[سورة يس (٣٦): الآيات ٤٥ الى ٥٠]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler: 45-50]
وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٥) وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٤٦) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٤٧) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨) مَا يَنْظُرُونَ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ (٤٩)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٥) وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٤٦) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٤٧) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨) مَا يَنْظُرُونَ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ (٤٩) } “Onlara: ‘Önünüzde olandan ve ardınızda olandan sakının ki merhamet olunasınız’ denildiği zaman [yüz çevirirler]. Onlara Rablerinin âyetlerinden bir âyet gelmeye dursun, mutlaka ondan yüz çevirirler. Onlara: ‘Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden infak edin’ denildiği zaman, inkâr edenler iman edenlere derler ki: ‘Allah'ın dileseydi doyuracağı kimseyi biz mi doyuralım? Siz apaçık bir sapıklık içindesiniz.’ Ve derler ki: ‘Eğer doğru sözlüler iseniz, bu vaat ne zaman?’ Onlar, birbirleriyle çekişip dururlarken kendilerini yakalayacak tek bir çığlıktan başkasını beklemezler.”
فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ (٥٠)
{ فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ (٥٠) } “Artık ne bir vasiyette bulunmaya güçleri yeter ne de ailelerine dönebilirler.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ" قَالَ قَتَادَةُ: يَعْنِي" اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ" أَيْ مِنَ الْوَقَائِعِ فِيمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ مِنَ الْأُمَمِ" وَما خَلْفَكُمْ" مِنَ الْآخِرَةِ. ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ:" مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ" مَا مَضَى مِنَ الذُّنُوبِ" وَما خَلْفَكُمْ" مَا يَأْتِي مِنَ الذُّنُوبِ. الْحَسَنُ:" مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ" مَا مَضَى مِنْ أَجَلِكُمْ" وَما خَلْفَكُمْ" مَا بَقِيَ مِنْهُ. وَقِيلَ:" مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ" مِنَ الدُّنْيَا،" وَما خَلْفَكُمْ" مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ، قال سُفْيَانُ. وَحَكَى عَكْسَ هَذَا الْقَوْلِ الثَّعْلَبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ:" مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ" مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ وَمَا عَمِلُوا لَهَا،" وَما خَلْفَكُمْ" مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا فَاحْذَرُوهَا وَلَا تَغْتَرُّوا بِهَا. وَقِيلَ:" مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ" مَا ظَهَرَ لَكُمْ" وَما خَلْفَكُمْ" مَا خَفِيَ عَنْكُمْ. وَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ إِذَا قِيلَ لَهُمْ ذَلِكَ أَعْرَضُوا، دَلِيلُهُ قول بَعْدُ:" وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ" فَاكْتَفَى بِهَذَا عَنْ ذَلِكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ" أَيْ تَصَدَّقُوا عَلَى الْفُقَرَاءِ. قَالَ الْحَسَنُ: يَعْنِي الْيَهُودَ أُمِرُوا بِإِطْعَامِ الْفُقَرَاءِ. وَقِيلَ: هُمُ الْمُشْرِكُونَ قَالَ لَهُمْ فُقَرَاءَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ: أَعْطُونَا مَا زَعَمْتُمْ مِنْ أَمْوَالِكُمْ أَنَّهَا لِلَّهِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ:" وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا
Yüce Allah'ın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ } “Onlara: ‘Önünüzde olandan ve ardınızda olandan sakının’ denildiği zaman...” buyruğu hakkında Katâde şöyle demiştir: Yani { اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ } “Önünüzde olandan sakının” yani sizden önceki ümmetlerin başına gelen hadiselerden, { وَما خَلْفَكُمْ } “ve ardınızda olandan” ahiretten [sakının]. İbn Abbâs, İbn Cübeyr ve Mücâhid ise: “{ مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ } ‘Önünüzde olandan’ geçmiş günahlardan, { وَما خَلْفَكُمْ } ‘ardınızda olandan’ gelecek günahlardan sakının” demişlerdir. Hasan: “{ مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ } ‘Önünüzde olandan’ ecelinizden geçmiş olandan, { وَما خَلْفَكُمْ } ‘ardınızda olandan’ ondan geriye kalandan” demiştir. Süfyân ise: “{ مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ } dünyadan, { وَما خَلْفَكُمْ } ahiret azabından [sakının]” şeklinde olduğunu söylemiştir. Sa'lebî, bu görüşün tam tersini İbn Abbâs'tan nakletmiştir. O şöyle demiştir: “{ مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ } ahiret işinden ve onun için yaptıklarından, { وَما خَلْفَكُمْ } ise dünya işindendir; dolayısıyla ondan sakının ve ona aldanmayın.” Şöyle de denilmiştir: “{ مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ } size zahir olan, { وَما خَلْفَكُمْ } sizden gizli olandır.” Cevap mahzuftur; takdiri ise: 'Onlara bu söylendiği vakit yüz çevirdiler' şeklindedir. Buna delil ise daha sonraki: { وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } “Onlara Rablerinin âyetlerinden bir âyet gelmeyegörsün, mutlaka ondan yüz çeviricilerdir” buyruğudur. Dolayısıyla bu [ifade], onun yerine kâfi gelmiştir. Yüce Allah'ın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “Onlara: ‘Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden infak edin’ denildiği zaman” buyruğu, yani fakirlere sadaka verin demektir. Hasan: “Yani Yahudiler fakirleri doyurmakla emrolunmuşlardı” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlar müşriklerdir; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabının fakirleri onlara: “Mallarınızdan Allah'a ait olduğunu iddia ettiğiniz şeyleri bize verin” demişlerdi. Bu da O'nun şu buyruğudur: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا
ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً"
ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً } “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan Allah'a bir pay ayırdılar...”
[الأنعام: ١٣٦] فَحَرَمُوهُمْ وَقَالُوا: لَوْ شَاءَ اللَّهُ أَطْعَمَكُمْ- اسْتِهْزَاءً- فلا نطعمكم حتى ترجعوا إلى ديننا. قالوا" أَنُطْعِمُ" أَيْ أَنَرْزُقُ" مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ" كَانَ بَلَغَهُمْ مِنْ قَوْلِ الْمُسْلِمِينَ: أَنَّ الرَّازِقَ هُوَ اللَّهُ. فَقَالُوا هُزْءًا أَنَرْزُقُ مَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ أَغْنَاهُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: كَانَ بِمَكَّةَ زَنَادِقَةٌ، فَإِذَا أُمِرُوا بِالصَّدَقَةِ عَلَى الْمَسَاكِينِ قَالُوا: لَا وَاللَّهِ أَيُفْقِرُهُ اللَّهُ وَنُطْعِمُهُ نَحْنُ. وَكَانُوا يَسْمَعُونَ الْمُؤْمِنِينَ يُعَلِّقُونَ أَفْعَالَ اللَّهِ تَعَالَى بِمَشِيئَتِهِ فَيَقُولُونَ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَغْنَى فُلَانًا، وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعَزَّ، وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَكَانَ كَذَا. فَأَخْرَجُوا هَذَا الْجَوَابَ مَخْرَجَ الِاسْتِهْزَاءِ بِالْمُؤْمِنِينَ، وَبِمَا كَانُوا يَقُولُونَهُ مِنْ تَعْلِيقِ الْأُمُورِ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقِيلَ: قَالُوا هَذَا تَعَلُّقًا بِقَوْلِ الْمُؤْمِنِينَ لَهُمْ:" أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ" أَيْ فَإِذَا كَانَ اللَّهُ رَزَقَنَا فَهُوَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَرْزُقَكُمْ فَلِمَ تَلْتَمِسُونَ الرِّزْقَ مِنَّا؟. وَكَانَ هَذَا الِاحْتِجَاجُ بَاطِلًا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا مَلَّكَ عَبْدًا مَالًا ثُمَّ أَوْجَبَ عَلَيْهِ فِيهِ حَقًّا فَكَأَنَّهُ انْتَزَعَ ذَلِكَ الْقَدْرَ مِنْهُ، فَلَا مَعْنَى لِلِاعْتِرَاضِ. وَقَدْ صَدَقُوا فِي قَوْلِهِمْ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ أَطْعَمَهُمْ وَلَكِنْ كَذَبُوا فِي الِاحْتِجَاجِ. وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ:" سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكْنا" [الأنعام: ١٤٨]، وَقَوْلُهُ:" قالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ" [المنافقون: ١]." إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ" قِيلَ هُوَ مِنْ قَوْلِ الْكُفَّارِ لِلْمُؤْمِنِينَ، أَيْ فِي سُؤَالِ الْمَالِ وَفِي اتِّبَاعِكُمْ مُحَمَّدًا. قَالَ مَعْنَاهُ مُقَاتِلٌ وَغَيْرُهُ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ لَهُمْ. وَقِيلَ: مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى لِلْكُفَّارِ حِينَ رَدُّوا بهذا الجو أب. وَقِيلَ: أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ ﵁ كَانَ يُطْعِمُ مَسَاكِينَ الْمُسْلِمِينَ فَلَقِيَهُ أَبُو جَهْلٍ فَقَالَ: يَا أَبَا بَكْرٍ أَتَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى إِطْعَامِ هَؤُلَاءِ؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فَمَا بَالُهُ لَمْ يُطْعِمْهُمْ؟ قَالَ: ابْتَلَى قَوْمًا بِالْفَقْرِ، وَقَوْمًا بِالْغِنَى، وَأَمَرَ الْفُقَرَاءَ بِالصَّبْرِ، وا مر الْأَغْنِيَاءَ بِالْإِعْطَاءِ. فَقَالَ: وَاللَّهِ يَا أَبَا بَكْرٍ مَا أَنْتَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ أَتَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى إِطْعَامِ هَؤُلَاءِ وَهُوَ لَا يُطْعِمُهُمْ ثُمَّ تُطْعِمُهُمْ أَنْتَ؟ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَأَمَّا مَنْ أَعْطى وَاتَّقى وَصَدَّقَ بِالْحُسْنى " [الليل: ٦ - ٥] الْآيَاتِ. وَقِيلَ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي قَوْمٍ مِنَ الزَّنَادِقَةِ، وَقَدْ كَانَ فِيهِمْ أَقْوَامٌ يَتَزَنْدَقُونَ فَلَا يؤمنون بالصانع واستهزء وا بالمسلمين بهذا القول، ذكره القشيري والماوردي.
[el-En'âm: 136]. Fakat onları mahrum ettiler ve alay ederek: “Allah dileseydi sizi doyururdu; bizim dinimize dönünceye kadar sizi doyurmayacağız” dediler. { أَنُطْعِمُ } “Biz mi doyuralım?” yani biz mi rızıklandıralım { مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ } “Allah'ın dileseydi doyuracağı kimseyi” dediler. Onlara Müslümanların: “Rızık veren Allah'tır” sözü ulaşmıştı. Onlar da alay ederek: “Allah'ın dileseydi zengin edeceği kimseyi biz mi rızıklandıralım?” dediler. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: Mekke'de zındıklar vardı; yoksullara sadaka verilmesi kendilerine emredildiğinde: “Hayır, Allah'a yemin olsun ki, Allah'ın fakir bıraktığı kimseyi biz mi doyuracağız?” derlerdi. Müminlerin Allah Teâlâ'nın fiillerini O'nun meşietine (dilemesine) bağladıklarını işitirlerdi; zira onlar: “Allah dileseydi falanı zengin ederdi; Allah dileseydi aziz kılardı; Allah dileseydi şöyle olurdu” derlerdi. Onlar da bu cevabı, müminlerle ve onların işleri Allah Teâlâ'nın meşietine bağlamalarıyla alay etmek kastıyla ortaya koydular. Şöyle de denilmiştir: Onlar bunu müminlerin kendilerine söylediği: { أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size rızık olarak verdiğinden infak edin” sözüne tutunarak söylediler; yani 'Mademki bize rızkı veren Allah'tır, öyleyse O sizi de rızıklandırmaya kâdirdir; o halde rızkı niçin bizden talep ediyorsunuz?' dediler. Bu delil getirme bâtıldı; çünkü Allah Teâlâ bir kuluna bir malı mülk kılıp sonra da o malda onun üzerine bir hak farz kıldığında, sanki o miktarı ondan çekip almış gibidir; dolayısıyla [buna] itiraz etmenin bir anlamı yoktur. Onlar gerçi: “Allah dileseydi onları doyururdu” sözlerinde doğru söylemişlerdir; fakat delil getirmede yalan söylemişlerdir (haksızlık etmişlerdir). Bunun bir benzeri O'nun şu buyruklarıdır: { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكْنا } “Şirk koşanlar diyecekler ki: ‘Eğer Allah dileseydi biz şirk koşmazdık’” [el-En'âm: 148] ve { قالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ } “‘Şahitlik ederiz ki sen muhakkak Allah'ın elçisisin’ derler. Allah da bilir ki sen elbette O'nun elçisisin ve Allah şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar” [el-Münâfikûn: 1]. { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Siz apaçık bir sapıklık içindesiniz” buyruğunun kâfirlerin müminlere yönelik bir sözü olduğu söylenmiştir; yani mal isteme hususunda ve Muhammed'e uymanızda [apaçık bir sapıklıktasınız demektir]. Bunun anlamını Mukâtil ve başkaları söylemiştir. Bunun Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabının onlara yönelik bir sözü olduğu da söylenmiştir. Bu cevabı verdikleri zaman Allah Teâlâ'nın kâfirlere yönelik bir sözü olduğu da söylenmiştir. Şöyle de rivayet edilmiştir: Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anh) Müslümanların yoksullarını doyuruyordu. Ebû Cehil onunla karşılaştı ve: “Ey Ebû Bekir, Allah'ın bunları doyurmaya kâdir olduğunu mu iddia ediyorsun?” dedi. Ebû Bekir: “Evet” dedi. Ebû Cehil: “O halde O'na ne oluyor da bunları doyurmuyor?” dedi. Ebû Bekir: “Bir topluluğu fakirlikle, diğer bir topluluğu da zenginlikle imtihan etti; fakirlere sabretmeyi, zenginlere de vermeyi emretti” dedi. Bunun üzerine Ebû Cehil: “Allah'a yemin olsun ki ey Ebû Bekir, sen ancak bir sapıklık içindesin! Allah'ın bunları doyurmaya kâdir olduğunu ve O doyurmadığı halde senin doyuracağını mı iddia ediyorsun?” dedi. Bunun üzerine bu âyet ile Yüce Allah'ın şu âyetleri indi: { فَأَمَّا مَنْ أَعْطى وَاتَّقى وَصَدَّقَ بِالْحُسْنى } “Fakat kim verir ve sakınırsa, en güzeli de tasdik ederse...” [el-Leyl: 5-6]. Âyetin zındıklardan bir grup hakkında indiği de söylenmiştir. Onların içinde zındıklık edip Yaratıcı'ya inanmayan ve bu sözle Müslümanlarla alay eden kimseler vardı; bunu Kuşeyrî ve Mâverdî zikretmiştir.
قوله تعالى:" وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ" لَمَّا قِيلَ لَهُمُ:" اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ" قَالُوا:" مَتى هذَا الْوَعْدُ" وَكَانَ هَذَا اسْتِهْزَاءً مِنْهُمْ أَيْضًا أَيْ لَا تَحْقِيقَ لِهَذَا الْوَعِيدِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" مَا يَنْظُرُونَ" أَيْ مَا يَنْتَظِرُونَ" إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً" وَهِيَ نَفْخَةُ إِسْرَافِيلَ" تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ" أَيْ يَخْتَصِمُونَ فِي أُمُورِ دُنْيَاهُمْ فَيَمُوتُونَ فِي مَكَانِهِمْ، وَهَذِهِ نَفْخَةُ الصَّعْقِ. وَفِي" يَخِصِّمُونَ" خَمْسُ قِرَاءَاتٍ: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كثير" وهم يختصمون" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْخَاءِ وَتَشْدِيدِ الصَّادِ. وَكَذَا رَوَى وَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ. فَأَمَّا أَصْحَابُ الْقِرَاءَاتِ وَأَصْحَابُ نافع سوى ورش فرو وا عنه" يختصمون" بِإِسْكَانِ الْخَاءِ وَتَشْدِيدِ الصَّادِ عَلَى الْجَمْعِ بَيْنَ ساكنين. وقرا عاصم والكسائي" وهم يختصمون" بإسكان الخاء
Yüce Allah'ın: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ } “Ve derler ki: ‘Bu vaat ne zaman?’” buyruğu: Kendilerine: { اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ } “Önünüzde olandan ve ardınızda olandan sakının” denildiğinde: { مَتى هذَا الْوَعْدُ } “Bu vaat ne zaman?” dediler. Bu da yine onların alay etmelerinden ibaretti; yani bu tehdidin bir gerçekleşmesi yoktur [demek istediler]. Allah Teâlâ buyurdu: { مَا يَنْظُرُونَ } “Beklemezler” yani intizar etmezler { إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً } “tek bir çığlıktan başkasını”; o da İsrâfîl'in [Sûr'a] üflemesidir. { تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ } “Onlar çekişip dururlarken kendilerini yakalayacaktır” yani dünya işlerinde çekişirlerken, bulundukları yerde ölüverirler. Bu da bayılma/ölüm (sa'k) üflemesidir. { يَخِصِّمُونَ } lafzında beş kıraat vardır: Ebû Amr ve İbn Kesîr, yâ ve hı'nın fethası ve sâd'ın şeddesi ile “yehassımûn” şeklinde okumuşlardır. Verş de Nâfi'den böyle rivayet etmiştir. Kıraat imamları ve Verş dışındaki Nâfi'in talebeleri ise ondan hı'nın sükûnu ve sâd'ın şeddesi ile iki sakini cem ederek “yehsımûn” şeklinde rivayet etmişlerdir. Âsım ve Kisâî hı'nın sükûnu
وتخفيف الصَّادِ مِنْ خَصَمَهُ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ" وَهُمْ يختصمون" بكسر الخاء وتشديد الصاد ومعناه يختصم بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَقِيلَ: تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ عِنْدَ أَنْفُسِهِمْ يَخْتَصِمُونَ فِي الْحُجَّةِ أَنَّهُمْ لَا يُبْعَثُونَ. وَقَدْ رَوَى ابْنُ جُبَيْرٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَحَمَّادٌ عَنْ عَاصِمٍ كَسْرَ الْيَاءِ وَالْخَاءِ والتشديد. قال النحاس: القراءة الولي أَبْيَنُهَا وَالْأَصْلُ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الصَّادِ فَنُقِلَتْ حَرَكَتُهَا إِلَى الْخَاءِ- وَفِي حَرْفِ بى" وَهُمْ يَخْتَصِمُونَ"- وَإِسْكَانُ الْخَاءِ لَا يَجُوزُ، لِأَنَّهُ جمع بين ساكنين وليس أحد هما حَرْفَ مَدٍّ وَلِينٍ. وَقِيلَ: أَسْكَنُوا الْخَاءَ عَلَى أَصْلِهَا، وَالْمَعْنَى يَخْصِمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَحُذِفَ الْمُضَافُ، وَجَازَ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى يَخْصِمُونَ مُجَادِلَهُمْ عِنْدَ أَنْفُسِهِمْ فَحُذِفَ الْمَفْعُولُ، قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَهِيَ قِرَاءَةُ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَأَمَّا" يَخِصِّمُونَ" فَالْأَصْلُ فِيهِ أَيْضًا يَخْتَصِمُونَ، فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الصَّادِ ثُمَّ كُسِرَتِ الْخَاءُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَجْوَدُ وَأَكْثَرُ، فَتَرَكَ مَا هُوَ أَوْلَى مِنْ إِلْقَاءِ حَرَكَةِ التَّاءِ عَلَى الْخَاءِ وَاجْتَلَبَ لَهَا حَرَكَةً أُخْرَى وَجَمَعَ بَيْنَ يَاءٍ وَكَسْرَةٍ، وَزَعَمَ أَنَّهُ أَجْوَدُ وَأَكْثَرُ. وَكَيْفَ يَكُونُ أَكْثَرَ وَبِالْفَتْحِ قِرَاءَةُ الْخَلْقِ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَأَهْلِ الْبَصْرَةِ وَأَهْلِ الْمَدِينَةِ! وَمَا رُوِيَ عَنْ عَاصِمٍ مِنْ كَسْرِ الْيَاءِ وَالْخَاءِ فَلِلْإِتْبَاعِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" الْبَقَرَةِ" فِي" يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ"
[Bir diğer kıraatte ise sâd harfinin] şeddesiz okunmasıyla "خصمه" (hasamehu) fiilindendir. Âsım ve el-Kisâî ise hâ harfinin kesresi ve sâd harfinin şeddesiyle { وَهُمْ يَخِصِّمُونَ } şeklinde okumuşlardır; bunun manası "birbirleriyle çekişip dururlarken" demektir. Şöyle de denilmiştir: Kendilerince, diriltilmeyeceklerine dair delil getirme konusunda çekişip tartışırlarken [o çığlık] onları yakalayıverir. İbn Cübeyr Ebû Bekir'den, o da Âsım'dan; Hammâd da Âsım'dan yâ ve hâ harflerinin kesresi ve [sâd'ın] şeddesiyle rivayet etmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Birinci kıraat en açık olanıdır; aslı "يَخْتَصِمُونَ" (yahtesımûne) şeklindedir. Tâ harfi sâd harfine idgam edilmiş (katılmış), harekesi de hâ harfine nakledilmiştir. Übey [mushafının] harfinde ise "وَهُمْ يَخْتَصِمُونَ" şeklindedir. Hâ harfinin sükûn ile okunması ise caiz değildir; zira bu durumda iki sakinin bir araya gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) söz konusu olur ki bunlardan biri med ve lîn harfi değildir. Şöyle de denilmiştir: Hâ harfini aslı üzere sâkin kılmışlardır; manası ise "birbirlerini mağlup ederlerken" olup muzâf hazfedilmiştir. Anlamın "kendilerince hasımlarını sustururlarken/mağlup ederlerken" olması da mümkündür; bu takdirde mef'ûl (nesne) hazfedilmiştir. es-Sa'lebî: "Bu, Übey b. Ka'b'ın kıraatidir" demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: { يَخِصِّمُونَ } okuyuşuna gelince; bunda da asıl olan "يَخْتَصِمُونَ" şeklidir. Tâ harfi sâd harfine idgam edilmiş, ardından iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle hâ harfi kesrelenmiştir. el-Ferrâ ise bu kıraatin daha fasih/üstün ve daha yaygın olduğunu ileri sürmüş; tâ harfinin harekesini hâ harfine nakletmek gibi daha evlâ olan bir yolu terk ederek ona başka bir hareke getirmiş ve yâ harfi ile kesreyi bir araya getirip bunun daha üstün ve daha yaygın olduğunu iddia etmiştir. Hâlbuki [hâ harfinin] fetha ile okunması Mekke, Basra ve Medine ehlinden büyük bir topluluğun kıraati iken bu nasıl daha yaygın olabilir! Âsım'dan yâ ve hâ harflerinin kesresiyle rivayet edilen okuyuş ise [kesrenin kesreye] ittibaı (uyumu) içindir. Bu husus daha önce el-Bakara Suresi'nde { يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ } buyruğunda geçmişti.
وفى" يونس" في" يَهْدِي". وَقَالَ عِكْرِمَةُ فِي قَوْلِهِ جَلَّ وَعَزَّ" إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً" قَالَ: هِيَ النَّفْخَةُ الْأُولَى فِي الصُّورِ. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: يُنْفَخُ فِي الصُّوَرِ وَالنَّاسُ فِي أَسْوَاقِهِمْ، فَمِنْ حَالِبٍ لِقْحَةً، وَمِنْ ذَارِعٍ ثَوْبًا، وَمِنْ مَارٍّ فِي حَاجَةٍ. وَرَوَى نُعَيْمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ:" تَقُومُ السَّاعَةُ وَالرَّجُلَانِ قَدْ نَشَرَا ثَوْبَهُمَا يَتَبَايَعَانِهِ فَلَا يَطْوِيَانِهِ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، وَالرَّجُلُ يَلِيطُ حَوْضَهُ لِيَسْقِيَ مَاشِيَتَهُ فَمَا يَسْقِيهَا حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ وَالرَّجُلُ يَخْفِضُ مِيزَانَهُ فَمَا يَرْفَعُهُ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، وَالرَّجُلُ يَرْفَعُ أكلته إلى فيه فما يتبلعها حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ (. وَفِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو:" وَأَوَّلُ مَنْ يَسْمَعُهُ رَجُلٌ يَلُوطُ حَوْضَ إِبِلِهِ- قَالَ- فَيُصْعَقُ وَيُصْعَقُ النَّاسُ" الْحَدِيثَ." فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً" أَيْ لَا يَسْتَطِيعُ بَعْضُهُمْ أن يوصى تعضا لِمَا فِي يَدِهِ مِنْ حَقٍّ. وَقِيلَ: لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُوصِيَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا بِالتَّوْبَةِ وَالْإِقْلَاعِ بَلْ يَمُوتُونَ فِي أَسْوَاقِهِمْ وَمَوَاضِعِهِمْ." وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ" إِذَا مَاتُوا. وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى" وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ" لَا يَرْجِعُونَ إِلَيْهِمْ قَوْلًا. وَقَالَ قَتَادَةُ:" وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ" أَيْ إِلَى مَنَازِلِهِمْ، لِأَنَّهُمْ قَدْ أُعْجِلُوا عَنْ ذلك.
ve Yûnus Suresi'nde { يَهْدِي } buyruğunda geçmişti. İkrime, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً } “tek bir çığlıktan başkasını...” buyruğu hakkında: “O, Sûr'a ilk üflemedir” demiştir. Ebû Hureyre de şöyle demiştir: İnsanlar çarşılarındayken Sûr'a üflenir; kimisi sağımlık devesini sağmakta, kimisi kumaşını ölçmekte, kimisi de bir ihtiyacı için yürümektedir. Nuaym, Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “İki adam kumaşlarını açmış alışveriş yaparlarken kıyamet kopar da onu düremeye bile fırsat bulamazlar; adam sağmal hayvanlarını sulamak için havuzunu sıvar (tamir eder) de kıyamet kopar ve onları sulayamaz; adam terazisini indirir de kıyamet kopar ve onu kaldıramaz; adam lokmasını ağzına kaldırır da kıyamet kopar ve onu yutamaz.” Abdullah b. Amr'ın hadisinde ise: “Onu ilk işitecek kişi, develerinin havuzunu sıvayan bir adamdır; adam bayılıp ölür ve bütün insanlar da bayılıp ölürler...” hadis devam eder. { فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً } “Artık ne bir vasiyette bulunmaya güçleri yeter” yani ellerindeki haklar hususunda bir kısmı diğer bir kısmına vasiyet etmeye güç yetiremez. Birbirlerine tövbe etmeyi ve [günahları] terk etmeyi vasiyet etmeye güç yetiremezler, bilakis çarşılarında ve bulundukları yerlerde ölüverirler de denilmiştir. { وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ } “ne de ailelerine dönebilirler” öldükleri vakit [dönemezler]. { وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ } buyruğunun manasının, onlara bir söz ile dahi dönemezler (cevap veremezler) şeklinde olduğu da söylenmiştir. Katâde: “{ وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ } yani evlerine [dönemezler]; çünkü onlar bundan alıkonulup aceleyle yakalanmışlardır” demiştir.
[سورة يس (٣٦): الآيات ٥١ الى ٥٤]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler: 51-54]
وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ (٥١) قالُوا يَا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ (٥٢) إِنْ كانَتْ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ (٥٣) فَالْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَلا تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٤)
{ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ (٥١) قالُوا يَا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ (٥٢) إِنْ كانَتْ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ (٥٣) فَالْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَلا تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٤) } “Ve Sûr'a üflenmiştir; işte o anda onlar kabirlerinden Rablerine doğru akın ederler. ‘Eyvah bize! Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı? İşte bu, Rahmân'ın vaat ettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir’ derler. Sadece tek bir çığlık olmuştur; bir de bakarsın ki onlar toplanıp huzurumuza getirilmişlerdir. Artık bugün hiçbir kimseye zerre kadar haksızlık edilmez ve siz ancak yapmakta olduklarınızın karşılığını görürsünüz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَنُفِخَ فِي الصُّورِ" هَذِهِ النَّفْخَةُ الثَّانِيَةُ لِلنَّشْأَةِ. وَقَدْ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ" النَّمْلِ" أَنَّهُمَا نَفْخَتَانِ لَا ثَلَاثٌ. وَهَذِهِ الآية دالء على ذلك. وروى المبارك بن
Yüce Allah'ın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } “Ve Sûr'a üflenmiştir” buyruğundaki bu [üfleme], yeniden diriliş için olan ikinci üflemedir. Biz Neml Suresi'nde [Sûr'a] üflemenin üç değil iki defa olduğunu açıklamıştık. Bu ayet de buna delalet etmektedir. Mübârek b. [Fadâle rivayet etti...]
فَضَالَةَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ أَرْبَعُونَ سَنَةً الْأُولَى يُمِيتُ اللَّهُ بِهَا كُلَّ حَيٍّ وَالْأُخْرَى يُحْيِي اللَّهُ بِهَا كُلَّ مَيِّتٍ". وَقَالَ قَتَادَةُ: الصُّورُ جَمْعُ صُورَةٍ، أَيْ نُفِخَ فِي الصور الأرواح. وصورة وصور مثل سورة، قَالَ الْعَجَّاجُ:
Fadâle, Hasan'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “İki üfleme arasında kırk yıl vardır; ilkiyle Allah her canlıyı öldürür, diğeriyle de Allah her ölüyü diriltir.” Katâde şöyle demiştir: { الصُّورِ } sûret (şekil) kelimesinin çoğuludur; yani sûretlere ruhlar üflenmiştir. Sûret ve suver tıpkı sûre [ve suver] gibidir. Accâc şöyle demiştir:
وَرُبَّ ذِي سُرَادِقٍ مَحْجُورِ ... سِرْتُ إِلَيْهِ فِي أَعَالِي السُّورِ
Nice etrafı çevrili çadır sahibine ... Surların en yüksek yerlerinden yürüdüm vardım ona.
وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ قَرَأَ" وَنُفِخَ فِي الصُّورِ". النَّحَّاسُ: وَالصَّحِيحُ أَنَّ" الصُّورَ" بِإِسْكَانِ الْوَاوِ. الْقَرْنُ، جَاءَ بِذَلِكَ التَّوْقِيفُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَذَلِكَ مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. أَنْشَدَ أَهْلُ اللُّغَةِ:
Ebû Hureyre'den { وَنُفِخَ فِي الصُّوَرِ } şeklinde [vav'ın fethasıyla] okuduğu rivayet edilmiştir. Nehhâs der ki: Sahih olan, { الصُّورِ } lafzının vâv'ın sükûnu ile olmasıdır ve borudur; zira Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den gelen tevkifî (naklî) bilgi böyledir ve bu durum Arapların kelâmında da bilinmektedir. Dilciler şu beyti okumuşlardır:
نَحْنُ نَطَحْنَاهُمْ غَدَاةَ الْغُورَيْنِ ... بِالضَّابِحَاتِ فِي غُبَارِ النَّقْعَيْنِ
Gûreyn sabahında tosladık onlara ... İki toz bulutu içinde soluyan atlarla,
نَطْحًا شَدِيدًا لَا كَنَطْحِ الصُّورَيْنِ
Şiddetli bir toslayışla, iki boynuzun toslaması gibi değil.
وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" الْأَنْعَامِ" مُسْتَوْفًى." فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ" أَيِ القبور. وقرى بِالْفَاءِ" مِنَ الْأَجْدَافِ" ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ. يُقَالُ جَدَثٌ وَجَدَفٌ. وَاللُّغَةُ الْفَصِيحَةُ الْجَدَثُ بِالثَّاءِ وَالْجَمْعُ أَجْدُثٌ وَأَجْدَاثٌ، قَالَ الْمُتَنَخِّلُ الْهُذَلِيُّ:
Bu husus el-En'âm Suresi'nde eksiksiz olarak geçmişti. { فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ } “işte o anda onlar kabirlerinden...” yani kabirlerden [çıkarlar]. Zemahşerî'nin zikrettiğine göre fe harfi ile “mine'l-ecdâf” şeklinde de okunmuştur. Hem cedess (ث ile) hem cedef (ف ile) denir. En fasih dil, se (ث) iledir; çoğulu ise ecduh ve ecdâstır. Mütenahhil el-Hüzelî şöyle demiştir:
عَرَفْتُ بِأَجْدُثٍ فَنِعَافِ عِرْقٍ ... عَلَامَاتٍ كَتَحْبِيرِ النِّمَاطِ
Tanıdım kabirlerde ve Irk tepelerinde ... Nakışlı yaygılar gibi olan izleri.
وَاجْتَدَثَ أَيِ اتَّخَذَ جَدَثًا." إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ" أَيْ يَخْرُجُونَ، قَالَهُ ابن عباس وقتادة. ومنه قول امرى الْقَيْسِ:
İctedese (اجْتَدَثَ), kabir edindi demektir. { إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } “Rablerine doğru akın ederler” yani çıkarlar; bunu İbn Abbâs ve Katâde söylemiştir. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bu köktendir:
فَسُلِّي ثِيَابِي مِنْ ثِيَابِكِ تَنْسُلِي
Elbisemi elbisenden çek çıkar ki kurtulsun (çıksın).
وَمِنْهُ قِيلَ لِلْوَلَدِ نَسْلٌ، لِأَنَّهُ يَخْرُجُ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ. وَقِيلَ: يُسْرِعُونَ. وَالنَّسَلَانُ وَالْعَسَلَانُ الْإِسْرَاعُ فِي السَّيْرِ، وَمِنْهُ مِشْيَةُ الذِّئْبِ، قَالَ:
Çocuğa da annesinin karnından çıktığı için 'nesil' denilmiştir. 'Hızlı koşarlar' manasında olduğu da söylenmiştir. Neselân ve aselân yürüyüşte hızlanmaktır; kurdun yürüyüşü de bundandır. Şair şöyle demiştir:
عَسَلَانَ الذِّئْبِ أمسى قاربا ... وبرد اللَّيْلُ عَلَيْهِ فَنَسَلْ
Kurdun salınarak koşması gibi yaklaştı akşama ... Gece soğuğu üzerine çökünce hızlandı gitti.
يُقَالُ: عَسَلَ الذِّئْبُ وَنَسَلَ، يَعْسِلُ وَيَنْسِلُ، مِنْ بَابِ ضَرَبَ يَضْرِبُ. وَيُقَالُ: يَنْسُلُ بِالضَّمِّ أَيْضًا. وَهُوَ الْإِسْرَاعُ فِي الْمَشْيِ، فالمعنى يخرجون مسرعين. وفى التنزيل:
Denilir ki: Kurt için asele (عَسَلَ) ve nesele (نَسَلَ), [muzârîleri] ya‘silu (يَعْسِلُ) ve yensilu (يَنْسِلُ) şeklinde darabe-yadribu babındandır. [Aynü'l-fiilin] zammesiyle yensulu (يَنْسُلُ) da denilir. Bu ise yürüyüşte hızlanmaktır. Buna göre mana: 'Hızlıca çıkarlar' demektir. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulmaktadır:
" مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ" [لقمان: ٢٨]، وَقَالَ:" يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ" [القمر: ٧]، وفي" سائل سائل": [المعارج: ١] " يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ" [المعارج: ٤٣] أَيْ يُسْرِعُونَ. وَفِي الْخَبَرِ: شَكَوْنَا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ الضَّعْفَ فَقَالَ:" عَلَيْكُمْ بِالنَّسْلِ" أَيْ بِالْإِسْرَاعِ فِي الْمَشْيِ فَإِنَّهُ يُنَشِّطُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا يَا وَيْلَنا) قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:" يَا وَيْلَنا" وَقْفٌ حَسَنٌ ثُمَّ تَبْتَدِئُ" مَنْ بَعَثَنا" وروي عن بعض القراء" يَا وَيْلنَا مِنْ بَعْثِنَا" بِكَسْرِ مِنْ وَالثَّاءِ مِنَ الْبَعْثِ. رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁، فَعَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ لَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ:" يَا وَيْلَنا" حَتَّى يَقُولَ:" مِنْ مَرْقَدِنا". وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ" مَنْ هَبَّنَا" بِالْوَصْلِ" مِنْ مَرْقَدِنا" فَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِ الْعَامَّةِ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: قَرَأَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى:" قَالُوا يَا وَيْلَتَنَا" بِزِيَادَةِ تاء وهو تأنيث الوصل، ومثله:" يا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ" [هود: ٧٢]. وَقَرَأَ عَلِيٌّ ﵁" يَا وَيْلَتَا مِنْ بَعْثِنَا" فَ" مِنْ" مُتَعَلِّقَةٌ بِالْوَيْلِ أَوْ حال من" وَيْلَتى " فَتَتَعَلَّقُ بِمَحْذُوفٍ، كَأَنَّهُ قَالَ: يَا وَيْلَتَا كَائِنًا مِنْ بَعْثِنَا، وَكَمَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا عَنْهُ كَذَلِكَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنْهُ. و" الرَّحْمنِ" مِنْ قَوْلِهِ:" مِنْ مَرْقَدِنا" مُتَعَلِّقَةٌ بِنَفْسِ الْبَعْثِ. ثُمَّ قِيلَ: كَيْفَ قَالُوا هَذَا وَهُمْ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ فِي قُبُورِهِمْ؟ فَالْجَوَابُ أَنَّ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ قَالَ: يَنَامُونَ نَوْمَةً. وَفِي رِوَايَةٍ فَيَقُولُونَ: يا ويلنا مَنْ أَهَبَّنَا مِنْ مَرْقَدِنَا. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: لَا يُحْمَلُ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ" أهبنا" من لفظ القرآن كما قال مَنْ طَعَنَ فِي الْقُرْآنِ، وَلَكِنَّهُ تَفْسِيرُ" بَعَثَنا" أَوْ مُعَبِّرٌ عَنْ بَعْضِ مَعَانِيهِ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ: وَكَذَا حَفِظْتُهُ" مَنْ هَبَّنَا" بِغَيْرِ أَلِفٍ فِي أَهَبَّنَا مَعَ تَسْكِينِ نُونِ مَنْ. وَالصَّوَابُ فِيهِ عَلَى طَرِيقِ اللُّغَةِ" مَنَ اهَبَّنَا" بِفَتْحِ النُّونِ عَلَى أَنَّ فَتْحَةَ هَمْزَةِ أَهَبَّ أُلْقِيَتْ عَلَى نُونِ" مَنْ" وَأُسْقِطَتِ الْهَمْزَةُ، كَمَا قَالَتِ الْعَرَبُ: مَنَ اخْبَرَكَ مَنَ اعْلَمَكَ؟ وَهُمْ يُرِيدُونَ مَنْ أَخْبَرَكَ. وَيُقَالُ: أَهَبَبْتُ النَّائِمَ فَهَبَّ النَّائِمُ. أَنْشَدَنَا أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى النَّحْوِيُّ:
{ مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ } “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir kişi(nin yaratılması ve diriltilmesi) gibidir” [Lokmân: 28] ve { يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ } “Kabirlerden yayılmış çekirgeler gibi çıkarlar” [el-Kamer: 7] ve Sâil Suresi'nde: [el-Meâric: 1] { يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ } “O gün kabirlerden sanki dikili taşlara koşuyorlarmış gibi hızla çıkarlar” [el-Meâric: 43] yani süratle koşarlar. Hadiste ise şöyle buyrulmuştur: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e takatsizlikten şikâyette bulunduk; o da: “Koşar adım yürümeye (nesle) bakın; çünkü o canlılık verir” buyurdu. Yüce Allah'ın: { قالُوا يَا وَيْلَنا } “‘Eyvah bize!’ derler” buyruğu hakkında İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: { يَا وَيْلَنا } üzerinde durmak güzel bir vakıftır; sonra { مَنْ بَعَثَنا } diye başlanır. Bazı kâilerden { يَا وَيْلنَا مِنْ بَعْثِنَا } şeklinde min'in ve ba's'ın sâ'sının kesresiyle rivayet edilmiştir. Bu, Ali (radıyallâhu anh)'tan rivayet edilmiştir; bu mezhebe göre: { مِنْ مَرْقَدِنا } deyinceye kadar { يَا وَيْلَنا } sözü üzerinde durmak güzel olmaz. Übey b. Ka'b'ın kıraatinde ise vasl ile { مَنْ هَبَّنَا } { مِنْ مَرْقَدِنا } şeklindedir; bu da cumhurun mezhebinin sıhhatine delildir. Mehdevî der ki: İbn Ebî Leylâ, te harfinin ziyadesiyle { قَالُوا يَا وَيْلَتَنَا } okumuştur ki bu vasl tâsıdır; bunun benzeri: { يا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ } “Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı iken mi doğuracağım?” [Hûd: 72] âyetidir. Ali (radıyallâhu anh) ise { يَا وَيْلَتَا مِنْ بَعْثِنَا } şeklinde okumuştur; buradaki { مِنْ }, veyl lafzına taalluk eder yahut { وَيْلَتى } lafzından haldir ve mahzuf bir kelimeye taalluk eder; sanki: “Dirilişimizden kaynaklanan ey helâkimiz!” demiş gibi olur. Nasıl ki ondan haber olması caiz ise, aynı şekilde ondan hal olması da caizdir. { مِنْ مَرْقَدِنا } ifadesinden sonra gelen { الرَّحْمنِ } ise ba's (diriltme) fiilinin kendisine taalluk eder. Sonra şöyle denilmiştir: Kabirlerinde azap gören kimseler oldukları halde bunu nasıl söylediler? Cevap şudur: Übey b. Ka'b: “Onlar bir uyku uyurlar” demiştir. Bir rivayette ise: “Eyvah bize! Bizi yattığımız yerden kim uyandırdı?” derler. Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: Bu hadis, Kur'an'ı eleştiren kimsenin dediği gibi “ehebbene” lafzının Kur'an'ın lafzından olduğuna hamletmez; bilakis bu { بَعَثَنا } kelimesinin tefsiridir yahut onun bazı manalarını ifade etmektedir. Ebû Bekir dedi ki: Ben bunu 'ehebbene' lafzındaki elif olmaksızın ve men lafzının nûn'unun sükûnu ile “men hebbene” şeklinde ezberledim. Dil kuralları açısından bunda doğru olan ise “menehebbene” şeklinde nûn'un fethasıyladır; şöyle ki, 'ehebbe' fiilinin hemzesinin fethası “men”in nûn'una nakledilmiş ve hemze düşürülmüştür; nitekim Araplar “men ahbarake”yi kastederek “menehbarake, mene'lemeke” derler. “Ehebtü'n-nâime fe-hebbe'n-nâimü” (Uyuyanı uyandırdım, uyuyan da uyandı) denilir. Dilci Ahmed b. Yahyâ bize şu beyti okudu:
وَعَاذِلَةٍ هَبَّتْ بِلَيْلٍ تَلُومُنِي ... وَلَمْ يَعْتَمِرْنِي قَبْلَ ذَاكَ عَذُولُ
Nice kınayıcı kadın geceleyin uyanıp beni kınadı ... Oysa bundan önce hiçbir kınayıcı bana uğramamıştı.
وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ: إِذَا نُفِخَ النَّفْخَةُ الْأُولَى رُفِعَ الْعَذَابُ عَنْ أَهْلِ الْقُبُورِ وَهَجَعُوا هَجْعَةً إِلَى النَّفْخَةِ الثَّانِيَةِ وَبَيْنَهُمَا أَرْبَعُونَ سَنَةً، فَذَلِكَ قولهم:" من بعثنا من مرقدنا" وقال ابن
Ebû Sâlih şöyle demiştir: İlk nefha üflendiğinde kabir ehlinden azap kaldırılır ve iki nefha arasında kırk yıl olmak üzere ikinci nefhadan önce bir uyku çekerler; işte onların: { من بعثنا من مرقدنا } “Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?” sözleri bundandır. Bunu İbn
عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ. وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: إِنَّ الْكُفَّارَ إِذَا عَايَنُوا جَهَنَّمَ وَمَا فِيهَا مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ صَارَ مَا عُذِّبُوا بِهِ فِي قُبُورِهِمْ إِلَى جَنْبِ عَذَابِهَا كَالنَّوْمِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: فَقَالَ لَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ" هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ". قَالَ قَتَادَةُ: فَقَالَ لَهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ:" هَذَا ما وعد الرحمن". وقال الفراء: فقال لَهُمُ الْمَلَائِكَةُ:" هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ". النَّحَّاسُ: وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ مُتَّفِقَةٌ، لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَمِمَّنْ هَدَى اللَّهُ ﷿. وَعَلَى هَذَا يُتَأَوَّلُ قَوْلُ اللَّهِ ﷿:" إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ" [البينة: ٧] وَكَذَا الْحَدِيثُ: (الْمُؤْمِنُ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ كُلِّ مَا خَلَقَ). وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْمَلَائِكَةُ وَغَيْرُهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قَالُوا لَهُمْ:" هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ". وَقِيلَ: إِنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ:" مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا" صَدَّقُوا الرُّسُلَ لَمَّا عَايَنُوا مَا أَخْبَرُوهُمْ بِهِ، ثُمَّ قَالُوا" هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ" فَكَذَّبْنَا بِهِ، أَقَرُّوا حِينَ لَمْ يَنْفَعْهُمُ الْإِقْرَارُ. وَكَانَ حَفْصٌ يَقِفُ عَلَى" مِنْ مَرْقَدِنا" ثُمَّ يَبْتَدِئُ فَيَقُولُ:" هَذَا". قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْأَنْبَارِيِّ:" مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا" وَقْفٌ حَسَنٌ، ثُمَّ تَبْتَدِئُ:" هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ" وَيَجُوزُ أَنْ تَقِفَ عَلَى مَرْقَدِنَا هَذَا" فَتَخْفِضَ هَذَا عَلَى الْإِتْبَاعِ لِلْمَرْقَدِ، وَتَبْتَدِئَ:" مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ" عَلَى مَعْنَى بَعَثَكُمْ مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ، أَيْ بَعَثَكُمْ وَعْدُ الرَّحْمَنِ. النَّحَّاسُ: التَّمَامُ عَلَى" مِنْ مَرْقَدِنا" وَ" هَذَا" فِي مَوْضِعٍ رَفَعٍ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ" مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى النَّعْتِ لِ" مَرْقَدِنا" فَيَكُونُ التَّمَامُ" مِنْ مَرْقَدِنا هَذَا"." مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ مِنْ ثَلَاثِ جِهَاتٍ. ذَكَرَ أَبُو إِسْحَاقَ مِنْهَا اثْنَتَيْنِ قَالَ: يَكُونُ بِإِضْمَارِ هَذَا. وَالْجِهَةُ الثَّانِيَةُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى حَقٌّ مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ بَعْثَكُمْ. وَالْجِهَةُ الثَّالِثَةُ أن يكون بمعنى مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ." إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً" يَعْنِي إِنَّ بَعْثَهُمْ وَإِحْيَاءَهُمْ كَانَ بِصَيْحَةٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ قَوْلُ إِسْرَافِيلَ: أَيَّتُهَا الْعِظَامُ الْبَالِيَةُ، والأوصال المقتطعة وَالشُّعُورُ الْمُتَمَزِّقَةُ! إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُنَّ أَنْ تَجْتَمِعْنَ لفصل القضاء. وهذا معنى قول الْحَقِّ:" يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ." [ق: ٤٢]. وقال:" مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ" [القمر: ٨] عَلَى مَا يَأْتِي. وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ إِنْ صَحَّ عَنْهُ" إِنْ كَانَتْ إِلَّا زَقْيَةً
Abbâs ve Katâde de söylemiştir. Mana ehli ise şöyle demiştir: Kâfirler cehennemi ve oradaki azap çeşitlerini gördüklerinde, kabirlerinde gördükleri azap onun yanında bir uyku gibi kalır. Mücâhid: “Müminler onlara: { هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ } ‘İşte bu, Rahmân'ın vaat ettiği şeydir’ derler” demiştir. Katâde: “Allah'ın hidayet verdiği kimseler onlara: ‘Bu, Rahmân'ın vaat ettiği şeydir’ derler” demiştir. Ferrâ ise: “Melekler onlara: ‘Bu, Rahmân'ın vaat ettiği şeydir’ derler” demiştir. Nehhâs der ki: Bu görüşler birbirine uygundur; çünkü melekler de müminlerdendir ve Azîz ve Celîl olan Allah'ın hidayet ettiği kimselerdendir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ } “İman edip salih ameller işleyenler ise, işte onlar yaratılmışların en hayırlısıdır” [el-Beyyine: 7] âyeti de bu şekilde tevil edilir. Şu hadis de böyledir: “Mümin, Allah katında yarattığı her şeyden daha hayırlıdır.” Meleklerin ve müminlerden başkalarının da onlara: { هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ } “İşte bu, Rahmân'ın vaat ettiği şeydir” demiş olmaları caizdir. Şöyle de denilmiştir: Kâfirler birbirlerine: { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } “Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?” dediklerinde, peygamberlerin kendilerine haber verdiği şeyleri bizzat görünce onları tasdik ettiler, sonra da: { هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ } “İşte bu, Rahmân'ın vaat ettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir; biz ise bunu yalanlamıştık” dediler. Yani ikrarın kendilerine fayda vermediği bir anda ikrarda bulundular. Hafs, { مِنْ مَرْقَدِنا } üzerinde durur, sonra { هَذَا } diyerek başlardı. Ebû Bekir b. el-Enbârî der ki: { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } güzel bir vakıftır, sonra { هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ } diye başlanır. { مَرْقَدِنَا هَذَا } üzerinde durup 'hâzâ'yı merkad lafzına tâbi kılarak mecrur okumak ve 'Rahmân'ın vaadi sizi diriltti' manasında { مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ } diye başlamak da caizdir. Nehhâs der ki: Tam vakıf { مِنْ مَرْقَدِنا } üzerindedir; { هَذَا } ise mübteda olarak ref mahallindedir ve haberi { مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ } ifadesidir. { مَرْقَدِنا } için sıfat olarak cer mahallinde olması da caizdir; bu durumda tam vakıf { مِنْ مَرْقَدِنا هَذَا } üzerinde olur. { مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ } ifadesi üç cihetten ref mahallindedir; Ebû İshak bunlardan ikisini zikrederek şöyle demiştir: 'Hâzâ'nın takdiriyle olur. İkinci cihet: 'Rahmân'ın sizi diriltme vaadi haktır' manasında olmasıdır. Üçüncü cihet ise: 'Rahmân'ın vaat ettiği şeydir' manasında olmasıdır. { إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً } “Sadece tek bir çığlık olmuştur” yani onların diriltilmeleri ve hayat bulmaları tek bir çığlıkla olmuştur; o da İsrâfîl'in: “Ey çürümüş kemikler, kopmuş mafsallar ve dağılmış saçlar! Allah, hükmün verilmesi için toplanmanızı emrediyor!” sözüdür. Hak Teâlâ'nın şu buyruğunun manası da budur: { يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ } “O gün o çığlığı hak ile işitirler; işte bu, çıkış günüdür” [Kâf: 42]. Geleceği üzere: { مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ } “O çağırıcıya doğru koşarak...” [el-Kamer: 8] buyurmuştur. İbn Mes'ûd'un -şayet ondan sahih ise- kıraatinde: “İn kânet illâ zakyeten
وَاحِدَةً" وَالزَّقْيَةُ
vâhideten” şeklindedir. Zakyetü (الزَّقْيَةُ)
الصَّيْحَةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا." فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ" فَإِذَا هُمْ" مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ" جَمِيعٌ" نَكِرَةٌ، وَ" مُحْضَرُونَ" مِنْ صِفَتِهِ. وَمَعْنَى" مُحْضَرُونَ" مَجْمُوعُونَ أُحْضِرُوا مَوْقِفَ الْحِسَابِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ:" وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ" [النحل: ٧٧]. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَالْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً" أَيْ لَا تُنْقَصُ مِنْ ثَوَابِ عَمَلٍ." وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ"" مِمَّا" فِي مَحَلِّ نَصْبٍ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِمَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَالثَّانِي بِنَزْعِ حَرْفِ الصِّفَةِ تَقْدِيرُهُ: إِلَّا بِمَا كُنْتُمْ تعملون، أي تعملونه فحذف.
çığlık demektir; bu daha önce geçmişti. { فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ } “bir de bakarsın ki onlar toplanıp huzurumuza getirilmişlerdir”; { فَإِذا هُمْ } mübtedadır, haberi ise nekre olan { جَمِيعٌ } lafzıdır; { مُحْضَرُونَ } ise onun sıfatındandır. { مُحْضَرُونَ } lafzının manası: Hesabın görüleceği yere toplanıp getirilmişlerdir demektir. Bu da O'nun şu buyruğu gibidir: { وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ } “Kıyametin kopması ancak bir göz kırpması gibidir” [en-Nahl: 77]. Yüce Allah'ın: { فَالْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً } “Artık bugün hiçbir kimseye zerre kadar haksızlık edilmez” buyruğu, yani amelinin mükâfatından eksiltilmez demektir. { وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “ve siz ancak yapmakta olduklarınızın karşılığını görürsünüz”; { ما } iki vecihten nasb mahallindedir: Birincisi, nâib-i fâilin ikinci mef'ûlü olmasıdır. İkincisi ise harf-i cerrin hazfedilmesi iledir (nez'u'l-hâfız); takdiri: “İllâ bi-mâ küntüm ta'melûn” (ancak yaptıklarınız sebebiyle) şeklindedir; yani 'ta'melûnehû' takdirinde olup [zamir] hazfedilmiştir.
[سورة يس (٣٦): الآيات ٥٥ الى ٥٩]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler: 55-59]
إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ (٥٥) هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ (٥٦) لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ (٥٧) سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ (٥٨) وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ (٥٩)
{ إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ (٥٥) هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ (٥٦) لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ (٥٧) سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ (٥٨) وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ (٥٩) } “Şüphesiz cennetlikler bugün bir meşguliyet içinde zevk ve sefa sürmektedirler. Kendileri ve eşleri gölgeliklerde, tahtlar üzerine yaslanmışlardır. Orada onlar için meyve vardır ve istedikleri her şey onlarındır. Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara ‘Selâm’ vardır. ‘Ve ey günahkârlar! Bugün siz bir tarafa ayrılın!’”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ" قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَمُجَاهِدٍ: شَغَلَهُمُ افْتِضَاضُ الْعَذَارَى. وَذَكَرَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي كِتَابِ مُشْكِلِ الْقُرْآنِ لَهُ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ الْقُمِّيُّ، عَنْ حَفْصِ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ شِمْرِ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ" إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ" قَالَ: شُغُلُهُمُ افْتِضَاضُ الْعَذَارَى. حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ نَهْشَلٍ، عَنِ الضَّحَّاكِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِمِثْلِهِ. وَقَالَ أَبُو قِلَابَةَ: بَيْنَمَا الرَّجُلُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ مَعَ أَهْلِهِ إِذْ قِيلَ لَهُ تَحَوَّلْ إِلَى أَهْلِكَ فَيَقُولُ أَنَا مَعَ أَهْلِي مَشْغُولٌ، فَيُقَالُ تَحَوَّلْ أَيْضًا إِلَى أَهْلِكَ. وَقِيلَ: أَصْحَابُ الْجَنَّةِ فِي شُغُلٍ بِمَا هُمْ فِيهِ مِنَ اللَّذَّاتِ وَالنَّعِيمِ عَنْ الِاهْتِمَامِ بِأَهْلِ الْمَعَاصِي وَمَصِيرِهِمْ إِلَى النَّارِ، وَمَا هُمْ فِيهِ مِنْ أَلِيمِ الْعَذَابِ، وَإِنْ كان فيهم أقرباؤهم وأهلوهم، قال سعيد بن المسيب وغير هـ. وَقَالَ وَكِيعٌ: يَعْنِي فِي السَّمَاعِ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ:" فِي شُغُلٍ" أَيْ فِي زِيَارَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا. وَقِيلَ: فِي ضِيَافَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَرُوِيَ أَنَّهُ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ: أَيْنَ عِبَادِيَ الَّذِينَ
Yüce Allah'ın: { إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ } “Şüphesiz cennetlikler bugün bir meşguliyet içinde zevk ve sefa sürmektedirler” buyruğu hakkında İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Katâde ve Mücâhid: “Onları bâkire kızlarla beraber olmak meşgul etmiştir” demişlerdir. Hakîm et-Tirmizî, *Müşkilü'l-Kur'ân* adlı kitabında şöyle zikretmiştir: Bize Muhammed b. Humeyd er-Râzî anlattı, bize Ya'kûb el-Kummî, Hafs b. Humeyd'den, o Şimr b. Atıyye'den, o Şakîk b. Seleme'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan: { إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ } buyruğu hakkında: “Onların meşguliyeti bâkirelerle beraber olmaktır” dediğini anlattı. Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, bize Hârûn b. el-Mugîre, Nehşel'den, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan aynısını anlattı. Ebû Kılâbe şöyle demiştir: Cennetlik adam ailesiyle birlikteyken ona: “Diğer eşine geç” denilir, o da: “Ben ailemle meşgulüm” der; bunun üzerine: “Şu diğer eşine de geç” denilir. Şöyle de denilmiştir: Cennet ehli, içinde bulundukları lezzetler ve nimetler sebebiyle günahkârların halleriyle, onların ateşteki akıbetleriyle ve içinde bulundukları acı azapla ilgilenmekten uzaktırlar; aralarında akrabaları ve aileleri olsa bile. Bunu Saîd b. el-Müseyyeb ve başkaları söylemiştir. Vekî': “Yani nağmeleri dinlemektedirler” demiştir. İbn Keysân: “{ فِي شُغُلٍ } yani birbirlerini ziyaret etmektedirler” demiştir. “Allah Teâlâ'nın ziyafetindedirler” de denilmiştir. Şöyle rivayet edilmiştir: Kıyamet günü olduğunda bir münadi şöyle seslenir: “Nerede bana
أَطَاعُونِي وَحَفِظُوا عَهْدِي بِالْغَيْبِ؟ فَيَقُومُونَ كَأَنَّمَا وُجُوهُهُمُ البدر والكو كب الدُّرِّيُّ، رُكْبَانًا عَلَى نُجُبٍ مِنْ نُورٍ أَزِمَّتُهَا مِنَ الْيَاقُوتِ، تَطِيرُ بِهِمْ عَلَى رُءُوسِ الْخَلَائِقِ، حَتَّى يَقُومُوا بَيْنَ يَدَيِ الْعَرْشِ، فَيَقُولُ اللَّهُ جَلَّ وَعَزَّ لَهُمُ: السَّلَامُ عَلَى عِبَادِيَ الَّذِينَ أَطَاعُونِي وَحَفِظُوا عَهْدِي بِالْغَيْبِ، أَنَا اصْطَفَيْتُكُمْ وَأَنَا أَجْتَبَيْتُكُمْ وَأَنَا اخْتَرْتُكُمْ، اذْهَبُوا فَادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ فَ" لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ" [الزخرف: ٦٨] (فَيَمُرُّونَ عَلَى الصِّرَاطِ كَالْبَرْقِ الْخَاطِفِ فَتُفْتَحُ لَهُمْ أَبْوَابُهَا. ثُمَّ إِنَّ الْخَلْقَ فِي الْمَحْشَرِ مَوْقُوفُونَ فَيَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: يَا قَوْمِ أَيْنَ فُلَانٌ وَفُلَانٌ، وَذَلِكَ حِينَ يَسْأَلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَيُنَادِي مُنَادٍ" إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ". وَ" شُغُلٍ" وَ" شُغْلٌ" لُغَتَانِ قُرِئَ بِهِمَا، مِثْلَ الرُّعُبِ وَالرُّعْبِ، وَالسُّحُتِ وَالسُّحْتِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ." فاكِهُونَ" قَالَ الْحَسَنُ: مَسْرُورُونَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَرِحُونَ. مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ: مُعْجَبُونَ. السُّدِّيُّ: نَاعِمُونَ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَالْفُكَاهَةُ الْمِزَاحُ وَالْكَلَامُ الطَّيِّبُ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ وَالْأَعْرَجُ: فَكِهُونَ" بِغَيْرِ أَلِفٍ وَهُمَا لُغَتَانِ كَالْفَارِهِ وَالْفَرِهِ، وَالْحَاذِرِ وَالْحَذِرِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: الْفَاكِهُ ذُو الْفَاكِهَةِ، مِثْلُ شَاحِمٍ وَلَاحِمٍ وَتَامِرٍ وَلَابِنٍ، وَالْفَكِهُ الْمُتَفَكِّهُ وَالْمُتَنَعِّمُ. وَ" فَكِهُونَ" بِغَيْرِ أَلِفٍ فِي قَوْلِ قَتَادَةَ مُعْجَبُونَ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: يُقَالُ رَجُلٌ فَكِهٌ إِذَا كَانَ طَيِّبَ النَّفْسِ ضَحُوكًا. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ:" فاكِهِينَ" نَصَبَهُ عَلَى الْحَالِ." هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ" مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" هُمْ" تَوْكِيدًا" وَأَزْواجُهُمْ" عطف على المضمر، و" مُتَّكِؤُنَ" نَعْتٌ لِقَوْلِهِ" فاكِهُونَ". وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ:" فِي ظِلالٍ" بِكَسْرِ الظَّاءِ وَالْأَلِفِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ وَالْأَعْمَشُ وَيَحْيَى وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ:" فِي ظُلَلٍ بِضَمِّ الظَّاءِ مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ، فَالظِّلَالُ جَمْعُ ظِلٍّ، وَظُلَلٌ جَمْعُ ظُلَّةٍ." عَلَى الْأَرائِكِ" يَعْنِي السُّرُرَ فِي الْحِجَالِ وَاحِدُهَا أَرِيكَةٌ، مِثْلَ سَفِينَةٍ وَسَفَائِنَ، قَالَ الشَّاعِرُ:
itaat eden ve gaybda ahdimi koruyan kullarım?” Yüzleri dolunay ve inci gibi parlayan yıldızlar gibi, yularları yakuttan nurdan binitler üzerinde mahlûkatın başları üzerinden uçarak Arş'ın huzurunda duruncaya kadar ayağa kalkarlar. Azîz ve Celîl olan Allah onlara şöyle buyurur: “Bana itaat eden ve gaybda ahdimi koruyan kullarıma selâm olsun! Sizi ben seçtim, sizi ben beğendim ve sizi ben ihtiyar ettim; gidin, hesapsızca cennete girin; { لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } ‘Bugün sizin için hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de’ [ez-Zuhruf: 68].” Sırat'tan şimşek gibi geçerler ve onlara cennetin kapıları açılır. Sonra mahlûkat mahşerde bekletilir; birbirlerine: “Ey ahali, falan ve filan nerede?” derler; bu, onların birbirlerine sordukları andır. İşte o sırada bir münadi şöyle seslenir: { إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ } “Şüphesiz cennetlikler bugün bir meşguliyet içinde zevk ve sefa sürmektedirler.” { شُغُلٍ } ve { شُغْلٍ }, tıpkı er-ru'ub ve er-ru'b, es-suhut ve es-suht gibi her ikisiyle de kıraat edilmiş iki lügattir ve daha önce geçmişti. { فاكِهُونَ } Hasan: “Sevinçlidirler” demiştir. İbn Abbâs: “Neşelidirler” demiştir. Mücâhid ve Dahhâk: “Hayranlık içindedirler” demiştir. Süddî: “Nimet içindedirler” demiştir. Anlamlar birbirine yakındır. Fükâhe (الْفُكَاهَةُ) şakalaşmak ve tatlı sözdür. Ebû Ca'fer, Şeybe ve el-A'rec elifsiz olarak “fekihûn” okumuşlardır; bunlar tıpkı fârih ve ferih, hâzir ve hazir gibi iki ayrı lügattir; bunu Ferrâ söylemiştir. Kisâî ve Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Fâkih, tıpkı şâhim (yağ sahibi), lâhim (et sahibi), tâmir (hurma sahibi) ve lâbin (süt sahibi) gibi meyve sahibidir; fekih ise meyve yiyen ve nimetlenen kimsedir. Katâde'nin görüşüne göre elifsiz “fekihûn”, hayranlık içindedirler demektir. Ebû Zeyd: “Kişi neşeli ve güler yüzlü olduğu zaman 'racülün fekihün' denilir” demiştir. Talha b. Musarrif ise hal olarak nasb ile “fâkihîne” şeklinde okumuştur. { هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ } “Kendileri ve eşleri gölgeliklerde, tahtlar üzerine yaslanmışlardır” ifadesi mübteda ve haberdir. { هُمْ } zamirinin tekid, { وَأَزْواجُهُمْ } ifadesinin gizli zamire matuf ve { مُتَّكِؤُنَ } lafzının da { فاكِهُونَ } lafzına sıfat olması da caizdir. Cumhurun kıraati zı harfinin kesresi ve elif ile { فِي ظِلالٍ } şeklindedir. İbn Mes'ûd, Ubeyd b. Umeyr, A'meş, Yahyâ, Hamza, Kisâî ve Halef ise zı harfinin zammesi ve elifsiz olarak { فِي ظُلَلٍ } şeklinde okumuşlardır; zılâl, zıll kelimesinin çoğuludur; zulel ise zulle kelimesinin çoğuludur. { عَلَى الْأَرائِكِ } perdeli tahtlar demektir; tekili arîkedir, tıpkı sefîne ve sefâin gibi. Şair şöyle demiştir:
كَأَنَّ احْمِرَارَ الْوَرْدِ فَوْقَ غُصُونِهِ ... بِوَقْتِ الضُّحَى فِي رَوْضَةِ الْمُتَضَاحِكِ
Sanki dalları üstündeki kırmızı gülün kızıllığı ... Kuşluk vaktinde, gülen bir bahçe içindeki,
خُدُودُ عَذَارَى قَدْ خَجِلْنَ مِنَ الْحَيَا ... تهادين بالريحان فوق الأرائك
Hayâdan kızarmış bâkire kızların yanakları gibidir... Koltuklar üzerinde reyhanlarla nazla salınan.
وَفِي الْخَبَرِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ كُلَّمَا جَامَعُوا نِسَاءَهُمْ عُدْنَ أَبْكَارًا." وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ الرَّجُلَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ لَيُعَانِقُ الْحَوْرَاءَ سَبْعِينَ سَنَةً، لَا يَمَلُّهَا وَلَا تَمَلُّهُ، كُلَّمَا أَتَاهَا وَجَدَهَا بِكْرًا، وَكُلَّمَا رَجَعَ إِلَيْهَا عَادَتْ إِلَيْهِ شَهْوَتُهُ، فَيُجَامِعُهَا بِقُوَّةِ سَبْعِينَ رَجُلًا، لَا يَكُونُ بَيْنَهُمَا مَنِيٌّ، يَأْتِي مِنْ غَيْرِ مَنِيٍّ مِنْهُ وَلَا مِنْهَا." لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ." وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ" الدَّالُ الثَّانِيَةُ مُبْدَلَةٌ مِنْ تَاءٍ، لِأَنَّهُ يَفْتَعِلُونَ مِنْ دَعَا أَيْ مَنْ دَعَا بِشَيْءٍ أُعْطِيهِ. قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ، فَمَعْنَى" يَدَّعُونَ" يَتَمَنَّوْنَ مِنَ الدُّعَاءِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّ مَنِ ادَّعَى مِنْهُمْ شَيْئًا فَهُوَ لَهُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ طَبَعَهُمْ عَلَى أَلَّا يَدَّعِيَ مِنْهُمْ أَحَدٌ إِلَّا مَا يَجْمُلُ وَيَحْسُنُ أَنْ يَدَّعِيَهُ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ:" يَدَّعُونَ" يَشْتَهُونَ. ابْنُ عَبَّاسٍ. يَسْأَلُونَ. وَالْمَعْنَى متقارب. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:" وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ" وَقْفٌ حَسَنٌ، ثُمَّ تَبْتَدِئُ:" سَلامٌ" عَلَى مَعْنَى ذَلِكَ لَهُمْ سَلَامٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرْفَعَ السَّلَامُ عَلَى مَعْنَى وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ مُسَلَّمٌ خَالِصٌ. فَعَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ لَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى" مَا يَدَّعُونَ". وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" سَلامٌ" مَرْفُوعٌ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ" مَا" أَيْ وَلَهُمْ أَنْ يُسَلِّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَهَذَا مُنَى أَهْلِ الْجَنَّةِ. وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيِّ أَنَّ رسول الله ﷺ قال: (بَيْنَا أَهْلُ الْجَنَّةِ فِي نَعِيمِهِمْ إِذْ سَطَعَ لهم نور فرفعوا رؤوسهم فَإِذَا الرَّبُّ تَعَالَى قَدِ اطَّلَعَ عَلَيْهِمْ مِنْ فَوْقِهِمْ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ:" سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ". فَيَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ فَلَا يَلْتَفِتُونَ إِلَى شي مِنَ النَّعِيمِ مَا دَامُوا يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ حَتَّى يَحْتَجِبَ عَنْهُمْ فَيَبْقَى نُورُهُ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْهِمْ فِي دِيَارِهِمْ" ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ وَالْقُشَيْرِيُّ. وَمَعْنَاهُ ثَابِتٌ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي" يُونُسَ" عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ" [يونس: ٢٦]. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" مَا" نَكِرَةً، وَ" سَلَامٌ" نَعْتًا لَهَا، أَيْ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ مُسَلَّمٌ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" مَا" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، وَ" سَلامٌ" خَبَرٌ عَنْهَا. وَعَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ لَا يُوقَفُ عَلَى" وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ". وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ" سَلَامًا" يَكُونُ مَصْدَرًا، وَإِنْ شِئْتَ في موضع الحال، أي ولهم
Rivayette Ebû Saîd el-Hudrî'den [nakledildiğine göre] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Cennet ehli hanımlarıyla her cinsel birliktelikte bulunduklarında onlar yeniden bâkire olurlar.» İbn Abbâs da şöyle demiştir: "Cennet ehlinden bir kimse huriye yetmiş yıl sarılır; ne o ondan bıkar ne de kadın ondan bıkar. Ona her yaklaştığında onu bâkire bulur, ona her döndüğünde şehveti yeniden gelir. Onunla yetmiş erkek kuvvetiyle birlikte olur. Aralarında meni olmaz; ne ondan ne de kadından meni gelmeksizin birlikte olur." { لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ } “Orada onlar için meyveler vardır” [ifadesi] mübteda ve haberdir. { وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ } “Ve onlar için istedikleri her şey vardır” [ifadesindeki] ikinci dâl harfi tâ harfinden dönüştürülmüştür; zira kelime, "da'â" (دَعَا) kökünden "yefte'ılûne" veznindedir; yani kim bir şey dilerse o kendisine verilir. Bunu Ebû Ubeyde söylemiştir; dolayısıyla { يَدَّعُونَ } kelimesinin anlamı, dua kökünden [türeyerek] "temenni ederler, dilerler" demektir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, onlardan kim bir şeyi isterse o şey hemen onundur; çünkü Allah Teâlâ onların fıtratını, istemesi güzel ve uygun olandan başkasını istemeyecek şekilde yaratmıştır. Yahyâ b. Sellâm: "{ يَدَّعُونَ }, canlarının çektiği, arzuladıkları şeylerdir" demiştir. İbn Abbâs: "İstedikleridir" demiştir. Bu anlamlar birbirine yakındır. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: "{ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ } üzerinde durmak güzel bir vakıftır; sonra 'Bu onlar için bir esenliktir/selâmdır' manasında { سَلامٌ } diye [yeni bir cümleye] başlanır." { سَلامٌ } kelimesinin "Onlar için istedikleri şeyler kusursuz ve tertemiz (müsellem) olarak vardır" manasında merfû olması da câizdir. Bu görüşe göre { مَا يَدَّعُونَ } üzerinde durmak güzel olmaz. Zeccâc ise şöyle demiştir: "{ سَلامٌ } kelimesi { مَا } kelimesinden bedel yapılarak merfû kılınmıştır; yani 'Allah'ın kendilerine selâm vermesi de onlar içindir' manasındadır ki bu da cennet ehlinin en büyük arzusudur." Cerîr b. Abdillâh el-Becelî'nin hadisinden rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Cennet ehli nimetleri içindeyken ansızın kendilerine bir nur parıldar. Başlarını kaldırırlar; bir de bakarlar ki Rab Teâlâ üzerlerinden kendilerine tecelli etmiş ve 'Ey cennet ehli! Selâm üzerinize olsun' buyurmuştur. İşte O'nun: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Engin merhamet sahibi Rabden bir söz olarak 'Selâm!'” [buyruğu] budur. [Allah] onlara bakar, onlar da O'na bakarlar; O'na baktıkları sürece diğer nimetlerden hiçbirine dönüp bakmazlar; nihayet O, kendilerinden perdelenir; fakat nuru ve bereketi yurtlarında üzerlerinde kalmaya devam eder.» Bunu Sa'lebî ve Kuşeyrî zikretmiştir. Bunun anlamı Sahîh-i Müslim'de sabittir; bunu Yûnus [Suresi'nde], Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve bir de fazlası vardır” [Yûnus: 26] buyruğunu açıklarken beyan etmiştik. { مَا } edatının belgisiz (nekire), { سَلَامٌ } kelimesinin de onun sıfatı olması câizdir; yani "onlar için istedikleri kusursuz/selâmetli olarak vardır" demektir. { مَا } kelimesinin mübteda olarak merfû, { سَلامٌ } kelimesinin de onun haberi olması da câizdir. Bu vecihlere göre { وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ } üzerinde vakıf yapılmaz. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise "selâmen" (سَلَامًا) şeklindedir ki bu masdar olur; dilerseniz hal konumunda da olabilir; yani onlar için...
مَا يَدَّعُونَ ذَا سَلَامٍ أَوْ سَلَامَةٍ أَوْ مسلما، فعي هَذَا الْمَذْهَبِ لَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى" يَدَّعُونَ" وَقَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ" سِلْمٌ" عَلَى الِاسْتِئْنَافِ كَأَنَّهُ قَالَ: ذَلِكَ سِلْمٌ لَهُمْ لَا يَتَنَازَعُونَ فِيهِ. وَيَكُونُ" وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ" تَامًّا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" سَلامٌ" بَدَلًا مِنْ قَوْلِهِ:" وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ"، وَخَبَرُ" مَا يَدَّعُونَ"" لَهُمْ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" سَلامٌ" خَبَرًا آخَرَ، وَيَكُونُ مَعْنَى الْكَلَامِ أَنَّهُ لَهُمْ خَالِصٌ مِنْ غَيْرِ مُنَازِعٍ فِيهِ." قَوْلًا" مَصْدَرٌ عَلَى مَعْنَى قَالَ الله ذلك قولا. أو يقوله قَوْلًا، وَدَلَّ عَلَى الْفِعْلِ الْمَحْذُوفِ لَفْظُ مَصْدَرِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ قَوْلًا، أَيْ عِدَةً مِنَ اللَّهِ. فَعَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ الثَّانِي لَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى" يَدَّعُونَ". وَقَالَ السِّجِسْتَانِيُّ: الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ:" سَلامٌ" تَامٌّ، وَهَذَا خَطَأٌ لِأَنَّ الْقَوْلَ خَارِجٌ مِمَّا قَبْلَهُ. قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ" وَيُقَالُ تَمَيَّزُوا وَأَمَازُوا وَامْتَازُوا بِمَعْنًى، وَمِزْتُهُ فَانْمَازَ وَامْتَازَ، وَمَيَّزْتُهُ فَتَمَيَّزَ. أَيْ يُقَالُ لَهُمْ هَذَا عِنْدَ الْوُقُوفِ لِلسُّؤَالِ حِينَ يُؤْمَرُ بِأَهْلِ الْجَنَّةِ إِلَى الْجَنَّةِ، أَيِ اخْرُجُوا مِنْ جُمْلَتِهِمْ. قَالَ قَتَادَةُ: عُزِلُوا عَنْ كُلِّ خَيْرٍ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَمْتَازُ الْمُجْرِمُونَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ، فَيَمْتَازُ الْيَهُودُ فِرْقَةً، وَالنَّصَارَى فِرْقَةً، وَالْمَجُوسُ فِرْقَةً، وَالصَّابِئُونَ فِرْقَةً، وَعَبَدَةُ الْأَوْثَانِ فِرْقَةً. وَعَنْهُ أَيْضًا: إِنَّ لِكُلِّ فِرْقَةٍ فِي النَّارِ بَيْتًا تَدْخُلُ فِيهِ وَيُرَدُّ بَابُهُ، فتكون فيه أبدالا تُرَى وَقَالَ دَاوُدُ بْنُ الْجَرَّاحِ: فَيَمْتَازُ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْمُجْرِمِينَ، إِلَّا أَصْحَابَ الْأَهْوَاءِ فَيَكُونُونَ مَعَ المجرمين.
onlar için istedikleri selâmetli veya teslim edilmiş olarak vardır; bu mezhebe göre { يَدَّعُونَ } üzerinde durmak güzel olmaz. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ise istînâf (yeni bir başlangıç) olarak “silmün” şeklinde okumuştur; sanki: “Bu, onlar için çekişmesiz, mutlak bir teslimiyettir” demiştir. Bu durumda { وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ } tam bir vakıf olur. { سَلامٌ } kelimesinin { وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ } sözünden bedel olması ve { مَا يَدَّعُونَ } lafzının haberinin { لَهُمْ } olması da caizdir. { سَلامٌ } lafzının başka bir haber olması da caizdir ve sözün manası: O, kendisinde hiçbir çekişmeci bulunmaksızın sırf onlara aittir, şeklinde olur. { قَوْلًا } 'Allah bunu söz olarak söyledi' yahut 'bunu söz olarak söyler' manasında bir masdardır ve mahzuf fiile masdarının lafzı delalet etmiştir. Mananın: 'Ve onlar için istedikleri, Allah'tan bir söz, yani bir vaat olarak vardır' şeklinde olması da caizdir. Bu ikinci mezhebe göre { يَدَّعُونَ } üzerinde durmak güzel olmaz. Sicistânî: “{ سَلامٌ } sözü üzerinde vakıf tamdır” demiştir; fakat bu hatalıdır, çünkü 'kavlen' lafzı kendisinden öncekine bağlıdır. Yüce Allah'ın: { وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ } “Ve ey günahkârlar! Bugün siz bir tarafa ayrılın!” buyruğu: 'Temeyyeze', 'emâze' ve 'imtâze' aynı manada kullanılır; “Miztühû fenmâze vemtâze” ve “Meyyeztühû fetemeyyeze” (Onu ayırdım, o da ayrıldı) denir. Yani bu söz onlara sorgu için durulduğunda cennetliklerin cennete gitmesi emredildiği vakit söylenir; yani onların arasından çıkıp ayrılın [denir]. Katâde: “Her türlü hayırdan tecrit edildiler” demiştir. Dahhâk ise: “Mücrimler birbirlerinden de ayrılırlar; Yahudiler bir fırka, Hristiyanlar bir fırka, Mecûsîler bir fırka, Sâbiîler bir fırka, putperestler de bir fırka olarak ayrılır” demiştir. Yine ondan nakledildiğine göre: Ateşte her fırka için içine gireceği ve kapısı üzerine kapatılacak bir oda vardır; böylece orada ebediyen görünmezler. Dâvûd b. el-Cerrâh ise şöyle demiştir: “Müslümanlar mücrimlerden ayrılır; ancak heva ehli (bidatçiler) müstesnadır, onlar mücrimlerle birlikte olurlar.”
[سورة يس (٣٦): الآيات ٦٠ الى ٦٤]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler: 60-64]
أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٠) وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ (٦٢) هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٦٣) اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٦٤)
{ أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٠) وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ (٦٢) هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٦٣) اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٦٤) } “‘Ey Âdemoğulları! Ben size şeytana tapmayın, çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır; bana ibadet edin, dosdoğru yol budur diye emretmedim mi? Andolsun ki o, sizden nice nesilleri saptırdı. Hâlâ akıl erdirmiyor muydunuz? İşte bu, tehdit edildiğiniz cehennemdir. İnkâr etmekte olduğunuzdan dolayı bugün girin oraya!’”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ" الْعَهْدُ هُنَا بِمَعْنَى الْوَصِيَّةِ، أَيْ أَلَمْ أُوصِكُمْ وَأُبَلِّغْكُمْ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ." أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ" أَيْ لَا تُطِيعُوهُ فِي مَعْصِيَتِي. قال الكسائي: لا للنهي." وَأَنِ اعْبُدُونِي" وَأَنِ اعْبُدُونِي" بِكَسْرِ النُّونِ عَلَى الْأَصْلِ، وَمَنْ ضَمَّ كَرِهَ كَسْرَةً بَعْدَهَا ضَمَّةٌ." هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ" أَيْ عِبَادَتِي دِينٌ قَوِيمٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ" أَيْ أَغْوَى" جِبِلًّا كَثِيراً" أَيْ خَلْقًا كَثِيرًا، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. قَتَادَةُ: جُمُوعًا كَثِيرَةً. الْكَلْبِيُّ: أُمَمًا كَثِيرَةً، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَعَاصِمٌ" جِبِلًّا" بِكَسْرِ الْجِيمِ وَالْبَاءِ. وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ" جُبْلًا" بِضَمِّ الْجِيمِ وإسكان الباء. الباقون" جبلا" ضم الْجِيمِ وَالْبَاءِ وَتَخْفِيفِ اللَّامِ، وَشَدَّدَهَا الْحَسَنُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدٍ وَالنَّضْرُ بْنُ أَنَسٍ. وَقَرَأَ أَبُو يَحْيَى وَالْأَشْهَبُ الْعُقَيْلِيُّ" جِبْلًا" بِكَسْرِ الْجِيمِ وَإِسْكَانِ الْبَاءِ وَتَخْفِيفِ اللَّامِ. فَهَذِهِ خَمْسُ قِرَاءَاتٍ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ: وَكُلُّهَا لُغَاتٌ بِمَعْنَى الْخَلْقِ. النَّحَّاسُ: أَبْيَنُهَا الْقِرَاءَةُ الْأُولَى، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنْ قَرَءُوا" وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ" [الشعراء: ١٨٤] فَيَكُونُ" جِبِلًّا" جَمْعَ جِبِلَّةٍ وَالِاشْتِقَاقُ فِيهِ كُلُّهُ وَاحِدٌ. وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ جَبَلَ اللَّهُ ﷿ الْخَلْقَ أَيْ خَلَقَهُمْ. وَقَدْ ذُكِرَتْ قِرَاءَةٌ سَادِسَةٌ وَهِيَ:" وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِيلًا كَثِيرًا" بِالْيَاءِ. وَحُكِيَ عَنِ الضَّحَّاكِ أَنَّ الْجِيلَ الْوَاحِدَ عَشَرَةُ آلَافٍ، وَالْكَثِيرَ مَا لَا يُحْصِيهِ إِلَّا اللَّهُ ﷿، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ." أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ" عَدَاوَتَهُ وَتَعْلَمُوا أَنَّ الْوَاجِبَ طَاعَةُ اللَّهِ." هَذِهِ جَهَنَّمُ" أَيْ تَقُولُ لَهُمْ خَزَنَةُ جَهَنَّمَ هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي وُعِدْتُمْ فَكَذَّبْتُمْ بِهَا. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ جَمَعَ اللَّهُ الْإِنْسَ وَالْجِنَّ وَالْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ ثُمَّ أَشْرَفَ عُنُقٌ مِنَ النَّارِ عَلَى الْخَلَائِقِ فَأَحَاطَ بِهِمْ ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ" هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ" فَحِينَئِذٍ تَجْثُو الْأُمَمُ على ركبها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ، وَتَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَتَرَى النَّاسَ سُكارى وَما هُمْ بِسُكارى وَلكِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدِيدٌ".
Yüce Allah'ın: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ } “Ey Âdemoğulları! Ben size emretmedim mi?” buyruğunda ahid burada vasiyet ve emir manasındadır; yani 'Peygamberlerin diliyle size vasiyet edip tebliğ etmedim mi?' demektir. { أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ } “Şeytana tapmayın” yani bana isyan hususunda ona itaat etmeyin. Kisâî: “{ لَا } nehiy içindir” demiştir. { وَأَنِ اعْبُدُونِي } “ve bana ibadet edin” asıl kural üzere nûn'un kesresi iledir; zamme ile okuyan ise kesreden sonra zammenin gelmesini hoş görmemiştir. { هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “dosdoğru yol budur” yani bana ibadet dosdoğru bir dindir. Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ } “Andolsun ki o sizden saptırdı” yani yoldan çıkardı { جِبِلًّا كَثِيراً } “nice nesilleri” yani çokça mahlûkatı; bunu Mücâhid söylemiştir. Katâde: “Pek çok toplulukları”; Kelbî: “Pek çok ümmetleri” demiştir ki manaları birdir. Medine ehli ve Âsım, cîm ve bâ'nın kesresiyle “cibillan” şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr ve İbn Âmir ise cîm'in zammesi ve bâ'nın sükûnu ile “cüblen” okumuşlardır. Geri kalanlar cîm ve bâ'nın zammesi ve lâm'ın şeddesizliği ile “cübülen” okumuşlardır; Hasan, İbn Ebî İshak, Îsâ b. Ömer, Abdullah b. Ubeyd ve Nadr b. Enes ise lâm'ı şeddeli okumuşlardır. Ebû Yahyâ ve el-Eşheb el-Ukaylî ise cîm'in kesresi, bâ'nın sükûnu ve lâm'ın şeddesizliği ile “ciblen” okumuşlardır. Bunlar beş ayrı kıraattir. Mehdevî ve Sa'lebî: “Bunların hepsi mahlûkat (yaratılmışlar) manasında ayrı lehçelerdir” demişlerdir. Nehhâs der ki: Bunların en açığı birinci kıraattir; buna delil ise { وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ } “ve önceki nesilleri...” [eş-Şuarâ: 184] âyetini okumada icmâ etmiş olmalarıdır; dolayısıyla “cibillan”, cibilleh kelimesinin çoğulu olur ve iştikakı hepsinde birdir. Bu da Azîz ve Celîl olan Allah'ın mahlûkatı yaratması (cebele) kökündendir. Altıncı bir kıraat daha zikredilmiştir ki o da yâ ile “ceylen kesîran” (nice nesiller) şeklindedir. Dahhâk'tan bir neslin (ceyl) on bin kişi olduğu, 'kesîr'in ise sayısını ancak Azîz ve Celîl olan Allah'ın bileceği kadar çok olduğu rivayet edilmiştir; bunu Mâverdî zikretmiştir. { أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor muydunuz?” yani onun düşmanlığını akletmiyor ve vacip olanın Allah'a itaat olduğunu bilmiyor muydunuz? { هذِهِ جَهَنَّمُ } “İşte bu cehennemdir” yani cehennemin bekçileri onlara: ‘İşte bu, size vaat edilip de yalanladığınız cehennemdir’ derler. Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kıyamet günü olduğunda Allah insanları, cinleri, öncekileri ve sonrakileri tek bir düzlükte toplar. Sonra ateşten bir boyun (alev sütunu) mahlûkatın üzerine uzanıp onları kuşatır. Ardından bir münadi şöyle seslenir: ‘{ هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } İşte bu, tehdit edildiğiniz cehennemdir. İnkâr etmekte olduğunuzdan dolayı bugün girin oraya!’ İşte o vakit bütün ümmetler dizüstü çöker; her emzikli kadın emzirdiğini unutur, her hamile kadın yükünü bırakır ve insanları sarhoş görürsün, oysa onlar sarhoş değillerdir; fakat Allah'ın azabı pek şiddetlidir.”
[سورة يس (٣٦): الآيات ٦٥ الى ٦٨]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler: 65-68]
الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٦٥) وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ (٦٦) وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ (٦٧) وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ (٦٨)
{ الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٦٥) وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ (٦٦) وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ (٦٧) وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ (٦٨) } “Bugün onların ağızlarını mühürleriz; yaptıklarını bize elleri anlatır, ayakları da şahitlik eder. Eğer dileseydik gözlerini silme kör ederdik de yola dökülürlerdi; fakat nasıl göreceklerdi? Eğer dileseydik onları bulundukları yerde başka şekillere çevirirdik de ne ileri gitmeye güçleri yeterdi ne de geri dönebilirlerdi. Kime uzun ömür verirsek, onu yaratılışta baş aşağı çeviririz. Hâlâ akıl erdirmiyorlar mı?”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ" فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَضَحِكَ فَقَالَ: (هَلْ تَدْرُونَ مِمَّ أَضْحَكُ؟ - قُلْنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ- مِنْ مُخَاطَبَةِ الْعَبْدِ رَبَّهُ، يَقُولُ يَا رَبِّ أَلَمْ تُجِرْنِي مِنَ الظُّلْمِ قَالَ: يَقُولُ بَلَى فَيَقُولُ فَإِنِّي لَا أُجِيزُ عَلَى نَفْسِي إِلَّا شَاهِدًا مِنِّي قَالَ فَيَقُولُ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ شَهِيدًا وَبِالْكِرَامِ الْكَاتِبِينَ شُهُودًا قَالَ فَيَخْتِمُ عَلَى فِيهِ فَيُقَالُ لِأَرْكَانِهِ انْطِقِي قَالَ فَتَنْطِقُ بِأَعْمَالِهِ قَالَ: ثُمَّ يُخَلَّى بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكَلَامِ فَيَقُولُ بُعْدًا لَكُنَّ وَسُحْقًا فَعَنْكُنَّ كُنْتُ أُنَاضِلُ" خَرَّجَهُ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَفِيهِ:" ثُمَّ يُقَالُ لَهُ الْآنَ نَبْعَثُ شَاهِدَنَا عَلَيْكَ وَيَتَفَكَّرُ فِي نَفْسِهِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْهَدُ عَلَيَّ فَيُخْتَمُ عَلَى فِيهِ وَيُقَالُ لِفَخِذِهِ (وَلَحْمِهِ وَعِظَامِهِ) انْطِقِي فَتَنْطِقُ فَخِذُهُ وَلَحْمُهُ وَعِظَامُهُ بِعَمَلِهِ وَذَلِكَ لِيُعْذَرَ مِنْ نَفْسِهِ وَذَلِكَ الْمُنَافِقُ وَذَلِكَ الَّذِي يَسْخَطُ اللَّهُ عَلَيْهِ". وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حَيْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَدِيثٍ ذَكَرَهُ قال: وأشاره بِيَدِهِ إِلَى الشَّامِ فَقَالَ" مِنْ هَاهُنَا إِلَى ها هنا تُحْشَرُونَ رُكْبَانًا وَمُشَاةً وَتُجَرُّونَ عَلَى وُجُوهِكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى أَفْوَاهِكُمُ الْفِدَامُ تُوفُونَ سَبْعِينَ أُمَّةً أَنْتُمْ خَيْرُهُمْ وَأَكْرَمُهُمْ عَلَى اللَّهِ وَإِنَّ أَوَّلَ مَا يُعْرِبُ عَنْ أَحَدِكُمْ فَخِذُهُ" فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى:" فَخِذُهُ وَكَفُّهُ" الْفِدَامُ مِصْفَاةُ الْكُوزِ وَالْإِبْرِيقِ، قال اللَّيْثُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: يَعْنِي أَنَّهُمْ مُنِعُوا الْكَلَامَ حَتَّى تَكَلَّمَ أَفْخَاذُهُمْ فَشَبَّهَ ذَلِكَ بِالْفِدَامِ الَّذِي يُجْعَلُ عَلَى الْإِبْرِيقِ. ثُمَّ قِيلَ فِي سَبَبِ الْخَتْمِ أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: لِأَنَّهُمْ قَالُوا
Yüce Allah'ın: { الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Bugün onların ağızlarını mühürleriz; yaptıklarını bize elleri anlatır, ayakları da şahitlik eder” buyruğuna dair Sahîh-i Müslim'de Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık, güldü ve şöyle buyurdu: « هَلْ تَدْرُونَ مِمَّ أَضْحَكُ؟ - قُلْنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ- مِنْ مُخَاطَبَةِ الْعَبْدِ رَبَّهُ، يَقُولُ يَا رَبِّ أَلَمْ تُجِرْنِي مِنَ الظُّلْمِ قَالَ: يَقُولُ بَلَى فَيَقُولُ فَإِنِّي لَا أُجِيزُ عَلَى نَفْسِي إِلَّا شَاهِدًا مِنِّي قَالَ فَيَقُولُ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ شَهِيدًا وَبِالْكِرَامِ الْكَاتِبِينَ شُهُودًا قَالَ فَيَخْتِمُ عَلَى فِيهِ فَيُقَالُ لِأَرْكَانِهِ انْطِقِي قَالَ فَتَنْطِقُ بِأَعْمَالِهِ قَالَ: ثُمَّ يُخَلَّى بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكَلَامِ فَيَقُولُ بُعْدًا لَكُنَّ وَسُحْقًا فَعَنْكُنَّ كُنْتُ أُنَاضِلُ » «Neye güldüğümü bilir misiniz?» -Biz: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dedik. Buyurdu ki:- «Kulun Rabbine hitabına [gülüyorum]. Kul der ki: 'Ey Rabbim! Sen beni zulümden korumadın mı?' [Allah]: 'Evet' buyurur. Kul: 'O halde ben kendim aleyhine ancak benden olan bir şahidi kabul ederim' der. [Allah]: 'Bugün sana karşı şahit olarak bizzat kendi nefsin ve şahitler olarak Kirâmen Kâtibîn yeter' buyurur. Ağzı mühürlenir ve organlarına: 'Konuşun' denilir; onlar da onun amellerini anlatırlar. Sonra onun konuşmasına izin verilir de [organlarına]: 'Yuh olsun size, kahrolun! Ben sizin için mücadele ediyordum' der.» [Müslim] bu hadisi Ebû Hüreyre'den de rivayet etmiştir. Orada şu ziyade de vardır: « ثُمَّ يُقَالُ لَهُ الْآنَ نَبْعَثُ شَاهِدَنَا عَلَيْكَ وَيَتَفَكَّرُ فِي نَفْسِهِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْهَدُ عَلَيَّ فَيُخْتَمُ عَلَى فِيهِ وَيُقَالُ لِفَخِذِهِ (وَلَحْمِهِ وَعِظَامِهِ) انْطِقِي فَتَنْطِقُ فَخِذُهُ وَلَحْمُهُ وَعِظَامُهُ بِعَمَلِهِ وَذَلِكَ لِيُعْذَرَ مِنْ نَفْسِهِ وَذَلِكَ الْمُنَافِقُ وَذَلِكَ الَّذِي يَسْخَطُ اللَّهُ عَلَيْهِ » «Sonra ona: 'Şimdi senin aleyhine şahidimizi göndereceğiz' denilir. O kendi içinde: 'Benim aleyhime kim şahitlik edebilir ki?' diye düşünür. Derken ağzı mühürlenir ve uyluğuna (etine ve kemiklerine): 'Konuş' denilir. Uyluğu, eti ve kemikleri onun amellerini söyler. Bu da kendisinin hiçbir mazereti kalmaması içindir. İşte bu münafıktır ve bu, Allah'ın kendisine gazap ettiği kimsedir.» Tirmizî de Muâviye b. Hayde'den, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikrettiği bir hadisinde şöyle rivayet etmiştir: Eliyle Şam tarafına işaret edip şöyle buyurdu: « مِنْ هَاهُنَا إِلَى ها هنا تُحْشَرُونَ رُكْبَانًا وَمُشَاةً وَتُجَرُّونَ عَلَى وُجُوهِكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى أَفْوَاهِكُمُ الْفِدَامُ تُوفُونَ سَبْعِينَ أُمَّةً أَنْتُمْ خَيْرُهُمْ وَأَكْرَمُهُمْ عَلَى اللَّهِ وَإِنَّ أَوَّلَ مَا يُعْرِبُ عَنْ أَحَدِكُمْ فَخِذُهُ » «Şuradan şuraya doğru; binekli olarak, yaya olarak ve kıyamet gününde yüzleriniz üstünde sürüklenerek, ağızlarınızda fidâm (tıkaç) bulunduğu halde haşrolunacaksınız. Sizler yetmiş ümmeti tamamlayacaksınız; siz onların en hayırlısı ve Allah katında en şerefli olanısınız. Sizden birinin durumunu ilk açıklayacak organı uyluğudur.» Diğer bir rivayette: « فَخِذُهُ وَكَفُّهُ » «Uyluğu ve avucudur» [şeklindedir]. Leys der ki: Fidâm (فِدَام), testinin ve ibriğin süzgecidir. Ebû Ubeyd dedi ki: "Yani uylukları konuşuncaya kadar söz söylemekten menedildiler; bu durum ibriğin üzerine konulan fidâma benzetilmiştir." Sonra ağızların mühürlenmesinin sebebi hususunda dört görüş zikredilmiştir: Birincisi: Onlar:
" وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ" [الأنعام: ٢٣] فَخَتَمَ اللَّهُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ حَتَّى نَطَقَتْ جَوَارِحُهُمْ، قَالَهُ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ. الثَّانِي: لِيَعْرِفَهُمْ أَهْلُ الْمَوْقِفِ فَيَتَمَيَّزُونَ مِنْهُمْ، قَالَهُ ابْنُ زِيَادٍ. الثَّالِثُ: لِأَنَّ إِقْرَارَ غَيْرِ النَّاطِقِ أَبْلَغُ فِي الْحُجَّةِ مِنْ إِقْرَارِ النَّاطِقِ لِخُرُوجِهِ مَخْرَجَ الْإِعْجَازِ، إِنْ كَانَ يَوْمًا لَا يَحْتَاجُ إِلَى إِعْجَازٍ. الرَّابِعُ: لِيَعْلَمَ أَنَّ أَعْضَاءَهُ الَّتِي كَانَتْ أَعْوَانًا فِي حَقِّ نَفْسِهِ صَارَتْ عَلَيْهِ شُهُودًا فِي حَقِّ رَبِّهِ. فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ" وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ" فَجَعَلَ مَا كَانَ مِنَ الْيَدِ كَلَامًا، وَمَا كَانَ مِنَ الرِّجْلِ شَهَادَةً؟ قِيلَ: إِنَّ الْيَدَ مُبَاشِرَةٌ لِعَمَلِهِ وَالرِّجْلِ حَاضِرَةٌ، وَقَوْلُ الْحَاضِرِ عَلَى غَيْرِهِ شَهَادَةٌ، وَقَوْلُ الْفَاعِلِ عَلَى نَفْسِهِ إِقْرَارٌ بِمَا قَالَ أَوْ فَعَلَ، فَلِذَلِكَ عَبَّرَ عَمَّا صَدَرَ مِنَ الْأَيْدِي بِالْقَوْلِ وَعَمَّا صَدَرَ مِنَ الْأَرْجُلِ بِالشَّهَادَةِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" أَوَّلُ عَظْمٍ مِنَ الْإِنْسَانِ يَتَكَلَّمُ يَوْمَ يُخْتَمُ عَلَى الْأَفْوَاهِ فَخِذُهُ مِنَ الرِّجْلِ الْيُسْرَى" ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ وَالْمَهْدَوِيُّ. وَقَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ: إِنَى لَأَحْسَبُ أَنَّ أَوَّلَ مَا يَنْطِقُ مِنْهُ فَخِذُهُ الْيُمْنَى، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ أَيْضًا. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: فَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ تَقَدُّمَ الْفَخِذِ بِالْكَلَامِ عَلَى سَائِرِ الْأَعْضَاءِ، لِأَنَّ لَذَّةَ مَعَاصِيهِ يُدْرِكُهَا بِحَوَاسِّهِ الَّتِي هِيَ فِي الشَّطْرِ الْأَسْفَلِ مِنْهَا الْفَخِذُ، فَجَازَ لِقُرْبِهِ مِنْهَا أَنْ يَتَقَدَّمَ فِي الشَّهَادَةِ عَلَيْهَا. قَالَ: وَتَقَدَّمَتِ الْيُسْرَى، لِأَنَّ الشَّهْوَةَ فِي مَيَامِنِ الْأَعْضَاءِ أَقْوَى مِنْهَا فِي مَيَاسِرهَا، فَلِذَلِكَ تَقَدَّمَتِ الْيُسْرَى عَلَى الْيُمْنَى لِقِلَّةِ شَهْوَتِهَا. قُلْتُ: أَوْ بِالْعَكْسِ لِغَلَبَةِ الشَّهْوَةِ، أَوْ كِلَاهُمَا مَعًا وَالْكَفُّ، فَإِنَّ بِمَجْمُوعِ ذَلِكَ يَكُونُ تَمَامُ الشَّهْوَةِ وَاللَّذَّةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ" حَكَى الْكِسَائِيُّ: طَمَسَ يَطْمِسُ وَيَطْمُسُ. وَالْمَطْمُوسُ وَالطَّمِيسُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ الْأَعْمَى الَّذِي لَيْسَ فِي عَيْنَيْهِ شَقٌّ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمَعْنَى لَأَعْمَيْنَاهُمْ عَنِ الْهُدَى، فَلَا يهتدون أبدا إلى طريق الحق. وقا ل الْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ: الْمَعْنَى لَتَرَكْنَاهُمْ عُمْيًا يَتَرَدَّدُونَ. فَالْمَعْنَى لَأَعْمَيْنَاهُمْ فَلَا يُبْصِرُونَ طَرِيقًا إِلَى تَصَرُّفِهِمْ فِي مَنَازِلِهِمْ وَلَا غَيْرِهَا. وَهَذَا اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ. وَقَوْلُهُ:" فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ" أَيِ اسْتَبَقُوا الطَّرِيقَ لِيَجُوزُوا" فَأَنَّى يُبْصِرُونَ" أَيْ فَمِنْ أَيْنَ يُبْصِرُونَ. وَقَالَ عَطَاءٌ وَمُقَاتِلٌ وَقَتَادَةُ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَلَوْ نَشَاءُ لَفَقَأْنَا أَعْيُنَ ضَلَالَتِهِمْ،
{ وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz müşriklerden değildik” [el-En'âm: 23] dedikleri için, organları konuşuncaya kadar Allah onların ağızlarını mühürlemiştir; bunu Ebû Mûsâ el-Eş'arî söylemiştir. İkincisi: Mahşer ehli onları tanısın ve onlardan ayırt edilsinler diye; bunu İbn Ziyâd söylemiştir. Üçüncüsü: Konuşmayan bir varlığın ikrarı, mucize kabîlinden ortaya çıktığı için konuşanın ikrarından delil olma bakımından daha beliğdir; gerçi o gün mucizeye ihtiyaç duyulmayan bir gündür. Dördüncüsü: Kendi nefsi lehine yardımcı olan uzuvlarının, Rabbinin hakkı söz konusu olunca kendi aleyhine birer şahit haline geldiğini bilmesi içindir. Eğer: “Niçin { وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ } diyerek elden sâdır olanı 'kelâm' (konuşma), ayaktan sâdır olanı ise 'şehâdet' kılmıştır?” denilirse; şöyle cevap verilir: El, ameli bizzat işleyendir; ayak ise orada hazır bulunandır. Başkasının yanında hazır bulunanın sözü şehâdettir; işi yapanın kendi aleyhindeki sözü ise söylediğini veya yaptığını ikrardır. İşte bu sebeple ellerden sâdır olanı söz ile, ayaklardan sâdır olanı ise şehâdet ile ifade etmiştir. Ukbe b. Âmir'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i şöyle buyururken işittim: “Ağızların mühürlendiği gün insandan ilk konuşacak kemik, sol bacağın uyluğudur.” Bunu Mâverdî ve Mehdevî zikretmiştir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî ise: “Ondan ilk konuşacak olanın sağ uyluğu olduğunu zannediyorum” demiştir; bunu da Mehdevî zikretmiştir. Mâverdî der ki: Uyluğun diğer organlardan önce konuşmaya başlaması, masiyetlerin lezzetini alt yarıda bulunan hisleriyle algılamasından ve uyluğun da bunlardan olmasındandır; dolayısıyla ona yakınlığı sebebiyle aleyhine şahitlikte öne geçmesi caiz olmuştur. Mâverdî devamla der ki: Sol uyluk öne geçmiştir; çünkü şehvet sağ uzuvlarda sol uzuvlardakinden daha kuvvetlidir, bundan dolayı şehvetinin azlığı sebebiyle sol taraf sağ taraftan önceye alınmıştır. Derim ki: Yahut şehvetin galebesi sebebiyle tam tersidir; yahut ikisi birden ve el ayası iledir; çünkü şehvet ve lezzetin tamamı bunların bütünüyle gerçekleşir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ } “Eğer dileseydik gözlerini silme kör ederdik de yola dökülürlerdi; fakat nasıl göreceklerdi?” buyruğu: Kisâî, 'tamesa yetmisu ve yetmusu' şeklinde rivayet etmiştir. Dilcilere göre 'matmûs' ve 'tamîs', göz kapakları arasında hiçbir yarık bulunmayan âmâ demektir. İbn Abbâs: “Manası, onları hidayetten kör ederdik de hak yola asla ulaşamazlardı demektir” demiştir. Hasan ve Süddî ise: “Manası, onları bocalayan âmâlar olarak bırakırdık demektir” demişlerdir. Yani onları kör ederdik de evlerinde ve başka yerlerde işlerini görecek bir yol bulamazlardı. Taberî'nin tercihi de budur. O'nun: { فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ } buyruğu, yani geçmek için yola koşuşurlardı; { فَأَنَّى يُبْصِرُونَ } yani nereden göreceklerdi, demektir. Atâ, Mukâtil ve Katâde ise -ki İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir- şöyle demişlerdir: Eğer dileseydik onların sapıklık gözlerini çıkarır,
وَأَعْمَيْنَاهُمْ عَنْ غَيِّهِمْ، وَحَوَّلْنَا أَبْصَارَهُمْ مِنَ الضَّلَالَةِ إِلَى الْهُدَى، فَاهْتَدَوْا وَأَبْصَرُوا رُشْدَهُمْ، وَتَبَادَرُوا إِلَى طَرِيقِ الْآخِرَةِ. ثُمَّ قَالَ:" فَأَنَّى يُبْصِرُونَ" وَلَمْ نَفْعَلْ ذَلِكَ بِهِمْ، أَيْ فَكَيْفَ يَهْتَدُونَ وَعَيْنُ الْهُدَى مَطْمُوسَةٌ، عَلَى الضَّلَالِ بَاقِيَةٌ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ غَيْرُ مَا تَقَدَّمَ، وَتَأَوَّلَهَا عَلَى أَنَّهَا فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقَالَ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَمُدَّ الصِّرَاطُ.، نَادَى مُنَادٍ لِيَقُمْ مُحَمَّدٌ ﷺ وَأُمَّتُهُ، فَيَقُومُونَ بَرُّهُمْ وَفَاجِرُهُمْ يَتْبَعُونَهُ لِيَجُوزُوا الصِّرَاطَ، فَإِذَا صَارُوا عَلَيْهِ طَمَسَ اللَّهُ أَعْيُنَ فُجَّارِهِمْ، فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ فَمِنْ أَيْنَ يُبْصِرُونَهُ حَتَّى يُجَاوِزُوهُ. ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ لِيَقُمْ عِيسَى وَأُمَّتُهُ، فَيَقُومُ فَيَتْبَعُونَهُ بَرُّهُمْ وَفَاجِرُهُمْ فَيَكُونُ سَبِيلُهُمْ تِلْكَ السَّبِيلَ، وَكَذَا سَائِرُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈. ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ وَقَدْ كَتَبْنَاهُ فِي التَّذْكِرَةِ بِمَعْنَاهُ حَسَبَ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ فِي رَقَائِقِهِ. وَذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: أَخَذَ الْأَسْوَدُ بْنُ الْأَسْوَدِ حَجَرًا وَمَعَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ لِيَطْرَحَهُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَطَمَسَ اللَّهُ عَلَى بَصَرِهِ، وَأَلْصَقَ الْحَجَرَ بِيَدِهِ، فَمَا أَبْصَرَهُ وَلَا اهْتَدَى، وَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِيهِ. وَالْمَطْمُوسُ هُوَ الَّذِي لَا يَكُونُ بَيْنَ جَفْنَيْهِ شَقٌّ، مَأْخُوذٌ مِنْ طَمَسَ الرِّيحُ الْأَثَرَ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ وَالْقُتَبِيُّ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ" الْمَسْخُ: تَبْدِيلُ الْخِلْقَةِ وَقَلْبُهَا حَجَرًا أَوْ جَمَادًا أَوْ بَهِيمَةً. قَالَ الْحَسَنُ: أَيْ لَأَقْعَدْنَاهُمْ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَمْضُوا أَمَامَهُمْ وَلَا يَرْجِعُوا وَرَاءَهُمْ. وَكَذَلِكَ الْجَمَادُ لَا يَتَقَدَّمُ وَلَا يَتَأَخَّرُ. وَقَدْ يَكُونُ الْمَسْخُ تَبْدِيلَ صُورَةِ الْإِنْسَانِ بَهِيمَةً، ثُمَّ تِلْكَ الْبَهِيمَةُ لَا تَعْقِلُ مَوْضِعًا تَقْصِدُهُ فَتَتَحَيَّرُ، فَلَا تُقْبِلُ وَلَا تُدْبِرُ. ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: الْمَعْنَى لَوْ نَشَاءُ لَأَهْلَكْنَاهُمْ فِي مَسَاكِنِهِمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ فِي الْمَكَانِ الَّذِي اجْتَرَءُوا فِيهِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ. ابْنُ سَلَامٍ: هَذَا كُلُّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَطْمِسُ اللَّهُ تَعَالَى أَعْيُنَهُمْ عَلَى الصِّرَاطِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالسُّلَمِيُّ وَزِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ" مَكَانَاتِهِمْ" عَلَى الْجَمْعِ، الْبَاقُونَ بِالتَّوْحِيدِ: وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ:" فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيًّا" بِفَتْحِ الْمِيمِ. وَالْمُضِيُّ بِضَمِّ الْمِيمِ مَصْدَرُ يَمْضِي مُضِيًّا إِذَا ذهب.
onları azgınlıklarından kör eder, gözlerini sapıklıktan hidayete çevirirdik de hidayete erer, doğru yollarını görür ve ahiret yoluna koşuşurlardı. Sonra: { فَأَنَّى يُبْصِرُونَ } “fakat nasıl göreceklerdi?” buyurdu; zira biz onlara bunu yapmadık; yani hidayet gözü silinip kör edilmiş ve sapıklık üzere kalmışken nasıl hidayet bulacaklar? Bu âyetin tevili hakkında Abdullah b. Selâm'dan yukarıdakilerden farklı bir görüş rivayet edilmiş ve o, bu âyetin kıyamet günü hakkında olduğunu tevil etmiştir. O şöyle demiştir: Kıyamet günü olup Sırat kurulduğunda bir münadi: “Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ümmeti ayağa kalksın!” diye seslenir. Sırat'ı geçmek üzere iyileri ve kötüleriyle hepsi ona tâbi olarak ayağa kalkarlar. Sırat'ın üzerine geldiklerinde Allah onların günahkârlarının gözlerini silme kör eder; onlar Sırat'ta yarışırlar ama onu geçebilecekleri şekilde nereden görecekler? Sonra bir münadi: “Îsâ ve ümmeti ayağa kalksın!” diye seslenir; o da ayağa kalkar, iyileri ve kötüleriyle ona tâbi olurlar ve onların durumu da aynı şekilde olur. Diğer bütün peygamberler (aleyhimüsselâm) de böyledir. Bunu Nehhâs zikretmiştir ve biz de bunu İbnü'l-Mübârek'in *er-Rekâik* adlı eserinde zikrettiği manasıyla *et-Tezkire* adlı kitabımızda yazmıştık. Kuşeyrî de bunu zikretmiştir. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Esved b. el-Esved, beraberinde Mahzûmoğulları'ndan bir toplulukla birlikte Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in üzerine atmak için bir taş aldı; Allah onun gözünü kör etti ve taşı eline yapıştırdı; böylece ne onu görebildi ne de yol bulabildi ve bu âyet onun hakkında indi. Matmûs, iki göz kapağı arasında hiçbir yarık bulunmayan kimsedir; rüzgârın izi silmesi (tameset'ir-rîhu'l-esera) ifadesinden alınmıştır; bunu Ahfeş ve Kutebî söylemiştir. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ } “Eğer dileseydik onları bulundukları yerde başka şekillere çevirirdik de ne ileri gitmeye güçleri yeterdi ne de geri dönebilirlerdi” buyruğunda mesh (الْمَسْخُ): Yaratılışın değiştirilip taş, cansız bir varlık veya hayvana dönüştürülmesidir. Hasan: “Yani onları kötürüm ederdik de ne önlerine doğru gidebilirler ne de arkalarına dönebilirlerdi. Cansız varlık da böyledir; ne ileri gider ne geri kalır” demiştir. Bazen mesh, insanın sûretinin bir hayvana dönüştürülmesi şeklinde olur; sonra o hayvan yöneleceği yeri akledemez de şaşırıp kalır; ne ileri gidebilir ne de geri dönebilir. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): “Manası, dileseydik onları yurtlarında helâk ederdik demektir” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; dileseydik onları masiyete cüret ettikleri mekânda başka şekle sokardık, demektir. İbn Selâm: “Bunların hepsi kıyamet günündedir; Allah Teâlâ Sırat üzerinde onların gözlerini kör eder” demiştir. Hasan, Sülemî, Zirr b. Hubeyş ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım çoğul olarak “mekânâtihim” şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise tekil olarak okumuşlardır. Ebû Hayve ise mîm'in fethasıyla “feme'stetâû medıyyen” okumuştur. Mîm'in zammesiyle 'el-Mudıyyü' ise bir kimse gittiği zaman kullanılan 'yemdî mudıyyen' fiilinin masdarıdır.
قوله تعالى:" وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ" قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ" نُنَكِّسْهُ" بِضَمِّ النُّونِ الْأُولَى
Yüce Allah'ın: { وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ } “Kime uzun ömür verirsek, onu yaratılışta baş aşağı çeviririz” buyruğu: Âsım ve Hamza, ilk nûn'un zammesi
وَتَشْدِيدِ الْكَافِ مِنَ التَّنْكِيسِ. الْبَاقُونَ" نَنْكُسْهُ" بِفَتْحِ النُّونِ الْأُولَى وَضَمِّ الْكَافِ مِنْ نَكَسْتُ الشَّيْءَ أَنْكُسُهُ نَكْسًا قَلَبْتُهُ عَلَى رَأْسِهِ فَانْتَكَسَ. قَالَ قَتَادَةُ: الْمَعْنَى أَنَّهُ يَصِيرُ إِلَى حَالِ الْهَرَمِ الَّذِي يُشْبِهُ حَالَ الصِّبَا. وَقَالَ سُفْيَانُ فِي قول تَعَالَى:" وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ" إِذَا بَلَغَ ثَمَانِينَ سَنَةً تَغَيَّرَ جِسْمُهُ وَضَعُفَتْ قُوَّتُهُ. قَالَ الشَّاعِرُ:
ve tenkîs kökünden kâf'ın şeddesiyle “nünekkishü” şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise ilk nûn'un fethası ve kâf'ın zammesiyle “nenküshü” şeklinde okumuşlardır ki bu da bir şeyi tersyüz edip baş aşağı çevirdiğimde söylenen “nekestü'ş-şey'e enküsühû neksen” ifadesindendir. Katâde: “Manası, onun çocukluk haline benzeyen ihtiyarlık haline dönmesidir” demiştir. Süfyân ise Yüce Allah'ın: { وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ } buyruğu hakkında: “Seksen yaşına ulaştığı zaman bedeni değişir ve kuvveti zayıflar” demiştir. Şair şöyle demiştir:
مَنْ عَاشَ أَخَلَقَتِ الْأَيَّامَ جِدَّتَهُ ... وَخَانَهُ ثِقَتَاهُ السَّمْعُ وَالْبَصَرُ
Kim yaşarsa, günler onun tazeliğini eskitir ... Ve iki güvencesi olan işitmesi ve görmesi ona hıyanet eder.
فَطُولَ الْعُمُرِ يُصَيِّرُ الشَّبَابَ هَرَمًا، وَالْقُوَّةَ ضَعْفًا، وَالزِّيَادَةَ نَقْصًا، وَهَذَا هُوَ الْغَالِبُ. وَقَدْ تَعَوَّذَ ﷺ مِنْ أَنْ يُرَدَّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ. وقد فِي النَّحْلِ بَيَانُهُ." أَفَلا يَعْقِلُونَ" أَنَّ مَنْ فَعَلَ هَذَا بِكُمْ قَادِرٌ عَلَى بَعْثِكُمْ. وَقَرَأَ نافع وابن ذكوان أَنَّ مَنْ فَعَلَ هَذَا بِكُمْ قَادِرٌ عَلَى بَعْثِكُمْ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ ذَكْوَانَ:" تَعْقِلُونَ" بِالتَّاءِ. الباقون بالياء".
Ömrün uzunluğu gençliği ihtiyarlığa, kuvveti zayıflığa ve fazlalığı noksanlığa dönüştürür; ekseriyetle vaki olan da budur. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ömrün en düşkün çağına döndürülmekten [Allah'a] sığınmıştır. Bunun açıklaması en-Nahl Suresi'nde geçmişti. { أَفَلا يَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyorlar mı?” yani size bunu yapanın sizi diriltmeye de kâdir olduğunu [akletmiyorlar mı?] Nâfi ve İbn Zekvân tâ ile “efelâ ta'kılûn” (hâlâ akıl erdirmiyor musunuz) şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise yâ ile okumuşlardır.
[سورة يس (٣٦): الآيات ٦٩ الى ٧٠]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler 69-70]
وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ (٦٩) لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ (٧٠)
{ وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ (٦٩) لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ (٧٠) } “Biz ona şiir öğretmedik; bu ona yakışmaz da. O, ancak bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır; (69) Diri olanı uyarsın ve kâfirler üzerine o söz hak olsun diye. (70)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ" فيه أربع مسائل: لا أولى- أَخْبَرَ تَعَالَى عَنْ حَالِ نَبِيِّهِ ﷺ، وَرَدَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ مِنَ الْكُفَّارِ إِنَّهُ شَاعِرٌ، وَإِنَّ الْقُرْآنَ شِعْرٌ، بِقَوْلِهِ:" وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ" وَكَذَلِكَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا يَقُولُ الشِّعْرَ وَلَا يَزِنُهُ، وَكَانَ إِذَا حَاوَلَ إِنْشَادَ بَيْتٍ قَدِيمٍ مُتَمَثِّلًا كَسَرَ وَزْنَهُ، وَإِنَّمَا كَانَ يُحْرِزُ الْمَعَانِيَ فَقَطْ ﷺ. مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ أَنْشَدَ يَوْمًا قَوْلَ طَرَفَةَ:
Yüce Allah'ın: { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ } “Biz ona şiir öğretmedik; bu ona yakışmaz da” buyruğunda dört mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah Peygamberi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) halini haber vermiş; kâfirlerden onun şair, Kur'an'ın da şiir olduğunu söyleyenlerin sözünü: { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ } “Biz ona şiir öğretmedik; bu ona yakışmaz da” buyruğuyla reddetmiştir. Nitekim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şiir söylemez ve onu vezne dökmezdi. Bir beyti örnek getirerek terennüm etmek istediğinde veznini bozardı; o (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadece manaları dile getirirdi. Bu kabilden olmak üzere bir gün Tarafe'nin şu sözünü terennüm etmiştir:
سَتُبْدِي لَكَ الْأَيَّامُ مَا كُنْتَ جَاهِلًا ... وويأتيك مَنْ لَمْ تُزَوِّدْهُ بِالْأَخْبَارِ
Günler sana bilmediğin şeyleri gösterecektir ... Ve kendisine azık vermediğin kimse sana haberler getirecektir.
وَأَنْشَدَ يَوْمًا وَقَدْ قِيلَ لَهُ مَنْ أَشْعَرُ النَّاسِ فَقَالَ الَّذِي يَقُولُ:
Bir gün de kendisine: “İnsanların en iyi şairi kimdir?” diye sorulduğunda şöyle söyleyen kimsedir demiştir:
أَلَمْ تَرَيَانِي كُلَّمَا جِئْتُ طَارِقًا ... وَجَدْتُ بِهَا وإن لم تطب طيبا
Görmez misiniz beni, her ne vakit geceleyin çıkıp gelseydim ... onda, koku sürünmemiş olsa dahi güzel bir koku bulurdum.
وأنشد يوما:
Bir gün de şöyle terennüm etmiştir:
أتجعل نهبي ونهب العب ... وئد بَيْنَ الْأَقْرَعِ وَعُيَيْنَةَ
Benim ganimetimi ve Ubeyd'in ganimetini ... el-Akra‘ ile Uyeyne arasında [pay] mı kılıyorsun?
وَقَدْ كَانَ ﵇ ربما أنشد بيت الْمُسْتَقِيمَ فِي النَّادِرِ. رُوِيَ أَنَّهُ أَنْشَدَ بَيْتَ عبد الله بن رواحة:
O (aleyhisselâm) nadiren de olsa vezni düzgün beyit terennüm ettiği olurdu. Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Revâha'nın şu beytini terennüm etmiştir:
ببيت يجافي جنبة عن فراشه ... وإذا اسْتَثْقَلَتْ بِالْمُشْرِكِينَ الْمَضَاجِعُ
Geceyi yanını yatağından uzaklaştırarak geçiren bir kişi ... Müşriklere ise yatakları ağır bastığı zaman.
وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ: أَنْشَدَ النَّبِيُّ ﵇:
Hasan b. Ebi'l-Hasan şöyle demiştir: Peygamber (aleyhisselâm) şöyle terennüm etti:
كَفَى بِالْإِسْلَامِ وَالشَّيْبِ لِلْمَرْءِ نَاهِيًا
“Kişiye vazgeçirici olarak İslam ve ağaran saçlar yeter.”
فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ﵁: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا قَالَ الشاعر:
Bunun üzerine Ebû Bekir (radıyallâhu anh): “Ey Allah'ın Resûlü! Şair ancak şöyle demiştir:” dedi:
هريرة ودع إن تجهزت غاديا ... وكفى الشَّيْبُ وَالْإِسْلَامُ لِلْمَرْءِ نَاهِيَا
Sabah erkenden yola çıkmaya hazırlandıysan Hureyre'ye veda et ... Ve kişiye vazgeçirici olarak ağaran saçlar ile İslam yeter.
فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَوْ عُمَرَ: أَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ، يَقُولُ اللَّهُ ﷿:" وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ". وَعَنِ الْخَلِيلِ بْنِ أَحْمَدَ: كَانَ الشِّعْرُ أَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ كَثِيرٍ مِنَ الْكَلَامِ، وَلَكِنْ لَا يَتَأَتَّى لَهُ. الثَّانِيَةُ- إِصَابَتُهُ الْوَزْنَ أَحْيَانًا لَا يُوجِبُ أَنَّهُ يَعْلَمُ الشِّعْرَ، وَكَذَلِكَ مَا يَأْتِي أَحْيَانًا مِنْ نَثْرِ كَلَامِهِ مَا يَدْخُلُ في ورن، كقول يَوْمَ حُنَيْنٍ وَغَيْرِهِ:
Bunun üzerine Ebû Bekir yahut Ömer şöyle dedi: “Şehadet ederim ki sen Allah'ın Resûlüsün; Allah Azze ve Celle: { وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ } “Biz ona şiir öğretmedik; bu ona yakışmaz da” buyurmaktadır.” Halîl b. Ahmed'den şöyle rivayet edilmiştir: “Şiir Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) pek çok sözden daha sevimliydi, fakat o bunu beceremezdi.” İkincisi- Peygamber'in bazen vezne denk getirmesi, onun şiiri bildiğini gerektirmez. Aynı şekilde onun nesir şeklindeki sözlerinden bazen bir vezne giren ifadelerin bulunması da böyledir; Huneyn günü ve diğer zamanlardaki şu sözü gibi:
(هَلْ أَنْتِ إِلَّا إِصْبَعٌ دَمِيَتِ ... وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا لَقِيَتِ)
(Sen kanayan bir parmaktan başka bir şey misin? ... Başına gelen ise Allah yolundadır.)
وَقَوْلُهُ:
Ve şu sözü gibi:
(أنا النبي لا كذب ... وأنا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ)
(Ben peygamberim, yalan yok ... Ben Abdülmuttalib'in oğluyum.)
فَقَدْ يَأْتِي مِثْلَ ذَلِكَ فِي آيَاتِ الْقُرْآنِ، وَفِي كُلِّ كَلَامٍ، وَلَيْسَ ذَلِكَ شِعْرًا وَلَا فِي مَعْنَاهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ" [آل عمران: ٩٢]، وقوله:" نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ" [الصف: ١٣]، وقوله:" وَجِفانٍ كَالْجَوابِ وَقُدُورٍ راسِياتٍ" [سبأ: ١٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ مِنْهَا آيَاتٍ وَتَكَلَّمَ عَلَيْهَا وَأَخْرَجَهَا عَنِ الْوَزْنِ، عَلَى أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ الْأَخْفَشَ قَالَ فِي قَوْلِ: (أَنَا النَّبِيُّ لَا كَذِبْ) لَيْسَ بِشِعْرٍ. وَقَالَ الْخَلِيلُ فِي كِتَابِ الْعَيْنِ: إِنَّ مَا جَاءَ مِنَ السَّجْعِ عَلَى جُزْأَيْنِ لَا يَكُونُ شِعْرًا. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ مِنْ مَنْهُوكِ الرَّجَزِ. وَقَدْ قِيلَ:
Bunun benzeri Kur'an ayetlerinde ve her türlü sözde de gelebilir; bunlar şiir olmadığı gibi şiir anlamında da değildir. Yüce Allah'ın şu buyrukları gibi: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } [Âl-i İmrân: 92] “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe iyiliğe asla erişemezsiniz”, { نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ } [es-Saff: 13] “Allah'tan bir yardım ve yakın bir fetih” ve { وَجِفانٍ كَالْجَوابِ وَقُدُورٍ راسِياتٍ } [Sebe': 13] “Havuzlar gibi çanaklar ve yerinden kalkmaz kazanlar” ayetleri ile bunlardan başka ayetler gibi. İbnü'l-Arabî bunlardan bazı ayetleri zikretmiş, üzerlerinde konuşmuş ve onları vezin dışı saymıştır. Bununla birlikte Ebu'l-Hasan el-Ahfeş: (Ben peygamberim, yalan yok) sözü hakkında: “Bu şiir değildir” demiştir. Halîl ise Kitâbü'l-Ayn'da şöyle demiştir: İki cüz üzerine gelen seci şiir olmaz. Ondan, bunun menhûk-i recez bahrinden olduğu da rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
لَا يَكُونُ مِنْ مَنْهُوكِ الرَّجَزِ إِلَّا بِالْوَقْفِ عَلَى الْبَاءِ مِنْ قَوْلِهِ:" لَا كَذِبْ"، وَمِنْ قَوْلِهِ:" عَبْدِ الْمُطَّلِبْ". وَلَمْ يَعْلَمْ كَيْفَ قَالَهُ النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ ابْنُ العربي: والأظهر من حال أَنَّهُ قَالَ:" لَا كَذِبُ" الْبَاءُ مَرْفُوعَةٌ، وَيَخْفِضُ الْبَاءَ مِنْ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَلَى الْإِضَافَةِ. وَقَالَ النَّحَّاسُ قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّمَا الرِّوَايَةُ بِالْإِعْرَابِ، وَإِذَا كَانَتْ بِالْإِعْرَابِ لَمْ يَكُنْ شِعْرًا، لِأَنَّهُ إِذَا فَتَحَ الْبَاءَ مِنَ الْبَيْتِ الْأَوَّلِ أَوْ ضَمَّهَا أَوْ نَوَّنَهَا، وَكَسَرَ الْبَاءَ مِنَ الْبَيْتِ الثَّانِي خَرَجَ عَنْ وَزْنِ الشِّعْرِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَيْسَ هَذَا الْوَزْنُ مِنَ الشِّعْرِ. وَهَذَا مُكَابَرَةُ الْعِيَانِ، لِأَنَّ أَشْعَارَ الْعَرَبِ عَلَى هَذَا قَدْ رَوَاهَا الْخَلِيلُ وَغَيْرُهُ. وَأَمَّا قَوْلُهُ:" هَلْ أَنْتِ إِلَّا إِصْبَعٌ دَمِيَتِ" فَقِيلَ إِنَّهُ مِنْ بَحْرِ السَّرِيعِ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا إِذَا كُسِرَتِ التَّاءُ مِنْ دَمِيَتِ، فَإِنْ سُكِّنَ لَا يَكُونُ شِعْرًا بِحَالٍ، لِأَنَّ هَاتَيْنِ الْكَلِمَتَيْنِ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ تَكُونُ فَعُولٌ، وَلَا مَدْخَلَ لِفَعُولٍ فِي بَحْرِ السَّرِيعِ. وَلَعَلَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَهَا سَاكِنَةَ التَّاءِ أَوْ مُتَحَرِّكَةَ التَّاءِ مِنْ غَيْرِ إِشْبَاعٍ. وَالْمُعَوَّلُ عَلَيْهِ فِي الِانْفِصَالِ عَلَى تَسْلِيمِ أَنَّ هَذَا شِعْرٌ، وَيَسْقُطُ الِاعْتِرَاضُ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ ﷺ عالما بالشعر ولا شاعر أَنَّ التَّمَثُّلَ بِالْبَيْتِ النَّزْرِ وَإِصَابَةَ الْقَافِيَتَيْنِ مِنَ الرَّجَزِ وَغَيْرِهِ، لَا يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ قَائِلُهَا عَالِمًا بِالشِّعْرِ، وَلَا يُسَمَّى شَاعِرًا بِاتِّفَاقِ الْعُلَمَاءِ، كَمَا أَنَّ مَنْ خَاطَ خَيْطًا لَا يَكُونُ خَيَّاطًا. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى:" وَمَا علمناه الشعر" وما علمنا هـ أَنْ يُشْعِرَ أَيْ مَا جَعَلْنَاهُ شَاعِرًا، وَهَذَا لَا يَمْنَعُ أَنْ يُنْشِدَ شَيْئًا مِنَ الشِّعْرِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي هَذَا. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّمَا خَبَّرَ اللَّهُ ﷿ أَنَّهُ مَا عَلَّمَهُ اللَّهُ الشِّعْرَ وَلَمْ يُخْبِرْ أَنَّهُ لَا يُنْشِدُ شِعْرًا، وَهَذَا ظَاهِرُ الْكَلَامِ. وَقِيلَ فِيهِ قَوْلٌ بَيِّنٌ، زَعَمَ صَاحِبُهُ أَنَّهُ إِجْمَاعٌ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا: كُلُّ مَنْ قَالَ قَوْلًا مَوْزُونًا لَا يَقْصِدُ بِهِ إِلَى شِعْرٍ فَلَيْسَ بِشِعْرٍ وَإِنَّمَا وَافَقَ الشِّعْرَ. وَهَذَا قَوْلٌ بَيِّنٌ. قَالُوا: وَإِنَّمَا الَّذِي نَفَاهُ اللَّهُ عَنْ نَبِيِّهِ ﵇ فَهُوَ الْعِلْمُ بِالشِّعْرِ وَأَصْنَافِهِ، وَأَعَارِيضِهِ وَقَوَافِيهِ وَالِاتِّصَافِ بِقَوْلِهِ، وَلَمْ يَكُنْ مَوْصُوفًا بِذَلِكَ بِالِاتِّفَاقِ. أَلَا تَرَى أَنَّ قُرَيْشًا تَرَاوَضَتْ فِيمَا يَقُولُونَ لِلْعَرَبِ فِيهِ إِذَا قَدِمُوا عَلَيْهِمُ الْمَوْسِمَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: نَقُولُ إِنَّهُ شَاعِرٌ. فَقَالَ أَهْلُ الْفِطْنَةِ مِنْهُمْ: وَاللَّهِ لَتُكَذِّبَنَّكُمُ الْعَرَبُ، فَإِنَّهُمْ يَعْرِفُونَ
Bu ancak “lâ kezib” sözündeki bâ üzerinde ve “Abdi'l-Muttalib” sözündeki bâ üzerinde vakıf yapılmasıyla menhûk-i recez bahrinden olur. Oysa Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu nasıl söylediği bilinmemektedir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Onun halinden daha zahir olan, “lâ kezibü” şeklinde bâ'yı merfû olarak okuması ve izafetten dolayı Abdi'l-Muttalib'in bâ'sını meksûr (kesreli) okumasıdır. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: Bazıları rivayetin i'rablı olduğunu söylemiştir; şayet i'rablı ise şiir olmaz. Çünkü birinci beytin bâ'sını fetha, zamme yahut tenvin yapsa, ikinci beytin bâ'sını da kesre yapsa, şiir vezninden çıkar. Bazıları da: “Bu vezin şiirden sayılmaz” demiştir. Bu ise apaçık gerçeği inkâr etmektir; çünkü Arapların bu vezindeki şiirlerini Halîl ve başkaları rivayet etmiştir. “Sen kanayan bir parmaktan başka bir şey misin?” sözüne gelince; bunun serî‘ bahrinden olduğu söylenmiştir. Bu da ancak “demiyet” kelimesindeki tâ kesrelendiğinde olur; şayet sakin kılınırsa hiçbir şekilde şiir olmaz. Çünkü bu vasıftaki iki kelime 'feûlün' vezninde olur ve serî‘ bahrinde 'feûlün' cüzünün yeri yoktur. Muhtemeldir ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu tâ harfini sakin kılarak veya işba‘ yapmaksızın harekeli olarak söylemiştir. Bunun şiir olduğunu kabul etme varsayımı karşısında meseleyi çözüme kavuşturmada ve itirazı düşürmede esas dayanılan husus şudur: Bundan Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şiir bildiği veya şair olduğu sonucu çıkmaz. Zira az sayıdaki beyti örnek getirmek ve recez ile diğer bahirlerden iki kafiyeyi tutturmak, bunu söyleyenin şiir bildiğini gerektirmediği gibi, âlimlerin ittifakıyla ona şair de denmez. Nitekim bir dikiş diken kimse terzi olmaz. Ebû İshâk ez-Zeccâc şöyle demiştir: { وَمَا علمناه الشعر } “Biz ona şiir öğretmedik” ifadesinin manası; Biz ona şiir söylemeyi öğretmedik, yani onu şair kılmadık, demektir. Bu ise onun şiirden bir şey terennüm etmesine engel değildir. en-Nehhâs: “Bu, bu konuda söylenenlerin en güzelidir” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah Azze ve Celle sadece ona şiir öğretmediğini haber vermiştir; şiir terennüm etmediğini haber vermemiştir. Sözün zahiri de budur. Bu konuda açık bir görüş daha belirtilmiştir ki sahibi bunun dil ehlinin icması olduğunu ileri sürmüştür. O da şudur: Dilciler şöyle demişlerdir: Vezinli bir söz söyleyip de bununla şiiri kastetmeyen herkesin söylediği söz şiir değildir; ancak şiire denk gelmiştir. Bu gayet açık bir sözdür. Onlar şöyle demişlerdir: Allah'ın Peygamberi'nden (aleyhisselâm) nefyettiği şey; şiiri, onun çeşitlerini, aruzlarını, kafiyelerini bilmek ve şiir söylemekle nitelenmektir. İttifakla o bununla nitelenmiş değildi. Görmez misin ki Kureyş, hac mevsiminde Araplar kendilerine geldiğinde onun hakkında ne diyeceklerini aralarında müzakere etmişti. Bazıları: “Onun şair olduğunu söyleyelim” dedi. İçlerinden anlayışlı olanlar ise şöyle dedi: “Allah'a yemin olsun ki Araplar sizi yalanlar; çünkü onlar
أَصْنَافَ الشِّعْرِ، فَوَاللَّهِ مَا يُشْبِهُ شَيْئًا مِنْهَا، وَمَا قَوْلُهُ بِشِعْرٍ. وَقَالَ أُنَيْسٌ أَخُو أَبِي ذَرٍّ: لَقَدْ وَضَعْتُ قَوْلَهُ عَلَى أَقْرَاءِ الشِّعْرِ»
şiir çeşitlerini bilirler. Allah'a yemin olsun ki onun sözü bunlardan hiçbirine benzememektedir ve onun söylediği şiir değildir.” Ebû Zer'in kardeşi Üneys de şöyle demiştir: “Onun sözünü şiirin vezinlerine vurdum,
فَلَمْ يَلْتَئِمْ أَنَّهُ شِعْرٌ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ، وَكَانَ أُنَيْسٌ مِنْ أَشْعَرِ الْعَرَبِ. وَكَذَلِكَ عُتْبَةُ
fakat şiir olduğuna uymadı.” Bunu Müslim rivayet etmiştir; Üneys de Arapların en iyi şairlerindendi. Aynı şekilde Utbe
بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ لَمَّا كَلَّمَهُ: وَاللَّهِ مَا هُوَ بِشِعْرٍ وَلَا كِهَانَةٍ وَلَا سِحْرٍ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ مِنْ خَبَرِهِ فِي سُورَةِ" فُصِّلَتْ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَكَذَلِكَ قَالَ غَيْرُهُمَا مِنْ فُصَحَاءِ الْعَرَبِ الْعُرَبَاءِ، وَاللُّسُنِ الْبُلَغَاءِ. ثُمَّ إِنَّ مَا يَجْرِي عَلَى اللِّسَانِ مِنْ مَوْزُونِ الكلام لا يعد شعرا، وإنما بعد مِنْهُ مَا يَجْرِي عَلَى وَزْنِ الشِّعْرِ مَعَ الْقَصْدِ إِلَيْهِ، فَقَدْ يَقُولُ الْقَائِلُ: حَدَّثَنَا شَيْخٌ لَنَا وَيُنَادِي يَا صَاحِبَ الْكِسَائِيِّ، وَلَا يُعَدُّ هَذَا شِعْرًا. وَقَدْ كَانَ رَجُلٌ يُنَادِي فِي مَرَضِهِ وَهُوَ مِنْ عُرْضِ الْعَامَّةِ الْعُقَلَاءِ: اذْهَبُوا بِي إِلَى الطَّبِيبِ وَقُولُوا قَدِ اكْتَوَى. الثَّالِثَةُ- رَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ إِنْشَادِ الشِّعْرِ فَقَالَ: لَا تُكْثِرَنَّ مِنْهُ، فَمِنْ عَيْبِهِ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ:" وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ" قَالَ: وَلَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ كَتَبَ إِلَى أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ: أَنِ اجْمَعِ الشُّعَرَاءَ قِبَلَكَ، وَسَلْهُمْ عَنِ الشِّعْرِ، وَهَلْ بَقِيَ مَعَهُمْ مَعْرِفَةٌ، وَأَحْضِرْ لَبِيدًا ذَلِكَ، قَالَ: فَجَمَعَهُمْ فَسَأَلَهُمْ فَقَالُوا إِنَّا لَنَعْرِفُهُ وَنَقُولُهُ. وَسَأَلَ لَبِيدًا فَقَالَ: مَا قُلْتُ شِعْرًا مُنْذُ سَمِعْتُ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ:" الم ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ" [البقرة: ٢ - ١] قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: هَذِهِ الْآيَةُ لَيْسَتْ مِنْ عَيْبِ الشِّعْرِ، كَمَا لَمْ يَكُنْ قَوْلُهُ:" وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ" [العنكبوت: ٤٨] مِنْ عَيْبِ الْكِتَابَةِ، فَلَمَّا لَمْ تَكُنِ الْأُمِّيَّةُ مِنْ عَيْبِ الْخَطِّ، كَذَلِكَ لَا يَكُونُ نَفْيُ النَّظْمِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ عَيْبِ الشِّعْرِ. رُوِيَ أَنَّ الْمَأْمُونَ قَالَ لِأَبِي عَلِيٍّ الْمِنْقَرِيِّ: بَلَغَنِي أَنَّكَ أُمِّيٌّ، وَأَنَّكَ لَا تُقِيمُ الشِّعْرَ، وَأَنَّكَ تَلْحَنُ. فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، أَمَّا اللَّحْنُ فَرُبَّمَا سَبَقَ لِسَانِي مِنْهُ بِشَيْءٍ، وَأَمَّا الْأُمِّيَّةُ وَكَسْرُ الشَّعْرِ فَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَا يَكْتُبُ وَلَا يُقِيمُ الشِّعْرَ. فَقَالَ لَهُ: سَأَلْتُكَ عَنْ ثَلَاثَةِ عُيُوبٍ فِيكَ فَزِدْتَنِي رَابِعًا وَهُوَ الْجَهْلُ، يَا جَاهِلُ! إِنَّ ذَلِكَ كَانَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَضِيلَةً، وَهُوَ فِيكَ وَفِي أَمْثَالِكَ نَقِيصَةٌ، وَإِنَّمَا مُنِعَ النَّبِيُّ ﷺ ذَلِكَ لِنَفْيِ الظِّنَّةِ عنه، لا لعيب في الشعر والكتابة.
...[Utbe] b. Ebî Rebîa da onunla konuştuğunda şöyle demiştir: “Allah'a yemin olsun ki bu ne şiirdir, ne kâhinliktir ne de sihirdir.” Nitekim onun bu haberi inşâallahu teâlâ Fussilet Suresi'nde açıklanacağı üzeredir. Aynı şekilde halis Arap fasihlerinden ve beliğ hatiplerinden bu ikisinin dışındakiler de böyle söylemişlerdir. Ayrıca dilden dökülen vezinli sözler şiir sayılmaz. Şiirden sayılan, ancak şiir veznine uygun olup bu kasıtla söylenendir. Zira bazen biri: “Bize bir şeyhimiz rivayet etti” der veya “Ey kisâ (hırka) sahibi!” diye seslenir de bu şiir sayılmaz. Nitekim aklı başında avamdan bir adam hastalığında şöyle sesleniyordu: “Beni tabibe götürün ve dağlandı deyin.” Üçüncüsü- İbnü'l-Kâsım, Mâlik'ten rivayet ettiğine göre kendisine şiir inşâd etmek (okumak) hakkında sorulmuş, o da şöyle demiştir: “Ondan fazla yapma; zira onun ayıbından biri de Allah'ın: { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ } “Biz ona şiir öğretmedik, bu ona yakışmaz da” buyurmasıdır.” [Mâlik] dedi ki: Bana ulaştığına göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye şöyle yazmıştır: “Bölgendeki şairleri topla, onlara şiiri ve [ondan] geriye bir bilgileri kalıp kalmadığını sor; Lebîd'i de buna hazır bulundur.” [Ebû Mûsâ] onları toplayıp sordu; onlar: “Biz onu biliriz ve söyleriz” dediler. Lebîd'e sorduğunda ise o: “Allah Azze ve Celle'nin: { الم ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ } “Elif. Lâm. Mîm. O Kitap ki onda hiçbir şüphe yoktur” [Bakara, 1-2] buyurduğunu işittiğimden beri şiir söylemedim” dedi. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu ayet şiirin bir ayıbı [olduğunu göstermez]; nitekim O'nun: { وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ } “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun ve onu sağ elinle de yazmıyordun” [Ankebût, 48] buyruğu da yazmanın bir ayıbı değildir. Ümmîlik yazı için bir kusur sayılmadığı gibi, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem manzum sözün (şiirin) nefyedilmesi de şiir için bir kusur sayılmaz. Rivayet edildiğine göre el-Me'mûn, Ebû Alî el-Minkarî'ye şöyle demiştir: “Bana ulaştığına göre sen ümmîymişsin, şiirin veznini tutturamıyormuşsun ve dilbilgisi hatası (lahn) yapıyormuşsun.” O da: “Ey Müminlerin Emîri! Lahn hususuna gelince, bazen dilimden sehven bir şey dökülebilir. Ümmîlik ve şiir veznini bozmaya gelince; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de yazmaz ve şiirin veznini tutturamazdı” demiştir. Bunun üzerine [el-Me'mûn] ona şöyle demiştir: “Sana sendeki üç kusuru sordum, sen bana dördüncüsünü ekledin, o da cehalettir! Ey cahil! Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir fazilet idi; sende ve senin gibilerde ise bir kusurdur. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bundan menedilmesi sadece hakkındaki töhmeti bertaraf etmek içindir, yoksa şiirde ve yazıda bir kusur olduğundan ötürü değildir.”
الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما يَنْبَغِي لَهُ" أَيْ وما ينبغي له أن يقول. وَجَعَلَ اللَّهُ جَلَّ وَعَزَّ ذَلِكَ عَلَمًا مِنْ أَعْلَامِ نَبِيِّهِ ﵇ لِئَلَّا تَدْخُلُ الشُّبْهَةُ عَلَى مَنْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ، فَيَظُنُّ أَنَّهُ قَوِيَ عَلَى الْقُرْآنِ بِمَا فِي طَبْعِهِ مِنَ الْقُوَّةِ عَلَى الشِّعْرِ. وَلَا اعْتِرَاضَ لِمُلْحِدٍ عَلَى هَذَا بِمَا يَتَّفِقُ الْوَزْنُ فِيهِ مِنَ الْقُرْآنِ وَكَلَامِ الرَّسُولِ، لِأَنَّ مَا وَافَقَ وَزْنُهُ وَزْنَ الشِّعْرِ، وَلَمْ يَقْصِدْ بِهِ إِلَى الشِّعْرِ لَيْسَ بِشِعْرٍ، وَلَوْ كَانَ شِعْرًا لَكَانَ كُلُّ مَنْ نَطَقَ بِمَوْزُونٍ مِنَ الْعَامَّةِ الَّذِينَ لَا يَعْرِفُونَ الْوَزْنَ شَاعِرًا، عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى" وَما يَنْبَغِي لَهُ" أَيْ مَا يَتَسَهَّلَ قول الشعر إلا الإنشاء." إِنْ هُوَ" أي هذا الذي يتلوه عليكم" ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ" قَوْلُهُ تَعَالَى:" لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا" أَيْ حَيُّ الْقَلْبِ، قَالَ قَتَادَةُ. الضَّحَّاكُ: عَاقِلًا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لِتُنْذِرَ مَنْ كَانَ مُؤْمِنًا فِي عِلْمِ اللَّهِ. هَذَا عَلَى قِرَاءَةِ التَّاءِ خِطَابًا لِلنَّبِيِّ ﵇، وَهِيَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى مَعْنَى لِيُنْذِرَ اللَّهُ ﷿، أَوْ لِيُنْذِرَ مُحَمَّدٌ ﷺ، أَوْ لِيُنْذِرَ الْقُرْآنُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ السَّمَيْقَعِ" لِيُنْذَرَ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالذَّالِ." وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ" أَيْ وتجب الحجة بالقرآن على الكفرة.
Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: { وَما يَنْبَغِي لَهُ } “Bu ona yakışmaz da” buyruğu; yani onun şiir söylemesi ona yaraşmaz, demektir. Allah Celle ve Azze, kendisine gönderilen kimselerin şüpheye düşüp onun Kur'an'a fıtratındaki şiir gücüyle muktedir olduğunu sanmamaları için bunu Peygamberi'nin (aleyhisselâm) alametlerinden bir alamet kılmıştır. Kur'an'da ve Resûl'ün sözünde vezne denk gelen ifadeler sebebiyle hiçbir mülhidin buna itiraz hakkı yoktur. Çünkü vezni şiir veznine denk gelen ve kendisiyle şiir kastedilmeyen bir söz şiir değildir. Şayet şiir olsaydı, daha önce açıklandığı üzere, vezin bilmeyen avamdan vezinli konuşan herkes şair olurdu. ez-Zeccâc şöyle demiştir: { وَما يَنْبَغِي لَهُ } ifadesinin manası; şiir söylemek ancak irticalen [zorlanmadan] kolaylaşmaz, demektir. { إِنْ هُوَ } “O, ancak...” yani onun size okuduğu bu [Kur'an], { ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ } “bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır.” Yüce Allah'ın: { لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا } “Diri olanı uyarsın diye” buyruğu; Katâde'ye göre yani kalbi diri olanı [uyarsın diye] demektir. Dahhâk ise akıllı olanı, demiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; Allah'ın ilminde mümin olan kimseyi uyarasın diyedir. Bu, Peygamber'e (aleyhisselâm) hitap olarak tâ ile okunuşa göredir ki bu Nâfi ve İbn Âmir'in kıraatidir. Diğerleri ise Allah Azze ve Celle'nin uyarması yahut Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) uyarması ya da Kur'an'ın uyarması manasında yâ ile okumuşlardır. İbnü's-Semeyka‘dan yâ ve zâl'in fethasıyla “liyünzere” şeklinde rivayet edilmiştir. { وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ } “Ve kâfirler üzerine o söz hak olsun diye” yani Kur'an ile kâfirlerin aleyhine hüccet sabit ve vacip olsun diye.
[سورة يس (٣٦): الآيات ٧١ الى ٧٣]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler 71-73]
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ (٧٢) وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ (٧٣)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ (٧٢) وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ (٧٣) } “Görmediler mi ki Biz, ellerimizin yaptıklarından kendileri için nice davarlar yarattık da onlar bunlara sahip olmaktadırlar? (71) Ve onları kendilerine boyun eğdirdik; öyle ki bazısı onların binekleridir, bazısından da yerler. (72) Onlar için bunlarda daha nice faydalar ve içecekler vardır. Hâlâ şükretmezler mi? (73)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ" هَذِهِ رُؤْيَةُ الْقَلْبِ، أَيْ أَوَلَمْ يَنْظُرُوا وَيَعْتَبِرُوا وَيَتَفَكَّرُوا." مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا" أَيْ مِمَّا أَبْدَعْنَاهُ وَعَمِلْنَاهُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ وَلَا وَكَالَةٍ وَلَا شَرِكَةٍ. وَ" مَا" بِمَعْنَى الذي وحذفت إلها لِطُولِ الِاسْمِ. وَإِنْ جَعَلْتَ" مَا" مَصْدَرِيَّةً لَمْ تَحْتَجْ إِلَى إِضْمَارِ الْهَاءِ." أَنْعَامًا" جَمْعُ نَعَمٍ وَالنَّعَمُ مُذَكَّرٌ." فَهُمْ لَها مالِكُونَ" ضَابِطُونَ قَاهِرُونَ." وَذَلَّلْناها لَهُمْ أَيْ سَخَّرْنَاهَا لَهُمْ حَتَّى يَقُودَ الصَّبِيُّ الْجَمَلَ الْعَظِيمَ وَيَضْرِبَهُ وَيَصْرِفَهُ كَيْفَ شَاءَ لَا يَخْرُجُ مِنْ طَاعَتِهِ." فَمِنْها رَكُوبُهُمْ" قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِفَتْحِ الرَّاءِ، أَيْ مَرْكُوبُهُمْ، كَمَا يُقَالُ: ناقة
Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ } “Görmediler mi ki Biz... kendileri için yarattık” buyruğundaki görme kalp ile görmektir; yani bakıp ibret almadılar mı ve düşünmediler mi, demektir. { مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا } “Ellerimizin yaptıklarından” yani hiçbir vasıta, vekâlet ve ortaklık olmaksızın icat edip yaptıklarımızdan [yarattık]. “Mâ” (مَا) ismi mevsûl anlamındadır; ismin uzunluğundan dolayı zamir hazfedilmiştir. Şayet “mâ”yı mastariyye kabul edersen zamir takdirine gerek kalmaz. “En'âm” (أَنْعَامًا), “ne‘am” kelimesinin çoğuludur; “en-Ne‘am” ise müzekkerdir. { فَهُمْ لَها مالِكُونَ } “Onlar bunlara sahip olmaktadırlar” yani zapt edenler ve hükmedenlerdir. { وَذَلَّلْناها لَهُمْ } “Ve onları kendilerine boyun eğdirdik” yani onları kendilerine musahhar kıldık; öyle ki küçük bir çocuk koca deveyi çeker, ona vurur ve dilediği gibi yönlendirir de deve onun itaatinden dışarı çıkmaz. { فَمِنْها رَكُوبُهُمْ } “Öyle ki bazısı onların binekleridir” cumhurun kıraatinde râ'nın fethasıyladır; yani binekleridir. Nitekim “nâkatün halûb” denilir ki sağılan deve demektir.
حَلُوبٌ أَيْ مَحْلُوبٌ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَالْحَسَنُ وَابْنُ السَّمَيْقَعِ:" فَمِنْهَا رُكُوبُهُمْ" بِضَمِّ الرَّاءِ عَلَى الْمَصْدَرِ. وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَرَأَتْ" فَمِنْهَا رَكُوبَتُهُمْ" وَكَذَا فِي مُصْحَفِهَا وَالرَّكُوبُ وَالرَّكُوبَةُ وَاحِدٌ، مِثْلَ الْحَلُوبُ وَالْحَلُوبَةُ وَالْحَمُولُ وَالْحَمُولَةُ. وَحَكَى النَّحْوِيُّونَ الْكُوفِيُّونَ: أَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: امْرَأَةٌ صَبُورٌ وَشَكُورٌ بِغَيْرِ هَاءٍ. وَيَقُولُونَ: شَاةٌ حَلُوبَةٌ وَنَاقَةٌ رَكُوبَةٌ، لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ مَا كَانَ لَهُ الْفِعْلُ وَبَيْنَ مَا كَانَ الْفِعْلُ وَاقِعًا عَلَيْهِ، فحذفوا الهاء مما كان فاعلا وأثبتوا فِيمَا كَانَ مَفْعُولًا، كَمَا قَالَ:
el-A‘meş, el-Hasan ve İbnü's-Semeyka‘ masdar olarak râ'nın zammesiyle “fe-minhâ rükûbuhüm” okumuşlardır. Âişe'den ise “fe-minhâ rekûbetühüm” şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; Mushaf'ında da böyledir. “er-Rekûb” ve “er-rekûbe”, tıpkı “el-halûb” ile “el-halûbe” ve “el-hamûl” ile “el-hamûle” gibi aynı anlama gelir. Kûfeli dilciler Arapların tâ harfi olmaksızın “imraetün sabûr ve şekûr” (sabırlı ve şükreden kadın) dediklerini; “şâtün halûbetün ve nâkatün rekûbetün” (sağılan koyun ve binilen deve) dediklerini nakletmişlerdir. Zira onlar fiili yapan ile fiile maruz kalan arasındaki farkı belirtmek istemişler; bu sebeple fâil olandan tâ'yı düşürmüş, mef'ûl olanda ise sabit tutmuşlardır; şairin dediği gibi:
فِيهَا اثْنَتَانِ وأربعون حلوبة ... وسودا كَخَافِيَةِ الْغُرَابِ الْأَسْحَمِ
İçinde kırk iki tane sağılır deve vardır ... Ve kapkara karganın kanat teleği gibi siyah olanlar.
فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَلَى هَذَا رَكُوبَتَهُمْ. فَأَمَّا الْبَصْرِيُّونَ فَيَقُولُونَ: حُذِفَتِ الْهَاءُ عَلَى النَّسَبِ. وَالْحُجَّةُ لِلْقَوْلِ الْأَوَّلِ مَا رَوَاهُ الْجَرْمِيُّ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ قَالَ: الرَّكُوبَةُ تَكُونُ لِلْوَاحِدِ وَالْجَمَاعَةِ، وَالرَّكُوبُ لَا يَكُونُ إِلَّا لِلْجَمَاعَةِ. فَعَلَى هَذَا يَكُونُ لِتَذْكِيرِ الْجَمْعِ. وَزَعَمَ أَبُو حَاتِمٍ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ" فَمِنْهَا رُكُوبُهُمْ" بِضَمِّ الرَّاءِ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ، وَالرَّكُوبُ مَا يُرْكَبُ. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ" فَمِنْهَا رُكُوبُهُمْ" بِضَمِّ الرَّاءِ، كَمَا تَقُولُ فَمِنْهَا أُكُلُهُمْ وَمِنْهَا شُرْبُهُمْ." وَمِنْها يَأْكُلُونَ" مِنْ لُحْمَانِهَا" وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ" مِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا وَشُحُومِهَا وَلُحُومِهَا وَغَيْرِ ذَلِكَ." وَمَشارِبُ" يَعْنِي أَلْبَانَهَا، وَلَمْ يَنْصَرِفَا لِأَنَّهُمَا مِنَ الْجُمُوعِ الَّتِي لَا نَظِيرَ لَهَا فِي الْوَاحِدِ." أَفَلا يَشْكُرُونَ" الله على نعمه.
Buna göre “rekûbetehüm” olması gerekirdi. Basralılar ise nesep anlamı kastıyla tâ'nın hazfedildiğini söylerler. Birinci görüşün delili el-Cermî'nin Ebû Ubeyde'den rivayet ettiği şu sözdür: “er-Rekûbe” hem tekil hem çoğul için kullanılır; “er-rekûb” ise sadece çoğul için kullanılır. Buna göre çoğulun müzekker kılınması içindir. Ebû Hâtim masdar olduğu gerekçesiyle râ'nın zammesiyle “fe-minhâ rükûbuhüm” okunuşunun caiz olmadığını, binek anlamına gelenin “er-rekûb” olduğunu ileri sürmüştür. el-Ferrâ ise tıpkı “onun yiyeceği ondandır, onun içeceği ondandır” denildiği gibi râ'nın zammesiyle “fe-minhâ rükûbuhüm” okunuşuna cevaz vermiştir. { وَمِنْها يَأْكُلُونَ } “Bazısından da yerler” etlerinden [yerler]. { وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ } “Onlar için bunlarda daha nice faydalar... vardır” yünlerinden, yapağılarından, kıllarından, yağlarından, etlerinden ve benzeri şeylerinden [faydalar vardır]. { وَمَشارِبُ } “Ve içecekler” yani sütleri. Bu iki kelime tekilde benzeri olmayan çoğul kalıplarından (müntehe'l-cümû‘) olduğu için gayr-i munsarıftır. { أَفَلا يَشْكُرُونَ } “Hâlâ şükretmezler mi?” nimetlerinden ötürü Allah'a.
[سورة يس (٣٦): الآيات ٧٤ الى ٧٦]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler 74-76]
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (٧٤) لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (٧٥) فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٦)
{ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (٧٤) لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (٧٥) فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٦) } “Kendilerine yardım edilir ümidiyle Allah'tan başka ilahlar edindiler. (74) Oysa onlar bunlara yardım etmeye güç yetiremezler; bilakis bunlar onlar için hazır bulundurulmuş askerlerdir. (75) O halde onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz Biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliyoruz. (76)”
مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً" أَيْ قَدْ رَأَوْا هذه الآيات من قدوتنا، ثُمَّ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِنَا آلِهَةً لَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى فِعْلٍ." لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ" أَيْ لِمَا يرجون من نصرتها
{ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “gizlediklerini de açığa vurduklarını da [biliriz].” Yüce Allah'ın: { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً } “Allah'tan başka ilahlar edindiler” buyruğu; kudretimize dair bunca delili gördükleri halde, bizden başka hiçbir şeyi yapmaya gücü yetmeyen ilahlar edindiler, demektir. { لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ } “Kendilerine yardım edilir ümidiyle” yani onların yardımını umdukları için
لَهُمْ إِنْ نَزَلَ بِهِمْ عَذَابٌ. وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ: لَعَلَّهُ أَنْ يَفْعَلَ." لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ" يَعْنِي الْآلِهَةَ. وَجَمَعُوا بِالْوَاوِ وَالنُّونِ، لِأَنَّهُ أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِخَبَرِ الْآدَمِيِّينَ." وَهُمْ" يَعْنِي الْكُفَّارَ" لَهُمْ" أَيْ لِلْآلِهَةِ" جُنْدٌ مُحْضَرُونَ" قَالَ الْحَسَنُ: يَمْنَعُونَ مِنْهُمْ وَيَدْفَعُونَ عَنْهُمْ. وَقَالَ قَتَادَةُ: أَيْ يَغْضَبُونَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ الْآلِهَةَ وَيَقُومُونَ بِهَا، فَهُمْ لَهَا بِمَنْزِلَةِ الْجُنْدِ وَهِيَ لَا تَسْتَطِيعُ أَنْ تَنْصُرَهُمْ. وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ الثَّلَاثَةُ مُتَقَارِبَةُ الْمَعْنَى. وَقِيلَ: إِنَّ الْآلِهَةَ جُنْدٌ لِلْعَابِدِينَ مُحْضَرُونَ مَعَهُمْ فِي النَّارِ. فَلَا يَدْفَعُ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَهَذِهِ الْأَصْنَامُ لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ جُنْدُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ فِي جَهَنَّمَ، لِأَنَّهُمْ يَلْعَنُونَهُمْ وَيَتَبَرَّءُونَ مِنْ عِبَادَتِهِمْ. وَقِيلَ: الْآلِهَةُ جُنْدٌ لَهُمْ مُحْضَرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِإِعَانَتِهِمْ فِي ظُنُونِهِمْ. وَفِي الْخَبَرِ: إِنَّهُ يُمَثَّلُ لِكُلِّ قَوْمٍ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَهُ فِي الدُّنْيَا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَتْبَعُونَهُ إِلَى النَّارِ، فَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ قُلْتُ: وَمَعْنَى هَذَا الْخَبَرِ مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَفِي التِّرْمِذِيِّ عَنْهُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ ثُمَّ يَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَيَقُولُ أَلَا لِيَتْبَعْ كُلُّ إِنْسَانٍ مَا كَانَ يَعْبُدُ فَيُمَثَّلُ لِصَاحِبِ الصَّلِيبِ صَلِيبُهُ وَلِصَاحِبِ التَّصَاوِيرِ تَصَاوِيرُهُ وَلِصَاحِبِ النَّارِ نَارُهُ فَيَتَّبِعُونَ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ وَيَبْقَى الْمُسْلِمُونَ" وَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ." فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ" هَذِهِ اللُّغَةُ الْفَصِيحَةُ. وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ يُحْزِنُكَ. وَالْمُرَادُ تَسْلِيَةُ نَبِيِّهِ ﵇، أَيْ لَا يَحْزُنْكَ قولهم شاعر ساحر. وتم الكلام تم استأنف فقال:" إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ" مِنَ القول والعمل وما يظهرون فنجازيهم بذلك.
başlarına bir azap indiğinde [kendilerine yardım edilir ümidiyle]. Araplardan: “Le‘allehû en yef‘al” diyenler de vardır. { لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ } “Onlar bunlara yardım etmeye güç yetiremezler” yani o ilahlar. Onlardan akıllı varlıkların haberi gibi haber verdiği için vâv ve nûn ile çoğul yapılmıştır. { وَهُمْ } “Bilakis bunlar” yani kâfirler { لَهُمْ } “onlar için” yani ilahlar için { جُنْدٌ مُحْضَرُونَ } “hazır bulundurulmuş askerlerdir.” Hasan: “Onları korurlar ve onları savunurlar” demiştir. Katâde: “Yani dünyada onlar için öfkelenirler” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; onlar ilahlara taparlar ve onların işlerini görürler, dolayısıyla ilahlar için asker konumundadırlar; oysa ilahlar onlara yardım etmeye güç yetiremezler. Bu üç görüş anlam bakımından birbirine yakındır. Bir diğer görüşe göre: İlahlar tapanlar için cehennem ateşinde kendileriyle birlikte hazır bulundurulmuş askerlerdir; böylece hiçbiri diğerinden azabı savamaz. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; bu putlar, cehennemde o kâfirlerin aleyhine hazırlanmış Allah'ın ordusudur; zira putlar onlara lanet okur ve onların ibadetinden teberri ederler. Bir diğer görüşe göre ise: İlahlar, kıyamet gününde zannettikleri üzere kendilerine yardım etmek üzere hazır bulundurulmuş askerlerdir. Rivayette şöyle gelmiştir: “Kıyamet gününde her topluluğa dünyada Allah'tan başka taptıkları şeyler cisimleştirilir de onlar ateşe doğru o taptıklarının peşine düşerler.” İşte onlar onlar için hazır edilmiş askerlerdir. Derim ki: Bu rivayetin manası Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre hadisinde ve Tirmizî'de ondan rivayetle sabit olan şu husustur: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Allah kıyamet gününde insanları tek bir düzlükte toplar, sonra Âlemlerin Rabbi onlara tecelli eder ve: ‘Haberiniz olsun! Her insan neye tapıyor idiyse onun peşine düşsün!’ buyurur. Haça tapan kimseye haçı, resim ve suretlere tapan kimseye suretleri, ateşe tapan kimseye de ateşi cisimleştirilir; onlar da tapmakta oldukları şeylerin ardına düşerler ve geride sadece Müslümanlar kalır...” Hadisi uzunca zikretmiştir. { فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ } “O halde onların sözü seni üzmesin” fasih lügat böyledir; Araplardan “yuhzinke” diyenler de vardır. Murad Peygamberi'ni (aleyhisselâm) teselli etmektir; yani onların şair ve sihirbaz demeleri seni üzmesin. Söz burada tamamlanmış, sonra yeniden başlanarak şöyle buyrulmuştur: { إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Şüphesiz Biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliyoruz”; söz ve amellerinden gizlediklerini ve açığa vurduklarını biliriz ve bu sebeple onları cezalandırırız.
[سورة يس (٣٦): آية ٧٧]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 77]
أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (٧٧)
{ أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (٧٧) } “İnsan, kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi ki hemen apaçık bir hasım kesiliverir? (77)”
مُبِينٌ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْإِنْسَانُ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ الْعَاصُ بن وا السَّهْمِيُّ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ الجمحي.
Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ } “İnsan... görmedi mi?” buyruğu: İbn Abbâs: “Bu insan Abdullah b. Übey'dir” demiştir. Saîd b. Cübeyr: “O el-Âs b. Vâil es-Sehmî'dir” demiştir. Hasan ise: “O Übey b. Halef el-Cümahî'dir” demiştir.
وقاله ابن إسحاق، ورواه ابن وهب عمالك." أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ" وَهُوَ الْيَسِيرُ مِنَ الْمَاءِ، نَطِفَ إِذَا قَطَرَ." فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ" أَيْ مُجَادِلٌ فِي الْخُصُومَةِ مُبِينٌ لِلْحُجَّةِ. يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنَّهُ صَارَ بِهِ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا خَصِيمًا مُبِينًا. وَذَلِكَ أَنَّهُ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ بِعَظْمٍ حَائِلٍ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ أَتَرَى أَنَّ اللَّهَ يُحْيِي هَذَا بَعْدَ مَا رَمَّ! فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ" نَعَمْ وَيَبْعَثُكَ الله ويدخلك النار" فنزلت هذه الآية.
İbn İshâk da böyle demiş, İbn Vehb de bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir. { أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ } “Kendisini bir nutfeden yarattığımızı”; nutfe az miktardaki sudur. Damladığı zaman “netefe” denir. { فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ } “Hemen apaçık bir hasım kesiliverir” yani husumette mücadele eden, delilini açıkça ortaya koyan bir hasım kesilir. Bununla anlatılmak istenen; zikre değer bir şey değilken daha sonra apaçık bir hasım haline gelmesidir. Şöyle ki o, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) çürümüş bir kemikle gelip: “Ey Muhammed! Çürüdükten sonra Allah'ın bunu dirilteceğini mi sanıyorsun?” dedi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Evet, Allah seni de diriltecek ve cehenneme sokacaktır” buyurdu ve bu ayet indi.
[سورة يس (٣٦): الآيات ٧٨ الى ٧٩]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler 78-79]
وَضَرَبَ لَنا مَثَلاً وَنَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ (٧٨) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (٧٩)
{ وَضَرَبَ لَنا مَثَلاً وَنَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ (٧٨) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (٧٩) } “Kendi yaratılışını unutarak Bize bir misal getirdi de: ‘Çürüyüp dağılmışken kemikleri kim diriltecek?’ dedi. (78) De ki: ‘Onları ilk defa yaratan diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.’ (79)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ" فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ" أَيْ وَنَسِيَ أَنَّا أَنْشَأْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ مَيِّتَةٍ فَرَكَّبْنَا فيه الحياة. أي جوا به مِنْ نَفْسِهِ حَاضِرٌ، وَلِهَذَا قَالَ ﵇:" نَعَمْ وَيَبْعَثُكَ اللَّهُ وَيُدْخِلُكَ النَّارَ" فَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ الْقِيَاسِ، لِأَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَزَّ احْتَجَّ عَلَى مُنْكِرِي الْبَعْثِ بِالنَّشْأَةِ الْأُولَى." قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ" أَيْ بَالِيَةٌ. رَمَّ الْعَظْمُ فَهُوَ رَمِيمٌ وَرِمَامٌ. وَإِنَّمَا قَالَ رَمِيمٌ وَلَمْ يَقُلْ رَمِيمَةٌ، لِأَنَّهَا مَعْدُولَةٌ عَنْ فَاعِلَةٍ، وَمَا كَانَ مَعْدُولًا عَنْ وَجْهِهِ وَوَزْنِهِ كَانَ مَصْرُوفًا عَنْ إِعْرَابِهِ، كَقَوْلِهِ:" وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا" [مريم: ٢٨] أَسْقَطَ الْهَاءَ، لِأَنَّهَا مَصْرُوفَةٌ عَنْ بَاغِيَةٍ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الْكَافِرَ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَرَأَيْتَ إِنْ سَحَقْتُهَا وَأَذْرَيْتُهَا فِي الرِّيحِ أَيُعِيدُهَا اللَّهُ! فَنَزَلَتْ" قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ" أي من غير شي فهو قادر عي إعادتها في النشأة الثانية من شي وهو عجم الذنب. ويقال عجب الذنب بالياء." وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ" أي كيف بيدي ويعيد.
Yüce Allah'ın: { وَضَرَبَ لَنا مَثَلاً وَنَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } “Kendi yaratılışını unutarak Bize bir misal getirdi de: ‘Çürüyüp dağılmışken kemikleri kim diriltecek?’ dedi” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ } “Kendi yaratılışını unutarak Bize bir misal getirdi” buyruğu; yani kendisini cansız bir nutfeden var edip onda hayat terkip ettiğimizi unuttu, demektir. Yani onun cevabı bizzat kendisinde mevcuttur. Bundan dolayı Peygamber (aleyhisselâm): “Evet, Allah seni diriltecek ve ateşe sokacaktır” buyurmuştur. Bunda kıyasın geçerliliğine delil vardır; çünkü Allah Celvâ ve Azze dirilişi inkâr edenlere karşı ilk yaratılışı delil getirmiştir. { قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } “‘Çürüyüp dağılmışken kemikleri kim diriltecek?’ dedi” yani çürümüşken. Kemik çürüdüğünde “ramme'l-azmü fe-hüve ramîmün ve rimâmün” denilir. 'Ramîmetün' demeyip 'ramîm' demesinin sebebi, 'fâiletün' vezninden ma'dûl (dönüştürülmüş) olmasıdır. Kendi kalıbından ve vezninden dönüştürülen lafızlar i'rabından da sarf olunur; nitekim Yüce Allah'ın: { وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا } [Meryem: 28] “Annen de iffetsiz bir kadın değildi” buyruğunda 'bâğiyetün' lafzından dönüştürüldüğü için tâ hazfedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu kâfir Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Söyler misin, ben bunu ufalayıp rüzgâra savursam Allah onu tekrar diriltir mi?” dedi. Bunun üzerine şu ayet indi: { قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ } “De ki: ‘Onları ilk defa yaratan diriltecektir.’” Yani hiçbir şey yokken yaratan, ikinci yaratılışta onu bir şeyden; yani acbü'z-zenebden (kuyruk sokumu kemiğinden) yeniden yaratmaya kâdirdir. Buna yâ ile “aybü'z-zeneb” de denir. { وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ } “O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir” yani nasıl başlatacağını ve nasıl yeniden yaratacağını bilir.
الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ فِي الْعِظَامِ حَيَاةً وَأَنَّهَا تَنْجُسُ بِالْمَوْتِ. وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَبَعْضُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ الشافعي ﵁: حَيَاةَ فِيهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي" النَّحْلِ". فإن قيل: أراد بقوله" مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ" أَصْحَابَ الْعِظَامِ وَإِقَامَةُ الْمُضَافِ مَقَامَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ كَثِيرٌ فِي اللُّغَةِ، مَوْجُودٌ فِي الشَّرِيعَةِ. قُلْنَا: إِنَّمَا يَكُونُ إِذِ احْتِيجَ لِضَرُورَةٍ وَلَيْسَ ها هنا ضَرُورَةٌ تَدْعُو إِلَى هَذَا الْإِضْمَارِ، وَلَا يَفْتَقِرُ إلى هذا التقدير، إذا الْبَارِي سُبْحَانَهُ قَدْ أَخْبَرَ بِهِ وَهُوَ قَادِرٌ عَلَيْهِ وَالْحَقِيقَةُ تَشْهَدُ لَهُ، فَإِنَّ الْإِحْسَاسَ الَّذِي هُوَ عَلَامَةُ الْحَيَاةِ مَوْجُودٌ فِيهِ، قَالَهُ ابْنُ العربي.
İkincisi- Bu ayette kemiklerde hayat olduğuna ve ölümle necis olduğuna dair delil vardır. Bu, Ebû Hanîfe'nin ve Şâfiî'nin bazı ashabının görüşüdür. Şâfiî (radıyallâhu anh) ise: “Onlarda hayat yoktur” demiştir. Bu mesele daha önce en-Nahl Suresi'nde geçmişti. Şayet: { مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ } “Kemikleri kim diriltecek?” buyruğu ile kemik sahiplerini kastetmiştir; muzâfın muzâfun ileyh yerine geçmesi dilde çokça bulunur ve şeriatta da mevcuttur, denilirse; biz deriz ki: Bu ancak bir zaruret gerektiğinde olur; burada ise böyle bir gizlemeye (takdire) sevk edecek bir zaruret yoktur ve bu takdire ihtiyaç duyulmaz. Zira Yaratıcı Sübhânehu bunu haber vermiştir ve O buna kâdirdir; hakikat de buna şahittir, zira hayatın alameti olan his kemikte mevcuttur. Bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir.
[سورة يس (٣٦): الآيات ٨٠ الى ٨٣]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler 80-83]
الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (٨٠) أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَهُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨١) إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٨٢) فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٣)
{ الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (٨٠) أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَهُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨١) إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٨٢) فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٣) } “O ki, yeşil ağaçtan sizin için bir ateş kıldı da hemen siz ondan tutuşturup durmaktasınız. (80) Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kâdir değil midir? Elbette kâdirdir; O, hakkıyla yaratan, her şeyi bilendir. (81) O'nun emri, bir şeyi dilediği zaman ona sadece: ‘Ol!’ demesidir; o da hemen oluverir. (82) Her şeyin hükümranlığı elinde olan Allah yücelerden yücedir; ve ancak O'na döndürüleceksiniz. (83)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا" نَبَّهَ تَعَالَى عَلَى وَحْدَانِيِّتِهِ، وَدَلَّ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ فِي إِحْيَاءِ الْمَوْتَى بِمَا يُشَاهِدُونَهُ مِنْ إِخْرَاجِ الْمُحْرَقِ الْيَابِسِ مِنَ العود الندي الر طب. وَذَلِكَ أَنَّ الْكَافِرَ قَالَ: النُّطْفَةُ حَارَّةٌ رَطْبَةٌ بِطَبْعِ حَيَاةٍ فَخَرَجَ مِنْهَا الْحَيَاةُ، وَالْعَظْمُ بَارِدٌ يَابِسٌ بِطَبْعِ الْمَوْتِ فَكَيْفَ تَخْرُجُ مِنْهُ الْحَيَاةُ! فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا" أَيْ إِنَّ الشَّجَرَ الْأَخْضَرَ مِنَ الْمَاءِ وَالْمَاءُ بَارِدٌ رَطْبٌ ضِدُّ النَّارِ وَهُمَا لَا يَجْتَمِعَانِ، فَأَخْرَجَ اللَّهُ مِنْهُ النَّارَ، فَهُوَ الْقَادِرُ عَلَى إِخْرَاجِ الضِّدِّ مِنَ الضِّدِّ، وهو على كل شي قدير. معني بالآية
Yüce Allah'ın: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا } “O ki, sizin için yeşil ağaçtan bir ateş yarattı” buyruğuyla ilgili olarak; Yüce Allah, ıslak ve nemli yaştaki daldan yakıcı ve kuru olan [ateşi] çıkardıklarına bizzat şahit olmaları yoluyla birliğine dikkat çekmiş ve ölüleri diriltmedeki eksiksiz kudretine delil getirmiştir. Bunun sebebi şudur: Kâfir kimse şöyle demişti: “Nutfe, hayat tabiatı gereği sıcak ve nemlidir, dolayısıyla ondan hayat meydana gelir. Kemik ise ölüm tabiatı gereği soğuk ve kurudur; o halde ondan hayat nasıl çıkabilir?!” Bunun üzerine Yüce Allah: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا } “O ki, sizin için yeşil ağaçtan bir ateş yarattı” ayetini indirdi. Yani şüphesiz yeşil ağaç sudandır; su ise ateşe zıt olarak soğuk ve nemlidir ve bu ikisi bir arada bulunamaz. Allah ondan ateşi çıkarmıştır; dolayısıyla O, zıddı zıddından çıkarmaya güç yetirendir ve O her şeye hakkıyla kadirdir. Ayette kastedilen...
مَا فِي الْمَرْخِ وَالْعَفَارِ، وَهِيَ زُنَادَةُ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: فِي كُلِّ شَجَرٍ نَارٌ وَاسْتَمْجَدَ المر وَالْعَفَارُ، فَالْعَفَارُ الزَّنْدُ وَهُوَ الْأَعْلَى، وَالْمَرْخُ الزَّنْدَةُ وَهِيَ الْأَسْفَلُ، يُؤْخَذُ مِنْهُمَا غُصْنَانِ مِثْلَ الْمِسْوَاكَيْنِ يَقْطُرَانِ مَاءً فَيَحُكُّ بَعْضُهُمَا إِلَى بَعْضٍ فَتَخْرُجُ مِنْهُمَا النَّارُ. وَقَالَ:" مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ" وَلَمْ يَقُلِ الْخَضْرَاءَ وَهُوَ جَمْعٌ، لِأَنَّ رَدَّهُ إِلَى اللَّفْظِ. وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ: الشَّجَرُ الْخَضْرَاءُ، كَمَا قَالَ ﷿:" مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ" [الواقعة: ٥٣ - ٥٢]. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى مُحْتَجًّا:" أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ" أَيْ أَمْثَالَ الْمُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ. وَقَرَأَ سَلَامٌ أَبُو الْمُنْذِرِ وَيَعْقُوبُ الْحَضْرَمِيُّ:" يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مثلهم" على أنه فعل." بلى" أي إن خلق السموات والأرض أعظم من خلقهم، فالذي خلق السموات وَالْأَرْضَ يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَهُمْ." وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ" وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِاخْتِلَافٍ عَنْهُ" الْخَالِقُ". قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ" قَرَأَ الْكِسَائِيُّ" فَيَكُونَ" بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى" يَقُولَ" أَيْ إِذَا أَرَادَ خلق شي لَا يَحْتَاجُ إِلَى تَعَبٍ وَمُعَالَجَةٍ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ." فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ" نَزَّهَ نَفْسَهُ تَعَالَى عَنِ الْعَجْزِ وَالشِّرْكِ وَمَلَكُوتُ وَمَلَكُوتِي فِي كَلَامِ الْعَرَبِ بِمَعْنَى مُلْكٍ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: جَبَرُوتِي خَيْرٌ مِنْ رَحَمُوتِي. وَقَالَ سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ:" مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ" مفاتح كل شي. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ وَإِبْرَاهِيمُ التَّيْمِيُّ وَالْأَعْمَشُ" مَلَكَةُ"، وَهُوَ بِمَعْنَى مَلَكُوتٍ إِلَّا أَنَّهُ خِلَافُ الْمُصْحَفِ." وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ" أَيْ تُرَدُّونَ وَتَصِيرُونَ بَعْدَ مَمَاتِكُمْ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ وَزِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ وَأَصْحَابُ عَبْدِ اللَّهِ" يرجعون" بالياء على الخبر.
...merh ve afâr ağaçlarında olduğu gibi. Bunlar Arapların ateş tutuşturdukları ağaçlardır. Arapların: «Her ağaçta ateş vardır; merh ile afâr ise bundan fazlasıyla nasibini almıştır» sözü de bundandır. Afâr üstteki çakmak odunu, merh ise alttaki çakmak odunudur. Bunlardan misvak gibi su damlayan iki dal alınır ve birbirine sürtülür, böylece aralarından ateş çıkar. [Yüce Allah]: { مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ } “yeşil ağaçtan” buyurmuş, [şecer kelimesi cins ismi/çoğul anlamında olduğu halde] lafza itibar ettiği için 'el-hadrâ' (الْخَضْرَاءَ) dememiştir. Araplardan kimisi ise 'eş-şeceru'l-hadrâ' der; nitekim Yüce [ve Celil olan] Allah şöyle buyurmuştur: { مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ } “Zakkum ağacından... Karınları da ondan dolduracaklardır” [Vâkıa: 52-53]. Sonra Yüce Allah hüccet getirerek şöyle buyurmuştur: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kādir değil midir?” yani öldükten sonra dirilmeyi inkâr edenlerin benzerlerini. Sellâm Ebü'l-Münzir ve Ya‘kūb el-Hadramî fiil olarak { يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مثلهم } [şeklinde] okumuşlardır. { بَلى } “Evet!” yani şüphesiz göklerin ve yerin yaratılması onların yaratılmasından daha büyüktür. Gökleri ve yeri yaratan, onları yeniden diriltmeye de güç yetirir. { وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ } “O, her şeyi hakkıyla yaratan, her şeyi bilendir.” Hasan[-ı Basrî]’den gelen farklı bir rivayette { الْخَالِقُ } şeklinde okunmuştur. Yüce Allah'ın: { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir şeyi dilediği zaman O'nun emri, sadece ona 'Ol!' demektir; o da hemen oluverir” buyruğu hakkında el-Kisâî, { يَقُولَ } fiiline atıfla nasb ile { فَيَكُونَ } şeklinde okumuştur. Yani bir şeyi yaratmayı dilediğinde bir yorgunluğa ve zahmete ihtiyaç duymaz. Bu husus daha önce birçok yerde geçmişti. { فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin mülk ve tasarrufu elinde olan [Allah] her türlü eksiklikten münezzehtir” buyruğuyla Yüce Allah, Kendisini acizlikten ve ortak koşulmaktan tenzih etmiştir. Arap kelamında melekût (مَلَكُوت) ve melekûtî (مَلَكُوتِي), mülk (hükümranlık ve tasarruf) anlamındadır. Araplar: 'Ceberûtî hayrun min rahamûtî' (Bana duyulan korku ve saygı, bana duyulan acımadan daha hayırlıdır) derler. Saîd, Katâde'den { مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesini 'her şeyin anahtarları' şeklinde açıkladığını rivayet etmiştir. Talha b. Musarrif, İbrâhîm et-Teymî ve el-A‘meş { مَلَكَةُ } şeklinde okumuşlardır; bu da melekût anlamındadır, ancak Mushaf hattına muhaliftir. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve O'na döndürüleceksiniz” yani ölümünüzden sonra O'na döndürülecek ve O'na varacaksınız. Genel kıraat muhatap kipiyle 'tâ' harfiyle [türce‘ûn] şeklindedir. es-Sülemî, Zirr b. Hubeyş ve Abdullah [b. Mes‘ûd]’un arkadaşları ise haber kipiyle 'yâ' harfiyle { يرجعون } [yurce‘ûn] şeklinde okumuşlardır.