Binûn

[Sebe' Suresi] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَصْلُهَا مِنْ: نَسَأْتُ الْغَنَمَ أَيْ زَجَرْتُهَا وَسُقْتُهَا، فَسُمِّيَتِ الْعَصَا بِذَلِكَ لِأَنَّهُ يُزْجَرُ بِهَا الشَّيْءُ وَيُسَاقُ. وَقَالَ طَرَفَةُ:

Bunun aslı "nesetu'l-ğaneme" (نَسَأْتُ الْغَنَمَ), yani 'koyunları azarlayıp sevk ettim/sürdüm' ifadesinden gelmektedir. Bastona bu ismin verilmesi, onunla bir şeyin azarlanıp sevk edilmesi/sürülmesi sebebiyledir. Tarafe şöyle demiştir:

أَمُونٍ كَأَلْوَاحِ الْإِرَانِ نَسَأْتُهَا ... عَلَى لَاحِبٍ كَأَنَّهُ ظَهْرُ بُرْجُدِ

Cenaze tahtaları gibi [iri kemikli, güçlü] bir deveyi sevk ettim ... Çizgili bir Yemen kumaşının sırtı gibi [aşınmış, belirgin] bir yolda.

فَسَكَّنَ هَمْزَهَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَاشْتِقَاقُهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا مَهْمُوزَةٌ، لِأَنَّهَا مُشْتَقَّةٌ مِنْ نَسَأْتُهُ أَيْ أَخَّرْتُهُ وَدَفَعْتُهُ فَقِيلَ لَهَا مِنْسَأَةٌ لِأَنَّهَا يُدْفَعُ بِهَا الشَّيْءُ وَيُؤَخَّرُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ

Böylece onun hemzesini sakin kılmıştır. En-Nahhâs şöyle dedi: Bu kelimenin türeyişi, onun hemzeli olduğuna delalet eder; çünkü o "nese'tuhu" (نَسَأْتُهُ) yani 'onu erteledim ve geri ittim' fiilinden türemiştir. Bir şey onunla itilip geri bırakıldığı için ona "minseetün" (مِنْسَأَةٌ) denilmiştir. Mücâhid ve İkrime:

: هِيَ الْعَصَا، ثُمَّ قَرَأَ" مِنْسَاتَهُ" أَبْدَلَ مِنَ الْهَمْزَةِ أَلِفًا، فَإِنْ قِيلَ: الْبَدَلُ مِنَ الْهَمْزَةِ قَبِيحٌ جِدًّا وَإِنَّمَا يَجُوزُ فِي الشِّعْرِ عَلَى بُعْدٍ وَشُذُوذٍ، وَأَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ لَا يَغِيبُ عَنْهُ مِثْلُ هَذَا لَا سِيَّمَا وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ. فَالْجَوَابُ عَلَى هَذَا أَنَّ الْعَرَبَ اسْتَعْمَلَتْ فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ الْبَدَلَ وَنَطَقُوا بِهَا هَكَذَا كَمَا يَقَعُ الْبَدَلُ فِي غَيْرِ هَذَا وَلَا يقاس عليه حتى قال أبو عمور: وَلَسْتُ أَدْرِي مِمَّنْ هُوَ إِلَّا أَنَّهَا غَيْرُ مَهْمُوزَةٍ لِأَنَّ مَا كَانَ مَهْمُوزًا فَقَدْ يُتْرَكُ هَمْزُهُ وَمَا لَمْ يَكُنْ مَهْمُوزًا لَمْ يَجُزْ هَمْزُهُ بِوَجْهٍ. الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ قَرَأَ بِهَمْزَةٍ سَاكِنَةٍ فَهُوَ شَاذٌّ بَعِيدٌ، لِأَنَّ هَاءَ التَّأْنِيثِ لَا يَكُونُ مَا قَبْلَهَا إِلَّا مُتَحَرِّكًا أَوْ أَلِفًا، لَكِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَا سُكِّنَ مِنَ الْمَفْتُوحِ اسْتِخْفَافًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَمَّا أَبْدَلَ الْهَمْزَةَ أَلِفًا عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ قَلَبَ الْأَلِفَ هَمْزَةً كَمَا قَلَبُوهَا فِي قَوْلِهِمُ الْعَأْلِمُ وَالْخَأْتِمُ، وروي عن صعيد بْنِ جُبَيْرٍ" مِنْ" مَفْصُولَةً" سَأَتِهِ" مَهْمُوزَةً مَكْسُورَةَ التَّاءِ، فَقِيلَ: إِنَّهُ مِنْ سِئَةِ الْقَوْسِ فِي لغة من همزها، وقد روي همزسية الْقَوْسِ عَنْ رُؤْبَةَ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: سِيَةُ الْقَوْسِ مَا عُطِفَ مِنْ طَرَفَيْهَا، وَالْجَمْعُ سِيَاتٌ، وَالْهَاءُ عوض من الْوَاوِ، وَالنِّسْبَةُ إِلَيْهَا سِيَوِيٌّ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: كَانَ رُؤْبَةُ يَهْمِزُ" سِيَةَ الْقَوْسِ" وَسَائِرُ الْعَرَبِ لَا يَهْمِزُونَهَا. وَفِي دَابَّةِ الْأَرْضِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أنها أرضة، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمَا. وَقَدْ قُرِئَ" دَابَّةُ الْأَرَضِ" بِفَتْحِ الرَّاءِ، وَهُوَ جَمْعُ الْأَرَضَةِ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. الثَّانِي- أَنَّهَا دَابَّةٌ تَأْكُلُ الْعِيدَانَ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْأَرَضَةُ (بِالتَّحْرِيكِ): دُوَيِّبَةٌ تَأْكُلُ الْخَشَبَ، يُقَالُ: أُرِضَتِ الْخَشَبَةُ تُؤْرَضُ أَرْضًا (بِالتَّسْكِينِ) فَهِيَ مأروضة إذا أكلتها.

: O, asadır, [demişlerdir]. Sonra [Ebû Amr] hemzenin yerine elif ibdâl ederek (değiştirerek) "minsetehu" (مِنْسَاتَهُ) şeklinde okumuştur. Şayet: "Hemzeden ibdâl yapmak [burada] son derece çirkindir ve ancak şiirde uzak ve şâz bir ihtimalle caiz olur. Ebû Amr b. el-Alâ'ya ise böyle bir durum gizli kalmaz; üstelik Medineliler de bu kıraat üzeredir" denilirse, buna cevap şudur: Araplar bu kelimede ibdâl uygulamışlar ve bunun dışındaki [bazı kelimelerde] de ibdâl vaki olup buna kıyas yapılamadığı gibi bu kelimeyi de böyle telaffuz etmişlerdir. Hatta Ebû Amr şöyle demiştir: "Bunun kimden geldiğini bilmiyorum, şu kadar var ki o hemzesizdir; zira aslı hemzeli olan kelimenin hemzesi bazen terk edilebilir, aslı hemzesiz olanın ise hiçbir surette hemzelenmesi caiz olmaz." el-Mehdevî şöyle demiştir: Kim sakin bir hemze ile okursa bu şâz ve [kuraldan] uzaktır. Çünkü müenneslik hâ'sından (tâ-i te'nîs) önceki harf ancak harekeli veya elif olabilir. Fakat [buradaki sükûnun] hafifletmek maksadıyla fethalıdan sakin kılınmış olması caiz olduğu gibi, kıyasa aykırı olarak hemzeyi elife çevirdiğinde -tıpkı "el-âlim" ve "el-hâtem" kelimelerinde "el-e'lim" (الْعَأْلِمُ) ve "el-he'tem" (الْخَأْتِمُ) diyerek elifi hemzeye çevirdikleri gibi- elifi hemzeye dönüştürmüş olması da caizdir. Saîd b. Cübeyr'den "min" (مِنْ) kelimesi ayrı, "se'etihî" (سَأَتِهِ) kelimesi ise hemzeli ve "tâ" harfi kesreli olarak [min se'etihî şeklinde] rivayet edilmiştir. Denildi ki: Bu, yayı hemzeli söyleyenlerin lehçesine göre "yay çentiği" (sietü'l-kavs) kökündendir. Nitekim yay çentiğinin hemzeli telaffuzu Ru'be'den de rivayet edilmiştir. el-Cevherî şöyle demiştir: "Siyetü'l-kavs" (سِيَةُ الْقَوْسِ), yayın iki ucundaki bükülmüş kısımdır. Çoğulu "siyât" (سِيَاتٌ) gelir. Buradaki "hâ" (tâ-i te'nîs), vâv harfinden bedeldir ve ona nispet "siyeviyy" (سِيَوِيٌّ) şeklindedir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Ru'be, "siyete'l-kavs" (سِيَةَ الْقَوْسِ) kelimesini hemzeli söylerdi; diğer Araplar ise onu hemzelemezlerdi. "Dâbbetü'l-ard" hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Onun ağaç kurdu (güve/termit) olduğudur. Bunu İbn Abbâs, Mücâhid ve başkaları söylemiştir. Râ harfinin fethasıyla "dâbbetü'l-arad" (دَابَّةُ الْأَرَضِ) şeklinde de okunmuştur; el-Mâverdî'nin zikrettiğine göre bu, "arada" (ağaç kurdu) kelimesinin çoğuludur. İkincisi: Onun ağaç dallarını yiyen bir canlı olduğudur. el-Cevherî şöyle demiştir: "el-Arada" (الْأَرَضَةُ -harekeli olarak-), tahtayı yiyen küçük bir kurttur. Tahtayı kurt yediğinde "urizeti'l-haşebetü tu'radu ardan" (أُرِضَتِ الْخَشَبَةُ تُؤْرَضُ أَرْضًا -sükûn ile-) denir ve [yenilen tahta için] "me'rûda" (مَأْرُوضَةٌ) denilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى (فَلَمَّا خَرَّ) أَيْ سَقَطَ (تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ) قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ مَوْتَهُ. وَقَالَ غَيْرُهُ: الْمَعْنَى تَبَيَّنَ أَمْرُ الْجِنِّ، مِثْلُ:" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ" [يوسف: ٨٢]. وَفِي التَّفْسِيرِ- بِالْأَسَانِيدِ الصِّحَاحِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَقَامَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ حَوْلًا لَا يُعْلَمُ بِمَوْتِهِ وَهُوَ مُتَّكِئٌ عَلَى عَصَاهُ، وَالْجِنُّ مُنْصَرِفَةٌ فِيمَا كَانَ أَمَرَهَا بِهِ، ثُمَّ سَقَطَ بَعْدَ حَوْلٍ، فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ، الْإِنْسُ أَنْ لَوْ كَانَ الْجِنُّ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ. وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ مِنِ ابْن عَبَّاسٍ عَلَى جِهَةِ التَّفْسِيرِ. وَفِي الْخَبَرِ: أَنَّ الْجِنَّ شَكَرَتْ ذَلِكَ لِلْأَرَضَةِ فَأَيْنَمَا كَانَتْ، يَأْتُونَهَا بِالْمَاءِ. قَالَ السُّدِّيُّ: وَالطِّينُ، أَلَمْ تَرَ إِلَى الطِّينِ الَّذِي يَكُونُ فِي جَوْفِ الْخَشَبِ فَإِنَّهُ مِمَّا يَأْتِيهَا بِهِ الشَّيَاطِينُ شُكْرًا، وَقَالَتْ: لَوْ كُنْتِ تَأْكُلِينَ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ لَأَتَيْنَاكِ بِهِمَا. وَ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الْجِنِّ، وَالتَّقْدِيرُ: تَبَيَّنَ أَمْرُ الْجِنِّ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ، أَيْ تَبَيَّنَ وَظَهَرَ لِلْإِنْسِ وَانْكَشَفَ لَهُمْ أَمْرُ الْجِنِّ أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ. وَهَذَا بَدَلُ الِاشْتِمَالِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ اللَّامِ. و (لَبِثُوا) أقاموا. و (الْعَذابِ الْمُهِينِ) السُّخْرَةِ وَالْحَمْلِ وَالْبُنْيَانِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَعَمَّرَ سُلَيْمَانُ ثَلَاثًا وَخَمْسِينَ سَنَةً، وَمُدَّةُ مُلْكِهِ أَرْبَعُونَ سَنَةً، فَمَلَكَ وَهُوَ ابْنُ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَابْتَدَأَ فِي بُنْيَانِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَهُوَ ابْنُ سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَغَيْرُهُ: كان عمر سليمان سبعا وستين ستة، وَمَلَكَ وَهُوَ ابْنُ سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً. وَابْتَدَأَ فِي بُنْيَانِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَهُوَ ابْنُ عِشْرِينَ سَنَةً، وَكَانَ مُلْكُهُ خَمْسِينَ سَنَةً. وَحُكِيَ أَنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ ابْتَدَأَ بُنْيَانَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فِي السَّنَةِ الرَّابِعَةِ مِنْ مُلْكِهِ، وَقَرَّبَ بَعْدَ فَرَاغِهِ مِنْهُ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ ثَوْرٍ وَمِائَةً وَعِشْرِينَ أَلْفَ شَاةٍ، وَاتَّخَذَ الْيَوْمَ الَّذِي فَرَغَ فِيهِ مِنْ بِنَائِهِ عِيدًا، وَقَامَ عَلَى الصَّخْرَةِ رَافِعًا يَدَيْهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِالدُّعَاءِ فَقَالَ: اللَّهُمَّ أَنْتَ وَهَبْتَ لِي هَذَا السُّلْطَانَ وَقَوَّيْتَنِي، عَلَى بِنَاءِ هَذَا الْمَسْجِدِ، اللَّهُمَّ فَأَوْزِعْنِي شُكْرَكَ عَلَى مَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَتَوَفَّنِي عَلَى مِلَّتِكَ وَلَا تُزِغْ قَلْبِي بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنِي، اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ لِمَنْ دَخَلَ هَذَا الْمَسْجِدَ خَمْسَ خِصَالٍ: لَا يَدْخُلُهُ مُذْنِبٌ دَخَلَ لِلتَّوْبَةِ إِلَّا غَفَرْتَ لَهُ وَتُبْتَ عَلَيْهِ. وَلَا خَائِفٌ إِلَّا أمنته. ولا سقيم

Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا خَرَّ } “O yere yıkılınca” yani düşünce, { تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ } “cinlerin durumu anlaşıldı” buyruğu hakkında ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yani cinler onun öldüğünü anladılar. Başkası ise şöyle demiştir: Mana, { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “Köye [ahalisine] sor” [Yûsuf 82] ayetinde olduğu gibi 'cinlerin durumu açığa çıktı' demektir. Tefsirde sahih isnadlarla İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Dâvûd'un oğlu Süleyman -aleyhimesselâm- asasına dayanmış vaziyetteyken bir yıl boyunca vefat ettiği bilinmeksizin öylece kaldı; cinler de kendilerine emretmiş olduğu işleri yapmaya devam ettiler. Bir yıl sonra yere düştü. { فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ } “O yere yıkılınca” insanlar anladı ki: { أَنْ لَوْ كَانَ الْجِنُّ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ } “Şayet cinler gaybı bilmiş olsalardı, o aşağılayıcı azap içinde kalıp durmazlardı”. İbn Abbâs'ın bu kıraati tefsir sadedindedir. Haberde [rivayette] zikredildiğine göre cinler bu durumu ağaç kurduna borçlu bilip ona teşekkür etmişler ve nerede bulunursa bulunsun ona su getirir olmuşlardır. Es-Süddî şöyle dedi: [Su] ve çamur [getirirler]. Ağacın kovuğunda bulunan çamuru görmez misin? İşte o, şeytanların bir teşekkür olarak ona getirdiği şeylerdendir. Ve [ona]: 'Şayet sen yiyecek ve içecek yiyor olsaydın, sana bunları getirirdik' demişlerdir. { أَنْ } edatı, { الْجِنُّ } lafzından bedel olarak ref konumundadır. Takdiri ise: 'Cinlerin durumu açığa çıktı' şeklindedir; dolayısıyla muzâf (tamlanan) hazfedilmiştir. Yani insanlara cinlerin gaybı bilmedikleri hususu açığa çıktı, zahir oldu ve netleşti demektir. Bu, bedel-i iştimaldir. Lâm harf-i cerrinin hazfedildiği takdir edilerek nasb mahallinde olması da caizdir. { لَبِثُوا } kaldılar, ikamet ettiler demektir. { الْعَذَابِ الْمُهِينِ } “aşağılayıcı azap” ise angarya işler, ağır yük taşıma, inşaat ve benzeri şeylerdir. Süleyman elli üç yıl ömür sürdü; hükümdarlık süresi ise kırk yıldı. On üç yaşındayken hükümdar oldu ve on yedi yaşındayken Beytü'l-Makdis'in inşasına başladı. Es-Süddî ve başkaları ise şöyle demiştir: Süleyman'ın ömrü altmış yedi yıldı; on yedi yaşındayken hükümdar oldu, yirmi yaşındayken Beytü'l-Makdis'in inşasına başladı ve hükümdarlığı elli yıl sürdü. Rivayet edildiğine göre Süleyman -aleyhisselâm- Beytü'l-Makdis'in inşasına hükümdarlığının dördüncü yılında başlamış, inşaatı bitirince on iki bin sığır ve yüz yirmi bin koyun kurban takdim etmiş, yapımını tamamladığı günü de bayram ilan etmiştir. Sahra'nın üzerine çıkıp ellerini Yüce Allah'a dua ederek kaldırmış ve şöyle demiştir: «Allahım! Bu mülkü bana Sen bahşettin ve bu mescidi inşa etmeye bana Sen güç verdin. Allahım! Bana bahşettiğin nimetlere şükretmeyi bana nasip eyle, beni Senin dinin üzere vefat ettir ve beni hidayete erdirdikten sonra kalbimi kaydırma! Allahım! Bu mescide giren kimse için Senden beş haslet niyaz ediyorum: Buraya tövbe etmek amacıyla giren hiçbir günahkâr olmasın ki onu bağışlamış ve tövbesini kabul etmiş olasın. [Buraya giren] hiçbir korkan olmasın ki ona emniyet vermiş olasın. Hiçbir hasta...»

إِلَّا شَفَيْتَهُ. وَلَا فَقِيرٌ إِلَّا أَغْنَيْتَهُ. وَالْخَامِسَةُ: أَلَّا تَصْرِفَ نَظَرَكَ عَمَّنْ دَخَلَهُ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْهُ، إِلَّا مَنْ أَرَادَ إِلْحَادًا أَوْ ظُلْمًا، يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. قُلْتُ: وَهَذَا أَصَحُّ مِمَّا تَقَدَّمَ أَنَّهُ لَمْ يَفْرُغْ بِنَاؤُهُ إِلَّا بَعْدَ مَوْتِهِ بِسَنَةٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هذا ما خرجه النَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (أَنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ لَمَّا بَنَى بَيْتَ الْمَقْدِسِ سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى خِلَالًا ثَلَاثَةً: حُكْمًا يُصَادِفُ حُكْمَهُ فَأُوتِيَهُ، وَسَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ فَأُوتِيَهُ، وَسَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى حِينَ فَرَغَ مِنْ بِنَائِهِ الْمَسْجِدِ أَلَّا يَأْتِيَهُ أَحَدٌ لَا يَنْهَزُهُ إِلَّا الصَّلَاةُ فِيهِ أَنْ يَخْرُجَ مِنْ خَطِيئَتِهِ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ) وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَا الْحَدِيثَ فِي" آلِ عِمْرَانَ" وَذَكَرْنَا بِنَاءَهُ فِي" سُبْحَانَ".

olmasın ki ona şifa vermiş olasın. Hiçbir fakir olmasın ki onu zengin kılmış olasın. Beşincisi ise: Buradan çıkıncaya kadar, -haktan sapmayı veya zulmetmeyi dileyenler müstesna- oraya giren kimseden nazarını çevirmeyesin ey Âlemlerin Rabbi!' Bunu el-Mâverdî zikretmiştir. Derim ki: Bu rivayet, inşaatın ancak onun vefatından bir yıl sonra tamamlandığına dair daha önce geçen rivayetten daha sahihtir. Bunun sıhhatinin delili ise Nesâî ve başkalarının Abdullah b. Amr'dan sahih bir senetle rivayet ettikleri şu hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: (Dâvûd oğlu Süleyman Mescid-i Aksâ'yı inşa edince Yüce Allah'tan üç haslet istedi: Kendi hükmüne muvafık düşen bir hüküm [verme yetkisi] istedi ve bu kendisine verildi; kendisinden sonra hiç kimseye yaraşmayacak bir mülk/hükümranlık istedi ve bu kendisine verildi; mabedin inşasını bitirdiği zaman da oraya sadece namaz kılmak amacıyla gelen her bir kimsenin, anasından doğduğu günkü gibi günahlarından arınarak çıkmasını istedi). Biz bu hadisi Âl-i İmrân sûresinde ve mabedin inşasını da İsrâ sûresinde zikretmiştik.

[سورة سبإ (٣٤): آية ١٥]

[Sebe Suresi (34), Ayet 15]

لَقَدْ كانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ (١٥)

{ لَقَدْ كانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ } “Andolsun ki Sebe’ kavmi için yurtlarında bir ibret vardı: Sağdan ve soldan iki bahçe! Rabbinizin rızkından yiyin ve O’na şükredin. Güzel ve hoş bir belde, çok bağışlayıcı bir Rab!” (15)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَقَدْ كانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ) قَرَأَ نَافِعٌ وَغَيْرُهُ بِالصَّرْفِ وَالتَّنْوِينِ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ حَيٍّ، وَهُوَ فِي الْأَصْلِ اسْمُ رَجُلٍ، جَاءَ بِذَلِكَ التَّوْقِيفُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ قَالَا حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَكَمِ النَّخَعِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو سَبْرَةَ النَّخَعِيُّ عَنْ فَرْوَةَ بْنِ مُسَيْكٍ الْمُرَادِيَّ قَالَ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلَا أُقَاتِلُ مَنْ أَدْبَرَ مِنْ قَوْمِي بِمَنْ أَقْبَلَ مِنْهُمْ، فَأَذِنَ لِي فِي قِتَالِهِمْ وَأَمَّرَنِي، فَلَمَّا خَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ سَأَلَ عَنِّي: (مَا فَعَلَ الْغُطَيْفِيُّ)؟ فَأُخْبِرَ أَنِّي قَدْ سِرْتُ، قَالَ: فَأَرْسَلَ فِي أَثَرِي فَرَدَّنِي فَأَتَيْتُهُ وَهُوَ فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ: (ادْعُ الْقَوْمَ فَمَنْ أَسْلَمَ مِنْهُمْ فَاقْبَلْ مِنْهُ وَمَنْ لَمْ يُسْلِمْ فَلَا تَعْجَلْ حَتَّى أُحْدِثَ إِلَيْكَ، قَالَ: وَأُنْزِلَ فِي سَبَأٍ مَا أُنْزِلَ، فَقَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا سَبَأٌ؟ أَرْضٌ أَوِ امْرَأَةٌ؟ قَالَ: ليس بأرض ولا بامرأة

Yüce Allah'ın: { لَقَدْ كانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ } “Andolsun ki Sebe’ kavmi için yurtlarında bir ibret vardı” buyruğuna dair: Nâfi‘ ve diğer [kıraat imamları], bir kabile ismi olması hasebiyle gayrimunsarıf değil munsarıf ve tenvinli olarak okumuşlardır. O, aslında bir adamın adıdır; bu husus Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen tevkîfî [vahiy kaynaklı] bilgi ile bildirilmiştir. Tirmizî rivayet edip şöyle demiştir: Bize Ebû Küreyb ve Abd b. Humeyd anlattı; onlar dediler ki: Bize Ebû Üsâme, el-Hasen b. el-Hakem en-Nehaî'den anlattı; o dedi ki: Bize Ebû Sebre en-Nehaî, Ferve b. Müseyk el-Murâdî'den anlattı; o şöyle dedi: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Kavmimden [İslam'a] sırt çevirenlerle, [İslam'a] yönelenleri yanıma alıp savaşmayayım mı?" dedim. Bunun üzerine onlarla savaşmama izin verdi ve beni komutan tayin etti. Yanından çıktığımda beni kastederek: « مَا فَعَلَ الْغُطَيْفِيُّ » «Guteyfî ne yaptı?» diye sordu. Yola çıktığım kendisine haber verilince, peşimden birini gönderip beni geri çağırttı. Sahâbîlerinden bir toplulukla beraberken yanına vardım. Şöyle buyurdu: « ادْعُ الْقَوْمَ فَمَنْ أَسْلَمَ مِنْهُمْ فَاقْبَلْ مِنْهُ وَمَنْ لَمْ يُسْلِمْ فَلَا تَعْجَلْ حَتَّى أُحْدِثَ إِلَيْكَ » «Kavmi [İslam'a] davet et; onlardan kim Müslüman olursa bunu ondan kabul et, kim de Müslüman olmazsa ben sana yeni bir emir verinceye kadar acele etme!» [Râvî] dedi ki: Sebe' hakkında inen [ayetler] indiğinde bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Sebe' nedir? Bir toprak parçası mı yoksa bir kadın mı?" diye sordu. [Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: « ليس بأرض ولا بامرأة » «O ne bir toprak ne de bir kadındır...»

وَلَكِنَّهُ رَجُلٌ وَلَدَ عَشَرَةً مِنَ الْعَرَبِ فَتَيَامَنَ مِنْهُمْ سِتَّةٌ وَتَشَاءَمَ مِنْهُمْ أَرْبَعَةٌ. فَأَمَّا الَّذِينَ تَشَاءَمُوا فَلَخْمُ وَجُذَامُ وَغَسَّانُ وَعَامِلَةُ. وَأَمَّا الَّذِينَ تَيَامَنُوا فَالْأَزْدُ وَالْأَشْعَرِيُّونَ وَحِمْيَرُ وَكِنْدَةُ وَمَذْحِجُ وَأَنْمَارُ. فَقَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا أَنْمَارُ؟ قَالَ: (الَّذِينَ مِنْهُمْ خَثْعَمُ وَبَجِيلَةُ). وَرُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو" لِسَبَأَ" بِغَيْرِ صَرْفٍ، جَعَلَهُ اسْمًا لِلْقَبِيلَةِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ، وَاسْتَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ قَبِيلَةٍ بِأَنَّ بَعْدَهُ" فِي مَسَاكِنِهِمْ". النَّحَّاسُ: وَلَوْ كَانَ كَمَا قَالَ لَكَانَ فِي مَسَاكِنِهَا. وَقَدْ مَضَى فِي" النَّمْلِ" زِيَادَةُ بَيَانٍ لِهَذَا الْمَعْنَى. وَقَالَ الشَّاعِرُ فِي الصَّرْفِ:

fakat o, on Arap [çocuğu] doğuran bir adamdır. Onlardan altısı Yemen'e, dördü ise Şam tarafına yerleşti. Şam tarafına yerleşenler: Lahm, Cüzâm, Gassân ve Âmile'dir. Yemen'e yerleşenler ise: Ezd, Eş'arîler, Himyer, Kinde, Mezhic ve Enmâr'dır). Bir adam: 'Ey Allah'ın Resulü, Enmâr nedir?' dedi. O: (İçlerinden Has'am ve Becîle'nin çıktığı [kabile]dir) buyurdu. Bu [hadis], İbn Abbas yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet edilmiştir. Ebû Îsâ [et-Tirmizî]: Bu hasen, garib bir hadistir, dedi. İbn Kesîr ve Ebû Amr, kabileyi kastederek gayrimunsarif olarak "li-Sebee" (لِسَبَأَ) şeklinde okumuşlardır; bu Ebû Ubeyd'in de tercihidir. O, bunun bir kabile ismi olduğuna, sonrasında gelen "fî mesâkinihim" (فِي مَسَاكِنِهِمْ - onların meskenlerinde) ifadesini delil getirmiştir. En-Nahhâs der ki: Eğer onun dediği gibi olsaydı "fî mesâkinihâ" (فِي مَسَاكِنِهَا - o kabilenin meskenlerinde) şeklinde olurdu. Bu manaya dair ilave açıklama Neml sûresinde geçmişti. Şair munsarif oluşu hakkında şöyle demiştir:

الْوَارِدُونَ وَتَيْمٌ فِي ذرى سبإ ... قد عض أعناقهم جلد الجواميس

[Suya] gelenler ve Teym [kabilesi] Sebe'nin zirvelerindedir ... Manda derileri boyunlarını sıktı.

وَقَالَ آخَرُ فِي غَيْرِ الصَّرْفِ:

Bir başkası ise gayrimunsarif oluşu hakkında şöyle demiştir:

مِنْ سَبَأَ الْحَاضِرِينَ مَأْرِبَ إِذْ ... يَبْنُونَ مِنْ دُونِ سَيْلِهَا الْعَرِمَا

Me'rib'de ikamet eden Sebe'lilerden idiler hani; ... Sel sularının önüne Arim Seddi'ni inşa ediyorlardı.

وَقَرَأَ قُنْبُلُ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالْجَحْدَرِيُّ" لِسَبَأْ" بِإِسْكَانِ الْهَمْزَةِ." فِي مَسَاكِنِهِمْ" قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ عَلَى الْجَمْعِ، وَهِيَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ وَأَبِي حَاتِمٍ، لِأَنَّ لَهُمْ مَسَاكِنَ كَثِيرَةً وَلَيْسَ بِمَسْكَنٍ وَاحِدٍ. وَقَرَأَ إِبْرَاهِيمُ وَحَمْزَةُ وَحَفْصٌ" مَسْكَنِهِمْ" مُوَحَّدًا، إِلَّا أَنَّهُمْ فَتَحُوا الْكَافَ. وَقَرَأَ يَحْيَى وَالْأَعْمَشُ وَالْكِسَائِيُّ مُوَحَّدًا كَذَلِكَ، إِلَّا أَنَّهُمْ كَسَرُوا الْكَافَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالسَّاكِنُ فِي هَذَا أَبْيَنُ، لِأَنَّهُ يَجْمَعُ اللَّفْظَ وَالْمَعْنَى، فَإِذَا قُلْتُ" مَسْكَنِهِمْ" كَانَ فِيهِ تَقْدِيرَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنْ يَكُونَ وَاحِدًا يُؤَدِّي عَنِ الْجَمْعِ. وَالْآخَرُ- أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا لَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ" [البقرة: ٧] فجاء بالسمع موحدا. وكذا" مَقْعَدِ صِدْقٍ" [القمر: ٥٥] وَ" مَسْكِنٌ" مِثْلُ مَسْجِدٍ، خَارِجٌ عَنِ الْقِيَاسِ، وَلَا يُوجَدُ مِثْلُهُ إِلَّا سَمَاعًا." آيَةٌ" اسْمُ كَانَ، أَيْ عَلَامَةٌ دَالَّةٌ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَنَّ لَهُمْ خَالِقًا خَلَقَهُمْ، وَأَنَّ كُلَّ الْخَلَائِقِ لَوِ اجْتَمَعُوا عَلَى أَنْ يُخْرِجُوا مِنَ الْخَشَبَةِ ثَمَرَةً لَمْ يُمْكِنْهُمْ ذَلِكَ، وَلَمْ يَهْتَدُوا إِلَى اخْتِلَافِ أَجْنَاسِ الثِّمَارِ وَأَلْوَانِهَا وَطُعُومِهَا وَرَوَائِحِهَا وَأَزْهَارِهَا، وَفِي ذَلِكَ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا لَا تَكُونُ إِلَّا مِنْ عَالِمٍ قَادِرٍ. (جَنَّتانِ) يجوز

Kunbul, Ebû Hanîfe ve el-Cahderî hemzenin sükûnu ile "li-Sebe'" (لِسَبَأْ) şeklinde okumuşlardır. "Fî mesâkinihim" (فِي مَسَاكِنِهِمْ), cumhûrun çoğul olarak okuyuşudur; Ebû Ubeyd ile Ebû Hâtim'in tercihi de budur. Çünkü onların pek çok meskeni vardı, tek bir meskenden ibaret değildi. İbrâhîm, Hamza ve Hafs ise kâf harfini fetha (üstün) ile okuyarak tekil olarak "meskenehim" (مَسْكَنِهِمْ) şeklinde okumuşlardır. Yahyâ, el-A'meş ve el-Kisâî de kâf harfini kesre (esre) ile okuyarak yine tekil olarak okumuşlardır. en-Nehhâs dedi ki: Bu hususta [çoğul olan] kıraat daha açıktır; zira lafız ile manayı bir arada toplar. "Meskenehim" dendiğinde bunda iki takdir söz konusudur: Birincisi; çoğulun yerini tutan tekil bir isim olmasıdır. Diğeri ise; tesniye ve cemi yapılmayan bir masdar olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ: { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ } “Allah onların kalplerini ve işitmelerini (kulaklarını) mühürlemiştir; gözlerinin üzerinde de [bir perde vardır]” [el-Bakara: 7] buyurarak "es-sem'" kelimesini tekil getirmiştir. Kezâ { مَقْعَدِ صِدْقٍ } “[Kudretli hükümdarın katında] doğruluk makamında” [el-Kamer: 55] ifadesi de böyledir. "Meskin" (مَسْكِنٌ) ise "mescid" (مَسْجِدٌ) gibi kıyasa aykırıdır ve benzerine ancak semâî (işitmeye dayalı) olarak rastlanır. "Âyetün" (آيَةٌ), kâne'nin ismidir; yani Allah Teâlâ'nın kudretine, kendilerini yaratan bir yaratıcılarının bulunduğuna delâlet eden bir alâmet/ibrettir. Nitekim bütün yaratılmışlar bir araya gelip [kuru] odundan bir meyve çıkarmak isteselerdi buna güç yetiremezlerdi; meyvelerin cinslerinin, renklerinin, tatlarının, kokularının ve çiçeklerinin farklılığını meydana getirmeye de güçleri yetmezdi. Bunda ise bütün bunların ancak [her şeyi] bilen ve [her şeye] gücü yeten Kadîr bir zâttan meydana gelebileceğine delâlet eden deliller vardır. (Cennetâni) ifadesinin ise...

أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ" آيَةٌ"، وَيَجُوزُ أَنْ يكون خبر ابتداء محذوف، فوقف عَلَى هَذَا الْوَجْهِ عَلَى" آيَةٌ" وَلَيْسَ بِتَمَامٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيِ الْآيَةُ جَنَّتَانِ، فَجَنَّتَانِ رُفِعَ لِأَنَّهُ خَبَرُ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٍ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: رُفِعَ تَفْسِيرًا لِلْآيَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَنْصِبَ" آيَةٌ" عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ كَانَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَنْصِبَ الْجَنَّتَيْنِ عَلَى الْخَبَرِ أَيْضًا فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ: إِنَّ الْآيَةَ الَّتِي كَانَتْ لِأَهْلِ سَبَأٍ فِي مَسَاكِنِهِمْ أَنَّهُمْ لَمْ يَرَوْا فِيهَا بَعُوضَةً قَطُّ وَلَا ذُبَابًا وَلَا بُرْغُوثًا وَلَا قَمْلَةً وَلَا عَقْرَبًا وَلَا حَيَّةً وَلَا غَيْرَهَا مِنَ الْهَوَامِّ، وَإِذَا جَاءَهُمُ الرَّكْبُ فِي ثِيَابِهِمُ الْقَمْلُ وَالدَّوَابُّ فَإِذَا نَظَرُوا إِلَى بُيُوتِهِمْ مَاتَتِ الدَّوَابُّ. وَقِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ هِيَ الْجَنَّتَانِ، كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَمْشِي فِيهِمَا وَعَلَى رَأْسِهَا مِكْتَلٌ فَيَمْتَلِئُ مِنْ أَنْوَاعِ الْفَوَاكِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَمَسَّهَا بِيَدِهَا، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَرُوِيَ أَنَّ الْجَنَّتَيْنِ كَانَتَا بَيْنَ جَبَلَيْنِ بِالْيَمَنِ. قَالَ سُفْيَانُ: وُجِدَ فِيهِمَا قَصْرَانِ مَكْتُوبٌ عَلَى أَحَدِهِمَا: نَحْنُ بَنَيْنَا سَلْحِينَ فِي سَبْعِينَ خَرِيفًا دَائِبِينَ، وَعَلَى الْآخَرِ مَكْتُوبٌ: نَحْنُ بَنَيْنَا صِرْوَاحَ، مَقِيلَ وَمَرَاحَ، فَكَانَتْ إِحْدَى الْجَنَّتَيْنِ عَنْ يَمِينِ الْوَادِي وَالْأُخْرَى عَنْ شِمَالِهِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَلَمْ يُرِدْ جَنَّتَيْنِ اثْنَتَيْنِ بَلْ أَرَادَ مِنَ الْجَنَّتَيْنِ يَمْنَةً وَيَسْرَةً، أَيْ كَانَتْ بِلَادُهُمْ ذَاتَ بَسَاتِينَ وَأَشْجَارٍ وَثِمَارٍ، تَسْتَتِرُ النَّاسُ بِظِلَالِهَا." كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ" أَيْ قِيلَ لَهُمْ كُلُوا، وَلَمْ يَكُنْ ثَمَّ أَمْرٌ، وَلَكِنَّهُمْ تَمَكَّنُوا مِنْ تِلْكَ النِّعَمِ. وَقِيلَ: أَيْ قَالَتِ الرُّسُلُ لَهُمْ قَدْ أَبَاحَ اللَّهُ تعالى لهم ذَلِكَ، أَيْ أَبَاحَ لَكُمْ هَذِهِ النِّعَمَ فَاشْكُرُوهُ بِالطَّاعَةِ. (مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ) أَيْ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّتَيْنِ. (وَاشْكُرُوا لَهُ) يَعْنِي عَلَى مَا رَزَقَكُمْ. (بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ) هَذَا كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، أَيْ هَذِهِ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ أَيْ كَثِيرَةُ الثِّمَارِ. وَقِيلَ: غَيْرُ سَبْخَةٍ. وَقِيلَ: طَيِّبَةٌ لَيْسَ فِيهَا هَوَامٌّ لِطِيبِ هَوَائِهَا. قَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ صَنْعَاءُ. (وَرَبٌّ غَفُورٌ) أَيْ وَالْمُنْعِمُ بِهَا عَلَيْكُمْ رَبٌّ غَفُورٌ يَسْتُرُ ذُنُوبَكُمْ، فَجَمَعَ لَهُمْ بَيْنَ مَغْفِرَةِ ذُنُوبِهِمْ وَطِيبِ بَلَدِهِمْ وَلَمْ يَجْمَعْ ذَلِكَ لِجَمِيعِ خَلْقِهِ. وَقِيلَ: إِنَّمَا ذَكَرَ الْمَغْفِرَةَ مُشِيرًا إِلَى أَنَّ الرِّزْقَ قَدْ يَكُونُ فِيهِ حَرَامٌ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي أَوَّلِ" الْبَقَرَةِ". وَقِيلَ: إِنَّمَا امْتَنَّ عَلَيْهِمْ بِعَفْوِهِ عَنْ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ بِتَكْذِيبِ مَنْ كَذَّبُوهُ مِنْ سَالِفِ الْأَنْبِيَاءِ إِلَى أَنِ استداموا الإصرار فاستؤصلوا.

[... Bunun] "âyet" (آيَةٌ) kelimesinden bedel olması da câizdir. Mahzuf (düşürülmüş) bir mübtedanın haberi olması da câizdir; bu takdirde "âyet" kelimesi üzerinde durulur (vakıf yapılır), fakat bu tam bir durak değildir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yani «el-Âyetu cennetân» (Ayet iki bahçedir) takdirindedir. "Cennetân" (جَنَّتَانِ) kelimesi, mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu için merfû kılınmıştır. el-Ferrâ ise: «Âyet kelimesinin tefsiri (açıklaması) olarak merfû kılınmıştır» demiştir. Kur'an dışındaki [kelamda] "âyeten" (آيَةً) kelimesini kâne'nin haberi olarak mensub yapmak câiz olduğu gibi, "cenneteyni" (جَنَّتَيْنِ) kelimesini de haber olarak mensub yapmak câizdir. Abdurrahman b. Zeyd şöyle demiştir: Sebe halkının meskenlerinde bulunan âyet (ibretlik alamet) şuydu: Onlar orada ömürleri boyunca hiçbir sivrisinek, karasinek, pire, bit, akrep, yılan ve diğer haşerelerden hiçbirini görmemişlerdi. Elbiselerinde bit ve haşere bulunan bir kafile onlara geldiğinde, evlerine baktıklarında o haşereler ölürdü. Şöyle de denilmiştir: Âyet, bizzat o iki bahçedir. Kadın, başının üstünde bir sepet (miktel) ile bu bahçelerin arasında yürür, eliyle hiç dokunmadığı halde [sepet] meyve çeşitleriyle dolardı; bunu Katâde söylemiştir. Bu iki bahçenin Yemen'de iki dağ arasında bulunduğu rivayet edilmiştir. Süfyân şöyle demiştir: Orada iki köşk bulundu; birinin üzerinde: «Biz Selhîn'i aralıksız yetmiş sonbaharda (yılda) bina ettik», diğerinin üzerinde ise: «Biz Sırvâh'ı, dinlenme ve konaklama yeri olarak bina ettik» yazılıydı. Bu iki bahçeden biri vadinin sağında, diğeri ise solundaydı. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: [Âyette] sadece iki bahçe kastedilmemiştir; bilakis iki bahçeden maksat sağda ve solda olmalarıdır. Yani onların memleketleri, insanların gölgelerine sığındığı bahçeler, ağaçlar ve meyvelerle doluydu. { كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin rızkından yiyin” yani onlara «Yiyin» denildi. [Aslında] orada lafzi bir emir yoktu; fakat o nimetlerden istifade etme imkânına sahip kılındılar. Şöyle de denilmiştir: Yani peygamberler onlara: «Allah Teâlâ sizlere bunu mubah kıldı, yani bu nimetleri helal etti; o halde O'na itaatle şükredin» dediler. { مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin rızkından” yani o iki bahçenin meyvelerinden. { وَاشْكُرُوا لَهُ } “Ve O'na şükredin” yani size rızık olarak verdiklerine karşı. { بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ } “Güzel bir belde”: Bu yeni bir cümledir (müste'neftir); yani «Bu, meyvesi bol, hoş/güzel bir beldedir» demektir. Şöyle de denilmiştir: Çorak/tuzak olmayan [verimli bir beldedir]. Şöyle de denilmiştir: Havasının temizliğinden ötürü içinde zararlı haşerat bulunmayan hoş bir beldedir. Mücâhid: «O [belde] San'a'dır» demiştir. { وَرَبٌّ غَفُورٌ } “Ve çok bağışlayıcı bir Rab”: Yani size bunları bahşeden [Rabbiniz], günahlarınızı örten çok bağışlayıcıdır. Böylece [Allah] onlar için hem günahlarının bağışlanmasını hem de beldelerinin güzelliğini bir arada cem etmiştir ki bunu bütün yaratılmışlarına bir arada nasip etmemiştir. Şöyle de denilmiştir: Mağfiretin zikredilmesi, rızkın içinde haram bulunabileceğine işaret içindir. Bu konudaki açıklama el-Bakara'nın başında geçmişti. Şöyle de denilmiştir: [Allah], daha önce geçen peygamberleri yalanlamalarından ötürü onları toptan helak etme azabından affetmekle kendilerine lütufta bulunmuştu; nihayetinde inkârda ısrarcı olmaya devam edince kökleri kazınıp helak edildiler.

[سورة سبإ (٣٤): آية ١٦]

[Sebe Suresi (34), Ayet 16]

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ (١٦)

{ فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ } “Fakat yüz çevirdiler. Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik ve onların iki bahçesini, buruk yemişli, ılgınlı ve içinde birazcık da sedir ağacı bulunan iki bahçeye dönüştürdük.” (16)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَعْرَضُوا) يَعْنِي عَنْ أَمْرِهِ وَاتِّبَاعِ رُسُلِهِ بَعْدَ أَنْ كَانُوا مُسْلِمِينَ. قَالَ السُّدِّيُّ وَوَهْبٌ: بَعَثَ إِلَى أَهْلِ سَبَأٍ ثَلَاثَةَ عَشَرَ نَبِيًّا فَكَذَّبُوهُمْ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَكَانَ لَهُمْ رَئِيسٌ يُلَقَّبُ بِالْحِمَارِ، وَكَانُوا فِي زَمَنِ الْفَتْرَةِ بَيْنَ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمَا وَسَلَّمَ. وَقِيلَ: كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَمَاتَ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ فَبَزَقَ وَكَفَرَ، وَلِهَذَا يُقَالُ: أَكْفَرُ مِنْ حِمَارٍ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَقَوْلُهُمْ" أَكْفَرُ مِنْ حِمَارٍ" هُوَ رَجُلٌ مِنْ عَادٍ مَاتَ لَهُ أَوْلَادٌ فَكَفَرَ كُفْرًا عَظِيمًا، فَلَا يَمُرُّ بِأَرْضِهِ أَحَدٌ إِلَّا دَعَاهُ إِلَى الْكُفْرِ، فَإِنْ أَجَابَهُ وَإِلَّا قَتَلَهُ. ثُمَّ لَمَّا سَالَ السَّيْلُ بِجَنَّتَيْهِمْ تَفَرَّقُوا فِي الْبِلَادِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَلِهَذَا قِيلَ فِي الْمَثَلِ:" تَفَرَّقُوا أَيَادِي سَبَأَ". وَقِيلَ: الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ مِنْهُمْ. (فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ) والعرم فِيمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: السَّدُّ فَالتَّقْدِيرُ: سَيْلَ السَّدِّ الْعَرِمِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: الْعَرِمِ اسْمُ الْوَادِي. قَتَادَةُ: الْعَرِمِ وَادِي سَبَأٍ، كَانَتْ تَجْتَمِعُ إِلَيْهِ مَسَايِلُ مِنَ الْأَوْدِيَةِ، قِيلَ مِنَ الْبَحْرِ وَأَوْدِيَةِ الْيَمَنِ، فَرَدَمُوا رَدْمًا بَيْنَ جَبَلَيْنِ وَجَعَلُوا فِي ذَلِكَ الرَّدْمِ ثَلَاثَةَ أَبْوَابٍ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ، فَكَانُوا يَسْقُونَ مِنَ الْأَعْلَى ثُمَّ مِنَ الثَّانِي ثُمَّ مِنَ الثَّالِثِ عَلَى قَدْرِ حَاجَاتِهِمْ، فَأَخْصَبُوا وَكَثُرَتْ أَمْوَالُهُمْ، فَلَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْفَأْرَ فَنَقَبَ الرَّدْمَ. قَالَ وَهْبٌ: كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَجِدُونَ فِي عِلْمِهِمْ وَكِهَانَتِهِمْ أَنَّهُ يُخَرِّبُ سَدَّهُمْ فَأْرَةٌ فَلَمْ يَتْرُكُوا فُرْجَةً بَيْنَ صَخْرَتَيْنِ إِلَّا رَبَطُوا إِلَى جَانِبِهَا هِرَّةٌ، فَلَمَّا جَاءَ مَا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِمْ أَقْبَلَتْ فَأْرَةٌ حَمْرَاءُ إِلَى بَعْضِ تِلْكَ الْهِرَرِ فساورتها حتى استأخرت عن الصخرة ثم وثبت وَدَخَلَتْ فِي الْفُرْجَةِ الَّتِي كَانَتْ عِنْدَهَا وَنَقَبَتِ السَّدَّ حَتَّى أَوْهَنَتْهُ لِلسَّيْلِ وَهُمْ لَا يَدْرُونَ، فَلَمَّا جَاءَ السَّيْلُ دَخَلَ تِلْكَ الْخِلَلَ حَتَّى بَلَغَ السَّدَّ وَفَاضَ الْمَاءُ عَلَى أَمْوَالِهِمْ فَغَرَّقَهَا وَدَفَنَ بُيُوتَهُمْ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْعَرِمِ اسْمُ الْجُرَذِ الَّذِي نَقَبَ السِّكْرَ عَلَيْهِمْ، وَهُوَ الَّذِي يُقَالُ لَهُ الْخُلْدُ- وَقَالَهُ قَتَادَةُ أَيْضًا- فَنُسِبَ السَّيْلُ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ بِسَبَبِهِ. وَقَدْ قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ أَيْضًا: الْعَرِمِ مِنْ

Yüce Allah'ın { فَأَعْرَضُوا } “Fakat yüz çevirdiler” buyruğu, yani Müslüman olduktan sonra O'nun emrinden ve elçilerine uymaktan yüz çevirdiler [demektir]. Es-Süddî ve Vehb dediler ki: Sebe halkına on üç peygamber gönderildi, fakat onları yalanladılar. El-Kuşeyrî dedi ki: Onların 'el-Hımâr' (eşek) lakaplı bir reisleri vardı; bunlar İsa ile Muhammed sallallâhu aleyhimâ ve sellem arasındaki fetret döneminde idiler. Denildi ki: Onun bir çocuğu vardı, vefat etti; bunun üzerine başını göğe kaldırıp tükürdü ve kâfir oldu; bu yüzden 'Hımâr'dan daha kâfir' denilir. El-Cevherî dedi ki: Onların 'Hımâr'dan daha kâfir' sözü, Âd kavminden bir adam hakkındadır; çocukları ölmüş, o da büyük bir inkâra sapmıştı. Topraklarından kim geçerse onu inkâra çağırır, uyarsa bırakır, uymazsa öldürürdü. Daha sonra sel onların iki bahçesini basıp götürünce, gelecekte açıklanacağı üzere memleketlere dağıldılar. Bu sebeple darb-ı meselde: "Tefarraku eyâdiye sebe'" (Sebe'nin kolları gibi darmadağın oldular) denilmiştir. Evs ve Hazrec'in de onlardan olduğu söylenmiştir. { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ } “Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik” İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre el-Arim (الْعَرِمِ): Seddir; buna göre takdir şöyledir: 'Şiddetli seddin seli'. Atâ dedi ki: El-Arim vadinin adıdır. Katâde: El-Arim, Sebe vadisidir; denizden ve Yemen vadilerinden gelen su yolları orada toplanırdı. İki dağ arasına bir sed çektiler ve o sedde biri diğerinin üzerinde olmak üzere üç kapı yaptılar. İhtiyaçları nispetinde önce en üsttekinden, sonra ikincisinden, sonra üçüncüsünden sularlardı. Böylece bolluk içine kavuştular ve malları çoğaldı. Peygamberleri yalanladıkları zaman Allah onların üzerine fareleri musallat etti ve [fareler] seddi deldi. Vehb dedi ki: Onlar kendi ilim ve kâhinliklerinde sedlerini bir farenin yıkacağını bildiklerini iddia ediyorlardı; bu yüzden iki kaya arasında hiçbir gedik bırakmayıp yanına birer kedi bağladılar. Yüce Allah'ın haklarındaki takdiri gelip çatınca, kırmızı bir fare o kedilerden birinin karşısına dikildi ve kedi kayadan geri çekilene kadar onunla mücadele etti, ardından sıçrayıp kedinin yanındaki gediğe girdi; onlar farkında olmadan seddi zayıflatacak şekilde delikler açtı. Sel gelince bu deliklere girdi, nihayet sedde ulaştı ve su mallarının üzerine taşıp onları boğdu, evlerini de yerle bir etti. Ez-Zeccâc dedi ki: El-Arim, onlara karşı bend'i delen iri farenin (köstebeğin) adıdır -ki bunu Katâde de söylemiştir-; sel ona sebep olduğu için bu fareye nispet edilmiştir. İbnü'l-A'râbî de şöyle demiştir: El-Arim, fare

أَسْمَاءِ الْفَأْرِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ أَبِي نَجِيحٍ: الْعَرِمِ مَاءٌ أَحْمَرُ أَرْسَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي السَّدِّ فَشَقَّهُ وَهَدَمَهُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَنَّ الْعَرِمِ الْمَطَرُ الشَّدِيدُ. وَقِيلَ الْعَرْمِ بِسُكُونِ الرَّاءِ. وَعَنِ الضَّحَّاكِ كَانُوا فِي الْفَتْرَةِ بَيْنَ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ ﵉. وَقَالَ عَمْرُو بْنُ شُرَحْبِيلَ: الْعَرِمِ الْمُسَنَّاةُ، وَقَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ، قَالَ: وَلَا وَاحِدَ لَهَا مِنْ لَفْظِهَا، وَيُقَالُ وَاحِدُهَا عَرِمَةٌ. وقال محمد بن يزيد: العرم كل شي حَاجِزٌ بَيْنَ شَيْئَيْنِ، وَهُوَ الَّذِي يُسَمَّى السِّكْرُ، وَهُوَ جَمْعُ عِرْمَةٍ. النَّحَّاسُ: وَمَا يَجْتَمِعُ مِنْ مَطَرٍ بَيْنَ جَبَلَيْنِ وَفِي وَجْهِهِ مُسَنَّاةٌ فَهُوَ الْعَرِمُ، وَالْمُسَنَّاةُ هِيَ الَّتِي يُسَمِّيهَا أَهْلُ مِصْرَ الْجِسْرَ، فَكَانُوا يَفْتَحُونَهَا إِذَا شَاءُوا فَإِذَا رُوِيَتْ جَنَّتَاهُمْ سَدُّوهَا. قَالَ الْهَرَوِيُّ: الْمُسَنَّاةُ الضَّفِيرَةُ تُبْنَى لِلسَّيْلِ تَرُدُّهُ، سُمِّيَتْ مُسَنَّاةً لِأَنَّ فِيهَا مَفَاتِحَ الْمَاءِ. وَرُوِيَ أَنَّ الْعَرِمَ سَدٌّ بَنَتْهُ بِلْقِيسُ صَاحِبَةُ سُلَيْمَانَ ﵊، وَهُوَ الْمُسَنَّاةُ بِلُغَةِ حِمْيَرَ، بَنَتْهُ بِالصَّخْرِ وَالْقَارِ، وَجَعَلَتْ لَهُ أبوابا ثلاثة ببعضها فَوْقَ بَعْضٍ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعَرَامَةِ وَهِيَ الشِّدَّةُ، وَمِنْهُ: رَجُلٌ عَارِمٌ، أَيْ شَدِيدٌ، وَعَرَمْتُ الْعَظْمَ أَعْرِمُهُ وَأَعْرُمهُ عَرْمًا إِذَا عَرَقْتُهُ، وَكَذَلِكَ عَرَمَتِ الْإِبِلُ الشَّجَرَ أَيْ نَالَتْ مِنْهُ. وَالْعُرَامُ بِالضَّمِّ: الْعُرَاقُ مِنَ الْعَظْمِ وَالشَّجَرِ. وَتَعَرَّمْتُ الْعَظْمَ تَعَرَّقْتُهُ. وَصَبِيٌّ عَارِمٌ بَيِّنُ الْعُرَامِ (بِالضَّمِّ) أَيْ شَرِسٌ. وَقَدْ عَرِمَ يَعْرُمُ وَيَعْرِمُ عَرَامَةً (بِالْفَتْحِ). وَالْعَرِمُ الْعَارِمُ، عَنِ الْجَوْهَرِيِّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ) وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو (أُكُلِ خَمْطٍ) بِغَيْرِ تَنْوِينٍ مُضَافًا. قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ وَالْخَلِيلُ: الْخَمْطُ الْأَرَاكُ. الْجَوْهَرِيُّ: الْخَمْطُ ضَرْبٌ مِنَ الْأَرَاكِ لَهُ حَمْلٌ يُؤْكَلُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ كُلُّ شَجَرٍ ذِي شَوْكٍ فِيهِ مَرَارَةٌ. الزَّجَّاجُ: كُلُّ نَبْتٍ فِيهِ مَرَارَةٌ لَا يُمْكِنُ أَكْلُهُ. الْمُبَرِّدُ: الْخَمْطُ كُلُّ مَا تَغَيَّرَ إِلَى مَا لَا يُشْتَهَى. وَاللَّبَنُ خَمْطٌ إِذَا حَمُضَ. وَالْأَوْلَى عِنْدَهُ فِي الْقِرَاءَةِ" ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ" بِالتَّنْوِينِ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِ"- أُكُلٍ" أَوْ بَدَلٌ مِنْهُ، لِأَنَّ الْأُكُلَ هُوَ الْخَمْطُ بِعَيْنِهِ عِنْدَهُ، فَأَمَّا الْإِضَافَةُ فَبَابُ جَوَازِهَا أن يكون

...fare isimlerindendir. Mücâhid ve İbn Ebî Necîh şöyle demişlerdir: "el-Arim (الْعَرِم), Yüce Allah'ın baraja gönderip onu yarıp yıktığı kırmızı bir sudur." İbn Abbâs'tan da el-Arim'in şiddetli yağmur olduğu rivayet edilmiştir. Râ harfinin sükûnu ile "el-arm" (الْعَرْم) şeklinde olduğu da söylenmiştir. Ed-Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre onlar İsa ile Muhammed aleyhimesselâm arasındaki fetret dönemindeydiler. Amr b. Şürahbîl: "el-Arim, su bendidir (el-müsennât)" demiştir. El-Cevherî de böyle demiş ve şöyle eklemiştir: "Kendi lafzından tekili yoktur; tekilinin 'arime' (عَرِمَة) olduğu da söylenir." Muhammed b. Yezîd ise: "el-Arem, iki şey arasındaki her türlü engeldir; buna 'sikr' (sed) denir ve 'irme' (عِرْمَة) kelimesinin çoğuludur" demiştir. En-Nehhâs şöyle demiştir: İki dağ arasında toplanan ve önünde bir set (müsennât) bulunan yağmur suyu 'el-arim'dir. Müsennât ise Mısır ehlinin 'cisr' (köprü/set) dediği şeydir; diledikleri zaman onu açarlar, iki bahçeleri suya kandığında ise kapatırlardı. El-Herevî şöyle demiştir: Müsennât, seli engellemek için örülen taştan settir (dafîre); içinde su kapakları bulunduğu için ona müsennât denilmiştir. Rivayet edildiğine göre el-Arim, Süleyman aleyhisselâm'ın arkadaşı (eşi) Belkıs'ın inşa ettiği bir settir; bu, Himyer dilinde 'müsennât' demektir. Onu kaya ve katranla yapmış, üzerine birbiri üstünde üç kapı yerleştirmiştir. Bu kelime şiddet anlamına gelen 'el-arâme'den türemiştir. Nitekim 'racülün ârimun' (رَجُلٌ عَارِمٌ), yani şiddetli/sert adam denir. [Kemikteki etleri sıyırdım] anlamında "عَرَمْتُ الْعَظْمَ أَعْرِمُهُ وَأَعْرُمهُ عَرْمًا" denir; aynı şekilde develer ağaçtan yediğinde "عَرَمَتِ الْإِبِلُ الشَّجَرَ" denilir. Damme ile 'el-urâm' (الْعُرَامُ), kemikten ve ağaçtan sıyrılan şeydir. "تَعَرَّمْتُ الْعَظْمَ" ifadesi, [kemiği sıyırdım] demektir. "صَبِيٌّ عَارِمٌ بَيِّنُ الْعُرَامِ" ifadesi de hırçın/huysuz çocuk demektir. Bu fiil fetha ile 'عَرِمَ يَعْرُمُ وَيَعْرِمُ عَرَامَةً' şeklinde kullanılır. 'el-Arim' kelimesi 'el-ârim' (şiddetli) anlamındadır; bunu el-Cevherî nakletmiştir. Yüce Allah'ın { وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ } “ve onların iki bahçesini, buruk yemişli iki bahçeye dönüştürdük” buyruğunda, Ebû Amr bu lafzı tenvinsiz olarak izafetle { أُكُلِ خَمْطٍ } şeklinde okumuştur. Tefsir ehli ve el-Halîl şöyle demişlerdir: el-Hamt (الْخَمْطُ), erak ağacıdır. El-Cevherî: "el-Hamt, meyvesi yenen bir tür erak ağacıdır" demiştir. Ebû Ubeyde: "Acılığı olan her türlü dikenli ağaçtır" demiştir. Ez-Zeccâc: "Yenmesi mümkün olmayan acı her bitkidir" demiştir. El-Müberred: "el-Hamt, iştah çekmeyecek şekilde bozulup değişen her şeydir; süt ekşidiğinde 'hamata'l-leben' denir" demiştir. Ona göre kıraatte evlâ olan, { ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ } şeklinde tenvinli okunmasıdır; zira bu durumda 'hamt', 'ükül' kelimesinin sıfatı veya bedeli olur. Çünkü ona göre 'el-ükül' bizzat 'el-hamt'ın kendisidir. İzafetle okunmasının caiz oluşuna gelince, bunun...

تَقْدِيرُهَا ذَوَاتَيْ أُكُلِ حُمُوضَةٍ أَوْ أُكُلِ مَرَارَةٍ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: وَالْإِضَافَةُ أَحْسَنُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، نَحْوُ قَوْلِهِمْ: ثَوْبُ خَزٍّ وَالْخَمْطُ: اللَّبَنُ الْحَامِضُ وَذَكَرَ أَبُو عُبَيْدٍ أَنَّ اللَّبَنَ إِذَا ذَهَبَ عَنْهُ حَلَاوَةُ الْحَلْبِ وَلَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ فَهُوَ سَامِطٌ، وَإِنْ أَخَذَ شَيْئًا مِنَ الرِّيحِ فَهُوَ خَامِطٌ وَخَمِيطٌ، فَإِنْ أَخَذَ شَيْئًا مِنْ طَعْمٍ فَهُوَ مُمَحَّلٌ، فَإِذَا كَانَ فِيهِ طَعْمُ الْحَلَاوَةِ فَهُوَ فُوَّهَةٌ. وَتَخَمَّطَ الْفَحْلُ: هَدَرَ. وَتَخَمَّطَ فُلَانٌ أَيْ غَضِبَ وَتَكَبَّرَ. وَتَخَمَّطَ الْبَحْرُ أَيِ الْتَطَمَ. وَخَمَطْتُ الشَّاةَ أَخْمِطُهَا خَمْطًا: إِذَا نَزَعْتُ جِلْدَهَا وَشَوَيْتُهَا فَهِيَ [خَمِيطٌ، فَإِنْ نَزَعْتُ شَعْرَهَا وَشَوَيْتُهَا فَهِيَ] سَمِيطٌ. وَالْخَمْطَةُ: الْخَمْرُ الَّتِي قَدْ أَخَذَتْ رِيحَ الْإِدْرَاكِ كَرِيحِ التُّفَّاحِ وَلَمْ تُدْرِكْ بَعْدُ. وَيُقَالُ هِيَ الْحَامِضَةُ، قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ فِي أَدَبِ الْكَاتِبِ. يُقَالُ لِلْحَامِضَةِ خَمْطَةٌ، وَيُقَالُ: الْخَمْطَةُ الَّتِي قَدْ أَخَذَتْ شَيْئًا مِنَ الرِّيحِ، وأنشد:

bunun takdiri 'ekşi yemişli veya acı yemişli iki bahçe' şeklinde olmasıdır. El-Ahfeş şöyle dedi: Tıpkı Arapların "sevbu hazzin" (ثَوْبُ خَزٍّ - ipek kumaştan elbise) demeleri gibi, Arap kelamında izafet yapılması daha güzeldir. El-Hamt (الْخَمْطُ): Ekşi süttür. Ebû Ubeyd, sağıldığı andaki tatlılığı gitmiş ancak tadı henüz bozulmamış süte "sâmit" (سَامِطٌ); eğer biraz koku almışsa "hâmıt" (خَامِطٌ) ve "hamît" (خَمِيطٌ); eğer tadından bir şey almışsa [ekşimeye başlamışsa] "mümehhal" (مُمَحَّلٌ); eğer içinde tatlılık lezzeti varsa "füvveheh" (فُوَّهَةٌ) denildiğini zikretmiştir. Erkek deve kükrediğinde "tehammeta'l-fahlü" (تَخَمَّطَ الْفَحْلُ); filanca kimse öfkelenip kibirlendiğinde "tehammeta fülânün" (تَخَمَّطَ فُلَانٌ); deniz dalgalandığında ise "tehammeta'l-bahru" (تَخَمَّطَ الْبَحْرُ) denir. Koyunun derisini yüzüp kızarttığım zaman "hamattu'ş-şâte ahmıtuhâ hamtan" (خَمَطْتُ الشَّاةَ أَخْمِطُهَا خَمْطًا) denir ve o koyun "hamît" (خَمِيطٌ) olur; [eğer yününü yolup kızartırsam o] "semît" (سَمِيطٌ) olur. El-Hamta (الْخَمْطَةُ) ise: Henüz olgunlaşmamış, ancak elma kokusu gibi olgunluk kokusu almış şaraptır. Ekşi şaraba da hamta denildiği söylenmiştir; bunu el-Cevherî belirtmiştir. El-Kutebî ise Edebü'l-Kâtib adlı eserinde şöyle demiştir: Ekşi şaraba "hamta" denildiği gibi, kokudan bir pay almış şaraba da "hamta" denir; ve şu beyti okumuştur:

عقار كماء الني لَيْسَتْ بِخَمْطَةٍ ... وَلَا خَلَّةٍ يَكْوِي الشُّرُوبَ شِهَابُهَا

Çiğ eti yıkayan su gibi berrak bir şarap; ne ekşidir ... Ne de kor alevi içenleri dağlayan sirkeleşmiş bir içkidir.

(وَأَثْلٍ) قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ شَبِيهٌ بِالطَّرْفَاءِ إِلَّا أَنَّهُ أَعْظَمُ مِنْهُ طُولًا، ومِنْهُ اتُّخِذَ مِنْبَرُ النَّبِيِّ ﷺ، وَلِلْأَثْلِ أُصُولٌ غَلِيظَةٌ يُتَّخَذُ مِنْهُ الْأَبْوَابُ، وَوَرَقُهُ كَوَرَقِ الطَّرْفَاءِ، الواحدة أثلة والجمع أثلاث. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْأَثْلُ الْخَشَبُ. قَتَادَةُ: هُوَ ضَرْبٌ مِنَ الْخَشَبِ يُشْبِهُ الطَّرْفَاءَ رَأَيْتُهُ بِفَيْدِ. وَقِيلَ هُوَ السَّمُرُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ شَجَرُ النُّضَارِ. [النُّضَارُ: الذَّهَبُ. وَالنُّضَارُ: خَشَبٌ يُعْمَلُ مِنْهُ قصاع، ومنه: قدح نضار]. (وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ) قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ السَّمُرُ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: السِّدْرُ مِنَ الشَّجَرِ سِدْرَانِ: بَرِّيٌّ لَا يُنْتَفَعُ بِهِ وَلَا يَصْلُحُ وَرَقُهُ لِلْغَسُولِ وَلَهُ ثَمَرٌ عَفِصٌ لَا يُؤْكَلُ، وَهُوَ الَّذِي يُسَمَّى الضَّالَ. وَالثَّانِي- سِدْرٌ يَنْبُتُ عَلَى الْمَاءِ وَثَمَرُهُ النَّبِقُ وَوَرَقُهُ غَسُولٌ يُشْبِهُ شَجَرَ الْعُنَّابِ. قَالَ قَتَادَةُ: بَيْنَمَا شَجَرُ الْقَوْمِ مِنْ خَيْرِ شَجَرٍ إِذْ صَيَّرَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ شَرِّ الشَّجَرِ بِأَعْمَالِهِمْ، فَأَهْلَكَ أَشْجَارَهُمُ الْمُثْمِرَةَ

{ وَأَثْلٍ } “[ve] ılgın” [ifadesine gelince;] el-Ferrâ şöyle demiştir: O, tarfâ (ılgın) cinsine benzer; ancak boyca ondan daha büyüktür (uzundur). Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberi de ondan yapılmıştır. Esl ağacının kendisinden kapılar yapılan kalın gövdeleri vardır; yaprağı da tarfâ yaprağı gibidir. Tekili esle (أَثْلَة), çoğulu ise eslâs (أَثْلَاث) şeklinde gelir. el-Hasan: "Esl, kerestedir/odundur" demiştir. Katâde: "O, tarfâya benzeyen bir ağaç türüdür; ben onu Feyd'de gördüm" demiştir. Onun semur ağacı olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyde ise: "O, nudâr ağacıdır" demiştir. [Nudâr (النُّضَارُ): Altındır. Nudâr [aynı zamanda] kendisinden çanaklar yapılan bir ağaçtır; 'kadeh-i nudâr' (nudâr ağacından kadeh) ifadesi de bundandır]. { وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ } “Ve biraz da sedir ağacı” [buyruğu hakkında] el-Ferrâ: "O, semur ağacıdır" demiştir; bunu en-Nehhâs nakletmiştir. el-Ezherî ise şöyle demiştir: Ağaç cinsinden sedir iki kısımdır: Biri yabani olandır ki kendisinden faydalanılmaz, yaprağı temizlik için (sabun gibi) kullanılmaya elverişli değildir ve yenmeyen kekremsi bir meyvesi vardır; işte buna dâl (الضَّال) adı verilir. İkincisi ise su kenarında yetişen sedirdir; meyvesi nebıktır (arabistan kirazı) ve yaprağı temizlik maddesi olarak kullanılır, hünnap ağacına benzer. Katâde şöyle demiştir: O kavmin ağaçları ağaçların en hayırlısı iken, amelleri sebebiyle Yüce Allah onları ağaçların en kötüsüne dönüştürdü; böylece onların meyve veren ağaçlarını helak etti.

وَأَنْبَتَ بَدَلَهَا الْأَرَاكَ وَالطَّرْفَاءَ وَالسِّدْرَ. الْقُشَيْرِيُّ: وَأَشْجَارُ الْبَوَادِي لَا تُسَمَّى جَنَّةً وَبُسْتَانًا وَلَكِنْ لَمَّا وَقَعَتِ الثَّانِيَةُ فِي مُقَابَلَةِ الْأُولَى أُطْلِقَ لَفْظُ الْجَنَّةِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها" [الشورى: ٤٠]. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَرْجِعَ قَوْلُهُ" قَلِيلٍ" إِلَى جُمْلَةِ ما ذكر من الخمط والأثل والسدر.

ve onların yerine erâk, ılgın ve sedir bitirdi. El-Kuşeyrî dedi ki: Çöl ağaçlarına cennet (bahçe) ve bostan adı verilmez; ancak bu ikincisi ilkinin karşılığı olarak zikredildiği için mecazen cennet (bahçe) lafzı kullanılmıştır; bu durum tıpkı Yüce Allah'ın: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Kötülüğün cezası, onun benzeri bir kötülüktür” [Şûrâ 40] buyruğuna benzer. { قَلِيلٍ } “az/birazcık” ifadesinin hamt, esl ve sedir şeklinde zikredilenlerin tamamına raci olması da muhtemeldir.

[سورة سبإ (٣٤): آية ١٧]

[Sebe Suresi (34), Ayet 17]

ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا وَهَلْ نُجازِي إِلاَّ الْكَفُورَ (١٧)

{ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا وَهَلْ نُجازِي إِلاَّ الْكَفُورَ } “Nankörlük etmeleri sebebiyle onları işte böyle cezalandırdık. Biz nankörden başkasını cezalandırır mıyız?” (17)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا) أَيْ هَذَا التَّبْدِيلُ جَزَاءُ كُفْرِهِمْ. وَمَوْضِعُ" ذلِكَ" نصب، أي جزيناهم ذلك بكفرهم. (وهل يجازى إِلَّا الْكَفُورَ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" يُجَازَى" بِيَاءٍ مَضْمُومَةٍ وَزَايٍ مَفْتُوحَةٍ،" الْكَفُورُ" رَفْعًا عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَحَفْصٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" نُجازِي" بِالنُّونِ وَكَسْرِ الزَّايِ،" الْكَفُورَ" بِالنَّصْبِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ، قَالَا: لِأَنَّ قَبْلَهُ" جَزَيْناهُمْ" وَلَمْ يَقُلْ جُوزُوا. النَّحَّاسُ: وَالْأَمْرُ فِي هَذَا وَاسِعٌ، وَالْمَعْنَى فِيهِ بَيِّنٌ، وَلَوْ قَالَ قَائِلٌ: خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى آدَمَ ﷺ مِنْ طِينٍ، وَقَالَ آخَرُ: خُلِقَ آدَمُ مِنْ طِينٍ، لَكَانَ الْمَعْنَى وَاحِدًا. مَسْأَلَةٌ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ سُؤَالٌ لَيْسَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَشَدُّ مِنْهُ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: لِمَ خَصَّ اللَّهُ تَعَالَى الْمُجَازَاةَ بِالْكَفُورِ وَلَمْ يَذْكُرْ أَصْحَابَ الْمَعَاصِي؟ فَتَكَلَّمَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا، فَقَالَ قَوْمٌ: لَيْسَ يُجَازَى بِهَذَا الْجَزَاءِ الَّذِي هُوَ الِاصْطِلَامُ وَالْإِهْلَاكُ إِلَّا مَنْ كَفَرَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يُجَازَى بِمَعْنَى يُعَاقَبُ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُؤْمِنَ يُكَفِّرُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ سَيِّئَاتَهُ، وَالْكَافِرُ يُجَازَى بِكُلِ سُوءِ عَمَلِهِ، فَالْمُؤْمِنُ يُجْزَى وَلَا يُجَازَى لِأَنَّهُ يُثَابُ. وَقَالَ طَاوُسٌ: هُوَ الْمُنَاقَشَةُ فِي الْحِسَابِ، وَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَلَا يُنَاقَشُ الْحِسَابَ. وَقَالَ قُطْرُبٌ خلاف هذا، فجهلها فِي أَهْلِ الْمَعَاصِي غَيْرِ الْكُفَّارِ، وَقَالَ: الْمَعْنَى عَلَى مَنْ كَفَرَ بِالنِّعَمِ وَعَمِلَ بِالْكَبَائِرِ. النَّحَّاسُ: وَأَوْلَى مَا قِيلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَأَجَلُّ مَا رُوِيَ فِيهَا: أَنَّ الْحَسَنَ قَالَ مِثْلًا بِمِثْلٍ. وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ

Yüce Allah'ın: { ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا } “Nankörlük etmeleri sebebiyle onları işte böyle cezalandırdık” buyruğu, "Bu değiştirme, onların inkârlarının cezasıdır" demektir. "ذلِكَ" (Zâlike) kelimesinin iraptaki yeri mansubdur; yani inkârları sebebiyle onları bununla cezalandırdık demektir. { وَهَلْ يُجَازَى إِلَّا الْكَفُورَ } “Biz nankörden başkasını cezalandırır mıyız?” [kısmına gelince,] cumhurun (çoğunluğun) kıraati; [muzari] yâ'sının ötresi ve zâ harfinin fethasıyla "يُجَازَى" (yücâzâ), "الْكَفُورُ" (el-kefûru) kelimesinin de nâib-i fâil (faili zikredilmeyen mef'ul) olarak merfû okunması şeklindedir. Ya'kûb, Hafs, Hamza ve Kisâî ise; nûn harfiyle ve zâ'nın kesresiyle "نُجازِي" (nücâzî), "الْكَفُورَ" (el-kefûra) kelimesini de mansub olarak okumuşlardır. Ebû Ubeyd ile Ebû Hâtim de bu kıraati tercih etmiş ve: "Çünkü bundan önce { جَزَيْناهُمْ } [Biz onları cezalandırdık] denilmiş, 'onlar cezalandırıldı' (cûzû) denilmemiştir" demişlerdir. en-Nehhâs şöyle der: "Bu hususta genişlik vardır ve mana gayet açıktır. Şayet bir kimse: 'Yüce Allah Âdem aleyhisselâm'ı topraktan yarattı' dese, bir diğeri de: 'Âdem topraktan yaratıldı' dese mana bir ve aynı olurdu." [MESELE]- Bu ayette, bu surede bundan daha çetin bir başkası bulunmayan bir soru yer almaktadır. O da şudur: "Yüce Allah cezalandırmayı (mücâzâtı) niçin sadece çok nankör/kâfir olana tahsis etmiş de günahkârları zikretmemiştir?" Âlimler bu hususta söz söylemişlerdir. Bir topluluk: "Kökten kazıyıp yok etme (ıstılâm) ve helak etme şeklindeki bu ceza ile ancak kâfir olan kimse cezalandırılır" demiştir. Mücâhid şöyle demiştir: "'يُجَازَى' (mücâzât olunur), 'cezalandırılır' anlamındadır. Çünkü Yüce Allah müminin günahlarını bağışlar; kâfiri ise yaptığı her kötü amelle cezalandırır. Dolayısıyla mümin karşılık görür fakat cezalandırılmaz; çünkü ona sevap verilir." Tâvûs: "Bu, hesabın kılı kırk yararcasına incelenmesidir (münâkaşa-i hisâb). Mümine gelince, onun hesabı bu şekilde incelenmez" demiştir. Kutrub ise buna muhalif bir görüş belirterek bunu kâfir olmayan günah ehli hakkında saymış ve: "Mana; nimetlere karşı nankörlük eden ve büyük günahları işleyen kimseler hakkındadır" demiştir. en-Nehhâs: "Bu ayet hakkında söylenenlerin en evlası ve bu hususta rivayet edilenlerin en yücesi, Hasen['in]: 'Misli misline [karşılık verme]' sözüdür. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in...

يَقُولُ: (مَنْ حُوسِبَ هَلَكَ) فَقُلْتُ: يَا نَبِيَّ الله، فأين قوله ﷿:" فَسَوْفَ يُحاسَبُ حِساباً يَسِيراً" [الانشقاق: ٨]؟ قَالَ: (إِنَّمَا ذَلِكَ الْعَرْضُ وَمَنْ نُوقِشَ الْحِسَابَ هَلَكَ). وَهَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ، وَشَرْحُهُ: أَنَّ الْكَافِرَ يُكَافَأُ عَلَى أَعْمَالِهِ وَيُحَاسَبُ عَلَيْهَا وَيُحْبَطُ مَا عَمِلَ مِنْ خَيْرٍ، وَيُبَيِّنُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْأَوَّلِ:" ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا" وَفِي الثَّانِي: وَهَلْ يُجَازَى إِلَّا الْكَفُورُ" وَمَعْنَى" يُجَازَى": يكافأ بكل عمل عمله، ومعنى" جَزَيْناهُمْ". وفيناهم، فَهَذَا حَقِيقَةُ اللُّغَةِ، وَإِنْ كَانَ" جَازَى" يَقَعُ بمعنى" جزى". مجازا.

şöyle buyurduğunu işittim: (Hesaba çekilen helak olur). Dedim ki: 'Ey Allah'ın Peygamberi! O halde Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { فَسَوْفَ يُحاسَبُ حِساباً يَسِيراً } “Onun hesabı kolay bir hesapla görülecektir” [İnşikâk 8] buyruğu nerede kalır?' O şöyle buyurdu: (O ancak amellerin [kula] arz edilmesidir; hesabı kılı kırk yarılarak incelenen kimse ise mutlaka helak olur). Bu, sahih bir senettir. Bunun açıklaması şudur: Kâfire amellerinin tam karşılığı verilir, onlardan hesaba çekilir ve yaptığı hayırlar boşa çıkarılır. Bunu Yüce Allah'ın önceki { ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا } “Nankörlük etmeleri sebebiyle onları işte böyle cezalandırdık” buyruğu ile ikinci olarak gelen { وَهَلْ يُجَازَى إِلَّا الْكَفُورُ } “Biz nankörden başkasını cezalandırır mıyız?” buyruğu açıklamaktadır. "Yücâzâ"nın manası: Yaptığı her amele tam karşılık verilir; "cezeynâhum"un manası ise: Karşılıklarını eksiksiz verdik demektir. Lügatteki hakiki anlam budur; gerçi "câzâ" fiili mecazen "cezâ" manasında da kullanılır.

[سورة سبإ (٣٤): آية ١٨]

[Sebe Suresi (34), Ayet 18]

وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بارَكْنا فِيها قُرىً ظاهِرَةً وَقَدَّرْنا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيها لَيالِيَ وَأَيَّاماً آمِنِينَ (١٨)

{ وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بارَكْنا فِيها قُرىً ظاهِرَةً وَقَدَّرْنا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيها لَيالِيَ وَأَيَّاماً آمِنِينَ } “Biz onlarla, kendilerine bereket verdiğimiz kasabalar arasında, birbirine bitişik kasabalar var ettik ve aralarındaki mesafeleri ölçülü kıldık. 'Buralarda geceler ve gündüzler boyu güven içinde gezip dolaşın' [dedik].” (18)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بارَكْنا فِيها قُرىً ظاهِرَةً) قَالَ الْحَسَنُ: يَعْنِي بَيْنَ الْيَمَنِ وَالشَّامِ. وَالْقُرَى الَّتِي بُورِكَ فِيهَا: الشَّامُ وَالْأُرْدُنُ وَفِلَسْطِينُ. وَالْبَرَكَةُ: قِيلَ إِنَّهَا كَانَتْ أَرْبَعَةَ آلَافٍ وَسَبْعَمِائَةِ قَرْيَةٍ بُورِكَ فِيهَا بِالشَّجَرِ وَالثَّمَرِ وَالْمَاءِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ" بارَكْنا فِيها" بِكَثْرَةِ الْعَدَدِ. (قُرىً ظاهِرَةً) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ بَيْنَ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَى" ظاهِرَةً": مُتَّصِلَةٌ عَلَى طَرِيقٍ، يَغْدُونَ فَيَقِيلُونَ فِي قَرْيَةٍ وَيَرُوحُونَ فَيَبِيتُونَ فِي قَرْيَةٍ. وَقِيلَ: كَانَ عَلَى كُلِّ مِيلٍ قَرْيَةٌ بِسُوقٍ، وَهُوَ سَبَبُ أَمْنِ الطَّرِيقِ. قَالَ الْحَسَنُ: كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَخْرُجُ مَعَهَا مِغْزَلُهَا وَعَلَى رَأْسِهَا مِكْتَلُهَا ثُمَّ تَلْتَهِي بِمِغْزَلِهَا فَلَا تَأْتِي بَيْتَهَا حَتَّى يَمْتَلِئَ مِكْتَلُهَا مِنْ كُلِّ الثِّمَارِ، فَكَانَ مَا بَيْنَ الشَّامِ وَالْيَمَنِ كَذَلِكَ. وَقِيلَ" ظاهِرَةً" أَيْ مُرْتَفِعَةً، قَالَهُ الْمُبَرِّدُ. وَقِيلَ: إِنَّمَا قِيلَ لَهَا" ظاهِرَةً" لِظُهُورِهَا، أَيْ إِذَا خَرَجَتْ عَنْ هَذِهِ ظَهَرَتْ لَكَ الْأُخْرَى، فَكَانَتْ قُرًى ظَاهِرَةً أَيْ مَعْرُوفَةً، يُقَالُ: هَذَا أَمْرٌ ظَاهِرٌ أَيْ مَعْرُوفٌ. (وَقَدَّرْنا فِيهَا السَّيْرَ) أَيْ جَعَلْنَا السَّيْرَ بَيْنَ قُرَاهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا سَيْرًا مُقَدَّرًا مِنْ مَنْزِلٍ إِلَى مَنْزِلٍ، وَمِنْ قَرْيَةٍ إِلَى قَرْيَةٍ، أَيْ جَعَلْنَا بَيْنَ كُلِّ قَرْيَتَيْنِ نِصْفَ يَوْمٍ حَتَّى يَكُونَ الْمَقِيلُ فِي قَرْيَةٍ وَالْمَبِيتُ فِي قَرْيَةٍ أُخْرَى. وَإِنَّمَا يُبَالِغُ الإنسان في السير لعدم الزاد والماء

Yüce Allah'ın: { وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بارَكْنا فِيها قُرىً ظاهِرَةً } “Biz onlarla, kendilerine bereket verdiğimiz kasabalar arasında, birbirine bitişik kasabalar var ettik” buyruğu hakkında el-Hasan: "Yani Yemen ile Şam arasında [var ettik]" demiştir. Kendilerine bereket verilen kasabalar ise Şam, Ürdün ve Filistin'dir. Bereket hakkında; bunların ağaç, meyve ve su ile kendilerine bereket ihsan edilmiş dört bin yedi yüz kasaba olduğu söylenmiştir. { بارَكْنا فِيها } “Kendilerine bereket verdiğimiz” ifadesinin sayılarının çokluğu anlamına gelmesi de muhtemeldir. { قُرىً ظاهِرَةً } “Birbirine bitişik kasabalar” hakkında İbn Abbâs: "Medine ile Şam arasını kastetmektedir" demiştir. Katâde ise şöyle demiştir: “'Zâhire'nin anlamı; bir yol üzerinde birbirine bitişik olup, sabahleyin yola çıkıp bir kasabada kaylûle (öğle istirahati) yapmaları, akşamleyin yola çıkıp diğer bir kasabada gecelemeleridir.” Şöyle de denilmiştir: Her bir milde çarşısı bulunan bir kasaba vardı; yolun emniyetli olmasının sebebi de buydu. el-Hasan şöyle demiştir: “Kadın, beraberinde iği ve başında selesi olduğu halde yola çıkar, sonra iğiyle meşgul olurdu; evine varıncaya kadar selesi her türlü meyveyle dolardı.” Şam ile Yemen arası işte böyleydi. Bir görüşe göre “zâhireten”, yüksek [kasabalar] demektir; bunu el-Müberred söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Bunlara görünürlükleri sebebiyle “zâhire” denilmiştir; yani bu kasabadan çıktığında diğeri sana görünürdü. Dolayısıyla bunlar zâhir yani bilinen kasabalardı. Nitekim “Bu zâhir (bilinen) bir iştir” denilir. { وَقَدَّرْنا فِيهَا السَّيْرَ } “Ve aralarındaki mesafeleri ölçülü kıldık” buyruğu; yani onların kasabaları ile kendilerine bereket verdiğimiz kasabalar arasındaki yolculuğu bir konaktan diğer bir konağa, bir kasabadan diğer bir kasabaya ölçülü bir yürüyüş kıldık demektir. Yani öğle istirahatinin bir kasabada, gecelemenin ise diğer bir kasabada olması için her iki kasaba arasını yarım günlük [mesafe] kıldık. İnsan ancak azık ve su bulunmadığı için

وَلِخَوْفِ الطَّرِيقِ، فَإِذَا وَجَدَ الزَّادَ وَالْأَمْنَ لَمْ يَحْمِلْ عَلَى نَفْسِهِ الْمَشَقَّةَ وَنَزَلَ أَيْنَمَا أَرَادَ. (سِيرُوا فِيها) أَيْ وَقُلْنَا لَهُمْ سِيرُوا فِيهَا، أَيْ فِي هَذِهِ الْمَسَافَةِ فَهُوَ أَمْرُ تَمْكِينٍ، أَيْ كَانُوا يَسِيرُونَ فِيهَا إِلَى مَقَاصِدِهِمْ إِذَا أَرَادُوا آمِنِينَ، فَهُوَ أَمْرٌ بِمَعْنَى الْخَبَرِ، وَفِيهِ إضمار القول. (لَيالِيَ وَأَيَّاماً) ظَرْفَانِ" آمِنِينَ" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. وَقَالَ:" لَيالِيَ وَأَيَّاماً" بِلَفْظِ النَّكِرَةِ تَنْبِيهًا عَلَى قِصَرِ أَسْفَارِهِمْ، أَيْ كَانُوا لَا يَحْتَاجُونَ إِلَى طُولِ السَّفَرِ لِوُجُودِ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ. قَالَ قَتَادَةُ: كَانُوا يَسِيرُونَ غَيْرَ خَائِفِينَ وَلَا جِيَاعٍ وَلَا ظِمَاءٍ، وَكَانُوا يَسِيرُونَ مَسِيرَةَ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فِي أَمَانٍ لَا يُحَرِّكُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَلَوْ لَقِيَ الرَّجُلُ قاتل أبيه لا يحركه.

ve yol korkusu sebebiyle hızlı yürümeye/yolculukta aşırıya kaçmaya mecbur kalır; azığı ve güvenliği bulduğu zaman ise nefsine meşakkat yüklemez ve dilediği yerde konaklar. { سِيرُوا فِيها } “Buralarda gezip dolaşın” yani biz onlara bu mesafede yürüyün dedik; bu bir imkân sağlama emridir; yani diledikleri zaman oralarda hedeflerine güven içinde yürürlerdi. Dolayısıyla bu, haber manasında bir emir olup içinde 'kavl' (söz) takdiri bulunmaktadır. { لَيالِيَ وَأَيَّاماً } “geceler ve gündüzler boyu” zarftırlar. { آمِنِينَ } “güven içinde” lafzı ise hal olarak nasbedilmiştir. Yolculuklarının kısalığına dikkat çekmek üzere "leyâliye ve eyyâmen" kelimelerini nekre (belirsiz) olarak zikretmiştir; yani ihtiyaç duydukları şeyler mevcut olduğu için uzun yolculuklara ihtiyaç duymazlardı. Katâde dedi ki: Korkusuzca, açlık ve susuzluk çekmeksizin yol alırlardı; dört aylık mesafeyi tam bir emniyet içinde yürürler, hiçbiri diğerine dokunmazdı; hatta bir adam babasının katiliyle karşılaşsa bile ona dokunmazdı.

[سورة سبإ (٣٤): آية ١٩]

[Sebe Suresi (34), Ayet 19]

فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (١٩)

{ فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } “Onlar ise: 'Rabbimiz! Seferlerimizin arasını uzaklaştır' dediler ve kendilerine zulmettiler. Biz de onları dillere destan kıldık ve darmadağın ettik. Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır.” (19)

قوله تعالى: (فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا) لَمَّا بَطِرُوا وَطَغَوْا وَسَئِمُوا الرَّاحَةَ وَلَمْ يَصْبِرُوا عَلَى الْعَافِيَةِ تَمَنَّوْا طُولَ الْأَسْفَارِ وَالْكَدْحَ فِي الْمَعِيشَةِ، كَقَوْلِ بَنِي إِسْرَائِيلَ:" فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها" [البقرة: ٦١] الْآيَةَ. وَكَالنَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ حِينَ قَالَ:" اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ" [الأنفال: ٣٢] فَأَجَابَهُ اللَّهُ ﵎، وَقُتِلَ يَوْمَ بَدْرٍ بِالسَّيْفِ صَبْرًا، فَكَذَلِكَ هَؤُلَاءِ تَبَدَّدُوا فِي الدُّنْيَا وَمُزِّقُوا كُلَّ مُمَزَّقٍ، وَجُعِلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الشَّامِ فَلَوَاتٌ وَمَفَاوِزُ يَرْكَبُونَ فِيهَا الرَّوَاحِلَ وَيَتَزَوَّدُونَ الْأَزْوَادَ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" رَبَّنا" بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهُ نِدَاءٌ مُضَافٌ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ لِأَنَّهُ مَفْعُولٌ بِهِ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ: نَادَيْتُ وَدَعَوْتُ." باعِدْ" سَأَلُوا الْمُبَاعَدَةَ فِي أَسْفَارِهِمْ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَهِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ:" رَبَّنا" كَذَلِكَ عَلَى الدُّعَاءِ" بَعِّدْ" مِنَ التَّبْعِيدِ. النَّحَّاسُ: وَبَاعِدْ وَبَعِّدْ وَاحِدٌ فِي الْمَعْنَى، كَمَا تَقُولُ: قَارِبْ وقرب. وقرا أبو صالح ومحمد بن الحنفية وأبو العالية ونصر بن عاصم

Yüce Allah'ın: { فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا } “Onlar ise: 'Rabbimiz! Seferlerimizin arasını uzaklaştır' dediler” buyruğudur. Şımarıp azdıklarında, rahatlıktan usandıklarında ve afiyete sabredemediklerinde, uzun yolculukları ve maişet temininde zahmet çekmeyi temenni ettiler; nitekim İsrâiloğullarının: { فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها } “Bizim için Rabbine dua et de bize yerin bitirdiği sebzesinden... çıkarsın” [el-Bakara 2/61] ayeti[ndeki sözleri] gibi. Ve Nadr b. el-Hâris'in: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ } “Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından [gelen] hak ise üzerimize gökten taş yağdır” [el-Enfâl 8/32] dediği gibi. Yüce Allah da onun bu duasına icabet etti ve o, Bedir günü kılıçla sabren öldürüldü. İşte bunlar da tıpkı böylece dünyada darmadağın edildiler ve paramparça kılındılar; kendileriyle Şam arasında binitlere binecekleri ve yanlarına azık alacakları ıssız çöller ve sahralar meydana getirildi. Cumhurun kıraati, muzaf münada olması hasebiyle nasb ile "Rabbena" (رَبَّنا) şeklindedir. Mansub olması ise mef'ûlün bih olmasındandır; çünkü [nidanın] anlamı: 'Niyaz ettim ve dua ettim' demektir. "Bâid" (باعِدْ) ile seferlerinde uzaklık talebinde bulunmuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Muhaysın ve İbn Âmir'den rivayetle Hişâm da aynı şekilde dua üzere teb'îd (uzaklaştırmak) kökünden "ba''id" (بَعِّدْ) şeklinde okumuşlardır. en-Nehhâs şöyle der: 'Bâid (بَاعِدْ) ve ba''id (بَعِّدْ) anlam bakımından birdir; nitekim senin: Kârib (قَارِبْ) ve karrib (قَرِّبْ - yaklaştır) demen gibidir.' Ebû Sâlih, Muhammed b. el-Hanefiyye, Ebü'l-Âliye ve Nasr b. Âsım ise...

وَيَعْقُوبُ، وَيُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:" رَبَّنا" رَفْعًا" بَاعَدَ" بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَالدَّالِ عَلَى الْخَبَرِ، تَقْدِيرُهُ: لَقَدْ بَاعَدَ رَبُّنَا بَيْنَ أَسْفَارِنَا، كَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: قَرَّبْنَا لَهُمْ أَسْفَارَهُمْ فَقَالُوا أَشَرًا وَبَطَرًا: لَقَدْ بُوعِدَتْ عَلَيْنَا أَسْفَارُنَا. وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو حَاتِمٍ قَالَ: لِأَنَّهُمْ مَا طَلَبُوا التَّبْعِيدَ إِنَّمَا طَلَبُوا أَقْرَبَ مِنْ ذَلِكَ الْقُرْبِ بَطَرًا وَعَجَبًا مَعَ كُفْرِهِمْ. وَقِرَاءَةُ يَحْيَى بْنِ يَعْمُرَ وَعِيسَى بْنِ عُمَرَ وَتُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" رَبَّنَا بَعِّدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا" بِشَدِّ الْعَيْنِ مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ، وَفَسَّرَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ: شَكَوْا أَنَّ رَبَّهُمْ بَاعَدَ بَيْنَ أَسْفَارِهِمْ. وَقِرَاءَةُ سَعِيدِ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ أَخِي الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ" رَبَّنَا بَعِّدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا." رَبَّنا" نِدَاءٌ مُضَافٌ، ثُمَّ أَخْبَرُوا بَعْدَ ذَلِكَ فَقَالُوا:" بَعُدَ بَيْنُ أَسْفَارِنَا" وَرُفِعَ" بَيْنُ" بِالْفِعْلِ، أَيْ، بَعُدَ مَا يَتَّصِلُ بِأَسْفَارِنَا. وَرَوَى الْفَرَّاءُ وَأَبُو إِسْحَاقُ قِرَاءَةً سَادِسَةً مِثْلَ الَّتِي قَبْلَهَا فِي ضَمِّ الْعَيْنِ إِلَّا أَنَّكَ تَنْصِبُ" بَيْنَ" عَلَى ظَرْفٍ، وَتَقْدِيرُهُ فِي الْعَرَبِيَّةِ: بَعُدَ سَيْرُنَا بَيْنَ أَسْفَارِنَا. النَّحَّاسُ: وَهَذِهِ الْقِرَاءَاتُ إِذَا اخْتَلَفَتْ مَعَانِيهَا لَمْ يَجُزْ أَنْ يُقَالَ إِحْدَاهَا أَجْوَدُ مِنَ الْأُخْرَى، كَمَا لَا يُقَالُ ذَلِكَ فِي أَخْبَارِ الْآحَادِ إِذَا اخْتَلَفَتْ مَعَانِيهَا، وَلَكِنْ خُبِّرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ دَعَوْا رَبَّهُمْ أَنْ يُبْعِدَ بَيْنَ أَسْفَارِهِمْ بَطَرًا وَأَشَرًا، وَخُبِّرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ لَمَّا فُعِلَ ذَلِكَ بِهِمْ خَبَّرُوا بِهِ وَشَكَوْا، كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ. (وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ) أَيْ بِكُفْرِهِمْ (فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ) أَيْ يُتَحَدَّثُ بِأَخْبَارِهِمْ، وَتَقْدِيرُهُ فِي الْعَرَبِيَّةِ: ذَوِي أَحَادِيثَ. (وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ) أَيْ لَمَّا لَحِقَهُمْ مَا لَحِقَهُمْ تَفَرَّقُوا وَتَمَزَّقُوا. قَالَ الشَّعْبِيُّ: فَلَحِقَتِ الْأَنْصَارُ بِيَثْرِبَ، وَغَسَّانُ بِالشَّامِ، وَالْأَسْدُ بِعُمَانَ، وَخُزَاعَةُ بِتِهَامَةَ، وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَضْرِبُ بِهِمُ الْمَثَلَ فَتَقُولُ: تَفَرَّقُوا أَيْدِي سَبَأٍ وَأَيَادِي سَبَأٍ، أَيْ مَذَاهِبَ سَبَأٍ وَطُرُقَهَا. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ) الصَّبَّارُ الَّذِي يَصْبِرُ عَنِ الْمَعَاصِي، وَهُوَ تَكْثِيرُ صَابِرٍ يُمْدَحُ بِهَذَا الِاسْمِ. فَإِنْ أَرَدْتَ أَنَّهُ صَبَرَ عَنِ الْمَعْصِيَةِ لَمْ يُسْتَعْمَلْ فِيهِ إِلَّا" صَبَّارٍ" عَنْ كَذَا." شَكُورٍ" لِنِعَمِهِ، وَقَدْ مضى هذا المعنى في" البقرة".

Ya'kûb ve İbn Abbas'tan rivayetle: Haber kabilinden olmak üzere ref ile "Rabbunâ" (رَبَّنا) ve ayn ile dâl harflerinin fethasıyla "bâade" (بَاعَدَ) şeklinde okumuşlardır. Bunun takdiri: 'Rabbimiz seferlerimizin arasını uzaklaştırdı' demektir. Sanki Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: 'Biz onların seferlerini yakın kıldık; onlar ise şımarıklık ve azgınlıkla: Seferlerimiz bize pek uzak kılındı dediler.' Ebû Hâtim bu kıraati tercih etmiş ve şöyle demiştir: Çünkü onlar uzaklaştırma talep etmediler; bilakis küfürleriyle birlikte şımarıklık ve kibirlerinden ötürü bu yakınlıktan daha da yakınını istediler. Yahyâ b. Ya'mer ve Îsâ b. Ömer'in kıraati -ki İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir- elifsiz ve ayn harfinin şeddesiyle "Rabbunâ ba''ade beyne esfârinâ" (رَبَّنَا بَعَّدَ بَيْنَ أَسْفَارِنَا) şeklindedir; İbn Abbas bunu tefsir ederek: 'Rablerinin seferlerinin arasını uzaklaştırdığından şikâyet ettiler' demiştir. Hasan-ı Basrî'nin kardeşi Saîd b. Ebi'l-Hasan'ın kıraatinde ise: "Rabbenâ ba'ude beynü esfârinâ" şeklindedir; "Rabbenâ" muzaf münâdâdır, sonra haber vererek "ba'ude beynü esfârinâ" demişlerdir ve "beynü" kelimesi fiil sebebiyle ref kılınmıştır, yani 'seferlerimize bitişik olan şeyler uzaklaştı' [demişlerdir]. El-Ferrâ ve Ebû İshak, bir önceki gibi ayn harfinin dammesiyle ancak "beyne" lafzını zarf olarak nasbetmek suretiyle altıncı bir kıraat rivayet etmişlerdir; bunun Arap dilindeki takdiri: 'Seferlerimiz arasındaki yürüyüşümüz uzadı' şeklindedir. En-Nahhâs dedi ki: Bu kıraatlerin manaları farklı olduğunda, tıpkı manaları farklı olan ahad haberlerde birinin diğerinden daha üstün olduğu söylenemeyeceği gibi burada da birinin diğerinden daha üstün olduğu söylenemez. Fakat onlardan bir kısmının şımarıklık ve taşkınlıkla Rablerinden seferlerinin arasını uzaklaştırmasını istedikleri haber verilmiş; diğer bir kısmının ise başlarına bu iş geldiğinde bunu haber verip İbn Abbas'ın dediği gibi şikâyette bulundukları bildirilmiştir. { وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “ve kendilerine zulmettiler” yani küfürleri sebebiyle [zulmettiler]. { فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ } “Biz de onları dillere destan kıldık” yani haberleri dillerde dolaşır kıldık; bunun Arapça'daki takdiri: 'Kendilerinden bahsedilen ibretlik destanlar kıldık' demektir. { وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ } “ve darmadağın ettik” yani başlarına gelen o felaket gelince ayrılıp darmadağın oldular. Eş-Şa'bî dedi ki: Ensâr Yesrib'e (Medine'ye), Gassân Şam'a, Ezd Umman'a, Huzâa da Tihâme'ye yerleşti. Araplar onlar hakkında darb-ı mesel vurarak: 'Tefarraku eydî sebe' ve eyâdiye sebe' (Sebe'nin yolları ve kolları gibi darmadağın oldular) derlerdi. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } “Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır.” Sabbâr: Günahlardan çokça sakınıp sabreden kimsedir; bu isimle övülen 'sâbir' (sabreden) kelimesinin mübalağa kalıbıdır. Eğer onun günaha karşı sabrettiğini kastedeceksen bu kelime ancak 'şuna karşı sabbâr' şeklinde kullanılır. Şekûr: O'nun nimetlerine çokça şükreden kimsedir; bu anlam Bakara sûresinde geçmişti.

[سورة سبإ (٣٤): آية ٢٠]

[Sebe Suresi (34), Ayet 20]

وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٠)

{ وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun İblis, onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı da müminlerden bir grup hariç hepsi ona uydular.” (20)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ) فِيهِ أَرْبَعُ قِرَاءَاتٍ: قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَيُرْوَى عَنْ مُجَاهِدٍ،" وَلَقَدْ صَدَقَ عَلَيْهِمْ" بِالتَّخْفِيفِ" إِبْلِيسُ" بِالرَّفْعِ" ظَنَّهُ" بِالنَّصْبِ، أَيْ فِي ظَنِّهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهُوَ عَلَى الْمَصْدَرِ أَيْ صَدَقَ عَلَيْهِمْ ظَنًّا ظَنُّهُ إِذْ صَدَقَ فِي ظَنِّهِ، فَنُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ أَوْ عَلَى الظَّرْفِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ:" ظَنَّهُ" نُصِبَ لِأَنَّهُ مَفْعُولٌ بِهِ، أَيْ صَدَقَ الظَّنُّ الَّذِي ظَنَّهُ إِذْ قَالَ:" لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ" [الأعراف: ١٦] وقال:" لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ" [الحجر: ٣٩]، وَيَجُوزُ تَعْدِيَةُ الصِّدْقِ إِلَى الْمَفْعُولِ بِهِ، وَيُقَالُ: صَدَقَ الْحَدِيثَ، أَيْ فِي الْحَدِيثِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" صَدَّقَ" بِالتَّشْدِيدِ" ظَنَّهُ" بِالنَّصْبِ بِوُقُوعِ الْفِعْلِ عَلَيْهِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: ظَنَّ ظَنًّا فَكَانَ كَمَا ظَنَّ فَصَدَّقَ ظَنَّهُ. وَقَرَأَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ وأبو الهجهاج " صَدَقَ عَلَيْهِمْ" بِالتَّخْفِيفِ" إِبْلِيسَ" بِالنَّصْبِ" ظَنُّهُ" بِالرَّفْعِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: لَا وَجْهَ لِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ عِنْدِي، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَقَدْ أَجَازَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ الْفَرَّاءُ وَذَكَرَهَا الزَّجَّاجُ وَجَعَلَ الظَّنَّ فَاعِلَ" صَدَّقَ"" إِبْلِيسَ" مَفْعُولٌ بِهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ إِبْلِيسَ سَوَّلَ لَهُ ظَنُّهُ فِيهِمْ شَيْئًا فَصَدَقَ ظَنُّهُ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ ظَنُّ إِبْلِيسَ. وَ" عَلَى" مُتَعَلِّقَةٌ بِ" صَدَّقَ"، كَمَا تَقُولُ: صَدَقْتُ عَلَيْكَ فِيمَا ظَنَنْتُهُ بِكَ، وَلَا تَتَعَلَّقُ بالظن لاستحالة تقدم شي مِنَ الصِّلَةِ عَلَى الْمَوْصُولِ. وَالْقِرَاءَةُ الرَّابِعَةُ:" وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ" بِرَفْعِ إِبْلِيسَ وَالظَّنِّ، مَعَ التَّخْفِيفِ فِي" صَدَّقَ" عَلَى أَنْ يَكُونَ ظَنُّهُ بَدَلًا مِنْ إِبْلِيسُ وَهُوَ بَدَل الِاشْتِمَالِ. ثُمَّ قِيلَ: هَذَا فِي أَهْلِ سَبَأٍ، أَيْ كَفَرُوا وَغَيَّرُوا وَبَدَّلُوا بَعْدَ أَنْ كَانُوا مُسْلِمِينَ إِلَّا قَوْمًا مِنْهُمْ آمَنُوا بِرُسُلِهِمْ. وَقِيلَ: هَذَا عَامٌّ، أَيْ صَدَّقَ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ عَلَى النَّاسِ كُلِّهِمْ إِلَّا مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ تَعَالَى، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَمَّا أُهْبِطَ آدَمُ ﵇ مِنَ الْجَنَّةِ وَمَعَهُ حَوَّاءُ وَهَبَطَ إِبْلِيسُ قَالَ إِبْلِيسُ: أَمَا إِذْ أَصَبْتُ مِنَ الْأَبَوَيْنِ مَا أَصَبْتُ فَالذُّرِّيَّةُ أَضْعَفُ وَأَضْعَفُ! فَكَانَ ذَلِكَ ظَنًّا مِنْ إِبْلِيسَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ إِبْلِيسَ قَالَ: خُلِقْتُ مِنْ نَارٍ وَخُلِقَ آدم من طين

Yüce Allah'ın: (وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ) “Andolsun İblis, onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı” buyruğunda dört kıraat vardır: Ebû Ca'fer, Şeybe, Nâfi', Ebû Amr, İbn Kesîr, İbn Âmir ve Mücâhid'den rivayetle: "وَلَقَدْ صَدَقَ عَلَيْهِمْ" [fiil] şeddesiz, "إِبْلِيسُ" ref ile ve "ظَنَّهُ" nasb ile okunmuştur; yani zannında [doğru çıktı]. ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Bu masdar konumundadır; yani zannında doğru çıktığı zaman 'onlar hakkında öyle bir zanla doğru çıktı ki...' demektir. Dolayısıyla masdar veya zarf olarak mansub kılınmıştır." Ebû Ali ise şöyle demiştir: "'ظَنَّهُ' kelimesi mef'ûlün bih (nesne) olduğu için mansub kılınmıştır; yani: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “(Onları saptırmak için) mutlaka senin dosdoğru yolun üzerinde oturacağım” [A'râf 16] ve { لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Onların hepsini mutlaka azdıracağım” [Hicr 39] dediği vakit [kurduğu] o zannı doğru çıkardı. 'Sadaka' (صَدَقَ) fiilinin mef'ûlün bihe geçişli kılınması caizdir; nitekim 'صَدَقَ الْحَدِيثَ' (sözü doğru söyledi / sözünde doğru çıktı) denilir." İbn Abbâs, Yahyâ b. Vessâb, el-A'meş, Âsım, Hamza ve el-Kisâî ise: "صَدَّقَ" şeddeli, "ظَنَّهُ" ise fiilin üzerine vaki olması sebebiyle [mef'ûl olarak] nasb ile okumuşlardır. Mücâhid şöyle demiştir: "Bir zanda bulundu ve zannettiği gibi oldu; böylece zannını gerçekleştirdi (doğru çıkardı)." Ca'fer b. Muhammed ve Ebü'l-Hechâc ise: "صَدَقَ عَلَيْهِمْ" şeddesiz, "إِبْلِيسَ" nasb ile ve "ظَنُّهُ" ref ile okumuşlardır. Ebû Hâtim şöyle demiştir: "Bana göre bu kıraatin bir vechi (tutarlı açıklaması) yoktur, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir." el-Ferrâ ise bu kıraati caiz görmüş, ez-Zeccâc da bunu zikrederek "ez-Zan" kelimesini "صَدَقَ" fiilinin fâili (öznesi), "İblîs" kelimesini de mef'ûlü (nesnesi) kılmıştır. Manası şudur: İblis'in zannı onlar hakkında kendisine bir şeyi fısıldayıp süsledi ve zannı doğru çıktı. Sanki şöyle buyurmuş gibidir: 'Andolsun İblis'in zannı onlar hakkında doğru çıktı.' 'عَلَى' (üzerine/hakkında) harf-i cerri 'صَدَّقَ' fiiline taalluk eder (bağlıdır); nitekim: 'Senin hakkında zannettiğim şeyde sana doğru çıktım (zannım doğru çıktı)' demen gibidir. Sıla cümlesinden herhangi bir unsurun mevsulün önüne geçmesi imkânsız olduğu için [bu cer tamlaması] 'ez-Zan' kelimesine taalluk etmez. Dördüncü kıraat ise: 'صَدَقَ' lafzında şeddesiz oluşla birlikte 'إِبْلِيسُ' ve 'ظَنُّهُ' kelimelerinin her ikisinin ref'i ile 'وَلَقَدْ صَدَقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنُّهُ' şeklindedir; bu takdirde 'ظَنُّهُ' kelimesi 'إِبْلِيسُ' kelimesinden bedel olur ki bu da bedel-i iştimaldir. Daha sonra şöyle denilmiştir: Bu [ifade] Sebe halkı hakkındadır; yani onlar Müslümanken -peygamberlerine iman eden bir grup hariç- küfre saptılar, [durumlarını] değiştirdiler ve başkalaştırdılar. Şöyle de denilmiştir: Bu [ifade] umumidir; yani İblis, Allah Teâlâ'ya itaat edenler müstesna bütün insanlar hakkındaki zannını doğru çıkarmıştır; bunu Mücâhid söylemiştir. el-Hasan şöyle demiştir: Âdem aleyhisselâm yanında Havvâ ile birlikte cennetten indirildiğinde ve İblis de indirildiğinde, İblis şöyle dedi: 'Ben ana babalarına bu yaptıklarımı yaptıktan sonra nesilleri çok daha zayıftır!' İşte bu, İblis'in bir zannı idi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ } “Andolsun İblis, onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı” ayetini indirdi. İbn Abbâs da şöyle demiştir: İblis dedi ki: 'Ben ateşten yaratıldım, Âdem ise çamurdan yaratıldı;

والنار تحرق كل شي" لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا" [الاسراء: ٦٢] فَصَدَّقَ ظَنَّهُ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: إِنَّ إِبْلِيسَ قَالَ يَا رَبِّ أَرَأَيْتَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَرَّمْتَهُمْ وَشَرَّفْتَهُمْ وَفَضَّلْتَهُمْ عَلَيَّ لَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ، ظَنًّا مِنْهُ فَصَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّهُ ظَنَّ أَنَّهُ إِنْ أَغْوَاهُمْ أَجَابُوهُ وَإِنْ أَضَلَّهُمْ أَطَاعُوهُ، فَصَدَّقَ ظَنَّهُ." فَاتَّبَعُوهُ" قال الحسن: ما ضربهم بسوط وَلَا بِعَصًا وَإِنَّمَا ظَنَّ ظَنًّا فَكَانَ كَمَا ظَنَّ بِوَسْوَسَتِهِ. (إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) نُصِبَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ، وَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُ يُرَادُ بِهِ بَعْضُ الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ يُذْنِبُ وَيَنْقَادُ لِإِبْلِيسَ فِي بَعْضِ الْمَعَاصِي، أَيْ مَا سَلِمَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَيْضًا إِلَّا فَرِيقٌ وَهُوَ الْمَعْنِيُّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ" [الحجر: ٤٢]. فَأَمَّا ابْنُ عَبَّاسٍ فَعَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ كُلُّهُمْ، فَ"- مِنَ" عَلَى هَذَا لِلتَّبْيِينِ لَا لِلتَّبْعِيضِ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ عَلِمَ إِبْلِيسُ صِدْقَ ظَنِّهِ وَهُوَ لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ؟ قِيلَ لَهُ: لَمَّا نُفِّذَ لَهُ فِي آدَمَ مَا نُفِّذَ غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّهُ يُنَفَّذُ لَهُ مِثْلُ ذَلِكَ فِي ذُرِّيَّتِهِ، وَقَدْ وَقَعَ لَهُ تَحْقِيقُ مَا ظَنَّ. وَجَوَابٌ آخَرُ وَهُوَ مَا أُجِيبَ مِنْ قَوْلُهُ تَعَالَى" وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ" [الاسراء: ٦٤] فَأُعْطِيَ الْقُوَّةَ وَالِاسْتِطَاعَةَ، فَظَنَّ أَنَّهُ يَمْلِكُهُمْ كُلَّهُمْ بِذَلِكَ، فَلَمَّا رَأَى أَنَّهُ تَابَ عَلَى آدَمَ وَأَنَّهُ سَيَكُونُ لَهُ نَسْلٌ يَتَّبِعُونَهُ إِلَى الْجَنَّةِ وَقَالَ:" إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ" [الحجر: ٤٢] عَلِمَ أَنَّ لَهُ تَبَعًا وَلِآدَمَ تَبَعًا، فَظَنَّ أَنَّ تَبَعَهُ أَكْثَرُ مِنْ تَبَعِ آدَمَ، لِمَا وُضِعَ فِي يَدَيْهِ مِنْ سُلْطَانِ الشَّهَوَاتِ، وَوُضِعَتِ الشَّهَوَاتُ فِي أَجْوَافِ الْآدَمِيِّينَ، فَخَرَجَ عَلَى مَا ظَنَّ حَيْثُ نَفَخَ فِيهِمْ وَزَيَّنَ فِي أَعْيُنِهِمْ تِلْكَ الشَّهَوَاتِ، وَمَدَّهُمْ إِلَيْهَا بِالْأَمَانِيِّ وَالْخَدَائِعِ، فَصَدَّقَ عليهم الظن الذي ظنه، والله أعلم.

ateş ise her şeyi yakar; { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا } “Pek azı müstesna, onun neslini mutlaka buyruğum altına alacağım” [İsrâ 62]' dedi ve böylece onlar hakkındaki zannını gerçekleştirdi. Zeyd b. Eslem dedi ki: İblis: 'Ey Rabbim! Bana üstün kıldığın, şereflendirdiğin ve benden faziletli kıldığın şu kimseleri gördün mü? Onların çoğunu şükredici bulamayacaksın' demişti; bu onun bir zannı idi ve İblis onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı. El-Kelbî dedi ki: O, şayet kendilerini saptırırsa kendisine uyacaklarını, yoldan çıkarırsa itaat edeceklerini zannetti ve zannını gerçekleştirdi. { فَاتَّبَعُوهُ } “hepsi ona uydular” buyruğu hakkında Hasan: Onlara ne bir kırbaçla ne de bir sopayla vurdu; sadece bir zanda bulundu ve vesvesesi sayesinde zannettiği gibi oldu, dedi. { إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “müminlerden bir grup hariç” lafzı istisna olarak nasbedilmiştir; bunda iki görüş vardır: Birincisi, bununla müminlerin bir kısmının kastedildiğidir; çünkü müminlerin birçoğu günah işler ve bazı günahlarda İblis'e boyun eğer; yani müminlerden dahi ancak bir fırka selamette kalabilmiştir ki onlar Yüce Allah'ın: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” [Hicr 42] buyruğu ile kastedilenlerdir. İbn Abbas'tan nakledildiğine göre ise o şöyle demiştir: Onlar müminlerin tamamıdır; buna göre "min" (مِنْ) harfi teb'îz (kısım bildirme) için değil, tebyîn (açıklama) içindir. Şayet: 'Gaybı bilmediği halde İblis zannının doğruluğunu nasıl bildi?' denilirse, ona şöyle cevap verilir: Âdem hakkında gerçekleştirdiği şey tahakkuk edince, benzerini onun soyu üzerinde de gerçekleştireceği zannı ona galip geldi ve nitekim zannettiği şey vaki oldu. Bir diğer cevap da şudur: Yüce Allah'ın: { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ } “Onlardan gücünün yettiği kimseleri sesinle yerinden oynat; süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine çullan” [İsrâ 64] buyruğundan anlaşıldığı üzere kendisine bu güç ve imkân verildi; o da bu vesileyle hepsine hâkim olabileceğini zannetti. Âdem'in tövbesinin kabul edildiğini ve cennete doğru onun izinden gidecek bir neslinin olacağını görüp de [Allah'ın]: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ } “Sana uyan azgınlar müstesna, kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” [Hicr 42] buyurduğunu işitince kendisinin de tâbilerinin olacağını, Âdem'in de tâbilerinin olacağını bildi. Elinin altına şehvetler hâkimiyeti verildiği ve insanların içine de bu şehvetler yerleştirildiği için kendi tâbilerinin Âdem'inkilerden daha çok olacağını zannetti. Onlara vesvese verip o şehvetleri gözlerinde süslediğinde ve onları kuruntular ve hilelerle bunlara sevk ettiğinde iş zannettiği gibi neticelendi; böylece onlar hakkında zannettiği zannı doğrulamış oldu. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة سبإ (٣٤): آية ٢١]

[Sebe Suresi (34), Ayet 21]

وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِي شَكٍّ وَرَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٢١)

{ وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِي شَكٍّ وَرَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ } “Oysa onun, onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu. Ancak ahirete inanan kimseyi, ondan şüphe içinde olandan ayırt edip bilelim diye [buna izin verdik]. Rabbin her şeyi hakkıyla gözetleyip koruyandır.” (21)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ) أَيْ لَمْ يَقْهَرْهُمْ إِبْلِيسُ عَلَى الْكُفْرِ، وَإِنَّمَا كَانَ مِنْهُ الدُّعَاءُ وَالتَّزْيِينُ. وَالسُّلْطَانُ: الْقُوَّةُ. وَقِيلَ الْحُجَّةُ، أَيْ لَمْ تَكُنْ لَهُ حُجَّةٌ يستتبعهم

Yüce Allah'ın: { وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ } “Oysa onun, onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu” buyruğu; yani İblis onları küfre zorlamış değildi, ondan [gelen] sadece bir çağrı ve [batılı] süsleyip güzel göstermekti. es-Sultân: Güç demektir. Hüccet (kesin delil) olduğu da söylenmiştir; yani kendilerini peşinden sürükleyeceği bir delili

بِهَا، وَإِنَّمَا اتَّبَعُوهُ بِشَهْوَةٍ وَتَقْلِيدٍ وَهَوَى نَفْسٍ، لَا عَنْ حُجَّةٍ وَدَلِيلٍ. (إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ) يُرِيدُ عِلْمَ الشَّهَادَةِ الَّذِي يَقَعُ بِهِ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ، فَأَمَّا الْغَيْبُ فَقَدْ عَلِمَهُ ﵎. وَمَذْهَبُ الْفَرَّاءِ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: إِلَّا لِنَعْلَمَ ذَلِكَ عِنْدَكُمْ، كَمَا قَالَ:" أَيْنَ شُرَكائِيَ" [النحل: ٢٧]، عَلَى قَوْلِكُمْ وَعِنْدَكُمْ، وَلَيْسَ قَوْلُهُ:" إِلَّا لِنَعْلَمَ" جَوَابَ" وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ" فِي ظَاهِرِهِ إِنَّمَا هُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى، أَيْ وَمَا جَعَلْنَا لَهُ سُلْطَانًا إِلَّا لِنَعْلَمَ، فَالِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ، أَيْ لَا سُلْطَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ وَلَكِنَّا ابْتَلَيْنَاهُمْ بِوَسْوَسَتِهِ لِنَعْلَمَ، فَ"- إِلَّا" بِمَعْنَى لَكِنْ. وَقِيلَ هُوَ مُتَّصِلٌ، أَيْ مَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ، غَيْرَ أَنَّا سَلَّطْنَاهُ عَلَيْهِمْ لِيَتِمَّ الِابْتِلَاءُ. وَقِيلَ:" كانَ" زَائِدَةٌ، أَيْ وَمَا لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ، كَقَوْلِهِ:" كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ" [آل عمران: ١١٠] أَيْ أَنْتُمْ خَيْرُ أُمَّةٍ. وَقِيلَ: لَمَّا اتَّصَلَ طَرَفٌ مِنْهُ بِقِصَّةِ سَبَأٍ قَالَ: وَمَا كَانَ لِإِبْلِيسَ عَلَى أُولَئِكَ الْكُفَّارِ مِنْ سُلْطَانٍ. وَقِيلَ: وَمَا كَانَ لَهُ فِي قَضَائِنَا السَّابِقِ سُلْطَانٌ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ:" إِلَّا لِنَعْلَمَ" إِلَّا لِنُظْهِرَ، وَهُوَ كَمَا تَقُولُ: النَّارُ تُحْرِقُ الْحَطَبَ، فَيَقُولُ آخَرُ لَا بَلِ الْحَطَبُ يُحْرِقُ النَّارَ، فَيَقُولُ الْأَوَّلُ تَعَالَ حَتَّى نُجَرِّبَ النَّارَ وَالْحَطَبَ لِنَعْلَمَ أَيُّهُمَا يُحْرِقُ صَاحِبَهُ، أَيْ لِنُظْهِرَ ذَلِكَ وَإِنْ كَانَ مَعْلُومًا لَهُمْ ذَلِكَ. وَقِيلَ: إِلَّا لِتَعْلَمُوا أَنْتُمْ. وَقِيلَ: أَيْ لِيَعْلَمَ أَوْلِيَاؤُنَا وَالْمَلَائِكَةُ، كَقَوْلِهِ:" إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ" [المائدة: ٣٣] أَيْ يُحَارِبُونَ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ. وَقِيلَ: أَيْ لِيَمِيزَ، كَقَوْلِهِ:" لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ" [الأنفال: ٣٧] وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْبَقَرَةِ" وَغَيْرِهَا. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ" إِلَّا لِيُعْلَمَ" عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. (وَرَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ) أي أنه عالم بكل شي. وقيل: يحفظ كل شي على العبد حتى يجازيه عليه.

yoktu; onlar bir hüccet ve delile dayanarak değil, sırf arzu, taklit ve nefislerinin hevası sebebiyle ona uydular. { إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ } “Ancak ahirete inanan kimseyi ... bilelim diye” buyruğu; kendisiyle sevap ve cezanın vaki olduğu müşâhede ilmini murad etmektedir; gayba gelince Allah celle ve alâ onu ezelden bilmektedir. El-Ferrâ'nın mezhebine göre mana şöyledir: 'Tıpkı { أَيْنَ شُرَكائِيَ } “Hani nerede ortaklarım?” [Nahl 27] ayetinde sizin iddianıza ve zannınıza göre denildiği gibi, bunu sizin açınızdan bilelim/açığa çıkaralım diye'. { إِلَّا لِنَعْلَمَ } “bilelim diye” ifadesi zâhirde { وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ } cümlesinin cevabı değildir; ancak anlama hamledilmiştir; yani 'ancak bilelim diye ona bir güç/hâkimiyet verdik'. Dolayısıyla bu istisna munkatıdır; yani onun onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktur, fakat bilelim diye onları onun vesvesesiyle imtihan ettik demektir; binaenaleyh "illâ" (إِلَّا), "lâkin" (ancak/fakat) manasındadır. İstisnanın muttasıl olduğu da söylenmiştir; yani imtihan tamam olsun diye onu üzerlerine musallat kılmamız müstesna, onun onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu [demektir]. "Kâne" lafzının zaid olduğu da söylenmiştir; yani tıpkı { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } “Siz en hayırlı ümmetsiniz” [Âl-i İmrân 110] buyruğundaki gibi 'Onun onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktur' demektir. Şöyle de denilmiştir: Bir ucu Sebe kıssasına bağlı olduğundan: 'İblis'in o kâfirler üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu' demiştir. Şöyle de denilmiştir: 'Bizim ezelî takdirimizde onun onlar üzerinde bir hâkimiyeti yoktu.' Şöyle de denilmiştir: { إِلَّا لِنَعْلَمَ } “ancak ortaya çıkaralım/gösterelim diye” demektir; bu tıpkı bir kimsenin: 'Ateş odunu yakar' demesine karşılık diğerinin: 'Hayır, bilakis odun ateşi yakar' demesi ve birincisinin: 'Gel öyleyse, ateş ile odunu tecrübe edelim de hangisinin diğerini yaktığını bilelim (ortaya çıkaralım)' demesi gibidir; yani bu durum kendilerince zaten bilinse bile bunu fiilen göstermek içindir. 'Ancak siz bilesiniz diye' anlamına geldiği de söylenmiştir. 'Dostlarımız ve melekler bilsin diye' manasına geldiği de söylenmiştir; nitekim { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resulüne savaş açanların cezası...” [Mâide 33] ayetinde Allah'ın dostlarına ve Resulüne savaş açanlar kastedilmiştir. Yine { لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ } “Allah murdarı temizden ayıklasın diye” [Enfâl 37] ayetinde olduğu gibi 'ayırt etsin diye' anlamına geldiği de söylenmiştir; bu mana Bakara sûresinde ve başka yerlerde geçmişti. Ez-Zührî meçhul fiil kalıbıyla "illâ li-yu'leme" (إِلَّا لِيُعْلَمَ) şeklinde okumuştur. { وَرَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ } “Rabbin her şeyi hakkıyla gözetleyip koruyandır” yani O her şeyi bilendir. Şöyle de denilmiştir: Kulun yaptığı her şeyi karşılığını verene kadar eksiksiz hıfzeder/kaydeder.

[سورة سبإ (٣٤): آية ٢٢]

[Sebe Suresi (34), Ayet 22]

قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَما لَهُمْ فِيهِما مِنْ شِرْكٍ وَما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ (٢٢)

{ قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَما لَهُمْ فِيهِما مِنْ شِرْكٍ وَما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ } “De ki: 'Allah’tan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın bakalım! Onlar ne göklerde ne de yerde zerre ağırlığınca bir şeye sahip değillerdir. Onların bu ikisinde hiçbir ortaklığı yoktur ve O'nun bunlardan hiçbir yardımcısı da yoktur.'” (22)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ) أَيْ هَذَا الَّذِي مَضَى ذِكْرُهُ مِنْ أَمْرِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَقِصَّةِ سَبَأٍ مِنْ آثَارِ قُدْرَتِي، فَقُلْ يَا مُحَمَّدُ لِهَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ هل عند شركائكم قدرة على شي مِنْ ذَلِكَ. وَهَذَا خِطَابُ تَوْبِيخٍ، وَفِيهِ إِضْمَارٌ: أَيِ ادْعُوَا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ آلِهَةٌ لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لِتَنْفَعَكُمْ أَوْ لِتَدْفَعَ عَنْكُمْ مَا قَضَاهُ اللَّهُ ﵎ عَلَيْكُمْ، فَإِنَّهُمْ لا يملكون ذلك، و (لَا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَما لَهُمْ فِيهِما مِنْ شِرْكٍ وَما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ) أَيْ مَا لِلَّهِ مِنْ هَؤُلَاءِ مِنْ مُعِينٍ عَلَى خَلْقِ شي، بَلِ اللَّهُ الْمُنْفَرِدُ بِالْإِيجَادِ، فَهُوَ الَّذِي يُعْبَدُ، وعبادة غيره محال.

Yüce Allah'ın { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: 'Allah’tan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın bakalım!'” buyruğu; yani Dâvûd, Süleyman ve Sebe kıssasından daha önce bahsi geçenler Benim kudretimin eserlerindendir. Ey Muhammed! Bu müşriklere de ki: Sizin koştuğunuz ortakların bunlardan herhangi birine güçleri yeter mi? Bu bir azarlama ve kınama hitabıdır; içinde gizli bir takdir vardır: Yani size fayda vermeleri veya Allah celle ve alâ'nın hakkınızda takdir ettiğini sizden savmaları için Allah'tan başka ilah olduklarını iddia ettiklerinizi çağırın; şüphesiz onlar buna güç yetiremezler. { لَا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَما لَهُمْ فِيهِما مِنْ شِرْكٍ وَما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ } “Onların ne göklerde ne de yerde zerre kadar bir güçleri/mülkleri vardır. Onların bu ikisinde hiçbir ortaklığı olmadığı gibi, O'nun bunlardan hiçbir yardımcısı da yoktur” yani herhangi bir şeyi yaratmada Allah'ın bunlardan hiçbir yardımcısı yoktur; bilakis var etmede tek ve benzersiz olan Allah'tır. Binaenaleyh ibadete layık olan yalnız O'dur; O'ndan başkasına ibadet etmek ise muhaldir/imkânsızdır.

[سورة سبإ (٣٤): آية ٢٣]

[Sebe Suresi (34), Ayet 23]

وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلاَّ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٢٣)

{ وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلاَّ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } “O’nun huzurunda, izin verdiği kimseden başkasının şefaati fayda vermez. Nihayet kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. Onlar da: 'Hakkı buyurdu; O, yücedir, büyüktür' derler.” (23)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ) أَيْ شَفَاعَةُ الْمَلَائِكَةِ وَغَيْرِهِمْ. (عِنْدَهُ) أَيْ عِنْدَ اللَّهِ. (إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" أَذِنَ" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، لِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى أَوَّلًا. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" أُذِنَ" بِضَمِّ الْهَمْزَةِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَالْآذِنُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى. وَ" مَنْ يَجُوزُ أَنْ تَرْجِعَ إِلَى الشَّافِعِينَ، وَيَجُوزَ أَنْ تَرْجِعَ إِلَى الْمَشْفُوعِ لَهُمْ. (حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: خُلِّيَ عَنْ قُلُوبِهِمُ الْفَزَعُ. قُطْرُبٌ: أُخْرِجَ مَا فِيهَا مِنَ الْخَوْفِ. مُجَاهِدٌ: كُشِفَ عَنْ قُلُوبِهِمُ الْغِطَاءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَيْ أَنَّ الشَّفَاعَةَ لَا تَكُونُ مِنْ أَحَدِ هَؤُلَاءِ الْمَعْبُودِينَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ وَالْأَصْنَامِ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَأْذَنُ لِلْأَنْبِيَاءِ وَالْمَلَائِكَةِ فِي الشَّفَاعَةِ وَهُمْ عَلَى غَايَةِ الْفَزَعِ مِنَ اللَّهِ، كَمَا قَالَ:" وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ" [الأنبياء: ٢٨] وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ إِذَا أُذِنَ لَهُمْ فِي الشَّفَاعَةِ وَوَرَدَ عَلَيْهِمْ كَلَامُ اللَّهِ فَزِعُوا، لِمَا يَقْتَرِنُ بِتِلْكَ الْحَالِ مِنَ الْأَمْرِ الْهَائِلِ وَالْخَوْفِ أَنْ يَقَعَ فِي تَنْفِيذِ مَا أُذِنَ لَهُمْ فِيهِ تَقْصِيرٌ، فَإِذَا سُرِّيَ عَنْهُمْ قَالُوا لِلْمَلَائِكَةِ فَوْقَهُمْ وَهُمُ الَّذِينَ يُورِدُونَ عَلَيْهِمُ الْوَحْيَ بِالْإِذْنِ: (مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ) أَيْ مَاذَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، فيقولون لهم: (قالُوا الْحَقَّ) هو أَنَّهُ أَذِنَ لَكُمْ فِي الشَّفَاعَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ. (وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ) فَلَهُ أَنْ يَحْكُمَ فِي عِبَادِهِ بما

Yüce Allah'ın: { وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ } “Şefaat fayda vermez” buyruğu, meleklerin ve diğerlerinin şefaati demektir. { عِنْدَهُ } “O'nun huzurunda” yani Allah'ın katında demektir. { إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ } “İzin verdiği kimseden başkasına.” Genel kıraat (cumhûr), öncesinde Allah Teâlâ'nın zikredilmiş olması sebebiyle hemzenin fethasıyla { أَذِنَ } (ezine / izin verdi) şeklindedir. Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî ise meçhul (faili zikredilmeyen) kalıpta hemzenin dammesiyle { أُذِنَ } (üzine / izin verildi) şeklinde okumuşlardır. İzin veren ise Allah Teâlâ'dır. "Men" (مَنْ) lafzının şefaat edenlere raci olması caiz olduğu gibi, kendilerine şefaat edilen kimselere raci olması da caizdir. { حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ } “Nihayet kalplerinden korku giderilince” buyruğu hakkında İbn Abbâs: "Kalplerinden korku uzaklaştırılınca" demiştir. Kutrub: "Kalplerindeki korku çıkarılınca" demiştir. Mücâhid: "Kıyamet gününde kalplerinden örtü kaldırılınca" demiştir. Yani melekler, peygamberler ve putlar gibi Allah'tan başka tapınılan bu varlıkların hiçbirinden şefaat vâki olmaz; ancak Allah Teâlâ, peygamberlere ve meleklere şefaat izni verir ve onlar Allah'tan son derece korku içindedirler. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ } “Onlar O’nun korkusundan titrerler” [el-Enbiyâ 21/28]. Anlam şudur: Onlara şefaat izni verilip kendilerine Allah'ın kelamı ulaştığında, o duruma eşlik eden heybetli emir ve kendilerine izin verilen hususun yerine getirilmesinde bir kusur vuku bulması korkusu sebebiyle dehşete kapılırlar. Bu korku ve dehşet üzerlerinden kalktığında, izin vahyini kendilerine getiren üstlerindeki meleklere: { مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ } “Rabbiniz ne buyurdu?” yani Allah ne emretti derler. Onlar da kendilerine: { قالُوا الْحَقَّ } “Hakkı buyurdu” derler ki bu da müminler için şefaat etmenize izin vermesidir. { وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } “O, yücedir, büyüktür.” Dolayısıyla kulları hakkında [dilediği gibi hükmetmek]...

يريد. ثم يجوز أَنْ يَكُونَ هَذَا إِذْنًا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا فِي شَفَاعَةِ أَقْوَامٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي الْآخِرَةِ. وَفِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ، أَيْ وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ فَفَزِعَ لِمَا وَرَدَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِذْنِ تَهَيُّبًا لِكَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، حَتَّى إِذَا ذَهَبَ الْفَزَعُ عَنْ قُلُوبِهِمْ أَجَابَ بِالِانْقِيَادِ. وَقِيلَ: هَذَا الْفَزَعُ يَكُونُ الْيَوْمَ لِلْمَلَائِكَةِ فِي كُلِّ أَمْرٍ يَأْمُرُ بِهِ الرَّبُّ تَعَالَى، أَيْ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مِنَ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ هُمُ الْيَوْمَ فَزِعُونَ، مُطِيعُونَ لِلَّهِ تَعَالَى دُونَ الْجَمَادَاتِ وَالشَّيَاطِينِ. وَفِي صَحِيحِ التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (إِذَا قَضَى اللَّهُ فِي السَّمَاءِ أَمْرًا ضَرَبَتِ الْمَلَائِكَةُ بِأَجْنِحَتِهَا خُضْعَانًا لِقَوْلِهِ كَأَنَّهَا سِلْسِلَةٌ عَلَى صَفْوَانٍ فَإِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ- قَالَ- وَالشَّيَاطِينُ بَعْضُهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ) قَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَالَ النَّوَّاسُ بْنُ سَمْعَانَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُوحِيَ بِالْأَمْرِ تَكَلَّمَ بِالْوَحْيِ أَخَذَتِ السَّمَاوَاتِ مِنْهُ رَجْفَةٌ أَوْ رِعْدَةٌ شَدِيدَةٌ خَوْفًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَإِذَا سَمِعَ أَهْلُ السَّمَاوَاتِ ذَلِكَ صَعِقُوا وَخَرُّوا لِلَّهِ تَعَالَى سُجَّدًا فَيَكُونُ أَوَّلُ مَنْ يَرْفَعُ رَأْسَهُ جِبْرِيلُ فَيُكَلِّمُهُ اللَّهُ تَعَالَى وَيَقُولُ لَهُ مِنْ وَحْيِهِ مَا أَرَادَ ثُمَّ يَمُرُّ جِبْرِيلُ بِالْمَلَائِكَةِ كُلَّمَا مَرَّ بِسَمَاءٍ سَأَلَهُ مَلَائِكَتُهَا مَاذَا قَالَ رَبُّنَا يَا جِبْرِيلُ فَيَقُولُ جِبْرِيلُ قَالَ الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ- قَالَ- فَيَقُولُ كُلُّهُمْ كَمَا قَالَ جِبْرِيلُ فَيَنْتَهِي جِبْرِيلُ بِالْوَحْيِ حَيْثُ أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى (. وَذَكَرَ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ" قَالَ: كَانَ لِكُلِّ قَبِيلٍ مِنَ الْجِنِّ مَقْعَدٌ مِنَ السَّمَاءِ يَسْتَمِعُونَ مِنْهُ الْوَحْيَ، وَكَانَ إِذَا نَزَلَ الْوَحْيُ سُمِعَ لَهُ صَوْتٌ كَإِمْرَارِ السِّلْسِلَةِ عَلَى الصَّفْوَانِ، فَلَا يَنْزِلُ عَلَى أَهْلِ سَمَاءٍ إِلَّا صَعِقُوا فَإِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ، ثُمَّ يَقُولُ يَكُونُ الْعَامُ كَذَا وَيَكُونُ كَذَا فَتَسْمَعُهُ الْجِنُّ فَيُخْبِرُونَ بِهِ الْكَهَنَةَ وَالْكَهَنَةُ النَّاسَ [يَقُولُونَ] يَكُونُ الْعَامُ كَذَا وَكَذَا فَيَجِدُونَهُ كَذَلِكَ، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ دُحِرُوا بِالشُّهُبِ فَقَالَتِ الْعَرَبُ حِينَ لَمْ تُخْبِرْهُمُ الْجِنُّ بِذَلِكَ: هَلَكَ مَنْ فِي السَّمَاءِ، فَجَعَلَ صَاحِبُ الْإِبِلِ يَنْحَرُ كُلَّ يَوْمٍ بَعِيرًا، وَصَاحِبُ الْبَقَرِ يَنْحَرُ كُلَّ يوم بقرة،

...[dilediğini] kastetmektedir. Ayrıca bunun, dünyada birtakım topluluklar hakkında şefaat etmeleri için kendilerine verilmiş bir izin olması caiz olduğu gibi ahirette olması da caizdir. Bu ifadede bir takdir [gizli anlam] vardır; yani: O’nun huzurunda, kendisine izin verilen kimseden başkasının şefaati fayda vermez. [Kendisine izin verilen kimse de] Yüce Allah'ın kelamına duyduğu heybet ve saygıdan dolayı kendisine izin ulaştığında korkuya kapılır; nihayet kalplerinden bu korku giderilince boyun eğerek [emre] icabet eder. Şöyle de denilmiştir: Bu korku, bugün Yüce Rabbin emrettiği her bir emirde melekler için söz konusudur. Yani şefaat; cansız varlıklar ve şeytanlar hariç, bugün Yüce Allah'a itaat eden ve O'ndan korkan meleklerden başkasına fayda vermez. Sahîh-i Tirmizî'de Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah gökte bir işe hükmettiği zaman melekler, O'nun sözüne boyun eğerek kanatlarını birbirine vururlar; [bu ses] sanki düz bir kaya üzerindeki zincir [sesi] gibidir. Nihayet kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. Onlar da: 'Hakkı buyurdu; O, yücedir, büyüktür' derler.» [Ebû Hüreyre] dedi ki: «Şeytanlar da [kulak hırsızlığı için] üst üste dizilmişlerdir.» [Tirmizî], bu hadisin hasen sahih olduğunu söylemiştir. Nevvâs b. Sem'ân'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah bir işi vahyetmek istediğinde vahiy ile kelam buyurur; O'nun bu kelamından ötürü Yüce Allah'ın korkusundan gökleri şiddetli bir sarsıntı veya titreme tutar. Gök ehli bunu işittiğinde bayılırlar ve secde ederek Yüce Allah'a kapanırlar. Başını ilk kaldıran Cebrâil olur. Yüce Allah onunla konuşur ve vahyinden dilediğini ona bildirir. Sonra Cebrâil meleklere uğrar; her bir semaya uğradığında oranın melekleri ona: 'Ey Cebrâil! Rabbimiz ne buyurdu?' diye sorarlar. Cebrâil: 'Hakkı buyurdu; O, yücedir, büyüktür' der.» [Ravi] dedi ki: «Hepsi de Cebrâil'in söylediği gibi söyler. Nihayet Cebrâil vahyi, Yüce Allah'ın kendisine emrettiği yere ulaştırır.» Beyhakî, İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ } “Nihayet kalplerinden korku giderilince...” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Cinlerin her kabilesi için gökte, oradan vahyi dinledikleri birer oturma yeri vardı. Vahiy indiğinde, zincirin düz kaya üzerinde çekilmesi gibi bir ses işitilirdi. Hangi sema ehline inse mutlaka bayılırlardı. Kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler; onlar da: 'Hakkı buyurdu; O, yücedir, büyüktür' diye cevap verirlerdi. Sonra [Allah]: 'Bu yıl şöyle şöyle olacak' buyurur; cinler bunu işitir, kâhinlere haber verir, kâhinler de insanlara [anlatıp]: 'Bu yıl şöyle şöyle olacak' derler ve bunu aynen öyle bulurlardı. Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i [peygamber olarak] gönderince onlar kayan yıldızlarla (şühub) kovuldular. Cinler kendilerine bu tür haberleri getirmeyince Araplar: 'Gökte bulunanlar helak oldu' dediler. Bunun üzerine deve sahibi olan her gün bir deve kesmeye, sığır sahibi olan her gün bir sığır kesmeye başladı...

وَصَاحِبُ الْغَنَمِ يَنْحَرُ كُلَّ يَوْمٍ شَاةً، حَتَّى أَسْرَعُوا فِي أَمْوَالِهِمْ فَقَالَتْ ثَقِيفُ وَكَانَتْ أَعْقَلَ الْعَرَبِ: أَيُّهَا النَّاسُ! أَمْسِكُوا عَلَى أَمْوَالِكُمْ، فَإِنَّهُ لَمْ يَمُتْ مَنْ فِي السَّمَاءِ، وَإِنَّ هَذَا لَيْسَ بِانْتِثَارٍ، أَلَسْتُمْ تَرَوْنَ مَعَالِمَكُمْ مِنَ النُّجُومِ كَمَا هِيَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَاللَّيْلَ وَالنَّهَارَ! قَالَ فَقَالَ إِبْلِيسُ: لَقَدْ حَدَثَ فِي الْأَرْضِ الْيَوْمَ حَدَثٌ، فَأْتُونِي مِنْ تُرْبَةِ كُلِّ أَرْضٍ فَأَتَوْهُ بِهَا، فَجَعَلَ يَشُمُّهَا فَلَمَّا شَمَّ تُرْبَةَ مَكَّةَ قَالَ مِنْ هَاهُنَا جَاءَ الْحَدَثُ، فَنَصَتُوا فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَدْ بُعِثَ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى مَرْفُوعًا مُخْتَصَرًا فِي سُورَةِ" الْحِجْرِ"، وَمَعْنَى الْقَوْلِ أَيْضًا فِي رَمْيِهِمْ بِالشُّهُبِ وَإِحْرَاقِهِمْ بِهَا، وَيَأْتِي فِي سُورَةِ" الْجِنِّ" بَيَانُ ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقِيلَ: إِنَّمَا يُفَزَّعُونَ مِنْ قِيَامِ السَّاعَةِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَكَعْبُ: كَانَ بَيْنَ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ ﵉ فترة خمسمائة وخمسون سنة لا يجئ فِيهَا الرُّسُلُ، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى مُحَمَّدًا ﷺ كَلَّمَ اللَّهُ تَعَالَى جِبْرِيلَ بِالرِّسَالَةِ، فَلَمَّا سَمِعَتِ الْمَلَائِكَةُ الْكَلَامَ ظَنُّوا أَنَّهَا السَّاعَةُ قَدْ قَامَتْ، فَصَعِقُوا مِمَّا سَمِعُوا، فَلَمَّا انْحَدَرَ جِبْرِيلُ ﵇ جَعَلَ يَمُرُّ بكل سماء فيكشف عنهم فيرفعون رؤوسهم وَيَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ فَلَمْ يَدْرُوا مَا قَالَ وَلَكِنَّهُمْ قَالُوا قَالَ الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ، وَذَلِكَ أَنَّ مُحَمَّدًا ﵇ عِنْدَ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ مِنْ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ الْمُعَقِّبَاتِ الَّذِينَ يَخْتَلِفُونَ إِلَى أَهْلِ الْأَرْضِ يَكْتُبُونَ أَعْمَالَهُمْ، يُرْسِلُهُمُ الرَّبُّ ﵎، فَإِذَا انْحَدَرُوا سُمِعَ لَهُمْ صَوْتٌ شَدِيدٌ فَيَحْسَبُ الَّذِينَ هُمْ أَسْفَلَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَنَّهُ مِنْ أَمْرِ السَّاعَةِ، فَيَخِرُّونَ سُجَّدًا وَيَصْعَقُونَ حَتَّى يَعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَمْرِ السَّاعَةِ. وَهَذَا تَنْبِيهٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَإِخْبَارٌ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مَعَ اصْطِفَائِهِمْ وَرِفْعَتِهِمْ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَشْفَعُوا لِأَحَدٍ حَتَّى يُؤْذَنَ لَهُمْ، فَإِذَا أُذِنَ لَهُمْ وَسَمِعُوا صَعِقُوا، وَكَانَ هَذِهِ حَالَهُمْ، فَكَيْفَ تَشْفَعُ الْأَصْنَامُ أَوْ كَيْفَ تُؤَمِّلُونَ أَنْتُمُ الشَّفَاعَةَ وَلَا تَعْتَرِفُونَ بِالْقِيَامَةِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ زَيْدٍ وَمُجَاهِدٌ: حَتَّى إِذَا كُشِفَ الْفَزَعُ عَنْ قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ. قَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ زَيْدٍ: فِي الْآخِرَةِ عِنْدَ نُزُولِ الْمَوْتِ، إِقَامَةً لِلْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ لَهُمْ: مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ فِي الدُّنْيَا قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ، فَأَقَرُّوا

Koyun sahibi her gün bir koyun kesiyordu; nihayet mallarını tüketmeye başladılar. Bunun üzerine Arapların en akıllısı olan Sakîf [kabilesi] şöyle dedi: "Ey insanlar! Mallarınızı tutun! Çünkü gökteki [melekler] ölmedi ve bu [yıldızların] dökülmesi de değildir. Yön bulduğunuz yıldızların yerli yerinde durduğunu, güneşi, ayı, geceyi ve gündüzü görmüyor musunuz?!" [Râvi] dedi ki: İblis şöyle dedi: "Bugün yeryüzünde kesinlikle [büyük] bir hadise meydana geldi. Bana her yerin toprağından getirin!" Ona getirdiler, o da koklamaya başladı. Mekke'nin toprağını koklayınca: "Hadise işte buradan çıktı!" dedi. Kulak kabartıp dinlediler; bir de baktılar ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilmiş. Bu anlam, merfû ve muhtasar olarak Hicr Suresi'nde geçmişti. Onlara şihabların fırlatılması ve bunlarla yakılmaları hakkındaki sözün anlamı da [orada geçmişti]. Yüce Allah dilerse bunun açıklaması Cin Suresi'nde gelecektir. Şöyle de denilmiştir: Onlar ancak kıyametin kopmasından ötürü dehşete düşerler. el-Kelbî ve Kâ'b şöyle demişlerdir: İsa ile Muhammed aleyhimesselâm arasında peygamberlerin gelmediği beş yüz elli yıllık bir fetret dönemi vardı. Yüce Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i peygamber olarak gönderince, Yüce Allah Cebrail'e risalet ile hitap etti. Melekler bu kelamı işitince kıyametin koptuğunu zannedip işittikleri şeyden ötürü bayılıp düştüler. Cebrail aleyhisselâm [yere doğru] indiğinde her bir semaya uğradıkça onların üzerindeki [korku] kalktı; onlar da başlarını kaldırdılar ve birbirlerine: "Rabbiniz ne buyurdu?" dediler. Ne buyurduğunu bilemediler, fakat: "Hakkı buyurdu; O yücedir, büyüktür" dediler. Bu da Muhammed aleyhisselâm'ın gök ehli katında kıyamet alametlerinden biri sayılmasından ötürüdür. ed-Dahhâk şöyle demiştir: Yeryüzü ehline gidip gelerek onların amellerini yazan muakkibe (takipçi) melekleri Rab azze ve celle gönderir; onlar aşağıya indiklerinde kendilerinden şiddetli bir ses duyulur. Meleklerden daha aşağı derecede bulunanlar bunun kıyamet hadisesi olduğunu zannederler ve secdeye kapanıp [korkudan] bayılırlar; nihayet bunun kıyamet hadisesi olmadığını anlarlar. Bu, Yüce Allah'tan bir uyarı ve seçilmişliklerine ve yüceliklerine rağmen meleklerin dahi kendilerine izin verilmedikçe hiç kimseye şefaat edemeyeceklerine dair bir bildirmedir. Kendilerine izin verildiğinde ve [kelamı] işittiklerinde bayılıp düştüklerine ve durumları bu olduğuna göre, putlar nasıl şefaat edebilir veya siz kıyameti kabul etmediğiniz halde şefaati nasıl umabilirsiniz? Hasan, İbn Zeyd ve Mücâhid şöyle demişlerdir: "Nihayet müşriklerin kalplerinden korku giderildiği zaman..." Hasan, Mücâhid ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Ahirette, ölüm indiğinde aleyhlerine hüccet ikame edilmesi için melekler onlara: "Rabbiniz dünyada ne buyurdu?" dediklerinde onlar: "Hakkı [buyurdu]; O yücedir, büyüktür" dediler. Böylece kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda ikrarda bulundular...

حِينَ لَا يَنْفَعُهُمُ الْإِقْرَارُ، أَيْ قَالُوا قَالَ الْحَقَّ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ". وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ" فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ" مُسَمَّى الْفَاعِلِ وَفَاعِلُهُ ضَمِيرٌ يَرْجِعُ إِلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى. وَمَنْ بَنَاهُ لِلْمَفْعُولِ فَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَالْفِعْلُ فِي الْمَعْنَى لِلَّهِ ﵎، وَالْمَعْنَى فِي الْقِرَاءَتَيْنِ: أُزِيلَ الْفَزَعُ عَنْ قُلُوبِهِمْ، حَسْبَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ. وَمِثْلُهُ: أَشْكَاهُ، إِذَا أَزَالَ عَنْهُ مَا يَشْكُوهُ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ:" فُزِعَ" مِثْلَ قِرَاءَةِ الْعَامَّةِ، إِلَّا أَنَّهُ خَفَّفَ الزَّايَ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ أَيْضًا، وَهُوَ كَقَوْلِكَ: انْصَرَفَ عَنْ كَذَا إِلَى كَذَا. وَكَذَا مَعْنَى" فُرِغَ" بِالرَّاءِ وَالْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ وَالتَّخْفِيفِ، غَيْرَ مُسَمَّى الْفَاعِلِ، رُوِيَتْ عَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا وَقَتَادَةَ. وَعَنْهُمَا أَيْضًا" فَرَغَ" بِالرَّاءِ وَالْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ مُسَمَّى الْفَاعِلِ، وَالْمَعْنَى: فَرَغَ اللَّهُ تَعَالَى قُلُوبَهُمْ أَيْ كَشَفَ عَنْهَا، أَيْ فَرَغَهَا مِنَ الْفَزَعِ وَالْخَوْفِ، وَإِلَى ذَلِكَ يَرْجِعُ الْبِنَاءُ لِلْمَفْعُولِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ. وعن الحسن أيضا" فرغ" بالتشديد.

kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda ikrarda bulunmuş olurlar; yani 'Hakkı buyurdu' derler. Genel kıraat (cumhurun kıraati) {فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ} şeklindedir. İbn Abbas ise etken fiil (malum) olarak {فَزَّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ} şeklinde okumuştur ve faili Allah Teâlâ'nın ismine dönen bir zamirdir. Fiili meçhul (edilgen) okuyanlara göre ise car ve mecrur ref konumundadır; anlam bakımından fiil Allah celle celâlühû'ya aittir. Her iki kıraatte de anlam: Daha önce açıklandığı üzere 'Kalplerinden korku giderildi' demektir. Bunun bir benzeri, bir kimsenin şikâyet ettiği şeyi ondan giderdiğinde kullanılan 'Eşkâhu' (şikâyetini giderdi) ifadesidir. El-Hasan, genel kıraat gibi okumuş ancak zâ harfini şeddesiz (hafif) olarak {فُزِعَ} şeklinde okumuştur; car ve mecrur yine ref konumundadır. Bu, tıpkı senin 'Bir şeyden başka bir şeye yöneldi/vazgeçti' demen gibidir. Noktalı gayn ve râ harfiyle ve şeddesiz olarak meçhul okunan {فُرِغَ} kelimesinin anlamı da böyledir; bu da yine el-Hasan ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Yine her ikisinden râ ve noktalı gayn ile etken (malum) olarak {فَرَغَ} şeklinde de rivayet edilmiştir. Anlamı: 'Allah Teâlâ onların kalplerini boşalttı, yani ferahlattı; onları korku ve dehşetten arındırdı' demektir. Bu kıraatte fiilin meçhul yapılması da bu anlama döner. El-Hasan'dan ayrıca şeddeli olarak {فَرَّغَ} şeklinde de rivayet edilmiştir.

[سورة سبإ (٣٤): آية ٢٤]

[Sebe Suresi (34): Âyet 24]

قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٤)

{قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٤)} “De ki: 'Göklerden ve yerden size kim rızık veriyor?' De ki: 'Allah! O halde ya biz veya siz, elbette ya bir hidayet üzerindeyiz ya da apaçık bir sapıklık içindeyiz.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ آلِهَتَهُمْ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِمَّا يَقْدِرُ عَلَيْهِ الرَّبُّ قَرَّرَ ذَلِكَ فَقَالَ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِلْمُشْرِكِينَ" مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" أَيْ مَنْ يَخْلُقُ لَكُمْ هَذِهِ الْأَرْزَاقَ الْكَائِنَةَ مِنَ السَّمَاوَاتِ، أَيْ عَنِ الْمَطَرِ وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ وَمَا فِيهَا مِنَ الْمَنَافِعِ." وَالْأَرْضِ" أَيِ الْخَارِجَةِ مِنَ الْأَرْضِ عَنِ الْمَاءِ وَالنَّبَاتِ- أَيْ لَا يُمْكِنُهُمْ أَنْ يَقُولُوا هَذَا فِعْلُ آلِهَتِنَا- فَيَقُولُونَ لَا نَدْرِي، فَقُلْ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ذَلِكَ الَّذِي يَعْلَمُ مَا فِي نُفُوسِكُمْ. وَإِنْ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُنَا فَقَدْ تَقَرَّرَتِ الْحُجَّةُ بِأَنَّهُ الَّذِي يَنْبَغِي أَنْ يُعْبَدَ. (وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) هَذَا عَلَى وَجْهِ الْإِنْصَافِ فِي الْحُجَّةِ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: أَحَدُنَا كَاذِبٌ، وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ صَادِقٌ وَأَنَّ صَاحِبَهُ كَاذِبٌ. وَالْمَعْنَى: مَا نَحْنُ وَأَنْتُمْ عَلَى أَمْرٍ وَاحِدٍ، بَلْ عَلَى أَمْرَيْنِ مُتَضَادَّيْنِ، وَأَحَدُ الْفَرِيقَيْنِ مُهْتَدٍ وَهُوَ نَحْنُ وَالْآخَرُ ضَالٌّ وَهُوَ أَنْتُمْ،

Yüce Allah'ın: {قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “De ki: 'Göklerden ve yerden size kim rızık veriyor?'” buyruğu: İlahlarının, Rabbin güç yetirdiği şeylerden bir zerre ağırlığınca bile hiçbir şeye malik olmadığını zikredince bunu pekiştirerek şöyle buyurdu: Ey Muhammed! Müşriklere de ki: 'Göklerden ve yerden size kim rızık veriyor?' Yani göklerden meydana gelen bu rızıkları; yağmuru, güneşi, ayı, yıldızları ve onlardaki faydaları sizin için kim yaratıyor? 'Ve yerden', yani sudan ve bitkilerden meydana gelip yerden çıkan rızıkları kim veriyor? -Zira onların: 'Bunu ilahlarımız yapıyor' demeleri mümkün değildir- Bu durumda: 'Bilmiyoruz' derler. Sen de de ki: 'İçinizde olanı bilen Allah bunu yapmaktadır.' Şayet: 'Bizi Allah rızıklandırıyor' derlerse, ibadet edilmeye layık olanın O olduğu hususunda delil kesinleşmiş olur. {وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “O halde ya biz veya siz, elbette ya bir hidayet üzerindeyiz ya da apaçık bir sapıklık içindeyiz.” Bu, delil getirmede insaflı davranma üslubudur; tıpkı bir kimsenin, kendisinin doğru ve muhatabının yalancı olduğunu bildiği halde: 'İkimizden biri yalancıdır' demesi gibidir. Anlam şudur: Biz ve siz aynı durum üzerinde değiliz; bilakis birbirine zıt iki durum üzerindeyiz. Bu iki gruptan biri hidayet üzeredir ki o biziz; diğeri ise sapıklıktadır ki o da sizsiniz.

فَكَذَّبَهُمْ بِأَحْسَنَ مِنْ تَصْرِيحِ التَّكْذِيبِ، وَالْمَعْنَى: أَنْتُمُ الضَّالُّونَ حِينَ أَشْرَكْتُمْ بِالَّذِي يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ." أَوْ إِيَّاكُمْ" مَعْطُوفٌ عَلَى اسْمِ" إِنَّ" وَلَوْ عُطِفَ عَلَى الْمَوْضِعِ لَكَانَ" أَوْ أَنْتُمْ" وَيَكُونُ" لَعَلى هُدىً" لِلْأَوَّلِ لَا غَيْرَ. وَإِذَا قُلْتَ:" أَوْ إِيَّاكُمْ" كَانَ لِلثَّانِي أَوْلَى، وَحُذِفَتْ مِنَ الْأَوَّلِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِلْأَوَّلِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الْمُبَرِّدِ، قَالَ: وَمَعْنَاهُ مَعْنَى قَوْلِ الْمُسْتَبْصِرِ لِصَاحِبِهِ عَلَى صِحَّةِ الْوَعِيدِ وَالِاسْتِظْهَارِ بِالْحُجَّةِ الْوَاضِحَةِ: أَحَدُنَا كَاذِبٌ، قَدْ عُرِفَ الْمَعْنَى، كَمَا تَقُولُ: أَنَا أَفْعَلُ كَذَا وَتَفْعَلُ أَنْتَ كَذَا وَأَحَدُنَا مُخْطِئٌ، وَقَدْ عَرَفَ أَنَّهُ هُوَ الْمُخْطِئُ، فَهَكَذَا" وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ". وَ" أَوْ" عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ عَلَى بابها وليست للشك، ولكنها على ما تستعمله الْعَرَبُ فِي مِثْلِ هَذَا إِذَا لَمْ يُرِدِ الْمُخْبِرُ أَنْ يُبَيِّنَ وَهُوَ عَالِمٌ بِالْمَعْنَى. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْفَرَّاءُ: هِيَ بِمَعْنَى الْوَاوِ، وَتَقْدِيرُهُ: وَإِنَّا عَلَى هُدًى وَإِيَّاكُمْ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ. وَقَالَ جَرِيرٌ:

Böylece onları açıkça yalanlamaktan daha güzel bir üslupla yalanlamış oldu. Anlam şudur: Göklerden ve yerden sizi rızıklandıran zata ortak koştuğunuz için sapık olan sizlersiniz. {أَوْ إِيَّاكُمْ} lafzı, 'inne'nin ismine matuftur; eğer mahalline matuf olsaydı {أَوْ أَنْتُمْ} şeklinde gelirdi ve {لَعَلى هُدىً} ifadesi sadece birincisine ait olurdu. {أَوْ إِيَّاكُمْ} dediğinde ise bu ikincisine daha uygun olur ve birincisinden hazfedilmiş olur. Birincisine ait olması da caizdir ki el-Müberred'in tercihi budur; o şöyle demiştir: Bunun anlamı, tehdidin kesinliğine ve apaçık delille üstün gelmeye dayanan basiret sahibi birinin arkadaşına: 'İkimizden biri yalancıdır' demesi gibidir; anlam zaten bilinmektedir. Nitekim senin: 'Ben şöyle yapıyorum, sen de şöyle yapıyorsun ve birimiz hatalıyız' demen gibidir; oysa kimin hatalı olduğunu kesinlikle bilmektedir. İşte: {وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} ifadesi de böyledir. Basralılara göre {أَوْ} kendi asıl manasındadır ve şüphe için değildir; ancak haber veren kimse durumu bildiği halde açıkça belirtmek istemediğinde Arapların bu gibi yerlerde kullandığı tarzdadır. Ebû Ubeyde ve el-Ferrâ ise şöyle demişlerdir: Bu, vav (ve) anlamındadır; takdiri: 'Şüphesiz biz hidayet üzereyiz ve siz de apaçık bir sapıklık içindesiniz' şeklindedir. Cerîr şöyle demiştir:

أَثَعْلَبَةَ الْفَوَارِسِ أَوْ رِيَاحًا ... عَدَلْتَ بِهِمْ طُهَيَّةَ وَالرَّبَابَا

Süvariler sahibi Sa'lebe'yi yahut Riyâh'ı mı denk tuttun... Onlarla Tuheyye ve Rebâb kabilelerini?

يَعْنِي أَثَعْلَبَةً وَرِيَاحًا وَقَالَ آخر:

Yani: 'Sa'lebe ve Riyâh'ı mı' demektir. Bir başkası da şöyle demiştir:

فَلَمَّا اشْتَدَّ أَمْرُ الْحَرْبِ فِينَا ... تَأَمَّلْنَا رِيَاحًا أو رزاما

Aramızda savaş işi şiddetlenince... Riyâh'ı yahut Rizâm'ı gözettik.

[سورة سبإ (٣٤): آية ٢٥]

[Sebe Suresi (34): Âyet 25]

قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا وَلا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٢٥)

{قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا وَلا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٢٥)} “De ki: 'Bizim işlediğimiz suçlardan siz sorumlu tutulmazsınız, sizin yaptıklarınızdan da biz sorumlu tutulmayız.'”

قوله تعالى: (قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا) أي اكتسبنا،" وَلا نُسْئَلُ" نَحْنُ أَيْضًا" عَمَّا تَعْمَلُونَ" أَيْ إِنَّمَا أَقْصِدُ بِمَا أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ الْخَيْرَ لَكُمْ، لَا أَنَّهُ يَنَالُنِي ضَرَرُ كُفْرِكُمْ، وَهَذَا كَمَا قَالَ:" لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ" [الكافرون: ٦] وَاللَّهُ مُجَازِي الْجَمِيعِ. فَهَذِهِ آيَةُ مُهَادَنَةٍ وَمُتَارَكَةٍ، وَهِيَ مَنْسُوخَةٌ بِالسَّيْفِ. وَقِيلَ: نَزَلَ هَذَا قَبْلَ آية السيف.

Yüce Allah'ın: {قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا} “De ki: 'Bizim işlediğimiz suçlardan siz sorumlu tutulmazsınız'” yani kazandığımız [günahlardan], {وَلا نُسْئَلُ} “biz de sorumlu tutulmayız”, {عَمَّا تَعْمَلُونَ} “sizin yaptıklarınızdan”. Yani sizi kendisine çağırdığım şeyle ben ancak sizin iyiliğinizi kastediyorum; yoksa sizin küfrünüzün zararı bana dokunacak değildir. Bu, tıpkı Yüce Allah'ın: {لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ} “Sizin dininiz size, benim dinim banadır” [Kâfirûn: 6] buyruğu gibidir ve Allah hepsinin karşılığını verecektir. Bu ayet bir barış ve kendi haline bırakma ayetidir ve kılıç [ayeti] ile neshedilmiştir. Bunun kılıç ayetinden önce indiği de söylenmiştir.

[سورة سبإ (٣٤): آية ٢٦]

[Sebe Suresi (34): Âyet 26]

قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنا رَبُّنا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ (٢٦)

{قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنا رَبُّنا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ} “De ki: 'Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak, sonra da aramızda hak ile hükmedecektir. O, [hükmüyle hakkı ortaya koyan] Fettâh'tır, [her şeyi hakkıyla bilen] Alîm'dir.'” (26)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنا رَبُّنا) يُرِيدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ (ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا بِالْحَقِّ) أَيْ يَقْضِي فَيُثِيبُ الْمُهْتَدِيَ وَيُعَاقِبُ الضَّالَّ (وَهُوَ الْفَتَّاحُ) أَيِ الْقَاضِي بِالْحَقِّ (الْعَلِيمُ) بِأَحْوَالِ الْخَلْقِ. وَهَذَا كله منسوخ بآية السيف.

Yüce Allah'ın: {قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنا رَبُّنا} “De ki: 'Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak'” buyruğuyla kıyamet gününü kastetmektedir. {ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا بِالْحَقِّ} “Sonra da aramızda hak ile hükmedecektir” yani hüküm verecek; hidayet üzere olana sevap verecek, sapıklıkta olanı ise cezalandıracaktır. {وَهُوَ الْفَتَّاحُ} “O, Fettâh'tır” yani hak ile hüküm verendir, {الْعَلِيمُ} “Alîm'dir”, yaratıkların durumlarını hakkıyla bilendir. Bütün bunlar kılıç ayetiyle neshedilmiştir.

[سورة سبإ (٣٤): آية ٢٧]

[Sebe Suresi (34): Âyet 27]

قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ كَلاَّ بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧)

{قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ كَلاَّ بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧)} “De ki: 'O'na kattığınız ortakları bana gösterin! Hayır, asla! Doğrusu O; Azîz ve Hakîm olan Allah'tır.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ) يَكُونُ" أَرُونِيَ" هُنَا مِنْ رُؤْيَةِ الْقَلْبِ، فَيَكُونُ" شُرَكاءَ" الْمَفْعُولَ الثَّالِثَ، أَيْ عَرِّفُونِي الْأَصْنَامَ وَالْأَوْثَانَ الَّتِي جَعَلْتُمُوهَا شُرَكَاءَ لِلَّهِ ﷿، وَهَلْ شَارَكَتْ في خلق شي، فبينوا ما هو؟ وإلا فلم تعبدونها. ويجوز أَنْ تَكُونَ مِنْ رُؤْيَةِ الْبَصَرِ، فَيَكُونُ" شُرَكاءَ" حَالًا. (كَلَّا) أَيْ لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا زَعَمْتُمْ. وَقِيلَ: إِنَّ" كَلَّا" رَدٌّ لِجَوَابِهِمُ الْمَحْذُوفِ، كَأَنَّهُ قَالَ: أَرُونِي الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكَاءَ. قَالُوا: هِيَ الْأَصْنَامُ. فَقَالَ كَلَّا، أَيْ لَيْسَ لَهُ شركاء (بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ).

Yüce Allah'ın: {قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ} “De ki: 'O'na kattığınız ortakları bana gösterin!'” buyruğunda geçen {أَرُونِيَ} ifadesi burada kalp görmesi (bilgi) anlamındadır; bu durumda {شُرَكاءَ} üçüncü meful olur. Yani: 'Allah azze ve celle'ye ortak kıldığınız putları ve heykelleri bana bildirin; bunlar herhangi bir şeyin yaratılmasına ortak olmuşlar mıdır? Öyleyse bunun ne olduğunu açıklayın; aksi takdirde onlara niçin tapıyorsunuz?' demektir. Bunun gözle görme anlamında olması da caizdir; o takdirde {شُرَكاءَ} hâl olur. {كَلاَّ} “Hayır, asla!” Yani durum iddia ettiğiniz gibi değildir. Şöyle de denilmiştir: 'Kellâ', onların hazfedilmiş cevabına bir reddiyedir; sanki: 'O'na kattığınız ortakları bana gösterin' demiş, onlar: 'Bunlar putlardır' demişler, O da: 'Kellâ (Hayır, asla!)', yani O'nun ortakları yoktur demiştir. {بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Doğrusu O; Azîz ve Hakîm olan Allah'tır.”

[سورة سبإ (٣٤): الآيات ٢٨ الى ٣٠]

[Sebe Suresi (34): Âyetler 28-30]

وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢٨) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ (٣٠)

{وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢٨) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ (٣٠)} “Biz seni bütün insanlara ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik; fakat insanların çoğu bilmezler. 'Eğer doğru söyleyenlerseniz bu vaad ne zaman?' derler. De ki: 'Sizin için belirlenmiş bir gün vardır ki, ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيراً وَنَذِيراً) أَيْ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا للناس كافة أي عامة، ففي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا جَامِعًا لِلنَّاسِ بِالْإِنْذَارِ وَالْإِبْلَاغِ. وَالْكَافَّةُ بِمَعْنَى الْجَامِعِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ كَافًّا لِلنَّاسِ، تَكُفُّهُمْ عَمَّا هُمْ فِيهِ مِنَ الْكُفْرِ وَتَدْعُوهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ. وَالْهَاءُ لِلْمُبَالَغَةِ. وَقِيلَ: أَيْ إِلَّا ذَا كَافَّةٍ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ، أَيْ ذَا مَنْعٍ لِلنَّاسِ مِنْ أَنْ يَشِذُّوا عَنْ تَبْلِيغِكَ، أَوْ ذَا مَنْعٍ لَهُمْ مِنَ الْكُفْرِ، وَمِنْهُ:

Yüce Allah'ın: {وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيراً وَنَذِيراً} “Biz seni bütün insanlara ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik” buyruğunun anlamı: 'Biz seni ancak bütün insanlara gönderdik' demektir; dolayısıyla sözde takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır. Ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yani 'Biz seni ancak insanları uyarı ve tebliğ ile bir araya toplayıcı olarak gönderdik.' 'Kâffe' toplayıcı manasındadır. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, 'insanları engelleyici olarak' demektir; yani onları içinde bulundukları küfürden meneder ve İslâm'a çağırırsın. [Kâffe kelimesindeki] 'hâ' harfi mübalağa içindir. Şöyle de denilmiştir: 'İllâ zâ kâffetin' takdirindedir ve muzaf hazfedilmiştir; yani insanları senin tebliğinden sapmaktan menedici veya onları küfürden alıkoyucu bir güç sahibi olarak gönderdik. Nitekim:

كَفَّ الثَّوْبَ، لِأَنَّهُ ضَمَّ طَرَفَيْهِ. (بَشِيراً) أَيْ بِالْجَنَّةِ لِمَنْ أَطَاعَ. (وَنَذِيراً) مِنَ النَّارِ لِمَنْ كَفَرَ. (وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ) مَا عِنْدَ اللَّهِ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَكَانُوا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَكْثَرَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عَدَدًا. (وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ) يَعْنِي مَوْعِدَكُمْ لَنَا بِقِيَامِ السَّاعَةِ. (إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ) فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (قُلْ) لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ (لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ) فَلَا يَغُرَّنَّكُمْ تَأْخِيرُهُ. وَالْمِيعَادُ الْمِيقَاتُ. وَيَعْنِي بِهَذَا الْمِيعَادِ وَقْتَ الْبَعْثِ وَقِيلَ وَقْتَ حُضُورِ الْمَوْتِ، أَيْ لَكُمْ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَقْتٌ مُعَيَّنٌ تَمُوتُونَ فِيهِ فَتَعْلَمُونَ حَقِيقَةَ قَوْلِي. وَقِيلَ: أَرَادَ بِهَذَا الْيَوْمِ يَوْمَ بَدْرٍ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ كَانَ مِيعَادَ عَذَابِهِمْ فِي الدُّنْيَا فِي حُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى. وَأَجَازَ النَّحْوِيُّونَ" مِيعادُ يَوْمٍ" عَلَى أَنَّ يكون" مِيعادُ" ابْتِدَاءٌ وَ" يَوْمٍ" بَدَلٌ مِنْهُ، وَالْخَبَرُ" لَكُمْ". وَأَجَازُوا" مِيعَادٌ يَوْمًا" يَكُونُ ظَرْفًا، وَتَكُونُ الهاء في" عَنْهُ" ترجع إلى" يَوْمٍ" وَلَا يَصِحُّ" مِيعَادُ يَوْمَ لَا تَسْتَأْخِرُونَ" بِغَيْرِ تَنْوِينٍ، وَإِضَافَةُ" يَوْمٍ" إِلَى مَا بَعْدَهُ إِذَا قُدِّرْتِ الْهَاءُ عَائِدَةٌ عَلَى الْيَوْمِ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَكُونُ مِنْ إِضَافَةِ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ مِنْ أَجْلِ الْهَاءِ الَّتِي فِي الْجُمْلَةِ. وَيَجُوزُ ذَلِكَ عَلَى أَنْ تَكُونَ الْهَاءُ لِلْمِيعَادِ لَا لِلْيَوْمِ.

'Elbisenin kenarını kıvırdı/topladı' denir; çünkü iki ucunu bir araya getirmiştir. {بَشِيراً} “Müjdeleyici” yani itaat eden kimseye cennetle müjdeleyici; {وَنَذِيراً} “ve uyarıcı”, inkâr eden kimseyi cehennemle uyarıcı olarak. {وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat insanların çoğu bilmezler” Allah katında olanı; bunlar da müşriklerdir ve o dönemde sayıca müminlerden daha çok idiler. {وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ} “Ve: 'Bu vaad ne zaman?' derler”, yani bize vaat ettiğiniz kıyametin kopması ne zamandır? {إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenlerseniz.” Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قُلْ} “De ki” onlara ey Muhammed: {لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ} “Sizin için belirlenmiş bir gün vardır ki, ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz.” O halde ertelenmesi sizi aldatmasın. Mîâd, vakit/belirlenmiş zaman demektir. Bu mîâd ile yeniden diriliş vaktini kastetmektedir; ölüm vaktinin gelmesi olduğu da söylenmiştir. Yani kıyamet gününden önce sizin için belirlenmiş bir vakit vardır ki onda öleceksiniz ve benim sözümün hakikatini bileceksiniz. Şöyle de denilmiştir: Bu gün ile Bedir gününü kastetmiştir; çünkü o gün, Allah Teâlâ'nın hükmünde onların dünyadaki azaplarının vakti idi. Nahivciler, {مِيعادُ} kelimesinin mübteda (özne), {يَوْمٍ} kelimesinin ondan bedel ve haberin (yüklemin) de {لَكُمْ} olması üzere {مِيعادُ يَوْمٍ} şeklinde [okunmasını] caiz görmüşlerdir. Zarf olmak üzere {مِيعَادٌ يَوْمًا} biçimini de caiz görmüşlerdir; {عَنْهُ} ifadesindeki zamir de {يَوْمٍ} kelimesine döner. Zamirin 'yevm' kelimesine döndüğü takdir edildiğinde tenvinsiz olarak ve 'yevm' kelimesini kendisinden sonrakine muzaf kılarak 'mîâdu yevme lâ teste'hirûn' şeklinde okunması sahih olmaz; çünkü bu, cümledeki zamirden ötürü bir şeyin kendisine muzaf kılınması kabilinden olur. Ancak zamirin 'yevm' kelimesine değil de 'mîâd' kelimesine ait olması takdiriyle bu caiz olur.

[سورة سبإ (٣٤): الآيات ٣١ الى ٣٣]

[Sebe Suresi (34): Âyetler 31-33]

وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ (٣١) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (٣٢) وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٣٣)

{وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ (٣١) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (٣٢) وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٣٣)} “İnkâr edenler dediler ki: 'Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine.' Sen o zalimleri, Rablerinin huzurunda tutuklanmış, birbirlerine laf atarlarken bir görsen! Zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız biz muhakkak müminler olurduk' derler. Büyüklük taslayanlar, zayıf düşürülenlere: 'Size hidayet geldikten sonra sizi ondan biz mi alıkoyduk? Hayır, siz zaten suçlular idiniz!' derler. Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara: 'Hayır, gece ve gündüzün hilesi [bizi alıkoydu]! Hani siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na ortaklar koşmamızı emrediyordunuz' derler. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine atarlar. Biz de inkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar geçiririz. Onlar ancak yapmış olduklarının cezasını çekmezler mi?'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا) يُرِيدُ كُفَّارَ قُرَيْشٍ. (لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ) قَالَ سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ:" وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ" مِنَ الْكُتُبِ وَالْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ. وَقِيلَ مِنَ الْآخِرَةِ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: قَائِلُ ذَلِكَ أَبُو جَهْلِ بْنُ هِشَامٍ. وَقِيلَ: إِنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ قَالُوا لِلْمُشْرِكِينَ صِفَةُ مُحَمَّدٍ فِي كِتَابِنَا فَسَلُوهُ، فَلَمَّا سَأَلُوهُ فَوَافَقَ مَا قَالَ أَهْلُ الْكِتَابِ قَالَ الْمُشْرِكُونَ: لَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلَا بِالَّذِي أُنْزِلَ قَبْلَهُ مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ بَلْ نَكْفُرُ بِالْجَمِيعِ، وَكَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ يُرَاجِعُونَ أَهْلَ الْكِتَابِ وَيَحْتَجُّونَ بِقَوْلِهِمْ، فَظَهَرَ بِهَذَا تَنَاقُضُهُمْ وَقِلَّةُ عِلْمِهِمْ. ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ ﵎ عَنْ حَالِهِمْ فِيمَا لَهُمْ فَقَالَ (وَلَوْ تَرى) يَا مُحَمَّدُ (إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ) أَيْ مَحْبُوسُونَ فِي مَوْقِفِ الْحِسَابِ، يَتَرَاجَعُونَ الْكَلَامَ فِيمَا بَيْنَهُمْ بِاللَّوْمِ وَالْعِتَابِ بَعْدَ أَنْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا أَخِلَّاءَ مُتَنَاصِرِينَ. وَجَوَابُ" لَوْ" مَحْذُوفٌ، أَيْ لَرَأَيْتَ أَمْرًا هَائِلًا فظيعا. ثم ذكر أي شي يرجع من القول بينهم فقال: (يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا) فِي الدُّنْيَا مِنَ الْكَافِرِينَ (لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا) وهم القادة والرؤساء (لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ) أي أغويتمونا وأضللتمونا. واللغة الفصيحة" لَوْلا أَنْتُمْ" وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ" لَوْلَاكُمْ" حَكَاهَا سِيبَوَيْهِ، تَكُونُ" لَوْلَا" تَخْفِضُ الْمُضْمَرَ وَيَرْتَفِعُ الْمُظْهَرُ بَعْدَهَا بِالِابْتِدَاءِ وَيُحْذَفُ خَبَرُهُ. وَمُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ يَقُولُ: لَا يَجُوزُ" لَوْلَاكُمْ" لِأَنَّ الْمُضْمَرَ عَقِيبَ الْمُظْهَرِ، فَلَمَّا كَانَ الْمُظْهَرُ مَرْفُوعًا بِالْإِجْمَاعِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُضْمَرُ أَيْضًا مَرْفُوعًا. (قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى) هُوَ اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ، أَيْ مَا رَدَدْنَاكُمْ نحن عن الهدى، وَلَا أَكْرَهْنَاكُمْ. (بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ) أَيْ مُشْرِكِينَ مُصِرِّينَ عَلَى الْكُفْرِ. (وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ) الْمَكْرُ أَصْلُهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الِاحْتِيَالُ وَالْخَدِيعَةُ، وَقَدْ مَكَرَ بِهِ يَمْكُرُ فَهُوَ مَاكِرٌ وَمَكَّارٌ. قَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ عَلَى تَقْدِيرِ: هَذَا مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْمَعْنَى- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- بَلْ مَكْرُكُمْ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، أَيْ مسارتكم إِيَّانَا وَدُعَاؤُكُمْ لَنَا إِلَى الْكُفْرِ حَمَلَنَا عَلَى هَذَا. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: بَلْ عَمَلُكُمْ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ. قَتَادَةُ: بَلْ مَكْرُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ صَدَّنَا، فَأُضِيفَ الْمَكْرُ إِلَيْهِمَا لِوُقُوعِهِ فِيهِمَا،

Yüce Allah'ın: {وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenler dediler ki” buyruğunda Kureyş kâfirleri kastedilmektedir. {لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} “Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine.” Saîd, Katâde'den nakletti ki: 'Ondan öncekine' ifadesiyle, önceki kitaplar ve peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm- kastedilmektedir. Ahiret olduğu da söylenmiştir. İbn Cüreyc dedi ki: Bunu söyleyen kişi Ebû Cehil b. Hişâm'dır. Şöyle de denilmiştir: Ehl-i Kitap müşriklere: 'Muhammed'in vasfı kitabımızda vardır, ona sorun' dediler. Onlar sorup da Ehl-i Kitab'ın söylediğine uygun çıkınca müşrikler: 'Biz ne bu Kur'an'a ne de ondan önce indirilmiş olan Tevrat ve İncil'e inanırız; bilakis hepsini inkâr ederiz' dediler. Oysa bundan önce Ehl-i Kitab'a başvuruyor ve onların sözleriyle delil getiriyorlardı. Böylece onların çelişkileri ve bilgisizlikleri ortaya çıkmış oldu. Sonra Allah celle celâlühû onların başlarına geleceklere dair durumlarını haber vererek şöyle buyurdu: {وَلَوْ تَرى} “Bir görsen” ey Muhammed, {إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “o zalimler, Rablerinin huzurunda tutuklandıkları zaman”, yani hesap mevkiinde tutulduklarında; dünyada birbirlerine arka çıkan dostlar olduktan sonra aralarında kınama ve sitemle laf atışırlar. {لَوْ} edatının cevabı hazfedilmiştir; yani: 'Korkunç ve dehşet verici bir durum görürdün' demektir. Sonra aralarında hangi sözün teati edildiğini zikrederek şöyle buyurdu: {يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} “Zayıf düşürülenler derler” kâfirlerden dünyada zayıf olanlar, {لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} “büyüklük taslayanlara” ki onlar önderler ve reislerdir: {لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ} “Siz olmasaydınız biz muhakkak müminler olurduk”, yani siz bizi azdırdınız ve saptırdınız. Fasih dildeki kullanım {لَوْلا أَنْتُمْ} şeklindedir. Araplardan {لَوْلَاكُمْ} diyenler de vardır; bunu Sîbeveyh nakletmiştir. [Bu durumda] {لَوْلا} zamiri cer eder, ondan sonraki açık isim ise mübteda olarak merfu olur ve haberi hazfedilir. Muhammed b. Yezîd ise şöyle der: {لَوْلَاكُمْ} demek caiz değildir; çünkü zamir açık ismin yerine geçer; açık isim icma ile merfu olduğuna göre zamirin de merfu olması zorunludur. {قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى} “Büyüklük taslayanlar, zayıf düşürülenlere: 'Size hidayet geldikten sonra sizi ondan biz mi alıkoyduk?' derler.” Bu, inkâr anlamında bir soru (istifham-ı inkârî)dir; yani sizi hidayetten biz çevirmedik ve sizi zorlamadık. {بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ} “Size geldikten sonra? Hayır, siz zaten suçlular idiniz!” Yani müşriklerdiniz ve küfürde ısrarcı idiniz. {وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ} “Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara: 'Hayır, gece ve gündüzün hilesi!' derler.” 'Mekr' kelimesinin Arap kelamındaki aslı hile yapmak ve aldatmaktır. 'Mekere bihî yemkuru' (ona hile yaptı) denir; yapan kişiye 'mâkir' ve 'mekkâr' denir. El-Ahfeş şöyle demiştir: Bu, 'Bu, gece ve gündüzün hilesidir' takdirindedir. En-Nehhâs dedi ki: Anlam -Allah daha iyi bilir ya- şudur: 'Bilakis sizin gece ve gündüz yaptığınız hileleriniz, yani bizimle gizli fısıldaşmalarınız ve bizi küfre çağırmanız bizi buna sevk etti.' Süfyân es-Sevrî: 'Bilakis sizin gece ve gündüz yaptığınız amelleriniz [bizi engelledi]' demiştir. Katâde ise: 'Bilakis sizin gece ve gündüz hile yapmanız bizi alıkoydu' demiştir. Hile içinde gerçekleştiği için hile gece ve gündüze izafe edilmiştir.

وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذا جاءَ لَا يُؤَخَّرُ" [نوح: ٤] فَأَضَافَ الْأَجَلَ إِلَى نَفْسِهِ، ثُمَّ قَالَ:" فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً" [الأعراف: ٣٤] إِذْ كَانَ الْأَجَلُ لَهُمْ. وَهَذَا مِنْ قَبِيلِ قَوْلِكَ: لَيْلُهُ قَائِمٌ وَنَهَارُهُ صَائِمٌ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: أَيْ بَلْ مَكْرُكُمُ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ، كَمَا تَقُولُ الْعَرَبُ: نَهَارُهُ صَائِمٌ وَلَيْلُهُ قَائِمٌ. وَأَنْشَدَ لِجَرِيرٍ:

Bu, Yüce Allah'ın: {إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذا جاءَ لَا يُؤَخَّرُ} “Şüphesiz Allah'ın eceli geldiği zaman ertelenmez” [Nûh: 4] buyruğunda eceli kendisine izafe edip ardından ecel kendilerine ait olduğu için: {فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً} “Onların ecelleri geldiği zaman bir an bile geri kalamazlar” [A'râf: 34] buyurması gibidir. Bu, senin: 'Gecesi kâimdir (ibadettedir), gündüzü sâimdir (oruçludur)' demen kabilindendir. El-Müberred şöyle demiştir: Yani 'Bilakis sizin gece ve gündüz hilenizdir'; nitekim Araplar: 'Gündüzü oruçludur, gecesi ibadettedir' derler. Cerîr'in şu beytini inşad etti:

لَقَدْ لُمْتِنَا يَا أُمَّ غَيْلَانَ فِي السُّرَى ... وَنِمْتِ وَمَا لَيْلُ الْمَطِيِّ بِنَائِمِ

Ey Ümmü Gaylân! Gece yolculuğu hususunda bizi kınadın... Sen uyudun, oysa bineklerin gecesi uyumaz.

وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

Sîbeveyh de şu beyti inşad etmiştir:

فَنَامَ لَيْلِي وَتَجَلَّى هَمِّي

Gecem uyudu ve kederim açılıp gitti.

أَيْ نِمْتُ فِيهِ. ونظيره:" وَالنَّهارَ مُبْصِراً" [يونس: ٦٧]. وَقَرَأَ قَتَادَةُ:" بَلْ مَكْرٌ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ" بِتَنْوِينٍ" مَكْرٌ" وَنَصْبِ" اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ"، وَالتَّقْدِيرُ: بَلْ مَكْرٌ كَائِنٌ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، فَحُذِفَ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ" بَلْ مَكَرُّ" بِفَتْحِ الْكَافِ وَشَدِّ الرَّاءِ بِمَعْنَى الْكُرُورِ، وَارْتِفَاعُهُ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَرْتَفِعَ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ دَلَّ عَلَيْهِ" أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ" كَأَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا لَهُمْ أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى قَالُوا بَلْ صَدَّنَا مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ. وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ" بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ" قَالَ: مَرَّ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ عَلَيْهِمْ فَغَفَلُوا. وَقِيلَ: طُولُ السَّلَامَةِ فِيهِمَا كقوله" فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ" [الحديد: ١٦]. وَقَرَأَ رَاشِدٌ" بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ" بِالنَّصْبِ، كَمَا تَقُولُ: رَأَيْتُهُ مَقْدَمَ الْحَاجِّ، وَإِنَّمَا يَجُوزُ هَذَا فِيمَا يُعَرَّفُ، لَوْ قُلْتَ: رَأَيْتُهُ مَقْدَمَ زَيْدٍ، لَمْ يَجُزْ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. (إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً) أَيْ أَشْبَاهًا وَأَمْثَالًا وَنُظَرَاءَ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: فُلَانٌ نِدُّ فُلَانٍ، أَيْ مِثْلُهُ. وَيُقَالُ نَدِيدٌ، وَأَنْشَدَ:

Yani: 'Ben o gecede uyudum' demektir. Bunun benzeri: {وَالنَّهارَ مُبْصِراً} “gündüzü de aydınlık (gösterici) kıldı” [Yûnus: 67] ayetidir. Katâde, {مَكْرٌ} kelimesini tenvinli ve {اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ} lafızlarını mansub olarak {بَلْ مَكْرٌ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ} şeklinde okumuştur. Takdiri: 'Bilakis gece ve gündüzde var olan bir hile' olup [hazfedilmiştir]. Saîd b. Cübeyr ise 'dönüp gelmek/tekrar etmek' manasında kâf harfinin fethi ve râ harfinin şeddesiyle {بَلْ مَكَرُّ} şeklinde okumuştur; mübteda olarak merfudur ve haberi mahzuftur. {أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ} ifadesinin delalet ettiği gizli bir fiille merfu olması da caizdir; sanki onlar kendilerine: 'Sizi hidayetten biz mi alıkoyduk?' dediklerinde, onlar: 'Hayır, bizi gece ve gündüzün hilesi alıkoydu' demişler gibidir. Saîd b. Cübeyr'den {بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ} kıraati rivayet edilmiş ve o: 'Gece ve gündüz onların üzerinden gelip geçti de gaflete düştüler' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlardaki esenliğin uzun sürmesidir; nitekim Yüce Allah: {فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ} “Onların üzerinden uzun zaman geçti” [Hadîd: 16] buyurmuştur. Râşid ise tıpkı senin: 'Onu hacıların geliş vaktinde gördüm' demen gibi nasb ile {بَلْ مَكْرَ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ} şeklinde okumuştur. Bu ancak marife kılınan şeylerde caizdir; şayet: 'Onu Zeyd'in geliş vaktinde gördüm' desen caiz olmazdı; bunu en-Nehhâs zikretmiştir. {إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً} “Hani siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na ortaklar koşmamızı emrediyordunuz.” Yani benzerler, denkler ve eşler koşmamızı. Muhammed b. Yezîd dedi ki: 'Falan kişi falanın niddidir' denir, yani dengidir/benzeridir. 'Nedîd' de denilir ve şu beyti inşad etmiştir:

أَيْنَمَا تَجْعَلُونَ إِلَيَّ نِدًّا ... وَمَا أَنْتُمْ لِذِي حَسَبٍ نَدِيدِ

Her nerede bana bir denk koşsanız da... Siz şerefli bir kimseye denk olamazsınız.

وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي الْبَقَرَةِ"." وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ" أَيْ أَظْهَرُوهَا، وَهُوَ مِنَ الْأَضْدَادِ يَكُونُ بِمَعْنَى الْإِخْفَاءِ وَالْإِبْدَاءِ. قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

Bu husus daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. {وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ} “Pişmanlıklarını içlerine atarlar” yani onu açığa vururlar; bu zıt anlamlı (ezdâd) kelimelerdendir; hem gizlemek hem de açığa vurmak anlamına gelir. İmruulkays şöyle demiştir:

تَجَاوَزْتُ أَحْرَاسًا وَأَهْوَالَ مَعْشَرٍ ... عَلَيَّ حِرَاصًا لو يسرون مقتلي

Nice nöbetçileri ve beni öldürmeye can atan, [fırsat bulsalar bunu] gizleyecek olan bir topluluğun korkularını aşıp [sevgilinin yanına] vardım.

وروي" يشرون". وقيل: (وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ) أَيْ تَبَيَّنَتِ النَّدَامَةُ فِي أَسْرَارِ وُجُوهِهِمْ. قِيلَ: النَّدَامَةُ لَا تَظْهَرُ، وَإِنَّمَا تَكُونُ فِي الْقَلْبِ، وَإِنَّمَا يَظْهَرُ مَا يَتَوَلَّدُ عَنْهَا، حَسْبَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" يُونُسَ، وَآلِ عِمْرَانَ". وَقِيلَ: إِظْهَارُهُمُ النَّدَامَةَ قَوْلُهُمْ:" فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ" [الشعراء: ١٠٢]. وَقِيلَ: أَسَرُّوا النَّدَامَةَ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَلَمْ يَجْهَرُوا القول بها، كما قال:" وَأَسَرُّوا النَّجْوَى" [الأنبياء: ٣]. (وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا) الْأَغْلَالُ جَمْعُ غُلٍّ، يُقَالُ: فِي رَقَبَتِهِ غُلٌّ مِنْ حَدِيدٍ. وَمِنْهُ قِيلَ لِلْمَرْأَةِ السَّيِّئَةِ الْخُلُقَ: غُلٌّ قَمِلٌ، وَأَصْلُهُ أَنَّ الْغُلَّ كَانَ يَكُونُ مِنْ قِدٍّ وَعَلَيْهِ شَعْرٌ فَيَقْمَلُ. وَغَلَلْتُ يَدَهُ إِلَى عنقه، وقد غل فهو مغلول، يقال: ماله أُلَّ وَغُلَّ. وَالْغُلُّ أَيْضًا وَالْغُلَّةُ: حَرَارَةُ الْعَطَشِ، وَكَذَلِكَ الْغَلِيلُ، يُقَالُ مِنْهُ: غُلَّ الرَّجُلُ يُغَلُّ غَلَلًا فَهُوَ مَغْلُولٌ، عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، عَنِ الْجَوْهَرِيِّ. أَيْ جَعَلْتُ الْجَوَامِعَ فِي أَعْنَاقِ التَّابِعِينَ وَالْمَتْبُوعِينَ. قِيلَ مِنْ غَيْرِ هَؤُلَاءِ الْفَرِيقَيْنِ. وَقِيلَ يَرْجِعُ" الَّذِينَ كَفَرُوا" إِلَيْهِمْ. وَقِيلَ: تم الكلال عِنْدَ قَوْلِهِ:" لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ" ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ:" وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ" بَعْدَ ذَلِكَ فِي أَعْنَاقِ سَائِرِ الْكُفَّارِ. (هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ) في الدنيا.

Beyit 'yeşrûne' şeklinde de rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: {وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ} yani pişmanlık yüz hatlarında/yüz çizgilerinde belirginleşti. Şöyle de denilmiştir: Pişmanlık bizzat görünmez, o sadece kalpte olur; görünen ise ondan doğan neticelerdir; nitekim bunun açıklaması daha önce Yûnus ve Âl-i İmrân surelerinde geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Pişmanlıklarını açığa vurmaları: {فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş daha olsaydı da müminlerden olsaydık!” [Şuarâ: 102] sözleridir. Şöyle de denilmiştir: Pişmanlıklarını kendi aralarında gizlediler ve Yüce Allah'ın: {وَأَسَرُّوا النَّجْوَى} “Gizli fısıldaşmayı sakladılar” [Enbiyâ: 3] buyurduğu gibi onu yüksek sesle söylemediler. {وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Biz de inkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar geçiririz.” Ağlâl, 'gul' (boyunduruk/demir halka) kelimesinin çoğuludur; 'Boynunda demirden bir gul vardır' denir. Buradan hareketle kötü ahlaklı kadın için 'bitli bukağı/boyunduruk' denilmiştir; aslı şudur: Boyunduruk işlenmemiş deriden yapılır ve üzerinde kıl bulunurdu, dolayısıyla bitlenirdi. 'Elini boynuna bağladım' denir; o da bağlanmıştır ve 'mağlûl' (boynu bağlı) denir. Beddua olarak: 'Ona ne oldu ki mefluç olsun ve boynuna lale takılsın (mâ lehû ulle ve gulle)' denir. El-Gul ve el-gulleh aynı zamanda şiddetli susuzluk harareti demektir; 'galîl' de böyledir. Meçhul fiil olarak: 'Adam şiddetli susuzluğa tutuldu, tutulur' denir ve kendisi 'mağlûl' olur; el-Cevherî'den nakledilmiştir. Yani uyanların ve uyulanların boyunlarına bukağıları geçirdik demektir. Bu iki grubun dışındakiler olduğu da söylenmiştir. {الَّذِينَ كَفَرُوا} ifadesinin bu iki gruba döndüğü de söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Söz {لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ} “Azabı gördüklerinde” ifadesinde tamamlanmış, sonra yeniden başlanarak: {وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ} “Biz demir halkalar geçiririz” bundan sonra diğer kâfirlerin boyunlarına buyrulmuştur. {هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ} “Onlar ancak yapmış olduklarının cezasını çekmezler mi?” dünyada.

[سورة سبإ (٣٤): الآيات ٣٤ الى ٣٨]

[Sebe Suresi (34): Âyetler 34-38]

وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٣٤) وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالاً وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٦) وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلاَّ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ (٣٧) وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ (٣٨)

{وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ} “Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek, oranın refah içinde şımarmış ileri gelenleri mutlaka: 'Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz' dediler.” (34) {وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالاً وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} “Ve dediler ki: 'Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz ve biz azaba uğratılacak da değiliz.'” (35) {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “De ki: 'Şüphesiz Rabbim rızkı dilediğine genişletir ve daraltır; fakat insanların çoğu bilmezler.'” (36) {وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلاَّ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ} “Sizi bizim katımızda [bize] yaklaştıracak olan ne mallarınız ne de evlatlarınızdır. Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna. İşte onlar için yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır ve onlar yüksek dereceli köşklerde güven içindedirler.” (37) {وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ} “Ayetlerimizi etkisiz kılmak için yarışıp duranlara gelince, işte onlar azabın içine getirilip hazır bulundurulacaklardır.” (38)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها) قَالَ قَتَادَةُ: أَيْ أَغْنِيَاؤُهَا وَرُؤَسَاؤُهَا وَجَبَابِرَتُهَا وَقَادَةُ الشَّرِّ لِلرُّسُلِ: (إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ. وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً) أَيْ فُضِّلْنَا عَلَيْكُمْ بِالْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكُمْ رَاضِيًا بِمَا نَحْنُ عَلَيْهِ مِنَ الدِّينِ وَالْفَضْلِ لَمْ يُخَوِّلْنَا ذَلِكَ. (وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ)

Yüce Allah'ın: {وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها} “Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek oranın şımarık zenginleri mutlaka dediler” Katâde dedi ki: Yani oranın zenginleri, reisleri, zorbaları ve şer önderleri peygamberlere şöyle dediler: {إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ. وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً} “'Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz.' Ve dediler ki: 'Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz'” yani mallar ve evlatlar hususunda biz size üstün kılındık; şayet Rabbiniz bizim üzerinde bulunduğumuz dinden ve üstünlükten razı olmasaydı bunları bize ihsan etmezdi. {وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} “Ve biz azap edilecek de değiliz.”

لِأَنَّ مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْهِ فَلَا يُعَذِّبُهُ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَوْلَهُمْ وَمَا احْتَجُّوا بِهِ مِنَ الْغِنَى فَقَالَ لِنَبِيِّهِ ﷺ: (قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ) أي يوسعه (وَيَقْدِرُ) أَيْ يُقَتِّرُ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي يُفَاضِلُ بَيْنَ عِبَادِهِ فِي الْأَرْزَاقِ امْتِحَانًا لهم، فلا يدل شي مِنْ ذَلِكَ عَلَى مَا فِي الْعَوَاقِبِ، فَسَعَةُ الرِّزْقِ فِي الدُّنْيَا لَا تَدُلُّ عَلَى سَعَادَةِ الْآخِرَةِ فَلَا تَظُنُّوا أَمْوَالَكُمْ وَأَوْلَادَكُمْ تُغْنِي عَنْكُمْ غَدًا شَيْئًا. (وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ) هَذَا لِأَنَّهُمْ لَا يَتَأَمَّلُونَ. ثُمَّ قَالَ تَأْكِيدًا: (وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى) قَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ قُرْبَى. وَالزُّلْفَةُ الْقُرْبَةُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: أَيْ إِزْلَافًا، وَهُوَ اسْمُ الْمَصْدَرِ، فَيَكُونُ مَوْضِعُ" قُرْبَى" نَصْبًا كَأَنَّهُ قَالَ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا تَقْرِيبًا. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ" الَّتِي" تَكُونُ لِلْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ جَمِيعًا. وَلَهُ قَوْلٌ آخَرُ وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي إِسْحَاقَ الزَّجَّاجِ، يَكُونُ الْمَعْنَى: وَمَا أَمْوَالُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا، وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى، ثُمَّ حُذِفَ خَبَرُ الْأَوَّلِ لِدَلَالَةِ الثَّانِي عَلَيْهِ. وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:

Çünkü bir kimseye iyilikte bulunulmuşsa ona azap edilmez. Bunun üzerine Allah onların sözlerini ve zenginlikle delil getirmelerini reddederek Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ} “De ki: Rabbim rızkı dilediğine bolca verir” yani genişletir, {وَيَقْدِرُ} “ve kısar” yani daraltır. Yani kulları arasında rızıkları bir imtihan olarak farklı kılan Allah'tır; dolayısıyla bundan hiçbir şey akıbetlerin ne olacağına delalet etmez. Dünyada rızkın bol olması ahiret mutluluğuna delil teşkil etmez; o halde mallarınızın ve çocuklarınızın yarın sizden hiçbir şeyi savacağını zannetmeyin. {وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat insanların çoğu bilmezler” bunu; çünkü düşünmezler. Sonra bunu pekiştirmek üzere şöyle buyurdu: {وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى} “Sizi katımızda yakınlığa ulaştıracak olan mallarınız ve evlatlarınız değildir.” Mücâhid dedi ki: Yani bir yakınlığa. 'Zülfe' yakınlık demektir. El-Ahfeş şöyle demiştir: Yani 'yaklaştırmak suretiyle' demektir ki bu ism-i masdardır; dolayısıyla 'kurbâ' kelimesinin yeri nasb olur; sanki 'sizi katımızda bir yaklaştırmayla yaklaştıracak olan' demiş gibidir. El-Ferrâ, {الَّتِي} ism-i mevsûlünün hem mallara hem de evlatlara ait olduğunu ileri sürmüştür. Onun diğer bir görüşü daha vardır ki o da Ebû İshâk ez-Zeccâc'ın mezhebidir; anlam şöyle olur: 'Mallarınız sizi katımızda yaklaştıracak olan şeyler değildir; evlatlarınız da sizi katımızda yakınlığa ulaştıracak olanlar değildir.' Sonra ikincisinin delaleti sebebiyle birincisinin haberi hazfedilmiştir. El-Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:

نَحْنُ بِمَا عِنْدَنَا وَأَنْتَ بِمَا ... عِنْدَكَ رَاضٍ وَالرَّأْيُ مُخْتَلِفُ

Biz yanımızdakinden memnunuz, sen de yanındakinden... Memnunsun; oysa görüşler farklıdır.

وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ: بِاللَّتَيْنِ وَبِاللَّاتِي وَبِاللَّوَاتِي وَبِاللَّذَيْنِ وَبِالَّذِينَ، لِلْأَوْلَادِ خَاصَّةً أَيْ لَا تَزِيدُكُمُ الْأَمْوَالُ عِنْدَنَا رِفْعَةً وَدَرَجَةً، وَلَا تُقَرِّبُكُمْ تَقْرِيبًا. (إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً) قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْمَعْنَى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَنْ يَضُرَّهُ مَالُهُ وَوَلَدُهُ فِي الدُّنْيَا. وَرَوَى لَيْثٌ عَنْ طَاوُسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي الْإِيمَانَ وَالْعَمَلَ، وَجَنِّبْنِي الْمَالَ وَالْوَلَدَ، فَإِنِّي سَمِعْتُ فِيمَا أَوْحَيْتَ" وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً". قُلْتُ: قَوْلُ طَاوُسٍ فِيهِ نَظَرٌ، وَالْمَعْنَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ: جَنِّبْنِي الْمَالَ وَالْوَلَدَ الْمُطْغِيَيْنِ أَوِ اللَّذَيْنِ لَا خَيْرَ فِيهِمَا، فَأَمَّا الْمَالُ الصَّالِحُ وَالْوَلَدُ الصَّالِحُ لِلرَّجُلِ الصَّالِحِ فَنِعْمَ هَذَا! وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" آلِ عمران

Kur'an dışında: Özellikle evlatlar için 'bi'l-leteyni', 'bi'l-lâtî', 'bi'l-levâtî', 'bi'l-lezeyni' ve 'bi'llezîne' şeklinde kullanılması da caizdir. Yani mallarınız katımızda mertebe ve derecenizi artırmaz ve sizi bize bir yakınlıkla yaklaştırmaz. {إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً} “Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesnadır.” Saîd b. Cübeyr dedi ki: Anlam şudur: Ancak iman edip salih amel işleyen kimse müstesnadır; ona dünyadaki malı ve çocuğu zarar vermez. Leys, Tâvûs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle dua ederdi: 'Allahım! Bana iman ve salih amel rızıklandır; beni mal ve evlattan uzak tut; zira ben vahyettiğin şu ayette işittim: {وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً} “Sizi katımızda yakınlığa ulaştıracak olan mallarınız ve evlatlarınız değildir; ancak iman edip salih amel işleyenler müstesnadır.”' Derim ki: Tâvûs'un bu sözünde bakılacak yön vardır; anlamı -Allah daha iyi bilir ya- şudur: 'Beni azdıran veya kendilerinde hayır bulunmayan mal ve evlattan uzak tut.' Salih adama salih mal ve salih evlat verilmesine gelince, bu ne güzeldir! Bu husus daha önce Âl-i İmrân,

وَمَرْيَمَ، وَالْفُرْقَانِ". وَ" مَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ، أَيْ لَكِنْ مَنْ آمَنَ وعمل صالحا فإيمانه وعمله يقر بانه مِنِّي. وَزَعَمَ الزَّجَّاجُ أَنَّهُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِالِاسْتِثْنَاءِ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الْكَافِ وَالْمِيمِ الَّتِي فِي" تُقَرِّبُكُمْ". النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْقَوْلُ غَلَطٌ، لِأَنَّ الْكَافَ وَالْمِيمَ لِلْمُخَاطَبِ فَلَا يَجُوزُ الْبَدَلُ، وَلَوْ جَازَ هَذَا لَجَازَ: رَأَيْتُكَ زَيْدًا. وَقَوْلُ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا هُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ. إِلَّا أَنَّ الْفَرَّاءَ لَا يَقُولُ بَدَلٌ لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ لَفْظِ الْكُوفِيِّينَ، وَلَكِنَّ قَوْلَهُ يَئُولُ إِلَى ذَلِكَ، وَزَعَمَ أَنَّ مِثْلَهُ" إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ" يَكُونُ مَنْصُوبًا عِنْدَهُ بِ"- يَنْفَعُ". وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ أَنْ يَكُونَ" مَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِمَعْنَى: مَا هُوَ إِلَّا مَنْ آمَنَ، كَذَا قَالَ، وَلَسْتُ أُحَصِّلُ مَعْنَاهُ. (فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا) يَعْنِي قَوْلِهِ:" مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها" [الانعام: ١٦٠] فَالضِّعْفُ الزِّيَادَةُ، أَيْ لَهُمْ جَزَاءُ التَّضْعِيفِ، وَهُوَ مِنْ بَابِ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَفْعُولِ. وَقِيلَ: لَهُمْ جَزَاءُ الْأَضْعَافِ، فَالضِّعْفُ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ، وَإِضَافَةُ الضِّعْفِ إِلَى الْجَزَاءِ كَإِضَافَةِ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ، نَحْوُ: حَقُّ الْيَقِينِ، وَصَلَاةُ الْأُولَى. أَيْ لَهُمُ الْجَزَاءُ الْمُضَعَّفُ، لِلْوَاحِدِ عَشَرَةٌ إِلَى مَا يُرِيدُ اللَّهُ مِنَ الزِّيَادَةِ. وَبِهَذِهِ الْآيَةِ اسْتَدَلَّ مَنْ فَضَّلَ الْغِنَى عَلَى الْفَقْرِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا كَانَ غَنِيًّا تَقِيًّا أَتَاهُ اللَّهُ أَجْرَهُ مَرَّتَيْنِ بِهَذِهِ الْآيَةِ. (وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" جَزاءُ الضِّعْفِ" بِالْإِضَافَةِ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ وَيَعْقُوبُ وَنَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ" جَزَاءً" مُنَوَّنًا مَنْصُوبًا" الضِّعْفُ" رَفْعًا، أَيْ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الضِّعْفُ جَزَاءً، عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ. و" جَزاءُ الضِّعْفِ" عَلَى أَنْ يُجَازَوُا الضِّعْفَ. وَ" جَزَاءٌ الضِّعْفُ" مَرْفُوعَانِ، الضِّعْفُ بَدَلٌ مِنْ جَزَاءٌ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَيْضًا" فِي الْغُرُفاتِ" عَلَى الْجَمْعِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ، لِقَوْلِهِ:" لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً" [العنكبوت: ٥٨]. الزمخشري: وقرى" فِي الْغُرُفاتِ" بِضَمِّ الرَّاءِ وَفَتْحِهَا وَسُكُونِهَا. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَحَمْزَةُ وَخَلَفٌ" فِي الْغُرْفَةِ" عَلَى التَّوْحِيدِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ" [الفرقان: ٧٥]. وَالْغُرْفَةُ قَدْ يُرَادُ بِهَا اسْمُ الْجَمْعِ وَاسْمُ الجنس. قال ابن عباس: هي غرف

... ve Meryem ile Furkân [surelerinde] rivayet etti. {مَنْ} [ifadesi], munkatı istisna üzere nasb mahallindedir; yani "Lakin kim iman edip salih amel işlerse, onun imanı ve ameli onu bana yaklaştırır." demektir. ez-Zeccâc, onun {تُقَرِّبُكُمْ} lafzındaki kâf ve mîm harflerinden bedel kılınarak istisna yoluyla nasb mahallinde olduğunu iddia etmiştir. en-Nehhâs şöyle der: Bu görüş hatalıdır; çünkü kâf ve mîm muhatap içindir, dolayısıyla bedel olması caiz değildir. Şayet bu caiz olsaydı "رَأَيْتُكَ زَيْدًا" (Seni, Zeyd'i gördüm) demek de caiz olurdu. Ebû İshâk'ın bu görüşü, el-Ferrâ'nın görüşünün aynısıdır. Ancak Ferrâ, Kûfelilerin lafzında (ıstılahında) bulunmadığı için "bedel" demez, fakat sözü bu anlama varır. Ferrâ {إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “Ancak Allah'a selim bir kalp ile gelen kimse müstesna” ayetinin benzer olduğunu ve oradaki ifadenin de kendisine göre {يَنْفَعُ} (fayda verir) fiiliyle mensub olduğunu iddia etmiştir. el-Ferrâ, "مَا هُوَ إِلَّا مَنْ آمَنَ" (O, ancak iman eden kimsedir) anlamında {مَنْ} lafzının ref' mahallinde olmasını da caiz görmüştür. O böyle demiştir fakat ben bunun manasını çıkarabilmiş değilim. {فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا} “İşte yaptıklarına karşılık onlar için kat kat mükâfat vardır.” ayeti, O'nun [En'âm: 160]: {مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها} “Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır” buyruğu anlamındadır. ed-Di'f (الضِّعْفُ), fazlalık demektir; yani onlar için katlanmış mükâfat (cezâu't-taz'îf) vardır. Bu da masdarın mef'ûle izafeti kabilindendir. Şöyle de denilmiştir: Onlar için kat kat mükâfatlar (cezâu'l-ad'âf) vardır; dolayısıyla di'f kelimesi çoğul anlamındadır. Di'f kelimesinin cezâ kelimesine izafeti, {حَقُّ الْيَقِينِ} ve {صَلَاةُ الْأُولَى} terkiplerinde olduğu gibi bir şeyin bizzat kendisine izafe edilmesi gibidir. Yani onlar için katlanmış bir mükâfat vardır; bire ondan tutun da Allah'ın dilediği artırmaya kadar. Zenginliği fakirliğe üstün tutanlar bu ayeti delil getirmişlerdir. Muhammed b. Ka'b şöyle demiştir: "Mümin hem zengin hem de takva sahibi olduğunda, bu ayet gereğince Allah ona mükâfatını iki kat verir." {وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ} “Ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler.” Âmmenin (kıraat imamlarının çoğunluğunun) kıraati, izafet ile {جَزاءُ الضِّعْفِ} şeklindedir. ez-Zührî, Ya'kûb ve Nasr b. Âsım ise {جَزَاءً} kelimesini tenvinli ve mensub, {الضِّعْفُ} kelimesini ise merfû olarak [cezâen ed-di'fu şeklinde] okumuşlardır; yani takdim ve tehir üzere "فَأُولَئِكَ لَهُمُ الضِّعْفُ جَزَاءً" (İşte onlar için mükâfat olarak kat kat fazlası vardır) demektir. {جَزاءُ الضِّعْفِ} okuyuşu, kendilerine kat kat mükâfat verileceği (yücezâve'd-di'fe) anlamındadır. Her ikisinin de merfû olduğu {جَزَاءٌ الضِّعْفُ} okuyuşunda ise ed-di'f kelimesi cezâun kelimesinden bedeldir. Cumhur yine [Ankebût: 58]: {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً} “Biz onları mutlaka cennette yüksek köşklere yerleştireceğiz” buyruğundan ötürü {فِي الْغُرُفاتِ} lafzını çoğul olarak okumuştur ki bu, Ebû Ubeyd'in de tercihidir. ez-Zemahşerî şöyle der: {فِي الْغُرُفاتِ} lafzı râ harfinin zammesi, fethası ve sükûnu ile de okunmuştur. el-A'meş, Yahyâ b. Vessâb, Hamza ve Halef ise Allah Teâlâ'nın [Furkân: 75]: {أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ} “İşte onlar yüksek köşk ile mükâfatlandırılırlar” buyruğu gereğince müfred (tekil) olarak {فِي الْغُرْفَةِ} şeklinde okumuşlardır. el-Gurfetu (الْغُرْفَةُ) lafzı ile ism-i cem veya cins ismi kastedilmiş olabilir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bunlar

مِنْ يَاقُوتٍ وَزَبَرْجَدٍ وَدُرٍّ. وَقَدْ مَضَى بَيَانُ ذَلِكَ. (آمِنُونَ) أَيْ مِنَ الْعَذَابِ وَالْمَوْتِ وَالْأَسْقَامِ وَالْأَحْزَانِ. (وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا) فِي إِبْطَالِ أَدِلَّتِنَا وَحُجَّتِنَا وَكِتَابِنَا. (مُعاجِزِينَ) مُعَانِدِينَ، يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يَفُوتُونَنَا بِأَنْفُسِهِمْ. (أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ) أَيْ في جهنم تحضرهم الزبانية فيها.

yakuttan, zebercetten ve inciden köşklerdir. Bunun açıklaması daha önce geçmişti. {آمِنُونَ} “Güven içindedirler” yani azaptan, ölümden, hastalıklardan ve kederlerden. {وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا} “Âyetlerimizi boşa çıkarmak için uğraşanlar” delillerimizi, hüccetimizi ve kitabımızı iptal etmek için koşanlar, {مُعاجِزِينَ} “etkisiz kılmak için yarışanlar” inatçılık edip kendi başlarına bizden kaçıp kurtulacaklarını sananlar; {أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ} “işte onlar azap içinde hazır bulundurulacaklardır”, yani cehennemde zebaniler onları orada hazır bulunduracaktır.

[سورة سبإ (٣٤): آية ٣٩]

[Sebe Suresi (34): Âyet 39]

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩)

{قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩)} “De ki: 'Şüphesiz Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bolca verir ve onu kısar. Siz ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ) كَرَّرَ تَأْكِيدًا. (وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ) أَيْ قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِهَؤُلَاءِ الْمُغْتَرِّينَ بِالْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ إِنَّ اللَّهَ يُوَسِّعُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَيُضَيِّقُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ، فَلَا تَغْتَرُّوا بِالْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ بَلْ أَنْفِقُوهَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ، فَإِنَّ مَا أَنْفَقْتُمْ فِي طَاعَةِ اللَّهِ فَهُوَ يُخْلِفُهُ. وَفِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ فَهُوَ يُخْلِفُهُ عَلَيْكُمْ، يُقَالُ: أَخْلَفَ لَهُ وَأَخْلَفَ عَلَيْهِ، أَيْ يُعْطِيكُمْ خَلَفَهُ وَبَدَلَهُ، وَذَلِكَ الْبَدَلُ إِمَّا فِي الدُّنْيَا وَإِمَّا فِي الْآخِرَةِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا مِنْ يَوْمٍ يُصْبِحُ الْعِبَادُ فِيهِ إِلَّا وَمَلَكَانِ يَنْزِلَانِ فَيَقُولُ أَحَدُهُمَا اللَّهُمَّ أَعْطِ مُنْفِقًا خَلَفًا وَأَعْطِ مُمْسِكًا تَلَفًا (. وَفِيهِ أَيْضًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ،) إِنَّ اللَّهَ قَالَ لِي أَنْفِقْ أُنْفِقْ عَلَيْكَ ... (الْحَدِيثَ. وَهَذِهِ إِشَارَةٌ إِلَى الْخَلَفِ فِي الدُّنْيَا بِمِثْلِ الْمُنْفَقِ فِيهَا إِذَا كَانَتِ النَّفَقَةُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ. وَقَدْ لَا يَكُونُ الْخَلَفُ فِي الدُّنْيَا فَيَكُونُ كَالدُّعَاءِ- كَمَا تَقَدَّمَ- سَوَاءٌ فِي الْإِجَابَةِ أَوِ التَّكْفِيرِ أو الادخار، والادخار ها هنا مِثْلُهُ فِي الْأَجْرِ. مَسْأَلَةٌ- رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ وَأَبُو أَحْمَدَ بْنُ عَدِيٍّ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ الْهِلَالِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ وَمَا أَنْفَقَ الرَّجُلُ عَلَى نَفْسِهِ وَأَهْلِهِ كُتِبَ لَهُ صَدَقَةٌ وَمَا وَقَى بِهِ الرَّجُلُ عِرْضَهُ فَهُوَ صَدَقَةٌ وَمَا أَنْفَقَ الرجل

Yüce Allah'ın: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ} “De ki: 'Şüphesiz Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bolca verir ve onu kısar'” buyruğu, tekit amacıyla tekrarlanmıştır. {وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ} “Siz ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir” buyruğunun anlamı şudur: [Ey Muhammed!] Malları ve evlatlarıyla aldanan bu kimselere de ki: Şüphesiz Allah dilediğine [rızkı] bollaştırır, dilediğine de daraltır. O halde mallarınız ve evlatlarınızla aldanmayın; bilakis onları Allah'a itaat yolunda harcayın. Zira Allah'a itaat uğruna ne harcarsanız, O onun karşılığını verir. Bu ifadede bir gizleme (hazif) vardır; yani “O, onun karşılığını size verir” demektir. Arapçada [bu anlamda] “ahlefe lehu” ve “ahlefe aleyhi” denir. Yani size onun yerine geçecek olanı ve bedelini verir. Bu bedel ya dünyada ya da ahirettedir. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «مَا مِنْ يَوْمٍ يُصْبِحُ الْعِبَادُ فِيهِ إِلَّا وَمَلَكَانِ يَنْزِلَانِ فَيَقُولُ أَحَدُهُمَا اللَّهُمَّ أَعْطِ مُنْفِقًا خَلَفًا وَأَعْطِ مُمْسِكًا تَلَفًا» «Kulların sabaha ulaştığı hiçbir gün yoktur ki iki melek inip biri: 'Allahım! İnfak edene karşılığını ver', diğeri de: 'Allahım! [Malını] tutana telef ver' demesin.» Yine Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den [rivayet edildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «إِنَّ اللَّهَ قَالَ لِي أَنْفِقْ أُنْفِقْ عَلَيْكَ ...» «Şüphesiz Allah bana: 'İnfak et ki Ben de sana infak edeyim...' buyurdu» (hadisin devamı vardır). Bu, harcama Allah'a itaat yolunda olduğu takdirde dünyada harcananın misliyle karşılık verileceğine bir işarettir. Kimi zaman dünyada karşılık olmayabilir; o takdirde -daha önce geçtiği üzere- tıpkı dua gibi olur: Ya icabet edilmesinde, ya günahlara kefaret olmasında yahut da [ahirete] saklanmasında birdir. Buradaki saklama ise sevap bakımından mislinin verilmesidir. MESELE: Dârekutnî ve Ebû Ahmed b. Adî'nin Abdülhamîd el-Hilâlî'den, onun Muhammed b. el-Münkedir'den, onun da Câbir'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ وَمَا أَنْفَقَ الرَّجُلُ عَلَى نَفْسِهِ وَأَهْلِهِ كُتِبَ لَهُ صَدَقَةٌ وَمَا وَقَى بِهِ الرَّجُلُ عِرْضَهُ فَهُوَ صَدَقَةٌ وَمَا أَنْفَقَ الرجل» «Her meşru iyilik bir sadakadır. Kişinin kendisine ve ailesine harcadığı şey, kendisi için bir sadaka olarak yazılır. Kişinin şeref ve itibarını koruduğu şey de sadakadır. Kişinin harcadığı her...»

مِنْ نَفَقَةٍ فَعَلَى اللَّهِ خَلَفُهَا إِلَّا مَا كَانَ مِنْ نَفَقَةٍ فِي بُنْيَانٍ أَوْ مَعْصِيَةٍ (. قَالَ عَبْدُ الْحَمِيدِ: قُلْتُ لِابْنِ الْمُنْكَدِرِ:" مَا وَقَى الرَّجُلُ عِرْضَهُ"؟ قَالَ: يُعْطِي الشَّاعِرَ وَذَا اللِّسَانِ. عَبْدُ الْحَمِيدِ وَثَّقَهُ ابْنُ مَعِينٍ. قُلْتُ: أَمَّا مَا أَنْفَقَ فِي مَعْصِيَةٍ فَلَا خِلَافَ أَنَّهُ غَيْرُ مُثَابٍ عَلَيْهِ وَلَا مَخْلُوفٌ لَهُ. وَأَمَّا الْبُنْيَانُ فَمَا كَانَ مِنْهُ ضَرُورِيًّا يَكِنُّ الْإِنْسَانُ وَيَحْفَظُهُ فَذَلِكَ مَخْلُوفٌ عَلَيْهِ وَمَأْجُورٌ بِبُنْيَانِهِ. وَكَذَلِكَ كَحِفْظِ بِنْيَتِهِ وَسَتْرِ عَوْرَتِهِ، قَالَ ﷺ: (لَيْسَ لِابْنِ آدَمَ حَقٌّ فِي سِوَى هَذِهِ الْخِصَالِ، بَيْتٌ يَسْكُنُهُ وَثَوْبٌ يُوَارِي عَوْرَتَهُ وَجِلْفُ الْخُبْزِ وَالْمَاءِ). وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْأَعْرَافِ" مُسْتَوْفًى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ) لَمَّا كَانَ يُقَالُ فِي الْإِنْسَانِ: إِنَّهُ يَرْزُقُ عِيَالَهُ وَالْأَمِيرُ جُنْدَهُ، قَالَ:" وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ" وَالرَّازِقُ مِنَ الْخَلْقِ يَرْزُقُ، لَكِنَّ ذَلِكَ مِنْ مَالٍ يُمْلَكُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ يَنْقَطِعُ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَرْزُقُ مِنْ خَزَائِنَ لَا تَفْنَى وَلَا تَتَنَاهَى. وَمَنْ أَخْرَجَ مِنْ عَدَمٍ إِلَى الْوُجُودِ فَهُوَ الرَّازِقُ عَلَى الْحَقِيقَةِ، كَمَا قَالَ:" إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ" [الذاريات: ٥٨].

karşılığını vermek Allah'a aittir; ancak binaya veya günaha yapılan harcama müstesnadır). Abdülhamîd dedi ki: İbnü'l-Münkedir'e: 'Kişinin şerefini koruduğu şey nedir?' diye sordum. O: 'Şaire ve diliyle zarar verebilecek kişiye vermesidir' dedi. Abdülhamîd'i İbn Maîn sika (güvenilir) saymıştır. Derim ki: Günaha harcanan şeye gelince, onda hiçbir sevap olmadığı ve karşılığının verilmeyeceği hususunda ihtilaf yoktur. Binaya gelince; ondan insanın barınmasını ve korunmasını sağlayan zaruri miktarın karşılığı verilir ve binasından dolayı mükâfatlandırılır. Tıpkı bedenini koruması ve avret yerini örtmesi gibi. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Şu hasletler dışında Âdemoğlunun hiçbir hakkı yoktur: İkamet edeceği bir ev, avret yerini örtecek bir elbise, kuru ekmek parçası ve su). Bu mana A'râf Suresi'nde etraflıca geçmişti. Yüce Allah'ın: {وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} “O, rızık verenlerin en hayırlısıdır” buyruğuna gelince: İnsan hakkında: 'O ailesini rızıklandırıyor' ve 'Emîr ordusunu rızıklandırıyor' denildiği için: 'O, rızık verenlerin en hayırlısıdır' buyurmuştur. Yaratılmışlardan rızık veren kimse de rızık verir, ancak bu onların mülkiyetine verilen bir maldandır ve sonra tükenir; Allah Teâlâ ise tükenmeyen ve sonu gelmeyen hazinelerden rızık verir. Yokluktan varlığa çıkaran zat ise gerçek anlamda rızık verendir; nitekim O: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ} “Şüphesiz rızık veren, güç ve kuvvet sahibi olan ancak Allah'tır” [Zâriyât: 58] buyurmuştur.

[سورة سبإ (٣٤): الآيات ٤٠ الى ٤١]

[Sebe Suresi (34): Âyetler 40-41]

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١)

{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١)} “O gün Allah onların hepsini bir araya toplayacak, sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyorlardı?' diyecektir. [Melekler] diyecekler ki: 'Seni tenzih ederiz; bizim velimiz onlar değil, Sensin! Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı; onların çoğu cinlere inanıyordu.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً) هَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ:" وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ" [سبأ: ٣١]. أَيْ لَوْ تَرَاهُمْ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ لَرَأَيْتَ أَمْرًا فَظِيعًا. وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ هُوَ وَأُمَّتُهُ. ثُمَّ قَالَ: وَلَوْ تَرَاهُمْ أَيْضًا" يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً" الْعَابِدِينَ وَالْمَعْبُودِينَ، أَيْ نَجْمَعُهُمْ لِلْحِسَابِ (ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ). قَالَ سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ: هذا

Yüce Allah'ın: {(وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً)} “O gün Allah onların hepsini bir araya toplayacak” buyruğu; O'nun: {وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ} “Zalimleri Rablerinin huzurunda tutuklu iken bir görsen!” [Sebe, 31] buyruğuyla bağlantılıdır. Yani şayet onları bu hâldeyken görsen, korkunç bir durum görürdün. Buradaki hitap Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yöneliktir; fakat kastedilen bizzat kendisi ve ümmetidir. Sonra [Yüce Allah] şöyle buyurmuştur: Tapanları da tapılanları da “onların hepsini bir araya toplayacağı gün” [onları] bir görsen! Yani onları hesap için bir araya toplarız. {(ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ)} “Sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyorlardı?' diyecektir.” Saîd, Katâde'den [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Bu,

اسْتِفْهَامٌ، كَقَوْلِهِ ﷿ لِعِيسَى:" أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ" [المائدة: ١١٦] قَالَ النَّحَّاسُ: فَالْمَعْنَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ إِذَا كَذَّبَتْهُمْ كَانَ فِي ذَلِكَ تَبْكِيتٌ لَهُمْ، فَهُوَ اسْتِفْهَامُ تَوْبِيخٍ لِلْعَابِدِينَ. (قالُوا سُبْحانَكَ) أَيْ تَنْزِيهًا لَكَ. (أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ) أَيْ أَنْتَ رَبُّنَا الَّذِي نَتَوَلَّاهُ وَنُطِيعُهُ وَنَعْبُدُهُ وَنُخْلِصُ فِي الْعِبَادَةِ لَهُ. (بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ) أَيْ يُطِيعُونَ إِبْلِيسَ وَأَعْوَانَهُ. وَفِي التَّفَاسِيرِ: أَنَّ حَيًّا يُقَالُ لَهُمْ بَنُو مُلَيْحٍ مِنْ خُزَاعَةَ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ، وَيَزْعُمُونَ أَنَّ الْجِنَّ تَتَرَاءَى لَهُمْ، وَأَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ، وَأَنَّهُمْ بَنَاتُ اللَّهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ:" وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً" [الصافات: ١٥٨].

tıpkı Yüce Allah'ın İsa'ya: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “'İnsanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin diyen sen misin?'” [Mâide: 116] buyurması gibi bir sorudur. En-Nehhâs dedi ki: Anlam şudur: Melekler -Allah'ın salâtı üzerlerine olsun- onları yalanladıklarında bu onlar için bir susturma ve azarlama olur; dolayısıyla bu, tapanları kınama/azarlama sorusudur. {قالُوا سُبْحانَكَ} “[Melekler] diyecekler ki: 'Seni tenzih ederiz'”, yani Seni noksanlıklardan tenzih ederiz. {أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ} “Bizim velimiz onlar değil, Sensin!” Yani bizim dost edindiğimiz, itaat ettiğimiz, ibadet ettiğimiz ve kulluğu kendisine halis kıldığımız Rabbimiz Sensin. {بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ} “Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı”, yani İblis'e ve yardımcılarına itaat ediyorlardı. Tefsirlerde belirtildiğine göre Huzâa kabilesinden Benû Melîh denilen bir oymak cinlere tapıyor, cinlerin kendilerine göründüğünü, onların melekler olduğunu ve Allah'ın kızları olduğunu iddia ediyorlardı. Yüce Allah'ın: {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً} “O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular” [Sâffât: 158] buyruğu da budur.