُ أَنَّ الْجِنَّ لَا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ فَنَظَرُوا مِقْدَارَ ذَلِكَ فَوَجَدُوهُ سَنَةً. وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ" تَبَيَّنَتِ الْإِنْسُ أَنْ لَوْ كَانَ الْجِنُّ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ". وَقَرَأَ يَعْقُوبُ فِي رِوَايَةِ رُوَيْسٍ" تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ" غَيْرَ مُسَمَّى الْفَاعِلُ. وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو" تَأْكُلُ مِنْسَاتَهُ" بِأَلِفٍ بَيْنَ السِّينِ وَالتَّاءِ مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ. وَالْبَاقُونَ بِهَمْزَةٍ مَفْتُوحَةٍ مَوْضِعَ الْأَلِفِ، لُغَتَانِ، إِلَّا أَنَّ ابْنَ ذَكْوَانَ أَسْكَنَ الْهَمْزَةَ تَخْفِيفًا، قَالَ الشَّاعِرُ فِي تَرْكِ الْهَمْزَةِ:
cinlerin gaybı bilmediklerini anlasınlar.' Cinler ise gaybdan bazı şeyleri bildiklerini ve yarın ne olacağını bildiklerini söylüyorlardı. Sonra kefenini giydi, koku süründü, mihraba girdi, namaza durup kürsüsü üzerinde asasına dayandı; vefat etti ve bir yıl geçip mescidin inşası tamamlanıncaya kadar cinler bunu bilmedi. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, ayet hakkında söylenmiş en güzel sözdür ve merfu hadis de bunun sıhhatine delalet eder. İbrahim b. Tahmân, Atâ b. es-Sâib vasıtasıyla Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbas'tan, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: (Allah'ın nebisi Davud oğlu Süleyman aleyhimesselâm namaz kıldığında önünde biten bir ağaç görür ve ona 'Adın nedir?' diye sorardı; dikilmek içinse dikilir, ilaç içinse yazılırdı. Günlerden bir gün namaz kılarken önünde biten bir ağaç gördü ve 'Adın nedir?' dedi. Ağaç: 'Harnubedir' dedi. 'Sen ne işe yararsın?' buyurunca; ağaç: 'Bu evin harap olması için' dedi. Bunun üzerine o: 'Allah'ım, cinlerden ölümümü gizle ki insanlar cinlerin gaybı bilmediklerini anlasınlar' dedi. Onu yontup bir baston yaptı ve onlar bilmeksizin bir yıl boyunca ona dayandı, sonra o yıkıldı. Böylece insanlar cinlerin gaybı bilmediklerini anladılar; bu sürenin miktarını incelediler ve bir yıl olduğunu gördüler). İbn Mes'ûd ve İbn Abbas'ın kıraatinde: "تَبَيَّنَتِ الْإِنْسُ أَنْ لَوْ كَانَ الْجِنُّ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ" şeklindedir. Ya'kûb, Ruveys rivayetinde "تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ" ibaresini meçhul fiil (faili zikredilmeksizin) olarak okumuştur. Nâfi ve Ebû Amr, sîn ile tâ arasında hemzesiz bir elifle "تَأْكُلُ مِنْسَاتَهُ" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise elif yerine fethalı bir hemze ile okumuşlardır ki bunlar iki ayrı lügattir; şu kadar var ki İbn Zekvân hafifletmek maksadıyla hemzeyi cezm ile sakin kılmıştır. Şair hemzeyi terk etme hususunda şöyle demiştir:
17537. Metin
إِذَا دَبَبْتَ عَلَى الْمِنْسَاةِ مِنْ كِبَرٍ ... فَقَدْ تَبَاعَدَ عَنْكَ اللَّهْوُ وَالْغَزَلُ
Yaşlılıktan dolayı bastona dayanarak yürüdüğün zaman, ... Artık eğlence ve sevdalar senden uzaklaşmıştır.
17538. Metin
وَقَالَ آخَرُ فَهَمَزَ وَفَتَحَ:
Diğer bir şair ise hemzeli ve fethalı olarak şöyle demiştir:
17539. Metin
ضَرَبْنَا بِمِنْسَأَةٍ وَجْهَهُ ... فَصَارَ بِذَاكَ مَهِينًا ذَلِيلًا
Bir bastonla onun yüzüne vurduk, ... Bu yüzden alçak ve zelil bir hale geldi.
17540. Metin
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
17541. Metin
أَمِنْ أَجْلِ حَبْلٍ لَا أَبَاكَ ضَرَبْتَهُ ... بِمِنْسَأَةٍ قَدْ جَرَّ حَبْلُكَ أَحْبُلَا
Babasız kalasıca! Bir ip uğruna mı ona ... Bastonla vurdun? Oysa senin ipin nice ipleri çekip sürüklemiştir.
17542. Metin
وَقَالَ آخَرُ فَسَكَّنَ هَمْزَهَا:
Bir başkası ise onun hemzesini sakin kılarak şöyle demiştir:
17543. Metin
وَقَائِمٌ قَدْ قَامَ مِنْ تُكَأْتِهْ ... كَقَوْمَةِ الشَّيْخِ إِلَى منسأته
Dayandığı yerden doğrulan nice kimse vardır ki ... Yaşlı adamın bastonuna doğrulması gibi doğrulmuştur.