[سورة سبإ (٣٤): آية ٤٢]
[Sebe Suresi (34): Ayet 42]
فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (٤٢)
{فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ} “Bugün birbirinize ne bir fayda sağlamaya ne de bir zarar vermeye gücünüz yeter. Ve Biz o zulmedenlere: 'Yalanlayıp durduğunuz cehennem azabını tadın!' deriz.” (42)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً) أَيْ شَفَاعَةً وَنَجَاةً. (وَلا ضَرًّا) أَيْ عَذَابًا وَهَلَاكًا. وَقِيلَ: أَيْ لَا تَمْلِكُ الْمَلَائِكَةُ دَفْعَ ضَرٍّ عَنْ عَابِدِيهِمْ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ (وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ) يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ اللَّهُ لَهُمْ أَوِ الْمَلَائِكَةُ: ذُوقُوا.
Yüce Allah'ın: {فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً} “Bugün birbirinize ne bir fayda sağlamaya... gücünüz yeter” buyruğu; yani ne şefaat ne de kurtuluş demektir. {وَلا ضَرًّا} “ne de bir zarar vermeye”, yani ne bir azap ne de bir helak. Şöyle de denilmiştir: Yani melekler kendilerine tapanlardan bir zararı savmaya güç yetiremezler; dolayısıyla muzaf (tamlanan) hazfedilmiştir. {وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ} “Ve Biz o zulmedenlere: 'Yalanlayıp durduğunuz cehennem azabını tadın!' deriz.” Onlara “Tadın!” sözünü bizzat Allah'ın veya meleklerin söylemesi caizdir.
[سورة سبإ (٣٤): آية ٤٣]
[Sebe Suresi (34): Ayet 43]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ وَقالُوا مَا هَذَا إِلاَّ إِفْكٌ مُفْتَرىً وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣)
{وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ وَقالُوا مَا هَذَا إِلاَّ إِفْكٌ مُفْتَرىً وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ} “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman dediler ki: 'Bu, sizi atalarınızın taptıklarından alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir.' Ve dediler ki: 'Bu, uydurulmuş bir yalandan (iftiradan) başka bir şey değildir.' O inkâr edenler, hak kendilerine geldiğinde: 'Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir!' dediler.” (43)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ) يَعْنِي الْقُرْآنَ. (قالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ) يَعْنُونَ مُحَمَّدًا ﷺ. (يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ) أَيْ أَسْلَافُكُمْ من
Yüce Allah'ın: {وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ} “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman” buyruğu, Kur'an'ı kastetmektedir. {قالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ} “Dediler ki: 'Bu, bir adamdan başkası değildir'” [ifadesiyle] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastederler. {يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ} “Sizi atalarınızın taptıklarından alıkoymak isteyen” yani geçmişlerinizin...
الْآلِهَةِ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا. (وَقالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرىً) يَعْنُونَ الْقُرْآنَ، أَيْ مَا هُوَ إِلَّا كَذِبٌ مُخْتَلَقٌ. (وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ) فَتَارَةً قَالُوا سِحْرٌ، وَتَارَةً قَالُوا إِفْكٌ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ سِحْرٌ ومنهم من قال إفك.
ilahlarından [alıkoymak isteyen]. {وَقالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرىً} “Ve dediler ki: 'Bu, uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir.'” Kur'an'ı kastederler; yani bu uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir. {وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} “O inkâr edenler, hak kendilerine geldiğinde: 'Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir!' dediler.” Kâh büyü dediler, kâh yalan dediler. İçlerinden bir kısmının büyü, bir kısmının da yalan demiş olması muhtemeldir.
[سورة سبإ (٣٤): الآيات ٤٤ الى ٤٥]
[Sebe Suresi (34): Ayetler 44-45]
وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٥)
{وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٥)} “Halbuki Biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermemiştik ve senden önce onlara hiçbir uyarıcı da göndermemiştik. (44) Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı. Üstelik bunlar, ötekilere verdiklerimizin onda birine (veya yüzde birine) bile ulaşamamışlardı. Buna rağmen resullerimi yalanladılar; peki Benim cezalandırmam nasıl oldu?!” (45)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها) أَيْ لَمْ يَقْرَءُوا فِي كِتَابٍ أُوتُوهُ بُطْلَانَ مَا جِئْتَ بِهِ، وَلَا سَمِعُوهُ مِنْ رَسُولٍ بُعِثَ إِلَيْهِمْ، كَمَا قَالَ:" أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ" [الزخرف: ٢١] فَلَيْسَ لِتَكْذِيبِهِمْ وَجْهٌ يُتَشَبَّثُ بِهِ وَلَا شُبْهَةُ مُتَعَلِّقٍ كَمَا يَقُولُ أَهْلُ الْكِتَابِ وَإِنْ كَانُوا مُبْطِلِينَ: نَحْنُ أَهْلُ كِتَابٍ وَشَرَائِعَ وَمُسْتَنِدُونَ إِلَى رُسُلٍ مِنْ رُسُلِ اللَّهِ، ثُمَّ تَوَعَّدَهُمْ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ بِقَوْلِهِ الْحَقِّ: (وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) أَيْ كَذَّبَ قَبْلَهُمْ أَقْوَامٌ كَانُوا أَشَدَّ مِنْ هَؤُلَاءِ بَطْشًا وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَأَوْسَعَ عَيْشًا، فَأَهْلَكْتُهُمْ كَثَمُودَ وَعَادٍ. (وَما بَلَغُوا) أَيْ مَا بَلَغَ أَهْلُ مَكَّةَ (مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ) تِلْكَ الْأُمَمَ. وَالْمِعْشَارُ وَالْعُشْرُ سَوَاءٌ، لُغَتَانِ. وَقِيلَ: الْمِعْشَارُ عُشْرُ الْعُشْرِ. الْجَوْهَرِيُّ: وَمِعْشَارُ الشَّيْءِ عُشْرُهُ، وَلَا يقولون هذا في شي سِوَى الْعُشْرِ. وَقَالَ: مَا بَلَغَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِعْشَارَ شُكْرِ مَا أَعْطَيْنَاهُمْ، حَكَاهُ النَّقَّاشُ. وَقِيلَ: مَا أَعْطَى اللَّهُ تَعَالَى مَنْ قَبْلَهُمْ مِعْشَارَ مَا أَعْطَاهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَالْبَيَانِ وَالْحُجَّةِ وَالْبُرْهَانِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَلَيْسَ أُمَّةٌ أَعْلَمَ مِنْ أُمَّتِهِ، وَلَا كِتَابٌ أَبْيَنَ مِنْ كِتَابِهِ. وَقِيلَ: الْمِعْشَارُ هُوَ عُشْرُ الْعَشِيرِ، وَالْعَشِيرُ هُوَ عُشْرُ الْعُشْرِ فَيَكُونُ جُزْءًا مِنْ أَلْفِ جُزْءٍ. الْمَاوَرْدِيُّ: وَهُوَ الْأَظْهَرُ، لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْمُبَالَغَةُ فِي التَّقْلِيلِ. (فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ) أَيْ عِقَابِي فِي الْأُمَمِ، وَفِيهِ مَحْذُوفٌ وَتَقْدِيرُهُ: فأهلكناهم فكيف كان نكيري.
Yüce Allah'ın: {(وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها)} [ifadesi]: Yani kendilerine verilmiş bir kitapta senin getirdiğin şeyin bâtıl olduğuna dair bir şey okumadılar ve kendilerine gönderilmiş bir elçiden de bunu işitmediler. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ} “Yoksa onlara bundan önce bir kitap verdik de onlar ona mı sımsıkı sarılmaktadırlar?” [Zuhruf: 21]. Dolayısıyla onların yalanlamalarının tutunulacak hiçbir haklı yönü ve bâtıl üzere olsalar da Ehl-i Kitab'ın: “Biz kitap ve şeriat ehliyiz, Allah'ın peygamberlerinden bir peygambere dayanmaktayız” dedikleri gibi sarılacakları bir şüphe [dayanağı dahi] yoktur. Ardından hak sözüyle onları yalanlamalarından ötürü şöyle tehdit buyurdu: {(وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ)} Yani onlardan önce, güç ve kuvvet bakımından bunlardan daha çetin, mal ve evlatça daha çok, refah bakımından daha geniş olan kavimler de yalanlamıştı; neticede Semûd ve Âd kavimlerini helak ettiğim gibi onları da helak ettim. {(وَما بَلَغُوا)} Yani Mekke ehli ulaşamadılar; {(مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ)} o ümmetlere verdiklerimizin onda birine. el-Mi'şâr (الْمِعْشَار) ile el-'Uşr (الْعُشْر) aynı anlama gelen iki ayrı kullanımdır. Bir görüşe göre mi'şâr, onda birin onda biridir. el-Cevherî şöyle der: “Bir şeyin mi'şârı, onun onda biridir ve bu ifadeyi onda birden başka bir şey için kullanmazlar.” Şöyle de denilmiştir: “Onlardan öncekiler, kendilerine verdiklerimizin şükrünün onda birine dahi ulaşamadılar”; bunu en-Nakkâş nakletmiştir. Şöyle de denilmiştir: “Allah Teâlâ onlardan öncekilere, bunlara verdiği ilim, beyan, delil ve hüccetin onda birini bile vermemiştir.” İbn Abbâs şöyle demiştir: “Onun (Hz. Peygamber'in) ümmetinden daha âlim bir ümmet, onun kitabından daha açık ve beyanlı bir kitap yoktur.” Yine şöyle denilmiştir: el-Mi'şâr, el-aşîrin onda biridir; el-aşîr ise onda birin onda biridir, dolayısıyla binde bir parça olur. el-Mâverdî şöyle der: “En zahir olan [görüş] de budur; zira bununla kastedilen, azlığı mübalağalı biçimde ifade etmektir.” {(فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ)} Yani ümmetlere verdiğim cezam [nasıl oldu!] Burada hazfedilmiş bir ifade vardır ve takdiri: “Biz de onları helak ettik; öyleyse Benim inkârım (azabım) nasılmış [görsünler]!” şeklindedir.
[سورة سبإ (٣٤): آية ٤٦]
[Sebe Suresi (34): Ayet 46]
قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ (٤٦)
{قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ} “De ki: 'Size sadece tek bir öğüt veriyorum: Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız, sonra da iyice düşünmenizdir. Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur. O, ancak şiddetli bir azap öncesinde sizin için bir uyarıcıdır.'” (46)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ) تَمَّمَ الْحُجَّةَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، أَيْ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ: (إِنَّما أَعِظُكُمْ) أَيْ أُذَكِّرُكُمْ وَأُحَذِّرُكُمْ سُوءَ عَاقِبَةِ مَا أَنْتُمْ فِيهِ. (بِواحِدَةٍ) أَيْ بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ مُشْتَمِلَةٍ عَلَى جَمِيعِ الْكَلَامِ، تَقْتَضِي نفي الشرك لإثبات الْإِلَهِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا: بِطَاعَةِ اللَّهِ. وَقِيلَ: بِالْقُرْآنِ، لِأَنَّهُ يَجْمَعُ كُلَّ الْمَوَاعِظِ. وَقِيلَ: تَقْدِيرُهُ بِخَصْلَةٍ وَاحِدَةٍ، ثم بينها بقوله: (أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى) فَتَكُونُ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ" وَاحِدَةٍ"، أَوْ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، أَيْ هِيَ أَنْ تَقُومُوا. وَمَذْهَبُ الزَّجَّاجِ أَنَّهَا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِمَعْنَى لِأَنْ تَقُومُوا. وَهَذَا الْقِيَامُ مَعْنَاهُ الْقِيَامُ إِلَى طَلَبِ الْحَقِّ لَا الْقِيَامُ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْقُعُودِ، وَهُوَ كَمَا يُقَالُ: قَامَ فُلَانٌ بِأَمْرِ كَذَا، أَيْ لِوَجْهِ اللَّهِ وَالتَّقَرُّبِ إِلَيْهِ. وَكَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ" [النساء: ١٢٧]." مَثْنى وَفُرادى " أَيْ وُحْدَانًا وَمُجْتَمِعِينَ قَالَهُ السُّدِّيُّ. وَقِيلَ: مُنْفَرِدًا بِرَأْيِهِ وَمُشَاوِرًا لِغَيْرِهِ، وَهَذَا قَوْلٌ مَأْثُورٌ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: مُنَاظِرًا مَعَ غَيْرِهِ وَمُفَكِّرًا فِي نَفْسِهِ، وَكُلُّهُ مُتَقَارِبٌ. وَيَحْتَمِلُ رَابِعًا أَنَّ الْمَثْنَى عَمَلُ النَّهَارِ وَالْفُرَادَى عَمَلُ اللَّيْلِ، لِأَنَّهُ فِي النَّهَارِ مُعَانٌ وَفِي اللَّيْلِ وَحِيدٌ، قَالَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَقِيلَ: إِنَّمَا قَالَ:" مَثْنى وَفُرادى " لِأَنَّ الذِّهْنَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ وَهُوَ الْعَقْلُ، فَأَوْفَرُهُمْ عَقْلًا أَوْفَرُهُمْ حَظًّا مِنَ اللَّهِ، فَإِذَا كَانُوا فُرَادَى كَانَتْ فِكْرَةً وَاحِدَةً، وَإِذَا كَانُوا مَثْنَى تَقَابَلَ الذِّهْنَانِ فَتَرَاءَى مِنَ الْعِلْمِ لَهُمَا مَا أُضْعِفَ عَلَى الِانْفِرَادِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. (ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ) الْوَقْفُ عِنْدَ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنِ الْأَنْبَارِيِّ عَلَى" ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا". وَقِيلَ: لَيْسَ هُوَ بِوَقْفٍ لِأَنَّ الْمَعْنَى: ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا هَلْ جَرَّبْتُمْ عَلَى صَاحِبِكُمْ كَذِبًا، أَوْ رَأَيْتُمْ فِيهِ جِنَّةً، أَوْ فِي أَحْوَالِهِ مِنْ
Yüce Allah'ın: {قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ} “De ki: 'Size sadece tek bir öğüt veriyorum'” buyruğu, müşriklere karşı delili tamamlamıştır. Yani onlara de ki ey Muhammed: {إِنَّما أَعِظُكُمْ} “Size sadece öğüt veriyorum” yani size hatırlatıyor ve içinde bulunduğunuz durumun kötü akıbetinden sizi sakındırıyorum. {بِواحِدَةٍ} “Tek bir [öğüt] ile” yani bütün sözleri kapsayan, ilahın ispatı için şirki nefyetmeyi gerektiren tek bir kelime ile. Mücâhid: "O, 'Lâ ilâhe illallâh'tır" demiştir; bu aynı zamanda İbn Abbâs ve es-Süddî'nin de görüşüdür. Yine Mücâhid'den: "Allah'a itaat ile" [anlamında olduğu] rivayet edilmiştir. Bütün öğütleri kendisinde topladığı için "Kur'ân ile" olduğu da söylenmiştir. Takdirinin "tek bir haslet ile" olduğu da söylenmiş, ardından bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: {أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى} “Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız[dır]”. Bu durumda "en (أَنْ)" edatı, "vâhide (وَاحِدَةٍ)" kelimesinden bedel olarak cer mahallinde veya "O, kalkmanızdır" takdirinde gizli bir mübtedânın [haberi] olarak ref mahallindedir. ez-Zeccâc'ın benimsediği görüşe göre ise "kalkmanız için (li-en tekûmû)" anlamında nasb mahallindedir. Bu kalkışın (kıyâmın) anlamı, oturmanın zıddı olan kalkma değil, hakkı aramaya kalkışmaktır. Bu, "Falan kimse şu işi üstlendi/o işe kalkıştı" denmesi gibidir; yani Allah rızası ve O'na yakınlaşmak için [demektir]. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ} “Yetimlere adaletle muamele etmeniz[dir]” [en-Nisâ: 127]. {مَثْنى وَفُرادى} “İkişer ikişer ve teker teker” yani teker teker ve toplu halde; bunu es-Süddî söylemiştir. Kendi görüşünde tek başına ve başkasıyla istişare ederek [anlamında olduğu] da söylenmiştir ki bu rivayet edilen bir görüştür. el-Kutebî ise: "Başkasıyla münazara ederek ve kendi içinde düşünerek" demiştir; bunların hepsi birbirine yakındır. Dördüncü bir ihtimal olarak da; ikişer olmanın gündüzün ameli, teker teker olmanın ise gecenin ameli olması muhtemeldir; çünkü insan gündüzün yardım görür, geceleyin ise yalnızdır; bunu el-Mâverdî söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: "İkişer ikişer ve teker teker" buyurmuştur, çünkü zihin Allah'ın kulları üzerindeki hüccetidir, o da akıldır. Akılca en olgun olanları, Allah katından nasibi en bol olanlarıdır. Teker teker olduklarında tek bir fikir olur; ikişer olduklarında ise iki zihin karşı karşıya gelir ve teker teker olmaya nispetle iki katına çıkan bir ilim ikisine tezahür eder; en doğrusunu Allah bilir. {ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ} “Sonra da iyice düşünmenizdir. Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur”. Ebû Hâtim ve İbnü'l-Enbârî'ye göre vakıf {ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا} “Sonra da iyice düşünmenizdir” ifadesindedir. Vakıf olmadığı da söylenmiştir; çünkü mana şudur: Sonra da arkadaşınızın herhangi bir yalanını tecrübe edip etmediğinizi yahut onda bir delilik veya hallerinde bir
فَسَادٍ، أَوِ اخْتَلَفَ إِلَى أَحَدٍ مِمَّنْ يَدَّعِي الْعِلْمَ بِالسِّحْرِ، أَوْ تَعَلَّمَ الْأَقَاصِيصَ وَقَرَأَ الْكُتُبَ، أَوْ عَرَفْتُمُوهُ بِالطَّمَعِ فِي أَمْوَالِكُمْ، أَوْ تَقْدِرُونَ عَلَى مُعَارَضَتِهِ فِي سُورَةٍ وَاحِدَةٍ، فَإِذَا عَرَفْتُمْ بِهَذَا الْفِكْرِ صِدْقَهُ فَمَا بَالُ هَذِهِ الْمُعَانَدَةِ. (إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ) وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ" وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ". [الشعراء: ٢١٤] وَرَهْطَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلِصِينَ"، خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى صَعِدَ الصَّفَا فَهَتَفَ: يَا صَبَاحَاهُ؟ فَقَالُوا: مَنْ هَذَا الَّذِي يَهْتِفُ!؟ قَالُوا مُحَمَّدٌ، فَاجْتَمَعُوا إِلَيْهِ فَقَالَ: (يَا بَنِي فُلَانٍ يَا بَنِي فُلَانٍ يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ- فَاجْتَمَعُوا إِلَيْهِ فَقَالَ- أَرَأَيْتُمْ لَوْ أَخْبَرْتُكُمْ أَنَّ خَيْلًا تَخْرُجُ مِنْ سَفْحِ هَذَا الْجَبَلِ أَكُنْتُمْ مُصَدِّقِيَّ (؟ قَالُوا: مَا جَرَّبْنَا عَلَيْكَ كَذِبًا. قَالَ:) فَإِنِّي نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ (. قَالَ فَقَالَ أَبُو لَهَبٍ: تَبًّا لَكَ! أَمَا جَمَعْتَنَا إِلَّا لِهَذَا؟ ثُمَّ قَالَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ السُّورَةُ:" تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وقد تب" [المسد: ١] كذا قرأ الأعمش إلى آخر السورة.
bozukluk gördünüz mü, sihir ilmini iddia edenlerden birine gidip geldi mi, hikâyeler öğrenip kitaplar okudu mu, onun mallarınıza göz diktiğini bildiniz mi veya tek bir sure hususunda ona karşı koymaya güç yetirebiliyor musunuz diye düşünmenizdir! Bu düşünmeyle onun doğruluğunu anladığınızda, bu inatlaşma da neyin nesidir? {إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ} “O, ancak şiddetli bir azap öncesinde sizin için bir uyarıcıdır.” Sahih-i Müslim'de İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabanı uyar” [Şuarâ: 214] ve “Onlardan ihlaslı olan hısımlarını da” ayeti inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çıktı ve Safâ tepesine tırmanıp: “Ey sabah felaketi!” diye seslendi. “Bu seslenen kim?” dediler. “Muhammed'dir” dediler. Bunun üzerine onun etrafında toplandılar. O da: “Ey falan oğulları, ey falan oğulları! Ey Abdümenâf oğulları, ey Abdülmuttalib oğulları!” dedi; yanına toplandıklarında şöyle buyurdu: “Ne dersiniz, size şu dağın eteğinden bir süvari birliğinin çıkacağını haber versem, beni doğrular mısınız?” Onlar: “Biz sende hiçbir yalana şahit olmadık” dediler. Şöyle buyurdu: “Şüphesiz ben, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için bir uyarıcıyım.” İbn Abbâs dedi ki: Bunun üzerine Ebû Leheb: “Yazıklar olsun sana! Bizi sadece bunun için mi topladın?” dedi. Sonra bu sure indi: {تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ} “Ebû Leheb'in iki eli kurusun! Kurudu da” [Mesed: 1]. El-A'meş surenin sonuna kadar bu şekilde okumuştur.
[سورة سبإ (٣٤): آية ٤٧]
[Sebe Suresi (34): Ayet 47]
قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧)
{قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “De ki: 'Ben sizden bir ücret istemişsem o sizin olsun. Benim ücretim ancak Allah'a aittir. O, her şeye hakkıyla şahittir.'” (47)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ) أَيْ جُعْلَ عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ (فَهُوَ لَكُمْ) أَيْ ذَلِكَ الْجُعْلُ لَكُمْ إِنْ كُنْتُ سَأَلْتُكُمُوهُ (إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ) أَيْ رَقِيبٌ وَعَالِمٌ وَحَاضِرٌ لِأَعْمَالِي وَأَعْمَالِكُمْ، لَا يَخْفَى عليه شي فهو يجازي الجميع.
Yüce Allah'ın: {قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ} “De ki: 'Ben sizden bir ücret istemişsem...” buyruğu, yani tebliğ karşılığında bir karşılık [istemişsem], {فَهُوَ لَكُمْ} “o sizin olsun”; yani eğer sizden bir karşılık istediysem o karşılık sizin olsun demektir. {إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “Benim ücretim ancak Allah'a aittir. O, her şeye hakkıyla şahittir.” Yani O gözetleyicidir, bilendir, benim amellerime de sizin amellerinize de tanıktır; O'na hiçbir şey gizli kalmaz ve herkese karşılığını verecektir.
[سورة سبإ (٣٤): آية ٤٨]
[Sebe Suresi (34): Ayet 48]
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٤٨)
{قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ} “De ki: 'Şüphesiz Rabbim hakkı fırlatır/ortaya koyar. O, gaybları hakkıyla bilendir.'” (48)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ) أَيْ يُبَيِّنُ الْحُجَّةَ وَيُظْهِرُهَا. قَالَ قَتَادَةُ: بِالْحَقِّ بِالْوَحْيِ. وَعَنْهُ: الْحَقُّ الْقُرْآنُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أي يقذف الباطل بالحق علام الغيوب.
Yüce Allah'ın: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ} “De ki: Şüphesiz Rabbim hakkı fırlatır/ortaya koyar” buyruğu; yani delili açıklar ve onu ortaya çıkarır, [demektir]. Katâde: “Hakkı; vahyi [ortaya koyar]” demiştir. Yine ondan: “Hak, Kur'an'dır” [dediği rivayet edilmiştir]. İbn Abbâs da şöyle demiştir: Yani gaybları hakkıyla bilen [Allah], bâtılın üzerine hakkı fırlatır.
وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ" عَلَّامُ الْغُيُوبِ" عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ، أَيْ قُلْ إِنَّ رَبِّي عَلَّامُ الْغُيُوبِ يَقْذِفُ بِالْحَقِّ. قَالَ الزَّجَّاجُ. وَالرَّفْعُ مِنْ وَجْهَيْنِ عَلَى الْمَوْضِعِ، لِأَنَّ الْمَوْضِعَ مَوْضِعُ رَفْعٍ، أَوْ عَلَى الْبَدَلِ مِمَّا فِي يَقْذِفُ. النَّحَّاسُ: وَفِي الرَّفْعِ وَجْهَانِ آخَرَانِ: يَكُونُ خَبَرًا بَعْدَ خَبَرٍ، وَيَكُونُ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ الرَّفْعَ فِي مِثْلِ هَذَا أَكْثَرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِذَا أَتَى بَعْدَ خَبَرِ" إِنَّ" وَمِثْلُهُ" إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ" [ص: ٦٤] وقرى:" الْغُيُوبِ" بِالْحَرَكَاتِ الثَّلَاثِ، فَالْغُيُوبُ كَالْبُيُوتِ، وَالْغَيُوبُ كَالصَّبُورِ، وهو الامر الذي غاب وخفي جدا.
Îsâ b. Ömer, {عَلَّامُ الْغُيُوبِ} ibaresini bedel olarak okumuştur; yani “De ki: Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen Rabbim hakkı fırlatır/ortaya koyar” takdirindedir. Ez-Zeccâc dedi ki: Ref iki yönden gelir; mahalline göredir çünkü mahallin konumu ref konumudur yahut {يَقْذِفُ} fiilindeki zamirden bedeldir. En-Nehhâs dedi ki: Refte iki vecih daha vardır: Haberden sonra haber olur ve gizli bir mübtedaya dayalı olur. El-Ferrâ ise benzer ifadelerde 'inne'nin haberinden sonra geldiğinde Arap kelâmında refin daha yaygın olduğunu ileri sürmüş ve şu ayeti örnek vermiştir: {إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} “Şüphesiz bu haktır: Cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi” [Sâd: 64]. {الْغُيُوبِ} kelimesi üç harekeyle de okunmuştur: El-Guyûb (الْغُيُوبُ) tıpkı el-büyût (الْبُيُوتُ) veznindedir; el-gayûb (الْغَيُوبُ) ise es-sabûr (الصَّبُورُ) veznindedir ve son derece gizli ve örtülü kalan şey demektir.
[سورة سبإ (٣٤): آية ٤٩]
[Sebe Suresi (34): Ayet 49]
قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ (٤٩)
{قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ} “De ki: 'Hak geldi; batıl ne bir şey başlatabilir ne de geri getirebilir.'” (49)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ جاءَ الْحَقُّ) قَالَ سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ: يُرِيدُ الْقُرْآنَ. النَّحَّاسُ: وَالتَّقْدِيرُ جَاءَ صَاحِبُ الْحَقِّ أَيِ الْكِتَابِ الَّذِي فِيهِ الْبَرَاهِينُ وَالْحُجَجُ. (وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ) قَالَ قَتَادَةُ: الشَّيْطَانُ، أَيْ مَا يَخْلُقُ الشَّيْطَانُ أَحَدًا (وَما يُعِيدُ) فَ"- مَا" نَفْيٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ استفهاما بمعنى أي شي، أي جاء الحق فأي شي بقي للباطل حتى يعيده ويبديه أي فلم يبق منه شي، كقوله:" فَهَلْ تَرى لَهُمْ مِنْ باقِيَةٍ" [الحاقة: ٨] أي لا ترى.
Yüce Allah'ın: {قُلْ جاءَ الْحَقُّ} “De ki: 'Hak geldi...'” buyruğu hakkında Saîd, Katâde'den: “Kur'an'ı kastetmektedir” demiştir. En-Nehhâs: Takdiri; hak sahibi, yani içinde apaçık deliller ve hüccetler bulunan Kitap geldi, şeklindedir. {وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ} “Batıl ne bir şey başlatabilir...” Katâde: “Şeytandır, yani şeytan hiç kimseyi yaratamaz ve” {وَما يُعِيدُ} “ne de geri getirebilir” demiştir. Buradaki “mâ” (مَا) nefy (olumsuzluk) edatıdır. “Hangi şey?” anlamında istifham (soru) olması da caizdir; yani hak geldi, artık batıl için onu tekrarlayıp başlatacak ne kaldı ki? Yani ondan geriye hiçbir şey kalmadı; nitekim şöyle buyrulmuştur: {فَهَلْ تَرى لَهُمْ مِنْ باقِيَةٍ} “Şimdi onlardan geriye kalan bir şey görüyor musun?” [Hâkka: 8], yani göremezsin.
[سورة سبإ (٣٤): آية ٥٠]
[Sebe Suresi (34): Ayet 50]
قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠)
{قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ} “De ki: 'Eğer sapmışsam, ancak kendi aleyhime sapmış olurum. Eğer doğru yolu bulmuşsam, bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır.'” (50)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي) وَذَلِكَ أَنَّ الْكُفَّارَ قَالُوا تَرَكْتَ دِينَ آبَائِكَ فَضَلَلْتَ. فَقَالَ لَهُ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ إِنْ ضَلَلْتُ كَمَا تَزْعُمُونَ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" ضَلَلْتُ" بِفَتْحِ اللَّامِ. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَغَيْرُهُ:" قُلْ إِنْ ضَلِلْتُ" بِكَسْرِ اللَّامِ وَفَتْحِ الضَّادِ مِنْ" أَضَلُّ"، وَالضَّلَالُ وَالضَّلَالَةُ ضِدُّ الرَّشَادِ. وَقَدْ ضللت (بفتح اللام) أضل
Yüce Allah'ın: {قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي} “De ki: 'Eğer sapmışsam, ancak kendi aleyhime sapmış olurum'” buyruğuna gelince; bu, kâfirlerin: “Sen atalarının dinini terk ettin, böylece saptın” demeleri üzerine [vahyedilmiştir]. Bunun üzerine [Allah] ona şöyle buyurdu: “De ki ey Muhammed! İddia ettiğiniz gibi eğer sapmışsam, ancak kendi aleyhime sapmış olurum.” Cumhûrun (çoğunluğun) kıraati lâm harfinin fethasıyla “daleltü” (ضَلَلْتُ) şeklindedir. Yahyâ b. Vessâb ve başkaları ise lâm'ın kesresi ve “adallü”deki dâd harfinin fethasıyla: “Kul in daliltü” (قُلْ إِنْ ضَلِلْتُ) şeklinde okumuşlardır. Dalâl (الضَّلَال) ve dalâlet (الضَّلَالَة), doğru yolun (reşâd) zıddıdır. [Bu fiil mâzide] lâm'ın fethasıyla “daleltü” (ضَلَلْتُ) [geldiğinde muzâride] adillü
(بِكَسْرِ الضَّادِ)، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي" فَهَذِهِ لُغَةُ نَجْدٍ وَهِيَ الْفَصِيحَةُ. وَأَهْلُ الْعَالِيَةِ يَقُولُونَ" ضَلِلْتُ" بِالْكَسْرِ" أَضِلُّ"، أَيْ إِثْمُ ضَلَالَتِي عَلَى نَفْسِي. (وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي) مِنَ الْحِكْمَةِ وَالْبَيَانِ (إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ) أَيْ سَمِيعٌ مِمَّنْ دَعَاهُ قَرِيبُ الْإِجَابَةِ. وَقِيلَ وَجْهُ النَّظْمِ: قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ وَيُبَيِّنُ الْحُجَّةَ، وَضَلَالُ مَنْ ضَلَّ لَا يُبْطِلُ الْحُجَّةَ، وَلَوْ ضَلَلْتُ لَأَضْرَرْتُ بِنَفْسِي، لَا أَنَّهُ يُبْطِلُ حُجَّةَ اللَّهِ، وَإِذَا اهْتَدَيْتُ فَذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ إِذْ ثبتني على الحجة إنه سميع قريب.
dâd'ın kesresiyle “adillü” gelir; nitekim Yüce Allah: {قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي} buyurmuştur; bu Necid lehçesidir ve fasih olan budur. Âliye ehli ise mâziyi kesre ile “daliltü”, muzâriyi de “adıllü” şeklinde söylerler. Yani sapıklığımın günahı kendi aleyhimedir. {وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي} “Eğer doğru yolu bulmuşsam, bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir”; hikmet ve beyan kastedilmektedir. {إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır”; yani Kendisine dua edeni işitendir, icabeti pek yakındır. Söz diziminin yönü hakkında şöyle de denilmiştir: De ki: Şüphesiz Rabbim hakkı ortaya koyar ve delili açıklar; sapan kişinin sapması delili boşa çıkarmaz. Şayet sapsaydım kendime zarar verirdim; bu durum Allah'ın hüccetini batıl kılmaz. Hidayete erdiğimde ise bu, beni hüccet üzerinde sebat ettirdiği için Allah'ın bir lütfudur; şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır.
[سورة سبإ (٣٤): آية ٥١]
[Sebe Suresi (34): Ayet 51]
وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٥١)
{وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ} “Onların telaşa ve korkuya kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçıp kurtulmak yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır.” (51)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ) ذَكَرَ أَحْوَالَ الْكُفَّارِ فِي وَقْتٍ مَا يُضْطَرُّونَ فِيهِ إِلَى مَعْرِفَةِ الْحَقِّ. وَالْمَعْنَى: لَوْ تَرَى إِذَا فَزِعُوا فِي الدُّنْيَا عِنْدَ نُزُولِ الْمَوْتِ أَوْ غَيْرِهِ مِنْ بَأْسِ اللَّهِ تَعَالَى بِهِمْ، رُوِيَ مَعْنَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. الْحَسَنُ: هُوَ فَزَعُهُمْ فِي الْقُبُورِ مِنَ الصَّيْحَةِ. وَعَنْهُ أَنَّ ذَلِكَ الْفَزَعَ إِنَّمَا هُوَ إِذَا خَرَجُوا مِنْ قُبُورِهِمْ، وَقَالَهُ قَتَادَةُ. وَقَالَ ابْنُ مُغَفَّلٍ: إِذَا عَايَنُوا عِقَابَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. السُّدِّيُّ: هُوَ فَزَعُهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ حِينَ ضُرِبَتْ أَعْنَاقُهُمْ بِسُيُوفِ الْمَلَائِكَةِ فَلَمْ يَسْتَطِيعُوا فِرَارًا وَلَا رُجُوعًا إِلَى التَّوْبَةِ. سَعِيدُ بْنُ جبير: هو الجيش الذي يخسف بهم فِي الْبَيْدَاءِ فَيَبْقَى مِنْهُمْ رَجُلٌ فَيُخْبِرُ النَّاسَ بِمَا لَقِيَ أَصْحَابُهُ فَيَفْزَعُونَ، فَهَذَا هُوَ فَزَعُهُمْ." فَلا فَوْتَ" فَلَا نَجَاةَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. مُجَاهِدٌ: فَلَا مَهْرَبَ. (وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ) أَيْ مِنَ الْقُبُورِ. وَقِيلَ: مِنْ حَيْثُ كَانُوا، فَهُمْ مِنَ اللَّهِ قَرِيبٌ لَا يَعْزُبُونَ عَنْهُ وَلَا يَفُوتُونَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي ثَمَانِينَ أَلْفًا يَغْزُونَ فِي آخِرِ الزَّمَانِ الْكَعْبَةَ ليخربوها، وكما يَدْخُلُونَ الْبَيْدَاءَ يُخْسَفُ بِهِمْ، فَهُوَ الْأَخْذُ مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ. قُلْتُ: وَفِي هَذَا الْمَعْنَى خَبَرٌ مَرْفُوعٌ عَنْ حُذَيْفَةَ وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَذَكَرَ فِتْنَةً تَكُونُ بَيْنَ أَهْلِ المشرق والمغرب: (فبيناهم
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ} “Onların telaşa ve korkuya kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçıp kurtulmak yoktur” buyruğu: [Burada], kâfirlerin hakkı zorunlu olarak tanıyıp bilmek mecburiyetinde kalacakları bir vakitteki hallerini zikretmiştir. Anlamı şudur: Dünyada ölüm indiğinde yahut Allah Teâlâ'nın azabından başka bir şey başlarına geldiğinde kapıldıkları o korkuyu bir görsen! Bu anlam İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. el-Hasan şöyle demiştir: "Bu, kabirlerde [ikinci sûr] çığlığından ötürü kapıldıkları korkudur." Ondan gelen diğer bir rivayette ise bu korkunun ancak kabirlerinden çıktıkları vakit olacağı belirtilmiştir; Katâde de böyle demiştir. İbn Muğaffel: "Kıyamet günü Allah'ın azabını gözleriyle gördükleri zamandır" demiştir. es-Süddî: "Bu, Bedir günü meleklerin kılıçlarıyla boyunları vurulduğunda, ne kaçmaya ne de tövbeye dönmeye güç yetiremedikleri andaki korkularıdır" demiştir. Saîd b. Cübeyr: "Bu, el-Beydâ'da yere batırılacak ordudur; içlerinden geriye tek bir adam kalır da arkadaşlarının başına gelenleri insanlara haber verir, onlar da dehşete düşerler; işte onların korkusu budur" demiştir. "فَلا فَوْتَ" (Artık kaçıp kurtulmak yoktur), yani kurtuluş yoktur; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Mücâhid: "Kaçacak bir delik yoktur" demiştir. {وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ} “Ve yakın bir yerden yakalanmışlardır” [ifadesi], yani kabirlerden [yakalanmışlardır]. Şöyle de denilmiştir: Nerede olurlarsa olsunlar [yakalanırlar]; zira onlar Allah'a yakındırlar, O'ndan gizli kalamazlar ve O'nu atlatıp kurtulamazlar. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Bu ayet, ahir zamanda Kâbe'yi yıkmak için ona sefer düzenleyecek seksen bin kişi hakkında inmiştir. el-Beydâ'ya girdikleri anda yere batırılırlar; işte yakın bir yerden yakalanma budur." Derim ki: Bu anlamda Huzeyfe'den merfû bir rivayet vardır ve biz onu et-Tezkire adlı kitabımızda zikrettik. O şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, doğu ve batı ehli arasında çıkacak bir fitneden bahsederek şöyle buyurdu: «Onlar tam bu haldeyken...
كَذَلِكَ إِذْ خَرَجَ عَلَيْهِمُ السُّفْيَانِيُّ مِنَ الْوَادِي الْيَابِسِ فِي فَوْرَةِ ذَلِكَ حَتَّى يَنْزِلَ دِمَشْقَ فَيَبْعَثُ جَيْشَيْنِ جَيْشًا إِلَى الْمَشْرِقِ، وَجَيْشًا إِلَى الْمَدِينَةِ، فَيَسِيرُ الْجَيْشُ نَحْوَ الْمَشْرِقِ حَتَّى يَنْزِلُوا بِأَرْضِ بَابِلَ فِي الْمَدِينَةِ الْمَلْعُونَةِ وَالْبُقْعَةِ الْخَبِيثَةِ يَعْنِي مَدِينَةَ بَغْدَادَ، قَالَ- فَيَقْتُلُونَ أَكْثَرَ مِنْ ثَلَاثَةِ آلَافٍ وَيَفْتَضُّونَ أَكْثَرَ مِنْ مِائَةِ امْرَأَةٍ وَيَقْتُلُونَ بِهَا ثَلَاثَمِائَةِ كَبْشٍ مِنْ وَلَدِ الْعَبَّاسِ، ثُمَّ يَخْرُجُونَ مُتَوَجِّهِينَ إِلَى الشَّامِ فَتَخْرُجُ رَايَةُ هُدًى مِنَ الْكُوفَةِ فَتَلْحَقُ ذَلِكَ الْجَيْشَ مِنْهَا عَلَى لَيْلَتَيْنِ فَيَقْتُلُونَهُمْ لَا يُفْلِتُ مِنْهُمْ مُخْبِرٌ وَيَسْتَنْقِذُونَ مَا فِي أَيْدِيهِمْ مِنَ السَّبْيِ وَالْغَنَائِمِ وَيَحُلُّ جَيْشُهُ الثَّانِي بِالْمَدِينَةِ فَيَنْتَهِبُونَهَا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَلَيَالِيهَا ثُمَّ يَخْرُجُونَ مُتَوَجِّهِينَ إِلَى مَكَّةَ حَتَّى إِذَا كَانُوا بِالْبَيْدَاءِ بَعَثَ اللَّهُ جِبْرِيلَ ﵇ فَيَقُولُ يَا جِبْرِيلُ اذْهَبْ فَأَبِدْهُمْ فَيَضْرِبُهَا بِرِجْلِهِ ضَرْبَةً يَخْسِفُ اللَّهُ بِهِمْ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ" فَلَا يَبْقَى مِنْهُمْ إِلَّا رَجُلَانِ أَحَدُهُمَا بَشِيرٌ وَالْآخَرُ نَذِيرٌ وَهُمَا مِنْ جُهَيْنَةَ، وَلِذَلِكَ جَاءَ الْقَوْلُ: وَعِنْدَ جُهَيْنَةَ الْخَبَرُ الْيَقِينُ وَقِيلَ:" أُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ" أَيْ قُبِضَتْ أَرْوَاحُهُمْ فِي أَمَاكِنِهَا فَلَمْ يُمْكِنْهُمُ الْفِرَارُ مِنَ الْمَوْتِ، وَهَذَا عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: هَذَا الْفَزَعُ عِنْدَ النَّزْعِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنَ الْفَزَعِ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى الْإِجَابَةِ، يُقَالُ: فَزِعَ الرَّجُلُ أَيْ أَجَابَ الصَّارِخَ الَّذِي يَسْتَغِيثُ بِهِ إِذَا نَزَلَ بِهِ خَوْفٌ. وَمِنْهُ الْخَبَرُ إِذْ قَالَ لِلْأَنْصَارِ: (إِنَّكُمْ لَتَقِلُّونَ عِنْدَ الطَّمَعِ وَتَكْثُرُونَ عِنْدَ الْفَزَعِ). وَمَنْ قَالَ: أَرَادَ الْخَسْفَ أَوِ الْقَتْلَ فِي الدُّنْيَا كَيَوْمِ بَدْرٍ قَالَ: أُخِذُوا فِي الدُّنْيَا قَبْلَ أَنْ يُؤْخَذُوا فِي الْآخِرَةِ. وَمَنْ قَالَ: هُوَ فَزَعُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ قَالَ: أُخِذُوا مِنْ بَطْنِ الْأَرْضِ إِلَى ظَهْرِهَا. وَقِيلَ:" أُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ" من جهنم فألقوا فيها.
Süfyânî bu kargaşa esnasında el-Vâdi'l-Yâbis'ten üzerlerine çıkıp Dımaşk'a iner. Biri doğuya, diğeri Medine'ye iki ordu gönderir. Ordu doğuya doğru ilerleyip lanetlenmiş şehir ve habis belde olan Babil toprağına, yani Bağdat şehrine iner -buyurdu ki- üç binden fazla insanı öldürürler, yüzden fazla kadının ırzına geçerler ve orada Abbâsoğulları'ndan üç yüz önde gelen kişiyi öldürürler. Sonra Şam'a yönelerek çıkarlar; bunun üzerine Kûfe'den bir hidayet sancağı çıkarak iki gecelik mesafede o orduya yetişir ve haber verecek kimse kurtulamayacak şekilde onları öldürür, ellerindeki esirleri ve ganimetleri kurtarırlar. İkinci ordusu Medine'ye iner ve orayı üç gün üç gece yağmalar. Sonra Mekke'ye yönelerek yola çıkarlar; Beydâ çölüne vardıklarında Allah Cibrîl aleyhisselâm'ı gönderir ve: 'Ey Cibrîl! Git, onları helak et!' buyurur. O da ayağıyla yere öyle bir darbe vurur ki, Allah onları yerin dibine batırır. Yüce Allah'ın: {وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ} buyruğu işte budur. Onlardan biri müjdeci, diğeri uyarıcı olmak üzere sadece Cüheyne kabilesinden iki adam geriye kalır. İşte bundan dolayı: 'Kesin haber Cüheyne'dedir' sözü söylenmiştir.” Şöyle de denilmiştir: {أُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ} “Yakın bir yerden yakalanmışlardır”, yani ruhları bulundukları yerlerde kabzedilmiştir de ölümden kaçamamışlardır; bu, “Bu korku can çekişme anındadır” diyenin görüşüne göredir. Bunun, “icabet etmek/yardıma koşmak” anlamındaki feza'dan (الْفَزَع) olması da muhtemeldir; 'Fezia'r-racul' denilir ki bu, korkuya kapıldığında kendisinden yardım isteyen feryat edene icabet etti demektir. Nitekim Ensâr'a hitaben söylediği şu hadiste de bu anlamdadır: “Sizler ganimet anında azalır, imdat/tehlike anında çoğalırsınız.” Yere batırılmayı veya Bedir günü gibi dünyada öldürülmeyi kastettiğini söyleyenler: “Ahirette yakalanmadan önce dünyada yakalandılar” demiştir. Kıyamet gününün korkusudur diyenler ise: “Yerin karnından sırtına çıkarılarak yakalandılar” demiştir. Şöyle de denilmiştir: {أُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ} “Yakın bir yerden yakalanmışlardır”, cehenneme yakın bir yerden yakalanıp içine atıldılar.
[سورة سبإ (٣٤): آية ٥٢]
[Sebe Suresi (34): Ayet 52]
وَقالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٢)
{وَقالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ} “Ve: 'Ona iman ettik' dediler. Fakat uzak bir yerden [imana] el uzatıp ona ulaşmak onlar için nereden mümkün olsun?!” (52)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالُوا آمَنَّا بِهِ) أَيِ الْقُرْآنِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: بِاللَّهِ ﷿. الْحَسَنُ: بِالْبَعْثِ. قَتَادَةُ: بِالرَّسُولِ ﷺ (وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ) قال
Yüce Allah'ın: {وَقالُوا آمَنَّا بِهِ} “Ve: 'Ona iman ettik' dediler” buyruğu, yani Kur'an'a [iman ettik dediler demektir]. Mücâhid: "Azîz ve Celîl olan Allah'a" demiştir. el-Hasan: "Öldükten sonra dirilmeye" demiştir. Katâde: "Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem [iman ettik dediler]" demiştir. {وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ} “Fakat uzak bir yerden [imana] el uzatıp ona ulaşmak onlar için nereden mümkün olsun?!” [ayeti hakkında] şöyle dedi:
ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ: التَّنَاوُشُ الرَّجْعَةُ، أَيْ يَطْلُبُونَ الرَّجْعَةَ إِلَى الدُّنْيَا لِيُؤْمِنُوا، وَهَيْهَاتَ مِنْ ذَلِكَ! ومنه قول الشاعر:
İbn Abbâs ve ed-Dahhâk: Tenâvüş (التَّنَاوُشُ), geri dönüştür; yani iman etmek için dünyaya geri dönmeyi talep ederler, fakat bu nerede! Şairin şu sözü de bu kabildendir:
تمنى أن تئووب إِلَيَّ مَيٌّ ... وَلَيْسَ إِلَى تَنَاوُشِهَا سَبِيلُ
Mey'in bana geri dönmesini temenni etti... Oysa ona yeniden kavuşup [onu] yakalamaya hiçbir yol yoktur.
وَقَالَ السُّدِّيُّ: هِيَ التَّوْبَةُ، أَيْ طَلَبُوهَا وَقَدْ بَعُدَتْ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا تُقْبَلُ التَّوْبَةُ فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ: التَّنَاوُشُ التَّنَاوُلُ، قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: يُقَالُ لِلرَّجُلِ إِذَا تَنَاوَلَ رَجُلًا لِيَأْخُذَ بِرَأْسِهِ وَلِحْيَتِهِ: نَاشَهُ يَنُوشُهُ نَوْشًا. وَأَنْشَدَ:
Es-Süddî dedi ki: O tövbedir; yani tövbe elden gitmişken onu talep ettiler, zira tövbe ancak dünyada kabul edilir. Şöyle de denilmiştir: Tenâvüş (التَّنَاوُشُ), el uzatıp almak (tenâvül) demektir. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: Bir kimse başını ve sakalını yakalamak için bir adama el uzattığında 'Nâşehu yenûşuhu nevşen' denir. Şu beyti okumuştur:
فَهِيَ تَنُوشُ الْحَوْضَ نَوْشًا مِنْ عَلَا ... نَوْشًا بِهِ تَقْطَعُ أَجْوَازَ الْفَلَا
O [deve], havuza yukarıdan öyle bir uzanır ve içer ki, o içiş sayesinde çöllerin ortalarını aşıp geçer.
أَيْ تَتَنَاوَلُ مَاءَ الْحَوْضِ مِنْ فَوْقٍ وَتَشْرَبُ شُرْبًا كَثِيرًا، وَتَقْطَعُ بِذَلِكَ الشُّرْبِ فَلَوَاتٍ فَلَا تَحْتَاجُ إِلَى مَاءٍ آخَرَ. قَالَ: وَمِنْهُ الْمُنَاوَشَةُ فِي الْقِتَالِ، وَذَلِكَ إِذَا تَدَانَى الْفَرِيقَانِ. وَرَجُلٌ نَوُوشٌ أَيْ ذُو بَطْشٍ. وَالتَّنَاوُشُ. التَّنَاوُلُ: وَالِانْتِيَاشُ مِثْلُهُ. قَالَ الرَّاجِزُ:
Yani havuzun suyuna yukarıdan uzanır ve bol bol içer, bu içiş sayesinde çölleri aşar da başka suya ihtiyaç duymaz. Şöyle dedi: Savaştaki 'münâveşe' (çatışma/itme-kakma) de buradan gelir; bu, iki taraf birbirine yaklaştığında olur. 'Racülün nevûşun' (رَجُلٌ نَوُوشٌ), güçlü kuvvetli ve tuttuğunu koparan adam demektir. Tenâvüş (التَّنَاوُشُ) de el uzatıp almak demektir; intiyâş (الِانْتِيَاشُ) da böyledir. Recez şairi şöyle demiştir:
كَانَتْ تَنُوشُ الْعُنُقَ انْتِيَاشًا
Boynu tutup uzanarak kendine çekiyordu.
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ" يَقُولُ: أَنَّى لَهُمْ تَنَاوُلُ الْإِيمَانِ فِي الْآخِرَةِ وَقَدْ كَفَرُوا فِي الدُّنْيَا. وَقَرَأَ أَبُو عمرو والكسائي والأعمش وحمزة:" وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ" بِالْهَمْزِ. النَّحَّاسُ: وَأَبُو عُبَيْدَةَ يَسْتَبْعِدُ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ، لِأَنَّ" التَّنَاؤُشُ" بِالْهَمْزِ الْبُعْدُ، فَكَيْفَ يَكُونُ: وَأَنَّى لَهُمُ الْبُعْدُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: وَالْقِرَاءَةُ جَائِزَةٌ حَسَنَةٌ، وَلَهَا وَجْهَانِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَلَا يُتَأَوَّلُ بِهَا هَذَا الْمُتَأَوَّلُ الْبَعِيدُ. فَأَحَدُ الْوَجْهَيْنِ أَنْ يَكُونَ الْأَصْلُ غَيْرَ مَهْمُوزٍ، ثُمَّ هُمِزَتِ الْوَاوُ لِأَنَّ الْحَرَكَةَ فِيهَا خَفِيَّةٌ، وَذَلِكَ كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. وَفِي الْمُصْحَفِ الَّذِي نَقَلَتْهُ الْجَمَاعَةُ عَنِ الْجَمَاعَةِ" وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ" [المرسلات: ١١] وَالْأَصْلُ" وُقِّتَتْ" لِأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْوَقْتِ. وَيُقَالُ فِي جَمْعِ دَارٍ: أَدْؤُرٌ. وَالْوَجْهُ الْآخَرُ ذَكَرَهُ أَبُو إِسْحَاقَ قَالَ: يَكُونُ مُشْتَقًّا مِنَ النَّئِيشِ وَهُوَ الْحَرَكَةُ فِي إِبْطَاءٍ، أَيْ مِنْ أَيْنَ لَهُمُ الْحَرَكَةُ فِيمَا قَدْ بَعُدَ، يُقَالُ: نَأَشْتُ الشيء أخذته
Yüce Allah'ın: { وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “Onlar için uzak bir yerden [imana] el uzatıp ulaşmak nerede?” buyruğu hakkında [müfessir] şöyle der: Dünyada inkâr etmişken ahirette imana el uzatıp ona ulaşmaları nerede/nasıl mümkün olsun? Ebû Amr, el-Kisâî, el-A‘meş ve Hamza: { وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ } lafzını hemzeyle ("et-tenâ'üş" şeklinde) okumuşlardır. en-Nehhâs şöyle der: Ebû Ubeyde bu kıraati uzak bir ihtimal olarak görmektedir; zira hemzeyle "et-tenâ'üş", uzaklık anlamına gelir. Bu durumda [mana], "Uzak bir mekândan uzaklaşmak onlara nerede/nasıl olsun?" şeklinde nasıl olabilir? Ebû Ca‘fer [en-Nehhâs] dedi ki: Bu kıraat caiz ve güzeldir. Arap kelamında bunun iki vechi vardır ve onunla böyle uzak bir yoruma gidilmez. Bu iki vecihten biri şudur: Kelimenin aslı hemzesizdir; ancak vav harfindeki hareke gizli/hafif kaldığı için hemzeye dönüştürülmüştür. Bu durum Arap kelamında çokça görülür. Nitekim cemaatin cemaatten naklettiği Mushaf'ta da: { وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ } “Ve elçilerin [şahitlik] vakti belirlendiğinde” [el-Mürselât 77/11] şeklinde geçmektedir; oysa kelimenin aslı vakit (el-vakt) kökünden türediği için "vukkıtet" (وُقِّتَتْ) şeklindedir. Yine "dâr" (ev) kelimesinin çoğulunda da "ed'ür" (أَدْؤُرٌ) denilir. Diğer vechi ise Ebû İshak zikretmiş ve şöyle demiştir: [Kelime] yavaş hareket etmek anlamına gelen "en-ne'îş" (النَّئِيش) kökünden türemiştir; yani artık uzaklaşmış olan bir şeyde onlar için hareket [imkânı] nereden olsun? "Ne'eştü'ş-şey'e" (نَأَشْتُ الشيء), bir şeyi aldım/yakaladım
من بعد والنئيش: الشيء البطي. قال الجوهري: التناوش (بِالْهَمْزِ) التَّأَخُّرُ وَالتَّبَاعُدُ. وَقَدْ نَأَشْتُ الْأَمْرَ أَنْأَشُهُ نَأْشًا أَخَّرْتُهُ، فَانْتَأَشَ. وَيُقَالُ: فَعَلَهُ نَئِيشًا أَيْ أَخِيرًا. قَالَ الشَّاعِرُ:
uzaktan yakaladım demektir; ne'îş (النَّئِيشُ) ise yavaş olan şeydir. El-Cevherî dedi ki: Hemze ile tenâ'üş (التَّنَاؤُشُ), geride kalmak ve uzaklaşmaktır. 'Ne'eştü'l-emre en'eşuhu ne'şen', işi erteledim demektir; böylece ertelendi. 'Fe'alehu ne'îşen', onu en sonunda/en geç yaptı denir. Şair şöyle demiştir:
تَمَنَّى نَئِيشًا أَنْ يَكُونَ أَطَاعَنِي ... وَقَدْ حَدَثَتْ بَعْدَ الْأُمُورِ أُمُورُ
Bana itaat etmiş olmayı iş işten geçtikten sonra temenni etti; oysa işlerin ardından nice yeni işler meydana gelmişti.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
قَعَدْتُ زَمَانًا عَنْ طِلَابِكَ لِلْعُلَا ... وَجِئْتَ نئيشا بعد ما فَاتَكَ الْخَبَرُ
Yücelikleri talep etmekten uzun süre geri durdun ve iş işten geçip haber senden gittikten sonra pek geç geldin.
وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْهَمْزُ وَتَرْكُ الْهَمْزِ في التناوش مُتَقَارِبٌ، مِثْلُ: ذِمْتُ الرَّجُلَ وَذَأَمْتُهُ أَيْ عِبْتُهُ." مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ" أَيْ مِنَ الْآخِرَةِ. وَرَوَى أَبُو إِسْحَاقَ عَنِ التَّمِيمِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:" وَأَنَّى لَهُمْ" قَالَ: الرَّدُّ، سَأَلُوهُ وَلَيْسَ بحين رد.
El-Ferrâ şöyle demiştir: Tenâvüş kelimesinde hemzeli ve hemzesiz okuyuş, 'Zimtü'r-racüle' (ذِمْتُ) ile 'Ze'emtühü' (ذَأَمْتُهُ) yani onu ayıpladım ifadesi gibi birbirine yakındır. {مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ} “Uzak bir yerden”, yani ahiretten. Ebû İshâk, et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki: {وَأَنَّى لَهُمُ} “Onlar için nereden mümkün olsun” buyruğu hakkında şöyle dedi: Geri dönüş; onu istediler ama artık geri dönüş vakti değildir.
[سورة سبإ (٣٤): آية ٥٣]
[Sebe Suresi (34): Ayet 53]
وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٣)
{وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ} “Halbuki daha önce onu inkâr etmişlerdi ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı (karanlığa taş atar gibi bilip bilmeden konuşuyorlardı).” (53)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ) أَيْ بِاللَّهِ ﷿ وَقِيلَ: بِمُحَمَّدٍ (مِنْ قَبْلُ) يَعْنِي فِي الدُّنْيَا. (وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ) الْعَرَبُ تَقُولُ لِكُلِ مَنْ تَكَلَّمَ بِمَا لَا يَحُقُّهُ: هُوَ يَقْذِفُ وَيَرْجُمُ بِالْغَيْبِ." مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ" عَلَى جِهَةِ التَّمْثِيلِ لِمَنْ يَرْجُمُ وَلَا يُصِيبُ، أَيْ يَرْمُونَ بِالظَّنِّ فَيَقُولُونَ: لَا بَعْثَ وَلَا نُشُورَ وَلَا جَنَّةَ وَلَا نَارَ، رَجْمًا منهم بالظن، قال قَتَادَةُ. وَقِيلَ:" يَقْذِفُونَ" أَيْ يَرْمُونَ فِي الْقُرْآنِ فَيَقُولُونَ: سِحْرٌ وَشِعْرٌ وَأَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ. وَقِيلَ: فِي مُحَمَّدٍ، فَيَقُولُونَ سَاحِرٌ شَاعِرٌ كَاهِنٌ مَجْنُونٌ." مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ" أَيْ أَنَّ اللَّهَ بَعَّدَ لَهُمْ أَنْ يَعْلَمُوا صِدْقَ مُحَمَّدٍ. وَقِيلَ: أَرَادَ الْبُعْدَ عَنِ الْقَلْبِ، أَيْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ عَنْ قُلُوبِهِمْ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ" وَيُقْذَفُونَ بِالْغَيْبِ" غَيْرَ مُسَمَّى الْفَاعِلِ، أَيْ يُرْمَوْنَ بِهِ. وَقِيلَ: يَقْذِفُ بِهِ إليهم من يغويهم ويضلهم.
Yüce Allah'ın: {وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ} “Halbuki daha önce onu inkâr etmişlerdi” buyruğu; yani Allah azze ve celle'yi [inkâr etmişlerdi], bir görüşe göre de Muhammed'i [inkâr etmişlerdi], {مِنْ قَبْلُ} “daha önce” yani dünyadayken demektir. {وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ} “Ve gayba taş atıyorlardı” [ifadesine gelince], Araplar kesin olarak bilmediği bir konuda konuşan herkes hakkında: “O, gayba taş atıyor/karanlığa taş atar gibi bilip bilmeden konuşuyor” derler. {مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ} “Uzak bir yerden” ifadesi, taş atıp da isabet ettiremeyen kimse için bir temsil (benzetme) kabilindendir. Yani zanna dayanarak atıp tutarlar ve kendi zanlarıyla gayba taş atarak: “Yeniden dirilme yoktur, mahşerde toplanma yoktur, cennet ve cehennem yoktur” derler; bunu Katâde söylemiştir. Bir diğer görüşe göre: {يَقْذِفُونَ} “taş atıyorlardı” yani Kur'an hakkında ileri geri konuşup: “Sihirdir, şiirdir ve öncekilerin masallarıdır” diyorlardı. Bir diğer görüşe göre de Muhammed hakkında ileri geri konuşup: “Büyücüdür, şairdir, kâhindir, mecnundur” diyorlardı. {مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ} “Uzak bir yerden” ifadesi ise Allah'ın, Muhammed'in doğruluğunu bilmeyi onlara uzak kıldığı anlamına gelir. Bir görüşe göre de kalpten uzaklığı kastetmiştir; yani kalplerinden uzak bir yerden [atıp tutuyorlardı]. Mücâhid bu ifadeyi meçhul sîgasıyla (fâili zikredilmeksizin) {وَيُقْذَفُونَ بِالْغَيْبِ} şeklinde okumuştur; yani “onlara gayb [sözleri] fırlatılır / aşılanır.” Bir görüşe göre de: “Kendilerini azdıran ve saptıran kimseler bu [şüpheleri] onlara fırlatıp aşılar” anlamındadır.
[سورة سبإ (٣٤): آية ٥٤]
[Sebe Suresi (34): Ayet 54]
وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤)
{وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ} “Tıpkı daha önce benzerlerine yapıldığı gibi, onlarla arzuladıkları şeylerin arasına engel konuldu. Çünkü onlar derin bir şüphe içindeydiler.” (54)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ) قِيلَ: حِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ النَّجَاةِ مِنَ الْعَذَابِ. وَقِيلَ: حِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ فِي الدُّنْيَا مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَأَهْلِيهِمْ. وَمَذْهَبُ قَتَادَةَ أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَشْتَهُونَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ أَنْ يُقْبَلَ مِنْهُمْ أَنْ يُطِيعُوا اللَّهَ ﷿ وَيَنْتَهُوا إِلَى مَا يَأْمُرُهُمْ بِهِ اللَّهُ فَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ ذَلِكَ، لِأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا كَانَ في الدنيا أو قد زَالَتْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَالْأَصْلُ" حُوِلَ" فَقُلِبَتْ حَرَكَةُ الْوَاوِ عَلَى الْحَاءِ فَانْقَلَبَتْ يَاءً ثُمَّ حُذِفَتْ حَرَكَتُهَا لِثِقَلِهَا. (كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ) الْأَشْيَاعُ جَمْعُ شَيْعٍ، وَشِيَعٌ جَمْعُ شِيعَةٍ. (مِنْ قَبْلُ) أَيْ بِمَنْ مَضَى مِنَ الْقُرُونِ السَّالِفَةِ الْكَافِرَةِ. (إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ) أَيْ مِنْ أَمْرِ الرسل والبعث والجنة والنار. وقيل: فِي الدِّينِ وَالتَّوْحِيدِ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. (مُرِيبٍ) أَيْ يُسْتَرَابُ بِهِ، يُقَالُ: أَرَابَ الرَّجُلُ أَيْ صَارَ ذَا رِيبَةٍ، فَهُوَ مُرِيبٌ. وَمَنْ قَالَ هُوَ مِنَ الرَّيْبِ الَّذِي هُوَ الشَّكُّ وَالتُّهْمَةُ قَالَ: يُقَالُ شَكٌّ مُرِيبٌ، كَمَا يُقَالُ: عَجَبٌ عَجِيبٌ وَشِعْرُ شَاعِرٍ، فِي التَّأْكِيدِ. خُتِمَتِ السُّورَةُ، وَالْحَمْدُ لله رب العالمين.
Yüce Allah'ın: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} “Onlarla arzuladıkları şeylerin arasına engel konuldu” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Onlarla azaptan kurtuluş arasına engel konuldu. Şöyle de denilmiştir: Onlarla dünyada arzuladıkları malları ve aileleri arasına engel konuldu. Katâde'nin benimsediği görüşe göre mana şudur: Onlar azabı gördüklerinde Aziz ve Celil olan Allah'a itaat etmelerinin ve Allah'ın kendilerine emrettiği şeylere uymalarının kabul edilmesini arzuladılar; fakat bununla aralarına engel konuldu. Çünkü bu ancak dünyada geçerliydi ve o vakitte [dünya] artık yok olup gitmişti. Kelimenin aslı 'huvile' (حُوِلَ) şeklindedir; vâv harfinin harekesi hâ harfine aktarılmış, böylece vâv harfi yâ harfine dönüşmüş, sonra da ağırlığından ötürü harekesi hazfedilmiştir. {كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ} “Tıpkı benzerlerine yapıldığı gibi”; eşyâ' (الْأَشْيَاعُ) kelimesi şey' (شَيْعٍ) kelimesinin çoğuludur, şiya' (شِيَعٌ) ise şîa (شِيعَةٍ) kelimesinin çoğuludur. {مِنْ قَبْلُ} “Daha önce”; yani geçmiş kâfir nesillerden gelip geçenlere [yapıldığı gibi]. {إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ} “Çünkü onlar şüphe içindeydiler”; yani peygamberlerin durumu, diriliş, cennet ve cehennem konusunda [şüphedeydiler]. Şöyle de denilmiştir: Din ve tevhid konusunda; anlam birdir. {مُرِيبٍ} “Derin/kuşku veren”; yani kendisinden kuşku duyulan [bir şüphe]. 'Erâbe'r-racülü' (أَرَابَ الرَّجُلُ) yani 'adam şüphe/töhmet sahibi oldu' denilir, kendisi için de 'mürîb' (مُرِيبٌ) denir. Bunun, şüphe ve töhmet anlamına gelen rayb (الرَّيْب) kökünden olduğunu söyleyen kimse şöyle demiştir: Pekiştirme maksadıyla 'acebün acîb' (عَجَبٌ عَجِيبٌ) ve 'şi'run şâir' (شِعْرُ شَاعِرٍ) denildiği gibi 'şekkün mürîb' (شَكٌّ مُرِيبٌ) denir. Sure sona erdi; Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.