Binûn

[Zümer Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ" أَيْ ولين سَأَلْتَهُمْ يَا مُحَمَّدُ" مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ" بَيَّنَ أَنَّهُمْ مَعَ عِبَادَتِهِمُ الْأَوْثَانَ مُقِرُّونَ بِأَنَّ الْخَالِقَ هُوَ اللَّهُ، وَإِذَا كَانَ اللَّهُ هُوَ الْخَالِقُ فَكَيْفَ يُخَوِّفُونَكَ بِآلِهَتِهِمُ الَّتِي هِيَ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى، وَأَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ الذي خلقها وخلق السموات وَالْأَرْضَ." قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ" أَيْ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ بَعْدَ اعْتِرَافِهِمْ بِهَذَا" أَفَرَأَيْتُمْ" إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ" بِشِدَّةٍ وَبَلَاءٍ" هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ" يَعْنِي هَذِهِ الْأَصْنَامَ" أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ

Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ } “Andolsun onlara sorsan” yani ey Muhammed, onlara { مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan mutlaka 'Allah' derler” kavli; putlara tapmalarına rağmen yaratıcının Allah olduğunu ikrar ettiklerini açıklamaktadır. Yaratıcı Allah olduğuna göre, O'nun yarattığı ve Allah'ın elçisi olan seni -ki onları da gökleri ve yeri de yaratan O'dur- Allah'ın mahluku olan ilahlarıyla nasıl korkutabilirler? { قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ } “De ki: 'Gördünüz mü...'” yani ey Muhammed, onların bu ikrarından sonra kendilerine de ki: “Gördünüz mü, { إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ } eğer Allah bana bir zarar” yani bir sıkıntı ve bela { هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ } “dilerse, onlar O'nun bu zararını giderebilirler mi?” yani bu putlar [giderebilir mi?] { أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ } “Yahut bana bir rahmet dilerse”

نِعْمَةٍ وَرَخَاءٍ" هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ" قَالَ مُقَاتِلٌ: فَسَأَلَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ فَسَكَتُوا. وَقَالَ غَيْرُهُ: قَالُوا لَا تَدْفَعُ شَيْئًا قدره الله ولكنها تشفع. فنزلت" قل حسى وَتَرَكَ الْجَوَابَ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ يَعْنِي فَسَيَقُولُونَ لَا (أَيْ لَا تَكْشِفُ وَلَا تُمْسِكُ) فَ" قُلْ" أَنْتَ" حَسْبِيَ اللَّهُ" أَيْ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ أَيِ اعْتَمَدْتُ وَ" عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ" يَعْتَمِدُ الْمُعْتَمِدُونَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي التَّوَكُّلِ. وَقَرَأَ نافع وابن كثير والكوفون ما عدا عاصما" كاشفات ضره" بغيره تنوين. وقرا أبو عمرووشيبه وهر الْمَعْرُوفَةُ مِنْ قِرَاءَةِ الْحَسَنِ وَعَاصِمٍ" هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ"." مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ" بِالتَّنْوِينِ عَلَى الْأَصْلِ وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ وَأَبِي حَاتِمٍ، لِأَنَّهُ اسْمُ فَاعِلٍ فِي مَعْنَى الِاسْتِقْبَالِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ التَّنْوِينُ أَجْوَدَ. قَالَ الشَّاعِرُ:

yani bir nimet ve bolluk [dilerse], { هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ } “onlar O'nun bu rahmetini tutabilirler mi?” Mukâtil dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara sordu, onlar da sustular. Başkası ise şöyle dedi: “Allah'ın takdir ettiği hiçbir şeyi savamazlar, fakat şefaat ederler” dediler. Bunun üzerine { قُلْ حَسْبِيَ } “De ki: 'Allah bana yeter'” ayeti indi. Sözün ona delalet etmesinden dolayı cevap zikredilmedi; yani onlar 'hayır' (yani ne giderirler ne de tutarlar) diyecekler. O halde sen { قُلْ } “De ki:” { حَسْبِيَ اللَّهُ } “Allah bana yeter!” Yani O'na tevekkül ettim, dayandım; { عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ } “Tevekkül edenler yalnız O'na tevekkül ederler” yani dayananlar O'na dayanırlar. Tevekkül konusundaki açıklama daha önce geçmişti. Nâfi', İbn Kesîr ve Âsım hariç Kûfeliler tenvinsiz olarak { كاشِفاتُ ضُرِّهِ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr, Şeybe ve Hasan ile Âsım'dan bilinen meşhur kıraat ise { هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتٌ ضُرَّهُ } ve { مُمْسِكَاتٌ رَحْمَتَهُ } şeklinde asıl üzere tenvinlidir. Bu, Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim'in de tercihidir; çünkü gelecek zaman anlamında ismi faildir. Durum böyle olunca tenvinli olması daha fasihtir. Şair şöyle demiştir:

الضَّارِبُونَ عميرا عن بيوتهم ... وبالليل يَوْمَ عُمَيْرٌ ظَالِمٌ عَادِي

Umayr'ı evlerinden sürüp vuranlar... / Geceleyin, Umayr'ın zalim ve haddi aştığı günde.

. وَلَوْ كَانَ مَاضِيًا لَمْ يَجُزْ فِيهِ التَّنْوِينُ، وَحَذْفُ التَّنْوِينِ عَلَى التحقيق فإذا حذفت التنوين لي يَبْقَ بَيْنَ الِاسْمَيْنِ حَاجِزٌ فَخَفَضْتَ الثَّانِي بِالْإِضَافَةِ. وَحَذْفُ التَّنْوِينِ كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَوْجُودٌ حَسَنٌ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ" وقال:" إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ" قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَمِثْلُ ذَلِكَ" غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ" وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

Eğer geçmiş zaman olsaydı onda tenvin caiz olmazdı. Tenvinin hazfi tahfif (hafifletme) içindir; tenvini hazfettiğinde iki isim arasında engel kalmaz, sen de ikinciyi izafet ile kesreli yaparsın. Tenvinin hazfi Arap kelamında çokça bulunan güzel bir kullanımdır. Allah Teâlâ: { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık” buyurmuş ve: { إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ } “Şüphesiz biz deveyi göndereniz” buyurmuştur. Sîbeveyh dedi ki: { غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ } “Avı helal saymaksızın” kavli de böyledir. Sîbeveyh şu beyti inşad etmiştir:

هَلْ أَنْتَ بَاعِثُ دِينَارٍ لحاجتنا ... واو عَبْدِ رَبٍّ أَخَا عَوْنِ بْنِ مِخْرَاقِ

İhtiyacımız için Dinar'ı mı gönderirsin... / Yoksa Avn b. Mihrâk'ın kardeşi Abdrabb'ı mı?

وَقَالَ النابغة:

en-Nâbiğa da şöyle demiştir:

أحكم كحكم فتاه الحي إذ نظرات ... وإلى حَمَامٍ شَرَاعٍ وَارِدِ الثَّمَدِ

Hükmet, o kabile kızının hükmettiği gibi; hani baktığında... / Ağaca konmuş, az suya konmakta olan güvercinlere.

مَعْنَاهُ وَارِدٍ الثَّمَدَ فَحُذِفَ التَّنْوِينُ، مِثْلَ" كاشِفاتُ ضُرِّهِ." قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ" أي مَكَانَتِي أَيْ عَلَى جِهَتِي الَّتِي تَمَكَّنَتْ عِنْدِي" فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ." وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ بِالْجَمْعِ" مَكَانَاتِكُمْ". وقد مضى في" الأنعام."

Bunun anlamı, [aslında] “suya inen (vâridin es-semede / وَارِدٍ الثَّمَدَ)” şeklinde olup tıpkı { كاشِفاتُ ضُرِّهِ } “O'nun [verdiği] zararı giderenler” ifadesinde olduğu gibi tenvin hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Yüce Allah'ın: { قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ } “De ki: Ey kavmim! Elinizden gelen durum üzere amel edin; şüphesiz ben de amel etmekteyim” buyruğu; yani benim durumuma göre, katımda yerleşik ve sabit olan yol üzere [amel etmekteyim], { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Artık ileride bileceksiniz!” demektir. Ebû Bekr ise çoğul olarak “mekânâtiküm (مَكَانَاتِكُمْ)” şeklinde okumuştur. Bu husus daha önce el-En'âm [Suresi'nde] geçmişti.

" مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ" أَيْ يُهِينُهُ وَيُذِلُّهُ أَيْ فِي الدُّنْيَا وَذَلِكَ بِالْجُوعِ وَالسَّيْفِ." وَيَحِلُّ عَلَيْهِ" أي في الآخرة" عَذابٌ مُقِيمٌ." قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ" تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُسْتَوْفًى في غير موضع.

{ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ } “Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini” yani dünyada açlık ve kılıçla onu küçük düşürüp zelil kılacağını, { وَيَحِلُّ عَلَيْهِ } “ve üzerine ineceğini” yani ahirette, { عَذابٌ مُقِيمٌ } “sürekli bir azabın!” Yüce Allah'ın: { إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “Şüphesiz biz bu Kitabı insanlar için hak olarak sana indirdik. Artık kim doğru yolu seçerse kendi nefsi lehinedir; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Sen onların üzerinde bir vekil değilsin” kavline dair açıklamalar başka yerlerde etraflıca geçmişti.

[سورة الزمر (٣٩): آية ٤٢]

[Zümer Suresi (39): Âyet 42]

اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢)

{ اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢) } “Allah, ölümleri anında nefisleri alır; ölmeyenleri de uykularında. Artık hakkında ölüm hükmettiğini tutar, diğerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir. Şüphesiz bunda, düşünen bir topluluk için elbette ayetler vardır. (42)”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها" أَيْ يَقْبِضُهَا عِنْدَ فَنَاءِ آجَالِهَا" وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها" اخْتُلِفَ فِيهِ. فَقِيلَ: يَقْبِضُهَا عَنِ التَّصَرُّفِ مَعَ بَقَاءِ أَرْوَاحِهَا فِي أَجْسَادِهَا" فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى " وَهِيَ النَّائِمَةُ فَيُطْلِقُهَا بِالتَّصَرُّفِ إِلَى أَجَلِ مَوْتِهَا، قَالَ ابْنُ عِيسَى. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى وَيَقْبِضُ الَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا عِنْدَ انْقِضَاءِ أَجَلِهَا. قَالَ: وَقَدْ يَكُونُ تَوَفِّيهَا نَوْمَهَا، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ عَلَى هَذَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ وَفَاتُهَا نَوْمُهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ أَرْوَاحَ الْأَحْيَاءِ وَالْأَمْوَاتِ تَلْتَقِي فِي الْمَنَامِ فَتَتَعَارَفُ مَا شَاءَ اللَّهُ مِنْهَا، فَإِذَا أَرَادَ جَمِيعُهَا الرُّجُوعَ إِلَى الْأَجْسَادِ أَمْسَكَ اللَّهُ أَرْوَاحَ الْأَمْوَاتِ عِنْدَهُ، وَأَرْسَلَ أَرْوَاحَ الْأَحْيَاءِ إِلَى أَجْسَادِهَا. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنَّ اللَّهَ يَقْبِضُ أَرْوَاحَ الْأَمْوَاتِ إِذَا مَاتُوا، وَأَرْوَاحَ الْأَحْيَاءِ إِذَا نَامُوا، فَتَتَعَارَفُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ تَتَعَارَفَ" فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى " أَيْ يُعِيدُهَا. قَالَ عَلِيٌّ ﵁: فَمَا رَأَتْهُ نَفْسُ النَّائِمِ وَهِيَ فِي السَّمَاءِ قَبْلَ إِرْسَالِهَا إِلَى جَسَدِهَا فَهِيَ الرُّؤْيَا الصَّادِقَةُ، وَمَا رَأَتْهُ بَعْدَ إِرْسَالِهَا وَقَبْلَ اسْتِقْرَارِهَا فِي جَسَدِهَا تُلْقِيهَا الشَّيَاطِينُ، وَتُخَيِّلُ إِلَيْهَا الْأَبَاطِيلَ فَهِيَ الرؤيا الكاذبة.

Bu [ayette] dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها } “Allah, ölümleri anında nefisleri alır” buyruğu, yani ecelleri sona erdiğinde onları kabzeder demektir. { وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها } “ölmeyenleri de uykularında [alır]” [kısmı hakkında] ise ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: Ruhları bedenlerinde kalmakla birlikte onları tasarrufta bulunmaktan alıkoyar (kabzeder). { فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى } “Artık hakkında ölüm hükmettiğini tutar, diğerini ise salıverir”; bu da uyuyan [nefis]tir, ölüm eceli gelinceye kadar tasarruf etmesi için onu serbest bırakır. Bunu İbn Îsâ söylemiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Mana, 'eceli sona erdiğinde ölmeyen [nefsi] uykusunda kabzeder' şeklindedir. O şöyle demiştir: Bazen nefislerin vefatı (alınması) onların uykusu olabilir; buna göre takdir 'ölmeyenin vefatı ise onun uykusudur' şeklinde olur. İbn Abbâs ve diğer müfessirler şöyle demiştir: Dirilerin ve ölülerin ruhları uykuda karşılaşır ve Allah'ın dilediği kadar birbirleriyle tanışırlar. Hepsi bedenlere dönmek istediğinde Allah ölülerin ruhlarını Kendi katında tutar, dirilerin ruhlarını ise bedenlerine gönderir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Şüphesiz Allah öldüklerinde ölülerin ruhlarını, uyuduklarında da dirilerin ruhlarını kabzeder; Allah'ın tanışmalarını dilediği kadar birbirleriyle tanışırlar. { فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى } “Artık hakkında ölüm hükmettiğini tutar, diğerini ise salıverir” yani geri gönderir. Ali (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: Uyuyanın nefsinin bedenine gönderilmeden önce semadayken gördüğü şeyler sadık (doğru) rüyadır. Bedenine gönderildikten sonra ve bedenine yerleşmeden önce gördüklerini ise şeytanlar telkin eder ve ona batıl şeyleri hayal ettirir; işte bunlar yalan rüyadır.

وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: النَّوْمُ وَفَاةٌ وَالْمَوْتُ وَفَاةٌ. وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" كَمَا تَنَامُونَ فَكَذَلِكَ تَمُوتُونَ وَكَمَا تُوقَظُونَ فَكَذَلِكَ تُبْعَثُونَ." وَقَالَ عُمَرُ: النَّوْمُ أَخُو الْمَوْتِ. وَرُوِيَ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيَنَامُ أَهْلُ الْجَنَّةِ؟ قَالَ:" لَا النَّوْمُ أَخُو الْمَوْتِ وَالْجَنَّةُ لَا مَوْتَ فِيهَا" خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" فِي ابْنِ آدَمَ نَفْسٌ وَرُوحٌ بَيْنَهُمَا مِثْلُ شُعَاعِ الشَّمْسِ، فَالنَّفْسُ الَّتِي بِهَا الْعَقْلُ وَالتَّمْيِيزُ، وَالرُّوحُ الَّتِي بِهَا النَّفَسُ وَالتَّحْرِيكُ، فَإِذَا نَامَ الْعَبْدُ قَبَضَ اللَّهُ نَفْسَهُ وَلَمْ يَقْبِضْ رُوحَهُ." وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ الْأَنْبَارِيِّ وَالزَّجَّاجِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ: وَفِي هَذَا بُعْدٌ إِذِ الْمَفْهُومُ من الآية أن النفس المقبوضة في الحالين شي وَاحِدٌ، وَلِهَذَا قَالَ:" فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى" فَإِذًا يَقْبِضُ اللَّهُ الرُّوحَ فِي حَالَيْنِ فِي حَالَةِ النَّوْمِ وَحَالَةِ الْمَوْتِ، فَمَا قَبَضَهُ فِي حَالِ النَّوْمِ فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ يَغْمُرُهُ بِمَا يَحْبِسُهُ عَنِ التصرف فكأنه شي مَقْبُوضٌ، وَمَا قَبَضَهُ فِي حَالِ الْمَوْتِ فَهُوَ يُمْسِكُهُ وَلَا يُرْسِلُهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقَوْلُهُ:" وَيُرْسِلُ الْأُخْرى " أَيْ يُزِيلُ الْحَابِسَ عَنْهُ فَيَعُودُ كَمَا كَانَ. فَتَوَفِّي الْأَنْفُسِ فِي حَالِ النَّوْمِ بِإِزَالَةِ الْحِسِّ وَخَلْقِ الْغَفْلَةِ وَالْآفَةِ فِي مَحَلِّ الْإِدْرَاكِ. وَتَوَفِّيهَا فِي حَالَةِ الْمَوْتِ بِخَلْقِ الْمَوْتِ وَإِزَالَةِ الْحِسِّ بِالْكُلِّيَّةِ." فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ" بِأَلَّا يَخْلُقُ فِيهَا الْإِدْرَاكَ كَيْفَ وَقَدْ خَلَقَ فِيهَا الْمَوْتَ؟ " وَيُرْسِلُ الْأُخْرى " بِأَنْ يُعِيدَ إِلَيْهَا الْإِحْسَاسَ. الثَّانِيَةُ- وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ فِي النَّفْسِ وَالرُّوحِ، هَلْ هُمَا شي وَاحِدٌ أَوْ شَيْئَانِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا. وَالْأَظْهَرُ أنهما شي وَاحِدٌ، وَهُوَ الَّذِي تَدُلُّ عَلَيْهِ الْآثَارُ الصِّحَاحُ عَلَى مَا نَذْكُرُهُ فِي هَذَا الْبَابِ. مِنْ ذَلِكَ حَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى أَبِي سَلَمَةَ وَقَدْ شُقَّ بَصَرُهُ فَأَغْمَضَهُ، ثُمَّ قَالَ:" إِنَّ الرُّوحَ إِذَا قُبِضَ تَبِعَهُ الْبَصَرُ" وَحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَلَمْ تَرَوُا الْإِنْسَانَ إِذَا مَاتَ شَخَصَ بَصَرُهُ" قَالَ:" فَذَلِكَ حِينَ يَتْبَعُ بَصَرُهُ نَفْسَهُ" خَرَّجَهُمَا مُسْلِمٌ. وَعَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:

İbn Zeyd dedi ki: Uyku bir vefattır (almadır), ölüm de bir vefattır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Nasıl uyuyorsanız öylece ölürsünüz ve nasıl uyandırılıyorsanız öylece diriltilirsiniz.» Ömer: “Uyku, ölümün kardeşidir” demiştir. Câbir b. Abdullah'ın hadisinden merfû olarak şöyle rivayet edilmiştir: “Ey Allah'ın Resûlü, cennet ehli uyur mu?” denildi. O da: «Hayır, uyku ölümün kardeşidir; cennette ise ölüm yoktur.» buyurdu. Bunu ed-Dârekutnî tahric etmiştir. İbn Abbâs da şöyle demiştir: “Âdemoğlunda, aralarında güneş ışını gibi [bir bağ] bulunan bir nefis ve bir ruh vardır. Nefis, akıl ve temyizin (ayırt etmenin) kendisiyle olduğu şeydir; ruh ise soluk alıp vermenin ve hareketin kendisiyle olduğu şeydir. Kul uyuduğunda Allah onun nefsini kabzeder, ruhunu ise kabzetmez.” Bu, İbnü'l-Enbârî ve ez-Zeccâc'ın görüşüdür. Ebû Nasr el-Kuşeyrî ise şöyle demiştir: “Bunda bir uzaklık (isabetsizlik) vardır. Çünkü ayetten anlaşılan, her iki durumda da kabzedilen nefsin tek bir şey olduğudur. Nitekim bundan dolayı Yüce Allah: { فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Artık hakkında ölüm hükmettiğini tutar, diğerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir” buyurmuştur. O hâlde Allah ruhu iki durumda kabzeder: Uyku hâlinde ve ölüm hâlinde. Uyku hâlinde kabzettiğine gelince; bunun anlamı, onu tasarruftan (hareketten) alıkoyan bir şeyle bürümesidir; böylece o kabzedilmiş gibi olur. Ölüm hâlinde kabzettiğini ise tutar ve kıyamet gününe kadar salıvermez. Yüce Allah'ın: { وَيُرْسِلُ الْأُخْرى } “diğerini ise salıverir” kavli ise, [ruhun] üzerindeki engelleyiciyi kaldırması, böylece [ruhun] önceki hâline dönmesi demektir. Dolayısıyla nefislerin uyku hâlindeki vefatı (alınması); duyunun giderilmesi, idrak mahallinde gaflet ve afetin yaratılmasıyladır. Ölüm hâlindeki vefatı ise ölümün yaratılması ve duyunun bütünüyle giderilmesiyledir. { فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ } “Artık hakkında ölüm hükmettiğini tutar” yani onda idraki yaratmaz; nitekim onda ölümü yaratmışken [bu idrak] nasıl olsun? { وَيُرْسِلُ الْأُخْرى } “diğerini ise salıverir” yani ona duyusunu geri iade eder.” İkincisi: İnsanlar bu ayetten hareketle, zikrettiğimiz üzere nefis ile ruhun tek bir şey mi yoksa iki ayrı şey mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. En zahir (kuvvetli) olanı, her ikisinin tek bir şey olduğudur. Bu bâbda zikredeceğimiz üzere sahih rivayetlerin delalet ettiği de budur. Bunlardan biri Ümmü Seleme'nin hadisidir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, gözü dikilmiş olan Ebû Seleme'nin yanına girdi ve gözünü kapattı. Sonra şöyle buyurdu: «Ruh kabzedildiğinde göz onu takip eder.» Ebû Hureyre'den de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «İnsan öldüğü zaman gözünün dikildiğini görmez misiniz?» [Resûlullah] devamla: «İşte o, gözünün nefsini takip ettiği andır.» buyurdu. Her iki hadisi de Müslim tahric etmiştir. Yine ondan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

" تَحْضُرُ الْمَلَائِكَةُ فَإِذَا كَانَ الرَّجُلُ صَالِحًا قَالُوا اخْرُجِي أَيَّتُهَا النَّفْسُ الطَّيِّبَةُ كَانَتْ فِي الْجَسَدِ الطَّيِّبِ اخْرُجِي حَمِيدَةً وَأَبْشِرِي بِرَوْحٍ وَرَيْحَانٍ وَرَبٍّ رَاضٍ غَيْرِ غَضْبَانَ فَلَا يَزَالُ يُقَالُ لَهَا ذَلِكَ حَتَّى تَخْرُجَ ثُمَّ يُعْرَجُ بِهَا إِلَى السَّمَاءِ" وَذَكَرَ الْحَدِيثَ وَإِسْنَادُهُ صَحِيحٌ خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي" التَّذْكِرَةِ." وَفِي صَحِيحِ، مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ:" إِذَا خَرَجَتْ رُوحُ الْمُؤْمِنِ تَلَقَّاهَا" مَلَكَانِ يَصْعَدَانِ بِهَا." وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقَالَ بِلَالٌ فِي حَدِيثِ الْوَادِي: أَخَذَ بِنَفْسِي يَا رَسُولَ اللَّهِ الَّذِي أَخَذَ بِنَفْسِكَ. وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُقَابِلًا لَهُ فِي حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي حَدِيثِ الْوَادِي:" يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ قَبَضَ أَرْوَاحَنَا وَلَوْ شَاءَ رَدَّهَا إِلَيْنَا فِي حِينٍ غَيْرِ هَذَا." الثَّالِثَةُ- وَالصَّحِيحُ فِيهِ أَنَّهُ جِسْمٌ لَطِيفٌ مُشَابِكٌ لِلْأَجْسَامِ الْمَحْسُوسَةِ، يُجْذَبُ وَيُخْرَجُ وَفِي أَكْفَانِهِ يُلَفُّ وَيُدْرَجُ، وَبِهِ إِلَى السَّمَاءِ يُعْرَجُ، لَا يَمُوتُ وَلَا يَفْنَى، وَهُوَ مِمَّا لَهُ أَوَّلُ وَلَيْسَ لَهُ آخِرُ، وَهُوَ بِعَيْنَيْنِ وَيَدَيْنِ، وَأَنَّهُ ذُو رِيحٍ طَيِّبَةٍ وَخَبِيثَةٍ، كَمَا فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَهَذِهِ صِفَةُ الْأَجْسَامِ لَا صِفَةُ الْأَعْرَاضِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا الْأَخْبَارَ بِهَذَا كُلِّهِ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ بِأَحْوَالِ الْمَوْتَى وَأُمُورِ الْآخِرَةِ." وقال تعالى:" فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ" [الواقعة: ٨٣] يَعْنِي النَّفْسَ إِلَى خُرُوجِهَا مِنَ الْجَسَدِ، وَهَذِهِ صِفَةُ الْجِسْمِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- خَرَّجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" إِذَا أَوَى أَحَدُكُمْ إِلَى فِرَاشِهِ فَلْيَأْخُذْ دَاخِلَةَ إِزَارِهِ فَلْيَنْفُضْ بِهَا فِرَاشَهُ وَلِيُسَمِّ اللَّهَ فَإِنَّهُ لَا يعلم ما خلفه بعد عَلَى فِرَاشِهِ فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَضْطَجِعَ فَلْيَضْطَجِعْ عَلَى شِقِّهِ الْأَيْمَنِ وَلْيَقُلْ سُبْحَانَكَ رَبِّي وَضَعْتُ جَنْبِي وَبِكَ أَرْفَعُهُ إِنْ أَمْسَكْتَ نَفْسِي فَاغْفِرْ لَهَا." وَقَالَ الْبُخَارِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَالتِّرْمِذِيُّ:" فَارْحَمْهَا" بَدَلَ" فَاغْفِرْ لَهَا" وَإِنْ أَرْسَلْتَهَا فَاحْفَظْهَا بِمَا تَحْفَظُ بِهِ عِبَادَكَ الصَّالِحِينَ" زَادَ التِّرْمِذِيُّ" وَإِذَا اسْتَيْقَظَ فَلْيَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَافَانِي فِي جَسَدِي وَرَدَّ عَلَيَّ رُوحِي وَأَذِنَ لِي بِذِكْرِهِ." وَخَرَّجَ الْبُخَارِيُّ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا أَخَذَ مَضْجَعَهُ مِنَ اللَّيْلِ وَضَعَ يَدَهُ تَحْتَ خَدِّهِ، ثُمَّ يَقُولُ:" اللَّهُمَّ بِاسْمِكَ أَمُوتُ وَأَحْيَا" وَإِذَا اسْتَيْقَظَ قَالَ:" الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَحْيَانَا بَعْدَ مَا أَمَاتَنَا وَإِلَيْهِ النُّشُورُ."

“Melekler hazır bulunur; eğer kişi salih ise: 'Ey temiz bedende bulunan güzel nefis! Övülmüş olarak çık ve rahatlık, güzel rızık ile gazaplı olmayan razı bir Rab ile müjdelen!' derler. Çıkıncaya kadar ona böyle denilmeye devam eder, sonra onunla semaya yükselirler.” Hadisi zikretti; isnadı sahihtir ve İbn Mâce rivayet etmiştir. Biz bunu et-Tezkire'de zikretmiştik. Sahih-i Müslim'de Ebû Hureyre'den rivayetle şöyle demiştir: “Müminin ruhu çıktığında onu iki melek karşılar, onunla birlikte yükselirler...” Hadisi zikretti. Vadi hadisinde Bilâl: “Ey Allah'ın Resulü! Senin nefsini alan, benim de nefsimi aldı” demiştir. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de vadi hadisindeki Zeyd b. Eslem rivayetinde buna karşılık şöyle buyurmuştur: “Ey insanlar! Allah bizim ruhlarımızı kabzetti; dileseydi onları bundan başka bir vakitte bize geri verirdi.” Üçüncüsü: Bu hususta sahih olan; onun hissedilen cisimlerle iç içe geçmiş lâtif bir cisim olduğudur. Çekilip çıkarılır, kefenlerine sarılıp dürülür, onunla semaya yükseltilir, ölmez ve yok olmaz; başlangıcı olan fakat sonu olmayan şeylerdendir. İki gözü ve iki eli vardır, güzel ve pis bir kokusu vardır; nitekim Ebû Hureyre hadisinde böyledir. Bunlar arazların değil cisimlerin sıfatıdır. Bütün bu haberleri “et-Tezkire bi-Ahvâli'l-Mevtâ ve Umûri'l-Âhire” adlı kitabımızda zikrettik. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } “Hele o can boğaza dayandığı zaman” [Vâkıa: 83]; yani bedenden çıkıncaya kadarki nefsi kastetmektedir ve bu da cismin sıfatıdır. En doğrusunu Allah bilir. Dördüncüsü: Buhârî ve Müslim, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Biriniz yatağına girdiğinde izârının iç kısmını alsın ve onunla yatağını sirkelesin, Allah'ın adını ansın; çünkü kendisinden sonra yatağına neyin girdiğini bilemez. Uzanmak istediği zaman sağ yanı üzerine uzansın ve şöyle desin: 'Rabbim, senin adınla yanımı koydum ve seninle onu kaldırırım. Eğer nefsimi tutarsan onu bağışla.'” Buhârî, İbn Mâce ve Tirmizî ise 'onu bağışla' yerine “ona merhamet et; eğer onu salıverirsen salih kullarını koruduğun şeyle onu da koru” şeklinde rivayet etmişlerdir. Tirmizî şu ziyadeyi yapmıştır: “Uyandığı zaman ise şöyle desin: 'Bedenime afiyet veren, ruhumu bana geri döndüren ve kendisini zikretmeme izin veren Allah'a hamdolsun.'” Buhârî, Huzeyfe'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) gece yatağına yattığı zaman elini yanağının altına koyar, sonra şöyle derdi: “Allah'ım! Senin isminle ölür ve yaşarım.” Uyandığı zaman ise şöyle derdi: “Bizi öldürdükten sonra dirilten Allah'a hamdolsun; dönüş yalnız O'nadır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ" هَذِهِ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ عَلَى أَنَّهُ مُسَمَّى الْفَاعِلِ" الْمَوْتَ" نَصْبًا، أَيْ قَضَى اللَّهُ عَلَيْهَا وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبِي عُبَيْدٍ، لِقَوْلِهِ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ:" اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ" فَهُوَ يَقْضِي عَلَيْهَا. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" قُضِيَ عَلَيْهَا الْمَوْتُ" عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. النَّحَّاسُ: وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ غَيْرَ أَنَّ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى أَبْيَنُ وَأَشْبَهُ بِنَسَقِ الْكَلَامِ، لِأَنَّهُمْ قد أجمعوا على" ويرسل،" ولم يقرءوا" وَيُرْسَلُ،". وَفِي الْآيَةِ تَنْبِيهٌ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَتِهِ وَانْفِرَادِهِ بِالْأُلُوهِيَّةِ، وَأَنَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ، وَيُحْيِي وَيُمِيتُ، لَا يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ سِوَاهُ." إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ" يَعْنِي فِي قَبْضِ اللَّهِ نَفْسَ الْمَيِّتِ وَالنَّائِمِ، وَإِرْسَالِهِ نَفْسَ النَّائِمِ وَحَبْسِهِ نَفْسَ الْمَيِّتِ" لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ." وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ سَمِعْتُ مُعْتَمِرًا يَقُولُ: رُوحُ الْإِنْسَانِ مِثْلُ كُبَّةِ الْغَزْلِ، فَتُرْسَلُ الرُّوحُ، فَيَمْضِي ثُمَّ تَمْضِي ثُمَّ تُطْوَى فَتَجِيءُ فَتَدْخُلُ، فَمَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ يُرْسَلُ مِنَ الروح شي فِي حَالِ النَّوْمِ وَمُعْظَمُهَا فِي الْبَدَنِ مُتَّصِلٌ بِمَا يَخْرُجُ مِنْهَا اتِّصَالًا خَفِيًّا، فَإِذَا اسْتَيْقَظَ الْمَرْءُ جَذَبَ مُعْظَمُ رُوحِهِ مَا انْبَسَطَ مِنْهَا فعاد. وقيل غير هذا، وفي التنزيل:" وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي" [الإسراء: ٨٥] أَيْ لَا يَعْلَمُ حَقِيقَتَهُ إِلَّا اللَّهُ. وَقَدْ تقدم في [سبحان].

Yüce Allah'ın: { فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ } “Artık hakkında ölüm hükmettiğini tutar” kavli; cumhurun kıraati olup faili zikredilmiş fiil (müsemmâ'l-fâil) olarak { الْمَوْتَ } nasb iledir; yani 'Allah onun aleyhine hükmetti' demektir. Ayetin başındaki: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ } “Allah, nefisleri alır” kavlinden dolayı bu, Ebû Hâtim ve Ebû Ubeyd'in tercihidir; yani O onun aleyhine hükmetmektedir. el-A'meş, Yahyâ b. Vessâb, Hamza ve el-Kisâî meçhul fiil (mâ lem yusemme fâiluh) olarak { قُضِيَ عَلَيْهَا الْمَوْتُ } şeklinde okumuşlardır. en-Nehhâs dedi ki: Mana birdir; ancak ilk kıraat daha açıktır ve sözün akışına daha uygundur. Çünkü onlar { وَيُرْسِلُ } üzerinde icma etmişler, { وَيُرْسَلُ } şeklinde okumamışlardır. Ayette O'nun yüce kudretine, uluhiyette tek oluşuna, dilediğini yaptığına, dirilttiğine ve öldürdüğüne, O'ndan başkasının buna güç yetiremeyeceğine bir dikkat çekme vardır. { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ } “Şüphesiz bunda elbette ayetler vardır” yani Allah'ın ölünün ve uyuyanın nefsini kabzetmesinde, uyuyanın nefsini salıverip ölünün nefsini tutmasında [ayetler vardır], { لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “düşünen bir topluluk için.” el-Asmaî dedi ki: Mu'temir'in şöyle dediğini işittim: İnsanın ruhu iplik yumağı gibidir; ruh salıverilir, gider sonra gider, sonra sarılır gelir ve girer. Ayetin manası şudur: Uyku halinde ruhtan bir parça salıverilir, onun büyük kısmı ise bedende olup bedenden çıkan kısımla gizli bir bağ ile bağlantılıdır. Kişi uyandığı zaman ruhunun büyük kısmı uzanan parçayı çeker ve geri döner. Bundan başka açıklamalar da yapılmıştır. Kur'an'da: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “Sana ruhtan sorarlar. De ki: 'Ruh Rabbimin emrindendir'” [İsrâ: 85] buyrulmaktadır; yani onun hakikatini ancak Allah bilir. Bu da İsrâ Suresi'nde geçmişti.

[سورة الزمر (٣٩): الآيات ٤٣ الى ٤٥]

[Zümer Suresi (39): Âyetler 43-45]

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤) وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥)

{ أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤) وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥) } “Yoksa onlar Allah'tan başka şefaatçiler mi edindiler? De ki: 'Onlar hiçbir şeye malik olmasalar ve akıl da erdiremeseler mi?' (43) De ki: 'Şefaat bütünüyle Allah'ındır. Göklerin ve yerin mülkü O'nundur. Sonra yalnız O'na döndürüleceksiniz.' (44) Allah bir olarak anıldığı zaman, ahirete inanmayanların kalpleri daralır. O'ndan başkaları anıldığı zaman ise hemen yüzleri gülüverir. (45)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ" أَيْ بَلِ اتَّخَذُوا يَعْنِي الْأَصْنَامَ وَفِي الْكَلَامِ مَا يَتَضَمَّنُ لَمْ، أَيْ" إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ" لَمْ يَتَفَكَّرُوا وَلَكِنَّهُمُ اتَّخَذُوا آلِهَتَهُمْ شُفَعَاءَ." قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً" أَيْ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ أَتَتَّخِذُونَهُمْ شُفَعَاءَ وإن كانوا

Yüce Allah'ın: { أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ } “Yoksa onlar Allah'tan başka şefaatçiler mi edindiler?” buyruğu; bilakis edindiler, yani putları [şefaatçi edindiler] demektir. Sözün gelişinde [olumsuzluk bildiren] “lem” (لم) edatının anlamını içeren bir takdir vardır; yani { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için ibretler vardır” [ayetine rağmen] onlar düşünmediler, aksine ilahlarını şefaatçiler edindiler. { قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً } “De ki: 'Hiçbir şeye malik olmasalar da mı?'” buyruğu ise; [Ey Muhammed!] Onlara de ki: Onlar...

لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا مِنَ الشَّفَاعَةِ" وَلَا يَعْقِلُونَ" لِأَنَّهَا جَمَادَاتٌ. وَهَذَا اسْتِفْهَامُ إِنْكَارٍ." قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً" نَصٌّ فِي أَنَّ الشَّفَاعَةَ لِلَّهِ وَحْدَهُ كَمَا قَالَ:" مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ" [البقرة: ٢٥٥] فَلَا شَافِعَ إِلَّا مِنْ شَفَاعَتِهِ" وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى " [الأنبياء: ٢٨]." جَمِيعاً" نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ. فَإِنْ قِيلَ:" جَمِيعًا" إِنَّمَا يَكُونُ لِلِاثْنَيْنِ فَصَاعِدًا وَالشَّفَاعَةُ وَاحِدَةٌ. فَالْجَوَابُ أَنَّ الشَّفَاعَةَ مَصْدَرٌ وَالْمَصْدَرُ يُؤَدِّي عَنِ الِاثْنَيْنِ والجميع" لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ" قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ" نَصْبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ عِنْدَ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ، وَعَلَى الْحَالِ عِنْدَ يُونُسَ." اشْمَأَزَّتْ" قَالَ الْمُبَرِّدُ انْقَبَضَتْ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: نَفَرَتْ وَاسْتَكْبَرَتْ وَكَفَرَتْ وَتَعَصَّتْ. وَقَالَ الْمُؤَرِّجُ أَنْكَرَتْ. وَأَصْلُ الِاشْمِئْزَازِ النُّفُورُ وَالِازْوِرَارُ. قَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:

şefaatten hiçbir şeye güç yetiremeseler ve { وَلا يَعْقِلُونَ } “akıl da erdiremeseler mi?” Çünkü onlar cansız varlıklardır. Bu, inkâri bir istifhamdır (reddedici bir sorudur). { قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً } “De ki: 'Şefaat bütünüyle Allah'ındır'” ifadesi, { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir?” [Bakara: 255] buyurduğu gibi, şefaatin yalnızca Allah'a ait olduğuna dair açık bir nastır. Dolayısıyla O'nun şefaati olmadan hiçbir şefaatçi yoktur; { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “Onlar O'nun razı olduğundan başkasına şefaat edemezler” [Enbiyâ: 28]. { جَمِيعاً } hal olarak mansubdur. Şayet: 'Cemîan kelimesi ancak iki ve daha fazlası için kullanılır, şefaat ise tekildir' denilirse; cevap şudur: Şefaat bir mastardır ve mastar iki ve daha fazla çoğulu da ifade eder. { لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur. Sonra yalnız O'na döndürüleceksiniz.” Yüce Allah'ın: { وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ } “Allah bir olarak anıldığı zaman” kavli, Halîl ve Sîbeveyh'e göre mef'ûl-i mutlak (mastar), Yûnus'a göre ise hâl olarak mansubdur. { اشْمَأَزَّتْ } “daralır” kelimesi hakkında el-Müberred: 'Büzüldü, daraldı' demiştir. Bu, İbn Abbâs ve Mücâhid'in de görüşüdür. Katâde: 'Nefret etti, büyüklük tasladı, inkâr etti ve başkaldırdı' demiştir. el-Müerric ise: 'İnkâr etti' demiştir. İşmi'zâz (اشمئزاز) kelimesinin aslı, nefret edip kaçınmak ve yüz çevirmektir. Amr b. Külsûm şöyle demiştir:

إِذَا عَضَّ الثِّقَافُ بِهَا اشْمَأَزَّتْ ... وَوَلَّتْهُمْ عَشَوْزَنَةً زَبُونَا

Doğrultucu alet onu sıktığında nefret edip bükülür... / Ve onlara sert ve inatçı bir mızrak ucu yöneltir.

وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: اشْمَأَزَّ الرَّجُلُ ذُعِرَ مِنَ الْفَزَعِ وَهُوَ الْمَذْعُورُ. وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ إِذَا قِيلَ لَهُمْ" لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ" نَفَرُوا وَكَفَرُوا." وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ" يَعْنِي الْأَوْثَانَ حِينَ أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أَمْنِيَّةِ النَّبِيِّ ﷺ عِنْدَ قِرَاءَتِهِ سُورَةَ [النَّجْمِ] تِلْكَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَى وَإِنَّ شَفَاعَتَهُمْ تُرْتَجَى. قَالَهُ جَمَاعَةُ الْمُفَسِّرِينَ." إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ" أَيْ يظهر في وجوههم البشر والسرور.

Ebû Zeyd dedi ki: 'Adam işmeezze oldu', korkudan dehşete düştü demektir; kendisi de dehşete düşendir. Müşrikler kendilerine “Lâ ilâhe illallâh” denildiği zaman nefret edip inkâr ederlerdi. { وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başkaları anıldığı zaman ise” yani şeytan, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Necm Suresi'ni okurken onun arzusuna: “İşte bunlar yüce kuğulardır (turnalardır) ve onların şefaati umulur” sözünü attığı vakit putlar [anıldığında]; bunu müfessirler topluluğu söylemiştir. { إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ } “hemen yüzleri gülüverir” yani yüzlerinde sevinç ve neşe belirir.

[سورة الزمر (٣٩): الآيات ٤٦ الى ٤٨]

[Zümer Suresi (39): Âyetler 46-48]

قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦) وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧) وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤٨)

{ قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “De ki: 'Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen âlemi bilen Allah'ım! Kullarının arasında ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında sen hüküm verirsin.'” (46) { وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ } “Eğer yeryüzünde bulunan her şey ve onunla birlikte bir katı daha o zulmedenlerin olsaydı, kıyamet günündeki o kötü azaptan [kurtulmak için] onu mutlaka fidye olarak verirlerdi. Oysa hiç hesap etmedikleri şeyler Allah tarafından karşılarına çıkarılmıştır.” (47) { وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Kazandıkları kötülükler kendilerine aşikâr olmuş ve alay edip durdukları şey onları çepeçevre kuşatıvermiştir.” (48)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" نَصْبٌ لِأَنَّهُ نِدَاءٌ مُضَافٌ وَكَذَا" عالِمَ الْغَيْبِ" وَلَا يَجُوزُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ أَنْ يَكُونَ نَعْتًا." أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ" وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ: سألت عائشة ﵂ بأي شي كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَسْتَفْتِحُ صَلَاتَهُ إِذَا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ؟ قَالَتْ: كَانَ إِذَا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ افْتَتَحَ صَلَاتَهُ" اللَّهُمَّ رب جبريل وميكائيل" وإسرافيل" فاطر السموات وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عبادك فيما كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ" اهْدِنِي لِمَا اخْتُلِفَ فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِكَ إِنَّكَ تَهْدِي مَنْ تَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ" وَلَمَّا بَلَغَ الرَّبِيعَ بْنَ خَيْثَمٍ قَتْلُ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ ﵃ قَرَأَ" قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فيما كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ". وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنِّي لَأَعْرِفُ آيَةً مَا قَرَأَهَا أَحَدٌ قَطُّ فَسَأَلَ اللَّهُ شَيْئًا إِلَّا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ، قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ". قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا" أَيْ كَذَّبُوا وَأَشْرَكُوا" مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ" أَيْ مِنْ سُوءِ عَذَابِ ذَلِكَ الْيَوْمِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي سُورَةِ" آلِ عِمْرَانَ" وَ" الرَّعْدِ"." وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ" مِنْ أَجَلِّ مَا رُوِيَ فِيهِ مَا رَوَاهُ مَنْصُورٌ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: عَمِلُوا أَعْمَالًا تَوَهَّمُوا أَنَّهَا حَسَنَاتٌ فَإِذَا هِيَ سَيِّئَاتٌ. وَقَالَهُ السُّدِّيُّ. وَقِيلَ: عَمِلُوا أَعْمَالًا تَوَهَّمُوا أَنَّهُمْ يَتُوبُونَ مِنْهَا قَبْلَ الْمَوْتِ فَأَدْرَكَهُمُ الْمَوْتُ قَبْلَ أَنْ يَتُوبُوا، وَقَدْ كَانُوا ظَنُّوا أَنَّهُمْ يَنْجُونَ بِالتَّوْبَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا تَوَهَّمُوا أَنَّهُ يَغْفِرُ لَهُمْ مِنْ غَيْرِ تَوْبَةٍ فَ" بَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ" مِنْ دُخُولِ النَّارِ. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَيْلٌ لِأَهْلِ الرِّيَاءِ وَيْلٌ لِأَهْلِ الرِّيَاءِ هَذِهِ آيَتُهُمْ وَقِصَّتُهُمْ. وَقَالَ عكرمة ابن عَمَّارٍ: جَزِعَ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ عِنْدَ مَوْتِهِ جزعا شديد، فقيل له: ما هذا الجزع؟ قال:

Yüce Allah'ın: { قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: Ey gökleri ve yeri yoktan var eden Allah'ım!” buyruğundaki [fatıra kelimesi] muzâf münâdâ (tamlanan durumundaki seslenme) olduğu için mansubdur (üstün harekelidir). { عالِمَ الْغَيْبِ } “Gaybı bilen” ifadesi de böyledir. Sîbeveyh'e göre bunun sıfat olması caiz değildir. { أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Kullarının ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında sen hükmedersin.” Sahîh-i Müslim'de Ebû Seleme b. Abdurrahman b. Avf'tan şöyle rivayet edilmiştir: Âişe radıyallâhu anhâ'ya, “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gece namaza kalktığında namazına ne ile başlardı?” diye sordum. O şöyle dedi: Gece kalktığında namazına şöyle başlayarak açardı: « اللَّهُمَّ رب جبريل وميكائيل وإسرافيل فاطر السموات وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عبادك فيما كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ اهْدِنِي لِمَا اخْتُلِفَ فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِكَ إِنَّكَ تَهْدِي مَنْ تَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ » «Cebrail'in, Mikail'in ve İsrafil'in Rabbi, gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen âlemi bilen Allah'ım! Kullarının ihtilaf ettikleri hususlarda aralarında sen hükmedersin. İhtilaf edilen hususlarda izninle beni hakka ilet; şüphesiz sen dilediğini dosdoğru yola iletirsin.» Rebî' b. Huseym'e, Hüseyin b. Ali radıyallâhu anhümâ'nın öldürüldüğü haberi ulaştığında: { قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فيما كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “De ki: Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen âlemi bilen Allah'ım! Kullarının ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında sen hükmedersin” [ayetini] okudu. Saîd b. Cübeyr de şöyle demiştir: “Ben öyle bir ayet biliyorum ki, bir kimse onu okuyup da Allah'tan bir şey dilesin de Allah ona [o dilediğini] vermesin; o da Yüce Allah'ın: { قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } 'De ki: Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen âlemi bilen Allah'ım! Kullarının ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında sen hükmedersin' buyruğudur.” Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا } “Eğer o zulmedenlerin” yani yalanlayıp şirk koşanların; { مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ } “yeryüzünde bulunanların hepsi ve onunla birlikte bir misli daha olsaydı, o kötü azaptan kurtulmak için elbette onu fidye olarak verirlerdi” buyruğunda kastedilen, o günün kötü azabıdır. Bu [konunun açıklaması] daha önce Âl-i İmrân ve Ra'd surelerinde geçmişti. { وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ } “Oysa hiç hesap etmedikleri şeyler Allah tarafından karşılarına çıkarılmıştır.” Bu hususta rivayet edilen en kıymetli açıklamalardan biri Mansûr'un Mücâhid'den naklettiği şu sözdür: “Onlar birtakım ameller işlediler ve bunların iyilik olduğunu zannettiler; meğerse onlar kötülük imiş.” es-Süddî de böyle demiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlar birtakım ameller işlediler ve ölmeden önce bunlardan tevbe edeceklerini zannettiler; fakat tevbe edemeden ölüm onları yakalayıverdi. Oysa onlar tevbe ile kurtulacaklarını sanıyorlardı. Tevbe etmeksizin Allah'ın kendilerini bağışlayacağını zannetmiş olmaları ve bu sebeple ateşe girmeleri şeklinde { بَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ } “hiç hesap etmedikleri şeylerin Allah tarafından karşılarına çıkarılmış olması” da muhtemeldir. Süfyân es-Sevrî bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Yazıklar olsun riyakârlara, yazıklar olsun riyakârlara! Bu onların ayetidir ve onların kıssasıdır.” İkrime b. Ammâr da şöyle demiştir: Muhammed b. el-Münkedir ölüm döşeğinde çok şiddetli bir şekilde endişelendi ve ağladı. Kendisine: “Bu telaş ve endişe nedir?” denilince şöyle dedi:

أَخَافُ آيَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ" وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ" فَأَنَا أَخْشَى أَنْ يَبْدُوَ لِي مَا لَمْ أَكُنْ أَحْتَسِبُ." وبَدا لَهُمْ" أَيْ ظَهَرَ لَهُمْ" سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا" أَيْ عِقَابُ مَا كَسَبُوا مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي." وَحاقَ بِهِمْ" أَيْ أَحَاطَ بِهِمْ ونزل" ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ."

“Allah'ın Kitabı'ndan bir ayetten korkuyorum: { وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ } 'Oysa hiç hesap etmedikleri şeyler Allah tarafından karşılarına çıkarılmıştır.' Ben de hiç hesap etmediğim şeylerin karşıma çıkmasından korkuyorum.” { وَبَدا لَهُمْ } “Ve karşılarına çıkmıştır” yani onlara aşikâr olmuştur; { سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا } “kazandıkları kötülükler” yani küfür ve günahlardan kazandıklarının cezası. { وَحاقَ بِهِمْ } “ve onları kuşatıvermiştir” yani onları çepeçevre sarıp inmiştir; { ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “alay edip durdukları şeyler.”

[سورة الزمر (٣٩): الآيات ٤٩ الى ٥٢]

[Zümer Suresi (39): Âyetler 49-52]

فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٩) قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١) أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)

{ فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٩) قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١) أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) } “İnsana bir zarar dokunduğu zaman bize yalvarır. Sonra tarafımızdan ona bir nimet bahşettiğimizde: 'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' der. Hayır, o bir imtihandır; fakat onların çoğu bilmezler. (49) Onlardan öncekiler de bunu söylemişti ama kazandıkları şeyler onlara hiçbir fayda sağlamadı. (50) Böylece kazandıkları kötülükler onların başlarına geçti. Bunlardan zulmedenlerin de kazandıkları kötülükler yakında başlarına gelecektir ve onlar [bizi] aciz bırakacak da değillerdir. (51) Bilmediler mi ki Allah rızkı dilediğine bol bol verir ve kısar? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette ayetler vardır. (52)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا" قِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي حُذَيْفَةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ." ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ" قَالَ قَتَادَةُ:" عَلى عِلْمٍ" عِنْدِي بِوُجُوهِ الْمَكَاسِبِ، وَعَنْهُ أَيْضًا" عَلى عِلْمٍ" على خير عندي قيل:" عَلى عِلْمٍ" أَيْ عَلَى عِلْمٍ مِنَ اللَّهِ بِفَضْلِي. وَقَالَ الْحَسَنُ:" عَلى عِلْمٍ" أَيْ بِعِلْمٍ عَلَّمَنِي اللَّهُ إِيَّاهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّهُ قَالَ قَدْ عَلِمْتُ أَنِّي إِذَا أُوتِيتُ هَذَا فِي الدُّنْيَا أَنَّ لِي عِنْدَ اللَّهِ مَنْزِلَةً،" فَقَالَ اللَّهُ:" بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ" أَيْ بَلِ النِّعَمُ الَّتِي أُوتِيتَهَا فِتْنَةٌ تُخْتَبَرُ بِهَا. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَنَّثَ" هِيَ" لِتَأْنِيثِ الْفِتْنَةِ، وَلَوْ كَانَ بَلْ هُوَ فِتْنَةٌ لَجَازَ. النَّحَّاسُ: التَّقْدِيرُ بَلْ أَعْطَيْتُهُ فِتْنَةً." وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ" أَيْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ إِعْطَاءَهُمُ الْمَالَ اخْتِبَارٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" قَدْ قالَهَا" أُنِّثَ عَلَى تَأْنِيثِ الْكَلِمَةِ." الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ" يَعْنِي الْكُفَّارَ قَبْلَهُمْ كَقَارُونَ وَغَيْرِهِ حَيْثُ قَالَ:" إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي"." فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ"" مَا" لِلْجَحْدِ أَيْ لَمْ تُغْنِ عَنْهُمْ أَمْوَالَهُمْ وَلَا أَوْلَادَهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ شَيْئًا. وَقِيلَ:

Yüce Allah'ın: { فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا } “İnsana bir zarar dokunduğu zaman bize yalvarır” kavlinin Huzeyfe b. el-Mugîre hakkında indiği söylenmiştir. { ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ } “Sonra tarafımızdan ona bir nimet bahşettiğimizde: 'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' der.” Katâde dedi ki: { عَلى عِلْمٍ } “bir bilgi sayesinde”, kazanç yollarına dair bende bulunan bilgi sebebiyle demektir; yine ondan 'bende bulunan bir hayır sebebiyle' dediği rivayet edilmiştir. Denildi ki: { عَلى عِلْمٍ } yani Allah'ın benim üstünlüğüme dair bilgisi sebebiyle. Hasan ise: { عَلى عِلْمٍ } yani Allah'ın bana öğrettiği bir ilim sayesinde, demiştir. Denildi ki mana: 'Bunun dünyada bana verildiğini bildiğimde, Allah katında bir mevkim olduğunu anladım' dediği şeklindedir. Bunun üzerine Allah: { بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ } “Hayır, o bir imtihandır” buyurdu; yani bilakis sana verilen nimetler kendisiyle sınandığın bir imtihandır. el-Ferrâ dedi ki: 'Fitne' kelimesi müennes olduğu için zamiri { هِيَ } olarak müennes getirmiştir; 'şüphesiz o fitnedir' (بل هو فتنة) denseydi de caiz olurdu. en-Nehhâs: Takdiri, 'bilakis onu imtihan olsun diye verdim' şeklindedir, demiştir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” yani kendilerine mal verilmesinin bir imtihan olduğunu bilmezler. Yüce Allah'ın: { قَدْ قالَهَا } “Bunu söylemişti” kavlindeki zamir 'kelime' kelimesi müennes olduğu için müennes yapılmıştır. { الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler” yani Kârûn ve başkaları gibi kendilerinden önceki kâfirler; nitekim Kârûn: { إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي } “Bu bana bendeki bir ilim sayesinde verilmiştir” demişti. { فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } “Ama kazandıkları şeyler onlara hiçbir fayda sağlamadı” kavlindeki { مَا } nefy (olumsuzluk) içindir; yani malları da evlatları da Allah'ın azabından hiçbir şeyi onlardan savamadı. Denildi ki:

أي فما الذي أغنى أموالهم؟ ف" إِنَّما" اسْتِفْهَامٌ." فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا" أَيْ جَزَاءُ سيئا ت أَعْمَالِهِمْ. وَقَدْ يُسَمَّى جَزَاءُ السَّيِّئَةِ سَيِّئَةً." وَالَّذِينَ ظَلَمُوا" أي أشركوا" من هؤلاء" لا لأمة" سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا" أَيْ بِالْجُوعِ وَالسَّيْفِ." وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ" أَيْ فَائِتِينَ اللَّهَ وَلَا سَابِقِيهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ" خَصَّ الْمُؤْمِنَ بِالذِّكْرِ، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يَتَدَبَّرُ الْآيَاتِ وَيَنْتَفِعُ بِهَا. وَيَعْلَمُ أَنَّ سَعَةَ الرِّزْقِ قَدْ يكو مكرا واستدراجا، وتقتيره رفعة وإعظاما.

yani malları onlara ne sağladı ki? Buna göre { مَا } istifhamdır. { فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا } “Böylece kazandıkları kötülükler onların başlarına geçti” yani kötü amellerinin cezası. Kötülüğün cezasına da bazen kötülük adı verilir. { وَالَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenlerin de” yani şirk koşanların, { مِنْ هؤُلاءِ } “bunlardan” yani bu ümmetten, { سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا } “kazandıkları kötülükler yakında başlarına gelecektir” yani açlık ve kılıçla. { وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Ve onlar aciz bırakacak da değillerdir” yani Allah'ın elinden kaçıp kurtulacak ve O'nun önüne geçecek değillerdir. Bu husus daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Bilmediler mi ki Allah rızkı dilediğine bol bol verir ve kısar? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette ayetler vardır” kavlinde mümini özellikle zikretmiştir; çünkü ayetleri hakkıyla tefekkür eden ve onlardan faydalanan odur. Bilir ki rızkın genişliği bazen bir mekir ve istidrac (tuzak) olabilir; daraltılması ise bir yüceltme ve kıymet verme olabilir.

[سورة الزمر (٣٩): الآيات ٥٣ الى ٥٩]

[Zümer Suresi (39): Âyetler 53-59]

قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣) وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (٥٤) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ (٥٥) أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧)

{ قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣) وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (٥٤) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ (٥٥) أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧) } “De ki: 'Ey nefisleri aleyhine aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Doğrusu O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (53) Başınıza azap gelip çatmadan önce Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun; sonra yardım olunmazsınız. (54) Farkında olmadığınız bir sırada azap size ansızın gelivermeden önce, Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun! (55) Bir nefsin: 'Allah'ın yanında (emirlerine uymakta) yaptığım kusurlardan dolayı bana yazıklar olsun! Gerçekten ben alay edenlerdendim' demesinden; (56) Yahut: 'Eğer Allah bana hidayet etseydi elbette muttakilerden olurdum' demesinden; (57)”

أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ (٥٩)

{ أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ (٥٩) } “Veya azabı gördüğü zaman: 'Keşke benim için bir dönüş olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım!' demesinden [sakının]. (58) Hayır, ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış, büyüklük taslamış ve kâfirlerden olmuştun. (59)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ" وَإِنْ شِئْتَ حَذَفْتَ الْيَاءَ، لِأَنَّ النِّدَاءَ مَوْضِعُ حَذْفٍ. النَّحَّاسُ: وَمِنْ أَجَلِّ مَا رُوِيَ فِيهِ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ عُمَرَ قَالَ: لَمَّا اجْتَمَعْنَا على الهجرة، اتعدت

Yüce Allah'ın: { قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ } “De ki: 'Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin...'” buyruğu... Dilersen [“ibâdî” kelimesindeki] yâ harfini hazfedebilirsin (düşürebilirsin); zira nida makamı hazif yeridir. en-Nehhâs şöyle der: Bu hususta rivayet edilenlerin en kıymetlisi, Muhammed b. İshâk'ın Nâfi'den, onun İbn Ömer'den, onun da Ömer'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiği şu haberdir: “Hicret etmek üzere anlaştığımızda ben sözleştik...

أنا وهشام بن العاصي بْنِ وَائِلٍ السَّهْمِيُّ، وَعَيَّاشُ بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ بْنِ عُتْبَةَ، فَقُلْنَا: الْمَوْعِدُ أَضَاةُ بَنِي غِفَارٍ، وَقُلْنَا: مَنْ تَأَخَّرَ مِنَّا فَقَدْ حُبِسَ فَلْيَمْضِ صاحبه. فأصبحت أنا وعياش ابن عُتْبَةَ وَحُبِسَ عَنَّا هِشَامٌ، وَإِذَا بِهِ قَدْ فُتِنَ فَافْتُتِنَ، فَكُنَّا نَقُولُ بِالْمَدِينَةِ: هَؤُلَاءِ قَدْ عَرَفُوا اللَّهَ ﷿ وَآمَنُوا بِرَسُولِهِ ﷺ، ثُمَّ افْتُتِنُوا لِبَلَاءٍ لَحِقَهُمْ لَا نَرَى لَهُمْ تَوْبَةً، وَكَانُوا هُمْ أَيْضًا يَقُولُونَ هَذَا فِي أَنْفُسِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ فِي كِتَابِهِ:" قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ" إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ قَالَ عُمَرُ: فَكَتَبْتُهَا بِيَدِي ثُمَّ بَعَثْتُهَا إِلَى هِشَامٍ. قَالَ هِشَامٌ: فَلَمَّا قَدِمَتْ عَلَيَّ خَرَجْتُ بِهَا إِلَى ذِي طُوًى فَقُلْتُ: اللَّهُمَّ فَهِّمْنِيهَا فَعَرَفْتُ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِينَا، فَرَجَعْتُ فَجَلَسْتُ عَلَى بَعِيرِي فَلَحِقْتُ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ قَوْمٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتَلُوا فَأَكْثَرُوا، وَزَنَوْا فَأَكْثَرُوا، فَقَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ أَوْ بَعَثُوا إِلَيْهِ: إن ما تدعو إليه لحسن أو تخبرنا أَنَّ لَنَا تَوْبَةً؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هذه الآية:" قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ" ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ بِمَعْنَاهُ. وَقَدْ مَضَى فِي آخِرِ" الْفُرْقَانِ". وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا نزلت في أهل مكة قالوا: بزعم مُحَمَّدٌ أَنَّ مَنْ عَبَدَ الْأَوْثَانَ وَقَتَلَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ لَمْ يُغْفَرْ لَهُ، وَكَيْفَ نُهَاجِرُ وَنُسْلِمُ وَقَدْ عَبَدْنَا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَقَتَلْنَا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فِي الْعِبَادَةِ، وَخَافُوا أَلَّا يُتَقَبَّلَ مِنْهُمْ لِذُنُوبٍ سَبَقَتْ لَهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَعَطَاءٌ نَزَلَتْ فِي وَحْشِيٍّ قَاتِلِ حَمْزَةَ، لِأَنَّهُ ظَنَّ أَنَّ اللَّهَ لَا يَقْبَلُ إِسْلَامَهُ: وَرَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَتَى وَحْشِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ أَتَيْتُكَ مُسْتَجِيرًا فَأَجِرْنِي حَتَّى أَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" قَدْ كُنْتُ أُحِبُّ أَنْ أَرَاكَ عَلَى غَيْرِ جِوَارٍ فَأَمَّا إِذْ أَتَيْتَنِي مُسْتَجِيرًا فَأَنْتَ فِي جِوَارِي حَتَّى تَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ" قَالَ: فَإِنِّي أَشْرَكْتُ بِاللَّهِ وَقَتَلْتُ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ وَزَنَيْتُ، هَلْ يقبل الله منى توبة؟ فصمت

[...], ben, Hişâm b. el-Âs b. Vâil es-Sehmî ve Ayyâş b. Ebî Rebîa b. Utbe sözleştik ve: 'Buluşma yerimiz Benî Gıfâr adâtıdır' dedik. Birbirimize de şöyle dedik: 'Bizden kim gecikirse [anlaşılır ki] tutuklanmıştır; arkadaşı [onu beklemeden yoluna] devam etsin.' Sabahleyin ben ve Ayyâş b. Utbe [buluşma yerine vardık]; Hişâm ise alıkonuldu. Bir de baktık ki o baskıya uğratılmış ve fitneye düşürülmüştü. Biz Medine'de şöyle diyorduk: 'Bunlar Azîz ve Celîl olan Allah'ı tanımış, Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman etmişlerdi; sonra başlarına gelen bir bela yüzünden fitneye düştüler. Artık onlar için bir tövbe olduğunu düşünmüyoruz.' Kendileri de kendi içlerinde böyle söylüyorlardı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah Kitabı'nda: { قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ } “De ki: 'Ey nefisleri aleyhine aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin'” ayetinden Yüce Allah'ın: { أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ } “Kibirlenenler için cehennemde bir yer mi yok?” kavline kadar olan kısmı indirdi. Ömer dedi ki: 'Bunu kendi elimle yazdım, sonra Hişâm'a gönderdim.' Hişâm dedi ki: 'Mektup bana gelince onunla birlikte Zû Tuvâ'ya çıktım ve: «Allahım, bunu bana anlat/kavrat» dedim. Böylece bunun bizim hakkımızda indiğini anladım. Döndüm, deveme bindim ve Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaştım.' Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Müşriklerden bir topluluk vardı; çokça adam öldürmüş ve çokça zina etmişlerdi. Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip veya ona [haber] gönderip: 'Bizi davet ettiğin şey şüphesiz çok güzeldir; bize bir tövbe imkânımızın olup olmadığını haber verir misin?' dediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah bu ayeti indirdi: { قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “De ki: 'Ey nefisleri aleyhine aşırı giden kullarım!...'” Buhârî bunu mana olarak zikretmiştir. Bu rivayet daha önce el-Furkân [suresinin] sonunda geçmişti. Yine İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bu ayet Mekkeliler hakkında inmiştir. Onlar şöyle demişlerdi: 'Muhammed, putlara tapan ve Allah'ın haram kıldığı canı öldüren kimsenin bağışlanmayacağını iddia ediyor. Biz Allah ile beraber başka bir ilaha tapmış ve Allah'ın haram kıldığı canı öldürmüşken nasıl hicret edip Müslüman olalım?' Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, ibadette nefislerine karşı aşırıya kaçan ve Câhiliye döneminde işledikleri günahlar sebebiyle [amellerinin] kendilerinden kabul edilmeyeceğinden korkan bir grup Müslüman hakkında inmiştir. İbn Abbâs ve Atâ da şöyle demiştir: Hamza'nın katili Vahşî hakkında inmiştir; çünkü o, Allah'ın Müslüman oluşunu kabul etmeyeceğini sanmıştı. İbn Cüreyc'in Atâ'dan, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Vahşî, Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Ey Muhammed! Sana eman dileyerek geldim, Allah'ın kelamını işitene kadar bana eman ver' dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Seni eman altında olmadan görmeyi arzu ederdim; fakat mademki eman dileyerek geldin, Allah'ın kelamını işitene kadar emanımdasın» buyurdu. Vahşî: 'Ben Allah'a şirk koştum, Allah'ın haram kıldığı canı öldürdüm ve zina ettim. Allah benim tövbemi kabul eder mi?' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] sustu...

رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى نَزَلَتْ:" وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ" [الفرقان: ٦٨ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ فَتَلَاهَا عَلَيْهِ، فَقَالَ أَرَى شَرْطًا فَلَعَلِّي لَا أَعْمَلُ صَالِحًا، أَنَا فِي جِوَارِكَ حَتَّى أَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ. فَنَزَلَتْ:" إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ" [النساء: ٤٨] فَدَعَا بِهِ فَتَلَا عَلَيْهِ، قَالَ: فَلَعَلِّي مِمَّنْ لَا يَشَاءُ أَنَا فِي جِوَارِكَ حَتَّى أَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ. فَنَزَلَتْ:" يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ" فَقَالَ: نَعَمِ الْآنَ لَا أَرَى شَرْطًا. فَأَسْلَمَ. وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ أَسْمَاءَ أَنَّهَا سَمِعَتِ النَّبِيَّ ﷺ يَقْرَأُ:" قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً وَلَا يُبَالِي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ". وَفِي مُصْحَفِ ابْنِ مَسْعُودٍ" إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا لِمَنْ يَشَاءُ". قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَهَاتَانِ الْقِرَاءَتَانِ عَلَى التَّفْسِيرِ، أَيْ يَغْفِرُ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ. وَقَدْ عَرَفَ اللَّهُ ﷿ مَنْ شَاءَ أَنْ يَغْفِرَ لَهُ، وَهُوَ التَّائِبُ أَوْ مَنْ عَمِلَ صَغِيرَةً وَلَمْ تَكُنْ لَهُ كَبِيرَةٌ، وَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ يُرِيدُ التَّائِبَ مَا بَعْدَهُ" وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ" فَالتَّائِبُ مَغْفُورٌ لَهُ ذُنُوبُهُ جَمِيعًا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ" وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ" [طه: ٨٢] فَهَذَا لَا إِشْكَالَ فِيهِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَوْسَعُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ:" قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ" وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي [سُبْحَانَ]. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: وَهَذِهِ أَرْجَى آيَةٍ فِي الْقُرْآنِ فَرَدَّ عَلَيْهِمُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَالَ أرجى آية في القرآن قول تَعَالَى:" وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ" [الرعد: ٦] وقد مضى في [الرعد]. وقرى" وَلَا تَقْنِطُوا" بِكَسْرِ النُّونِ وَفَتْحِهَا. وَقَدْ مَضَى فِي" الْحِجْرِ " بَيَانُهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ) أَيِ ارْجِعُوا إِلَيْهِ بِالطَّاعَةِ، لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ مَنْ تَابَ مِنَ الشِّرْكِ يُغْفَرُ لَهُ أَمَرَ بِالتَّوْبَةِ وَالرُّجُوعِ إِلَيْهِ، وَالْإِنَابَةُ الرُّجُوعُ إِلَى اللَّهِ بِالْإِخْلَاصِ. (وَأَسْلِمُوا لَهُ) أَيِ اخْضَعُوا لَهُ وَأَطِيعُوا (مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ) فِي الدنيا

... Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) [geldi], nihayet: { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ } “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha dua/ibadet etmezler, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler...” [el-Furkân: 68] ayetinin sonuna kadar olan kısım indi. Resûlullah bunu ona okudu; o da: '[Burada] bir şart görüyorum, belki de salih amel işleyemem; Allah'ın kelâmını işitinceye kadar senin himayendeyim' dedi. Bunun üzerine: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [en-Nisâ: 48] ayeti indi. [Resûlullah] onu çağırtıp ayeti ona okudu. O: 'Belki de ben [bağışlanmasını] dilemediklerinden biriyimdir; Allah'ın kelâmını işitinceye kadar senin himayendeyim' dedi. Bunun üzerine: { يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ } “Ey nefisleri aleyhine aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin” ayeti indi. Bunun üzerine o: 'Evet, şimdi hiçbir şart görmüyorum' dedi ve Müslüman oldu. Hammâd b. Seleme, Sâbit'ten, o Şehr b. Havşeb'den, o da Esmâ'dan rivayet etti ki o, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle okuduğunu işitmiştir: { قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً وَلَا يُبَالِي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “De ki: 'Ey nefisleri aleyhine aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar ve [buna] aldırmaz. Muhakkak ki O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'” İbn Mes'ûd'un mushafında ise: { إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا لِمَنْ يَشَاءُ } “Şüphesiz Allah, dilediği kimse için bütün günahları bağışlar” şeklindedir. Ebû Ca'fer en-Nehhâs dedi ki: Bu iki kıraat tefsir kabilindendir; yani Allah dilediği kimseyi bağışlar. Azîz ve Celîl olan Allah, kendisini bağışlamayı dilediği kimseyi açıklamıştır; o da tövbe eden yahut büyük günahı olmayıp küçük günah işlemiş kimsedir. Ayetin tövbe edeni kastettiğine, bundan sonra gelen { وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ } “Ve Rabbinize yönelin” buyruğu delalet etmektedir. Zira tövbe edenin bütün günahları bağışlanır; buna { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ } “Şüphesiz ben, tövbe eden kimse için elbette çok bağışlayıcıyım” [Tâhâ: 82] ayeti delalet eder. Dolayısıyla bu hususta bir müşkillik yoktur. Ali b. Ebî Tâlib: 'Kur'ân'da şu ayetten daha kapsamlı bir ayet yoktur: { قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ } “De ki: Ey nefisleri aleyhine aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin”' demiştir. Bu husus [Sübhân (el-İsrâ) suresinde] geçmişti. Abdullah b. Ömer de: 'Kur'ân'daki en ümit verici ayet budur' demiştir. İbn Abbâs ise onlara itiraz ederek Kur'ân'daki en ümit verici ayetin Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ } “Şüphesiz Rabbin, zulümlerine rağmen insanlar için elbette mağfiret sahibidir” [er-Ra'd: 6] kavli olduğunu söylemiştir. Bu da [er-Ra'd suresinde] geçmişti. Ayet, nûn harfinin kesresi ve fethasıyla { وَلَا تَقْنِطُوا } şeklinde de okunmuştur. Bunun açıklaması da el-Hicr [suresinde] geçmişti. Yüce Allah'ın: (وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ) “Rabbinize yönelin” kavli; yani itaatle O'na dönün demektir. Şirkten tövbe edenin bağışlanacağını açıklayınca, tövbe etmeyi ve O'na dönmeyi emretmiştir. İnâbe, ihlasla Allah'a dönmektir. (وَأَسْلِمُوا لَهُ) “ve O'na teslim olun” yani O'na boyun eğin ve itaat edin; (مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ) “azap size gelmeden önce” dünyada...

(ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ) أَيْ لَا تُمْنَعُونَ مِنْ عَذَابِهِ، وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال:" من السَّعَادَةِ أَنْ يُطِيلَ اللَّهُ عُمُرَ الْمَرْءِ فِي الطَّاعَةِ وَيَرْزُقَهُ الْإِنَابَةَ وَإِنَّ مِنَ الشَّقَاوَةِ أَنْ يَعْمَلَ الْمَرْءُ وَيُعْجَبُ بِعَمَلِهِ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ) " أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ" هُوَ الْقُرْآنُ وَكُلُّهُ حَسَنٌ، وَالْمَعْنَى مَا قَالَ الْحَسَنُ: الْتَزِمُوا طَاعَتَهُ، وَاجْتَنِبُوا مَعْصِيَتَهُ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْأَحْسَنُ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فِي كِتَابِهِ، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: يعنى المحكمات، وكلوا علم المتشابه إلى عالمه، وقال: أنزل الله كتبا التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالزَّبُورِ، ثُمَّ أَنْزَلَ الْقُرْآنَ وَأَمَرَ بِاتِّبَاعِهِ فَهُوَ الْأَحْسَنُ وَهُوَ الْمُعْجِزُ، وَقِيلَ: هَذَا أَحْسَنُ لِأَنَّهُ نَاسِخٌ قَاضٍ عَلَى جَمِيعِ الْكُتُبِ وَجَمِيعُ الْكُتُبِ مَنْسُوخَةٌ- وَقِيلَ: يَعْنِي الْعَفْوَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَيَّرَ نَبِيَّهُ ﵇ بَيْنَ الْعَفْوِ وَالْقِصَاصِ، وَقِيلَ مَا عَلَّمَ اللَّهُ النَّبِيَّ ﵇ وَلَيْسَ بِقُرْآنٍ فَهُوَ حَسَنٌ، وَمَا أَوْحَى إِلَيْهِ مِنَ الْقُرْآنِ فَهُوَ الْأَحْسَنُ، وَقِيلَ: أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ أَخْبَارِ الْأُمَمِ الماضية. قوله تعالى: (أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى) " أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ أَيْ كَرَاهَةَ" أَنْ تَقُولَ" وَعِنْدَ الْكُوفِيِّينَ لِئَلَّا تَقُولُ وَعِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ حَذَرَ" أَنْ تَقُولَ". وَقِيلَ: أَيْ مِنْ قَبْلِ" أن تقول نفس" لأنه قال قبل هَذَا:" مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ". الزَّمَخْشَرِيُّ: فَإِنْ قُلْتَ لِمَ نُكِّرَتْ؟ قُلْتُ، لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهَا بَعْضُ الْأَنْفُسِ وَهِيَ نَفْسُ الْكَافِرِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ نَفْسًا مُتَمَيِّزَةً مِنَ الْأَنْفُسِ، إِمَّا بِلَجَاجٍ فِي الْكُفْرِ شَدِيدٍ، أَوْ بِعِقَابٍ عَظِيمٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ التَّكْثِيرُ كَمَا قَالَ الْأَعْشَى:

(ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ) “sonra yardım olunmazsınız” yani O'nun azabından engellenemezsiniz. Câbir hadisinden rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Allah'ın kulun ömrünü itaatte uzatması ve ona inabeyi (tövbeye yönelmeyi) nasip etmesi saadettendir; kişinin amel edip de ameliyle övünmesi ise şekavettendir.” Yüce Allah'ın: (وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ) “Farkında olmadığınız bir sırada azap size ansızın gelivermeden önce, Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun!” kavlindeki { أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ } “indirilenin en güzeli” Kur'an'dır ve onun hepsi güzeldir. Manası Hasan'ın dediği gibidir: 'O'na itaate sarılın ve O'na isyandan kaçının.' es-Süddî: 'En güzeli, Allah'ın Kitabı'nda emrettiği şeylerdir' demiştir. İbn Zeyd: 'Yani muhkem ayetlerdir; müteşabihin ilmini ise onu bilene havale edin' demiştir. Yine o: 'Allah Tevrat, İncil ve Zebur kitaplarını indirdi, sonra Kur'an'ı indirdi ve ona uyulmasını emretti; dolayısıyla o en güzeldir ve mucizedir' demiştir. Denildi ki: Bu en güzeldir çünkü diğer bütün kitapları nesh edici ve onların üzerinde hâkimdir; diğer bütün kitaplar ise mensuhtur. Denildi ki: Yani af kastolunmaktadır; çünkü Allah Teâlâ Peygamberi (aleyhisselâm)'ı af ile kısas arasında muhayyer kılmıştır. Denildi ki: Allah'ın Peygamber (aleyhisselâm)'a öğrettiği ve Kur'an olmayan şeyler güzeldir, Kur'an'dan vahyettiği ise en güzeldir. Denildi ki: Size geçmiş ümmetlerin haberlerinden indirilenin en güzeli demektir. Yüce Allah'ın: (أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى) “Bir nefsin: 'Bana yazıklar olsun!' demesinden” kavlindeki { أَنْ } nasb mahallindedir; yani 'demesini kerih görerek' demektir. Kûfelilere göre 'demesin diye', Basralılara göre ise 'demesi korkusuyla' takdirindedir. Denildi ki: 'Bir nefsin demesinden önce' takdirindedir; zira bundan önce: { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ } “azap size gelmeden önce” buyurmuştur. ez-Zemahşerî dedi ki: 'Eğer nefis kelimesi niçin nekire kılınmıştır dersen? Derim ki: Çünkü onunla nefislerin bir kısmı kastedilmiştir ki o da kâfirin nefsidir. Ya küfürde aşırı inatçılığıyla ya da büyük azabıyla nefisler arasından seçkinleşmiş belirgin bir nefsi kastetmesi de caizdir. el-A'şâ'nın dediği gibi çokluk murad edilmiş olması da caizdir:

وَرُبَّ بَقِيعٍ لَوْ هَتَفْتُ بِجَوِّهِ ... أَتَانِي كَرِيمٌ يَنْفُضُ الرَّأْسَ مُغْضَبَا

Nice geniş açık alanlar vardır ki oranın havasında bir haykırsam... / Bana öfkeli bir şekilde başını sallayarak koşan cömert bir yiğit gelir.

وَهُوَ يُرِيدُ أَفْوَاجًا مِنَ الْكِرَامِ يَنْصُرُونَهُ لَا كَرِيمًا وَاحِدًا، وَنَظِيرُهُ رُبَّ بَلَدٍ قَطَعْتُ، وَرُبَّ بَطَلٍ قَارَعْتُ، وَلَا يُقْصَدُ إلا التكثير." يا حَسْرَتى " وَالْأَصْلُ" يَا حَسْرَتى " فَأُبْدِلَ مِنَ الْيَاءِ أَلِفٌ، لِأَنَّهَا أَخَفُّ وَأَمْكَنُ فِي الِاسْتِغَاثَةِ بِمَدِّ الصَّوْتِ، وَرُبَّمَا أَلْحَقُوا بِهَا الْهَاءَ، أَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:

Oysa tek bir cömerdi değil, kendisine yardım edecek cömertler alayını kastetmektedir; bunun bir benzeri 'katettiğim nice memleket, çarpıştığım nice kahraman vardır' sözleridir ki burada sadece çokluk kastolunur. { يا حَسْرَتى } kavlinin aslı { يَا حَسْرَتِي } şeklindedir; ye harfi seste uzatma yapmak suretiyle feryatta daha hafif ve daha elverişli olduğu için elife dönüştürülmüştür. Bazen ona he harfini bitiştirirler. el-Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:

يَا مَرْحَبَاهُ بِحِمَارٍ نَاجِيَهْ ... إِذَا أَتَى قَرَّبْتُهُ لِلسَّانِيَهْ

Hoş geldin ey hızlı eşek! ... Geldiğinde onu su çekmeye yaklaştırdım.

وَرُبَّمَا أَلْحَقُوا بِهَا الْيَاءَ بَعْدَ الْأَلِفِ، لِتَدُلَّ عَلَى الْإِضَافَةِ، وَكَذَلِكَ قَرَأَهَا أَبُو جَعْفَرٍ: يَا حَسْرَتَايَ وَالْحَسْرَةُ النَّدَامَةُ. (عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ) قَالَ الْحَسَنُ: فِي طَاعَةِ اللَّهِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: أَيْ فِي ذِكْرِ اللَّهِ ﷿. قَالَ: يَعْنِي الْقُرْآنَ وَالْعَمَلَ بِهِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: فِي جَنْبِ اللَّهِ أَيْ فِي ثَوَابِ اللَّهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْجَنْبُ الْقُرْبُ وَالْجِوَارُ: يُقَالُ فُلَانُ يَعِيشُ فِي جَنْبِ فُلَانٍ أَيْ في جواره ومنه" وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ" أي على مَا فَرَّطْتُ فِي طَلَبِ جِوَارِهِ وَقُرْبِهِ وَهُوَ الْجَنَّةُ وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي الطَّرِيقِ الَّذِي هُوَ طَرِيقُ اللَّهِ الَّذِي دَعَانِي إِلَيْهِ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي السَّبَبَ وَالطَّرِيقَ إِلَى الشَّيْءِ جَنْبًا، تَقُولُ تَجَرَّعْتُ فِي جَنْبِكَ غُصَصًا، أَيْ لِأَجْلِكَ وَسَبَبِكَ وَلِأَجْلِ مَرْضَاتِكَ. وَقِيلَ:" فِي جَنْبِ اللَّهِ" أَيْ فِي الْجَانِبِ الَّذِي يُؤَدِّي إِلَى رِضَا اللَّهِ ﷿ وَثَوَابِهِ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الْجَانِبَ جَنْبًا، قَالَ الشَّاعِرَ:

Bazen de izafeti göstersin diye eliften sonra ye harfini bitiştirirler; Ebû Ca'fer de böyle { يَا حَسْرَتَايَ } şeklinde okumuştur. Hasret ise nedamet (pişmanlık) demektir. (عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ) “Allah'ın yanında (emirlerine uymakta) yaptığım kusurlardan dolayı” kavli hakkında Hasan: 'Allah'a itaatte' demiştir. ed-Dahhâk: 'Yani Azîz ve Celîl olan Allah'ın zikrinden; Kur'an'ı ve onunla amel etmeyi kastetmektedir' demiştir. Ebû Ubeyde: 'Allah'ın yanında; yani Allah'ın sevabında' demiştir. el-Ferrâ: 'Cenb (جَنْب), yakınlık ve civar demektir; falan kimse falanın cenbinde yaşıyor denilir, yani civarında yaşıyor demektir; { وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ } [Nisâ: 36] kavli de bundandır. Yani O'nun civarını ve yakınlığını talep etmekte -ki o da cennettir- kusur ettiğim şeylerden dolayı demektir' demiştir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: 'Yani beni davet ettiği Allah'ın yolu olan o yolda kusur ettiğim şeylerden dolayı. Araplar bir şeye vesile olan sebep ve yola cenb adını verirler; senin uğruna (cenbinde) yudum yudum kederler yuttum derler, yani senin için, senin sebebinle ve senin rızan uğruna demektir.' Denildi ki: { فِي جَنْبِ اللَّهِ } yani Azîz ve Celîl olan Allah'ın rızasına ve sevabına ulaştıran tarafta demektir; Araplar tarafa da cenb derler. Şair şöyle demiştir:

قُسِمَ مَجْهُودًا لِذَاكَ الْقَلْبُ ... النَّاسُ جَنْبٌ وَالْأَمِيرُ جَنْبُ

O kalp için alabildiğine bölündü... / İnsanlar bir tarafta, emir bir tarafta.

يَعْنِي النَّاسَ مِنْ جَانِبٍ وَالْأَمِيرَ مِنْ جَانِبٍ، وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: أَيْ تَرَكْتُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ، يُقَالُ مَا فَعَلْتُ ذَلِكَ فِي جَنْبِ حَاجَتِي، قَالَ كُثَيِّرٌ:

Yani insanlar bir yanda, emir bir yanda demektir. İbn Arefe dedi ki: Yani Allah'ın emrinden terk ettiğim şeylerden ötürü; 'bunu ihtiyacım uğrunda yapmadım' denilir. Küseyyir şöyle demiştir:

أَلَا تَتَّقِينَ اللَّهَ فِي جَنْبِ عَاشِقٍ ... لَهُ كَبِدٌ حَرَّى عَلَيْكِ تَقَطَّعُ

Allah'tan korkmaz mısın bir âşık uğrunda... / Sana olan yangınından ciğeri parçalanan!

وَكَذَا قَالَ مُجَاهِدٌ، أَيْ ضَيَّعْتُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ. وَيُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" مَا جَلَسَ رَجُلٌ مَجْلِسًا وَلَا مشى ممشى ولا اضطجع مضطجع لَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ ﷿ فِيهِ إِلَّا كان عليه ترة يوم القيامة" أي حَسْرَتى، خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ بِمَعْنَاهُ. وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ التَّيْمِيُّ: مِنَ الْحَسَرَاتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنْ يَرَى الرَّجُلُ مَالَهُ الَّذِي آتَاهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي مِيزَانِ غَيْرِهِ، قَدْ وَرِثَهُ وَعَمِلَ فِيهِ بِالْحَقِّ، كَانَ لَهُ أَجْرُهُ وَعَلَى الْآخَرِ وِزْرُهُ، وَمِنَ الْحَسَرَاتِ أَنْ يَرَى الرَّجُلُ عَبْدَهُ الَّذِي خَوَّلَهُ اللَّهُ إِيَّاهُ فِي الدُّنْيَا أَقْرَبَ مَنْزِلَةً مِنَ اللَّهِ ﷿، أَوْ يَرَى رَجُلًا يَعْرِفُهُ أَعْمَى فِي الدُّنْيَا قَدْ أَبْصَرَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَعَمِيَ هُوَ، (وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ) أَيْ وَمَا كُنْتُ إِلَّا مِنَ الْمُسْتَهْزِئِينَ بالقرآن وبالرسول في الدنيا، بأولياء الله، قال قتادة: لم يكفه أن ضيع

Mücâhid de böyle demiştir; yani "Allah'ın emrinden zayi ettim [demektir]." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilir: « مَا جَلَسَ رَجُلٌ مَجْلِسًا وَلَا مَشَى مَمْشًى وَلَا اضْطَجَعَ مُضْطَجَعًا لَمْ يَذْكُرِ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ فِيهِ إِلَّا كَانَ عَلَيْهِ تِرَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ » «Bir kimse içinde azîz ve celîl olan Allah'ı anmadığı bir mecliste oturmaz, bir yolda yürümez ve bir yatağa uzanmaz ki, [bu durum] kıyamet gününde onun aleyhine bir tire (pişmanlık/vebal) olmasın.» Yani hasret (büyük bir pişmanlık) demektir. Bunu Ebû Dâvûd mana ile tahric etmiştir. İbrâhim et-Teymî şöyle demiştir: "Kıyamet günündeki pişmanlıklardan biri de, kişinin dünyada iken Allah'ın kendisine verdiği malını kıyamet gününde bir başkasının mizanında görmesidir; [zira mirasçı] ona vâris olmuş, onda hak üzere amel etmiştir; mükâfatı ona ait olmuş, vebali ise diğerinin (ilk sahibinin) boynunda kalmıştır. Yine pişmanlıklardan biri, kişinin dünyada Allah'ın kendisine bağışladığı kölesini azîz ve celîl olan Allah katında derece bakımından [kendisinden] daha yakın görmesi yahut dünyada âmâ olduğunu bildiği bir adamın kıyamet gününde görür hale geldiğini, kendisinin ise körleştiğini görmesidir." { وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ } “Ve doğrusu ben alay edenlerdendim” yani; dünyada Kur'an ile, Peygamber ile [ve] Allah'ın velî kulları ile alay edenlerden başkası değildim. Katâde şöyle demiştir: [Kulun], zayi etmesi yetmedi...

طَاعَةَ اللَّهِ حَتَّى سَخِرَ مِنْ أَهْلِهَا، وَمَحَلُّ" إِنْ كُنْتُ" النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ، كَأَنَّهُ قَالَ: فَرَّطْتُ وَأَنَا سَاخِرٌ، أَيْ فَرَّطْتُ فِي حَالِ سُخْرِيَتِي، وَقِيلَ وَمَا كُنْتُ إِلَّا فِي سُخْرِيَةٍ وَلَعِبٍ وَبَاطِلٍ أَيْ مَا كَانَ سَعْيِي إِلَّا فِي عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ تَقُولَ) هَذِهِ النَّفْسُ (لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي) أَيْ أَرْشَدَنِي إِلَى دِينِهِ (لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ) أي الشرك والمعاسى، وَهَذَا الْقَوْلُ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَاهْتَدَيْتُ قَوْلَ صِدْقٍ، وَهُوَ قَرِيبٌ مِنَ احْتِجَاجِ الْمُشْرِكِينَ فِيمَا أَخْبَرَ الرَّبُّ جَلَّ وَعَزَّ عَنْهُمْ فِي قَوْلُهُ:" سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا" فَهِيَ كَلِمَةُ حَقٍّ أُرِيدَ بِهَا بَاطِلٌ، كَمَا قَالَ عَلِيٌّ ﵁ لَمَّا قَالَ قَائِلٌ مِنَ الْخَوَارِجِ لَا حُكْمَ إلا لله، (أَوْ تَقُولَ) يعنى هَذِهِ النَّفْسَ (حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً) أي رَجْعَةً، (فَأَكُونَ) نَصْبٌ عَلَى جَوَابِ التَّمَنِّي، وَإِنْ شِئْتَ كَانَ مَعْطُوفًا عَلَى" كَرَّةً" لِأَنَّ مَعْنَاهُ أن أكر، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ»

hatta O'nun ehline alay da etti. { إِنْ كُنْتُ } ibaresinin mahalli hal olarak mansubdur; sanki 'ben alay ederken kusur ettim', yani 'alay etme halimdeyken kusur ettim' demiştir. Denildi ki: 'Ben ancak alay, oyun ve batıl içindeydim; yani benim çabam ancak Allah Teâlâ'dan başkasına kulluk etmekteydi' demektir. Yüce Allah'ın: (أَوْ تَقُولَ) “Yahut demesinden” bu nefsin, (لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي) “'Eğer Allah bana hidayet etseydi” yani beni dinine irşad etseydi (لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ) elbette muttakilerden olurdum'” yani şirkten ve günahlardan [sakınanlardan olurdum demesinden]. 'Eğer Allah bana hidayet etseydi doğru yola ererdim' şeklindeki bu söz bir doğruluk sözüdür; fakat bu, Rab Teâlâ ve Azîz'in haklarında: { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا } “Ortak koşanlar: 'Allah dileseydi biz ortak koşmazdık' diyecekler” buyurduğu müşriklerin delil getirmesine benzemektedir. Dolayısıyla bu, kendisiyle batıl kastedilmiş bir hak sözdür; nitekim Haricîlerden biri 'Hüküm ancak Allah'ındır' dediğinde Ali (radıyallâhu anh)'ın söylediği gibidir. (أَوْ تَقُولَ) “Veya demesinden” yani bu nefsin, (حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً) “azabı gördüğü zaman: 'Keşke benim için bir dönüş olsaydı'” yani geri dönüş olsaydı, (فَأَكُونَ) “da olsaydım” temenninin cevabı olarak mansubdur. Dilersen { كَرَّةً } kelimesine matuftur; çünkü bunun anlamı 'dönsem de olsam' demektir, nitekim şair şöyle demiştir:

:

:

لَلُبْسُ عَبَاءَةٍ وَتَقَرُّ عَيْنِي ... أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ لُبْسِ الشُّفُوفِ

Bir aba giymek ve gözümün aydın olması... / Bana ince ipek elbiseler giymekten daha sevimlidir.

وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:

el-Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:

فَمَا لَكَ مِنْهَا غَيْرُ ذِكْرَى وَخَشْيَةٍ ... وَتَسْأَلَ عَنْ رُكْبَانِهَا أَيْنَ يَمَّمُوا فنصب

Ondan sana kalan ancak bir anış ve korkudur... / Ve süvarilerini nereye yöneldiler diye sormandır; mansub yaptı

و (تُسْئَلُ) على موضع الذكرى، لان معنى الكلام فمالك مِنْهَا إِلَّا أَنْ تَذْكُرَ، وَمِنْهُ لَلُبْسُ عَبَاءَةٍ وَتَقَرَّ، أَيْ لَأَنْ أَلْبَسَ عَبَاءَةً وَتَقَرَّ، وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ: كَانَ رَجُلٌ عَالِمٌ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ وَجَدَ رُقْعَةً، إِنَّ الْعَبْدَ لَيَعْمَلُ الزَّمَانَ الطَّوِيلَ بِطَاعَةِ اللَّهِ فَيُخْتَمُ لَهُ عَمَلُهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ فَيَدْخُلُ النَّارَ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَعْمَلُ الزَّمَنَ الطَّوِيلَ بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ ثُمَّ يُخْتَمُ لَهُ عَمَلُهُ بِعَمَلِ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيَدْخُلُ الجنة، فقال: ولاي شي أُتْعِبُ نَفْسِي فَتَرَكَ عَمَلَهُ وَأَخَذَ فِي الْفُسُوقِ وَالْمَعْصِيَةِ، وَقَالَ لَهُ إِبْلِيسُ: لَكَ عُمُرٌ طَوِيلٌ فَتَمَتَّعْ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ تَتُوبُ، فَأَخَذَ فِي الْفُسُوقِ وَأَنْفَقَ مَالَهُ فِي الْفُجُورِ، فَأَتَاهُ مَلَكُ الْمَوْتِ فِي أَلَذِّ مَا كَانَ، فَقَالَ: يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ، ذَهَبَ عُمُرِي فِي طَاعَةِ الشَّيْطَانِ، فَنَدِمَ حِينَ لَا يَنْفَعُهُ النَّدَمُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ خَبَرَهُ فِي القرآن، وقال

[Âyetteki] (تُسْئَلُ) lafzı da "zikrâ" kelimesinin [i'rabtaki] mahalli üzerine [atfedilerek mansub kılınmıştır]. Çünkü cümlenin anlamı: "Ondan sana ancak anman [ve sorman vardır]" demektir. Şu mısra da bundandır: "Bir aba giymem ve [gözümün] aydın olması..." Yani: "Bir aba giymem ve [gözümün] aydın olması [benim için daha sevimlidir]" demektir. Ebû Sâlih şöyle demiştir: İsrâiloğulları'nda âlim bir adam vardı; [üzerinde şöyle yazılı olan] bir kâğıt parçası buldu: "Kul, uzun bir zaman Allah'a itaatle amel eder, derken ameli cehennem ehlinin ameliyle mühürlenir de cehenneme girer. Kişi de uzun bir zaman Allah'a isyanla amel eder, sonra ameli cennet ehlinden bir adamın ameliyle mühürlenir de cennete girer." Bunun üzerine [adam]: "Öyleyse kendimi ne diye yorayım?" dedi ve amel etmeyi bırakıp fısk ve isyana daldı. İblis de ona: "Senin uzun bir ömrün var, dünyada zevkini yaşa, sonra tövbe edersin" dedi. O da fıska daldı ve malını günah yollarında harcadı. Tam en zevkli anında iken ölüm meleği ona geldi. Bunun üzerine o: { يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } “Allah'a karşı işlediğim kusurlardan dolayı bana yazıklar olsun! Ömrüm şeytana itaatle heba oldu" dedi ve pişmanlığın fayda vermeyeceği bir zamanda pişmanlık duydu. Bunun üzerine Allah, onun haberini Kur'an'da indirdi ve şöyle buyurdu:

قتادة: هؤلان أصناف، صنف منهم قال:" يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ". وَصِنْفٌ مِنْهُمْ قَالَ:" لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ"، وَقَالَ آخَرُ:" لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ" فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى رَدًّا لِكَلَامِهِمْ (بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي) قَالَ الزَّجَّاجُ:" بَلى " جَوَابُ النَّفْيِ وَلَيْسَ فِي الْكَلَامِ لَفْظُ النَّفْيِ، وَلَكِنَّ مَعْنَى" لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي" مَا هَدَانِي، وَكَأَنَّ هَذَا الْقَائِلَ قَالَ ما هديت، فقيل، بلى قَدْ بُيِّنَ لَكَ طَرِيقُ الْهُدَى فَكُنْتَ بِحَيْثُ لَوْ أَرَدْتَ أَنْ تُؤْمِنَ أَمْكَنَكَ أَنْ تُؤْمِنَ." آياتِي" أَيِ الْقُرْآنُ، وَقِيلَ: عَنَى بِالْآيَاتِ الْمُعْجِزَاتِ، أَيْ وَضَحَ الدَّلِيلُ فَأَنْكَرْتَهُ وَكَذَّبْتَهُ، (وَاسْتَكْبَرْتَ) أَيْ تَكَبَّرْتَ عَنِ الْإِيمَانِ (وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ). وَقَالَ:" اسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ" وَهُوَ خِطَابُ الذَّكَرِ، لِأَنَّ النَّفْسَ تَقَعُ عَلَى الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى. يُقَالُ،: ثَلَاثَةُ أَنْفُسٍ، وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: تَقُولُ الْعَرَبُ نَفْسٌ وَاحِدٌ أَيْ إنسان واحد. وروى الربيع ابن أَنَسٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﵌ قَرَأَ" قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ". وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ" بَلَى قد جاءته آياتي" وهذا يدل على التذكر- والربيع ابن أَنَسٍ لَمْ يَلْحَقْ أُمَّ سَلَمَةَ إِلَّا أَنَّ الْقِرَاءَةَ جَائِزَةٌ، لِأَنَّ النَّفْسَ تَقَعُ لِلْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ. وَقَدْ أَنْكَرَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ بَعْضُهُمْ وَقَالَ: يَجِبُ إِذَا كُسِرَ التَّاءُ أَنْ تَقُولَ وَكُنْتِ مِنَ الْكَوَافِرِ أَوْ مِنَ الْكَافِرَاتِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا لا يلزم، إلا تَقُولَ وَكُنْتِ مِنَ الْكَوَافِرِ أَوْ مِنَ الْكَافِرَاتِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا لَا يَلْزَمُ، أَلَا تَرَى أَنَّ قَبْلَهُ،" أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ: ثُمَّ قَالَ:" وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ" وَلَمْ يَقُلْ مِنَ السَّوَاخِرِ وَلَا مِنَ السَّاخِرَاتِ، وَالتَّقْدِيرُ فِي الْعَرَبِيَّةِ عَلَى كَسْرِ التَّاءِ" وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ" مِنَ الْجَمْعِ السَّاخِرِينَ أَوْ مِنَ النَّاسِ السَّاخِرِينَ أَوْ مِنَ القوم الساخرين.

Katâde [şöyle demiştir]: Bunlar sınıflardır; onlardan bir sınıf: { يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } “Allah'ın huzurunda kusur ettiğim şeylerden dolayı bana yazıklar olsun!” der. Onlardan bir sınıf: { لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “Allah beni hidayete erdirseydi elbette sakınanlardan olurdum” der. Bir başkası da: { لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Keşke benim için bir dönüş olsaydı da ihsan edenlerden olsaydım” der. Bunun üzerine Yüce Allah onların sözlerine bir reddiye olarak: (بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي) “Hayır! Ayetlerim sana gelmişti” buyurmuştur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: { بَلَى } (hayır/bilakis), olumsuzluğun cevabıdır; sözün içinde ise olumsuzluk lafzı yoktur. Fakat { لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي } “Allah beni hidayete erdirseydi” ifadesinin anlamı, 'Beni hidayete erdirmedi' demektir. Sanki bu sözü söyleyen kişi: 'Bana hidayet verilmedi' demiştir; bunun üzerine: 'Hayır, bilakis sana hidayet yolu açıklanmıştı, sen öyle bir durumdaydın ki eğer iman etmek isteseydin iman etmen mümkündü' denilmiştir. { آيَاتِي } “Ayetlerim” yani Kur'an; ayetler ile mucizelerin kastedildiği de söylenmiştir; yani delil açıkça ortaya kondu, sen ise onu inkâr edip yalanladın. (وَاسْتَكْبَرْتَ) “Ve büyüklük tasladın” yani iman etmekten büyüklenip kaçındın, (وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ) “ve inkârcılardan oldun”. [Arapçada nefis lafzı dişil olduğu halde] { اسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ } buyurarak eril hitap kullanmıştır; çünkü nefis hem eril hem de dişil için kullanılır. [Nitekim] 'üç nefis (kişi)' denilir. el-Müberred şöyle demiştir: Araplar 'nefsün vâhidun' (bir nefis) derler, yani bir insan demektir. er-Rebî' b. Enes'in Ümmü Seleme'den, onun da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet ettiğine göre o: { قَدْ جَاءَتْكِ آيَاتِي فَكَذَّبْتِ بِهَا وَاسْتَكْبَرْتِ وَكُنْتِ مِنَ الْكَافِرِينَ } [dişil sığa ile] okumuştur. el-A'meş ise { بَلَى قَدْ جَاءَتْهُ آيَاتِي } şeklinde okumuştur ve bu da [nefsin] eril kabul edildiğine delalet eder. er-Rebî' b. Enes, Ümmü Seleme'ye yetişmemiştir; ancak bu kıraat caizdir, çünkü nefis hem müzekker hem de müennes için kullanılır. Bazıları bu kıraati inkâr etmiş ve şöyle demiştir: Tâ harfi esreli olunca { وَكُنْتِ مِنَ الْكَوَافِرِ } veya { مِنَ الْكَافِرَاتِ } denmesi gerekir. en-Nehhâs dedi ki: Bu zorunlu değildir. Görmez misin ki bundan önce: { أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ } geçmiş, ardından da: { وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ } buyurmuştur; { مِنَ السَّوَاخِرِ } veya { مِنَ السَّاخِرَاتِ } dememiştir. Arapçada tâ'nın kesresi üzere takdir: { وَاسْتَكْبَرْتِ وَكُنْتِ } alay edenler topluluğundan veya alay eden insanlardan yahut alay eden kavimden [oldun] şeklindedir.

[سورة الزمر (٣٩): الآيات ٦٠ الى ٦٤]

[Zümer Suresi (39): Ayetler 60 - 64]

وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ (٦٠) وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦١) اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (٦٢) لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٣) قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ (٦٤)

{ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ (60) وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (61) اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (62) لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (63) قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ (64) } “Kıyamet günü Allah'a karşı yalan söyleyenlerin yüzlerini kapkara görürsün. Büyüklük taslayanlar için cehennemde bir yer mi yok? (60) Allah, takva sahiplerini kurtuluşları sebebiyle kurtarır; onlara hiçbir fenalık dokunmaz ve onlar mahzun da olmazlar. (61) Allah her şeyin yaratıcısıdır ve O, her şeyin üzerinde vekildir. (62) Göklerin ve yerin kilitleri O'nundur. Allah'ın ayetlerini inkâr edenlere gelince, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir. (63) De ki: 'Ey cahiller! Bana Allah'tan başkasına mı kulluk etmemi emrediyorsunuz?' (64)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ) أي مما أحاط بِهِمْ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ وَنِقْمَتِهِ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ:" تَرَى" غَيْرُ عَامِلٍ فِي قَوْلِهِ: وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ: إِنَّمَا هُوَ ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، الزَّمَخْشَرِيُّ: جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ إِنْ كَانَ" تَرَى" مِنْ رُؤْيَةِ الْبَصَرِ، وَمَفْعُولٌ ثَانٍ إِنْ كَانَ مِنْ رُؤْيَةِ القلب، (أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ) وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَعْنَى الكبر فقال ﵇:" سفه الحق وغمص النَّاسِ" أَيِ احْتِقَارُهُمْ، وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" وَغَيْرِهَا، وَفِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ ﷺ" يُحْشَرُ الْمُتَكَبِّرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَالذَّرِّ يَلْحَقُهُمُ الصَّغَارُ حَتَّى يُؤْتَى بِهِمْ إِلَى سِجْنِ جَهَنَّمَ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا) وقرى" وَيُنْجِي" أَيْ مِنَ الشِّرْكِ وَالْمَعَاصِي. (بِمَفازَتِهِمْ) عَلَى التَّوْحِيدِ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ لِأَنَّهَا مَصْدَرٌ، وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ" بِمَفَازَاتِهِمْ" وَهُوَ جَائِزٌ كَمَا تَقُولُ بِسَعَادَاتِهِمْ. وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ:" يَحْشُرُ اللَّهُ مَعَ كُلِّ امْرِئٍ عَمَلَهُ فَيَكُونُ عَمَلُ الْمُؤْمِنِ مَعَهُ فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ وَأَطْيَبِ رِيحٍ فَكُلَّمَا كَانَ رُعْبٌ أَوْ خَوْفٌ قَالَ لَهُ لَا تُرَعْ فَمَا أَنْتَ بِالْمُرَادِ بِهِ وَلَا أَنْتَ بِالْمَعْنِيِّ بِهِ فَإِذَا كَثُرَ ذَلِكَ عَلَيْهِ قَالَ فَمَا أَحْسَنَكَ فَمَنْ أَنْتَ فَيَقُولُ أَمَا تَعْرِفُنِي أَنَا عَمَلُكَ الصَّالِحُ حَمَلْتَنِي عَلَى ثِقَلِي فَوَاللَّهِ لَأَحْمِلَنَّكَ وَلَأَدْفَعَنَّ عَنْكَ فَهِيَ الَّتِي قَالَ اللَّهُ" وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ". (اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ) أَيْ حَافِظٌ وَقَائِمٌ بِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاحِدُهَا مِقْلِيدٌ. وَقِيلَ: مِقْلَادٌ وَأَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ فِيهِ إِقْلِيدٌ وَالْمَقَالِيدُ الْمَفَاتِيحُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَغَيْرِهِ، وَقَالَ السدى: خزائن السموات والأرض، وقال غيره: خزائن السموات الْمَطَرُ وَخَزَائِنُ الْأَرْضِ النَّبَاتُ، وَفِيهِ لُغَةٌ أُخْرَى أَقَالِيدُ وَعَلَيْهَا يَكُونُ وَاحِدَهَا إِقْلِيدٌ، قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْإِقْلِيدُ الْمِفْتَاحُ، وَالْمِقْلَدُ مِفْتَاحٌ كَالْمِنْجَلِ رُبَّمَا يُقَلَّدُ به الكلاء كَمَا يُقَلَّدُ الْقَتُّ إِذَا جُعِلَ حِبَالًا، أَيْ يقتل وَالْجَمْعُ الْمَقَالِيدُ، وَأَقْلَدَ الْبَحْرُ عَلَى خَلْقٍ كَثِيرٍ أَيْ غَرَّقَهُمْ كَأَنَّهُ أَغْلَقَ عَلَيْهِمْ، وَخَرَّجَ الْبَيْهَقِيُّ عن ابن عمر أن عثمان بن

Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ } “Kıyamet günü Allah'a karşı yalan söyleyenlerin yüzlerini kapkara görürsün” buyruğu, yani Allah'ın gazabından ve intikamından kendilerini kuşatan şeyler sebebiyle [yüzleri kararır] demektir. el-Ahfeş şöyle demiştir: { تَرَى } "Görürsün" [fiili], { وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ } “yüzleri kapkaradır” ifadesinde amil değildir (etki etmemiştir); zira o bir mübteda ve haberdir. ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: Eğer { تَرَى } göz ile görme (rü'yet-i basar) anlamında ise [bu cümle] hal konumunda bir cümledir; şayet kalp ile bilme (rü'yet-i kalb) anlamında ise ikinci mef'uldür (nesnedir). { أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ } “Kibirlenenler için cehennemde bir yer mi yok?” Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kibrin manasını açıklamış ve (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: « سَفَهُ الْحَقِّ وَغَمْصُ النَّاسِ » «Hakkı hiçe saymak ve insanları küçümsemektir.» Yani onları hakir görmektir. Bu, el-Bakara [suresi] ve başka yerlerde geçmişti. Abdullah b. Amr'ın Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet ettiği bir hadiste ise şöyle buyrulmuştur: « يُحْشَرُ الْمُتَكَبِّرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَالذَّرِّ يَلْحَقُهُمُ الصَّغَارُ حَتَّى يُؤْتَى بِهِمْ إِلَى سِجْنِ جَهَنَّمَ » «Kibirlenenler kıyamet günü karıncalar gibi haşredilirler; cehennem zindanına getirilinceye kadar kendilerini zillet bürür.» Yüce Allah'ın: { وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Allah, takva sahiplerini kurtarır” buyruğu, [şeddeli değil de] { وَيُنْجِي } şeklinde de okunmuştur. Yani şirkten ve günahlardan [sakınanları kurtarır]. { بِمَفازَتِهِمْ } “kurtuluşlarıyla” [kelimesi], masdar olduğu için genel kıraatte tekil olarak okunmuştur. Kûfeliler ise { بِمَفَازَاتِهِمْ } şeklinde [çoğul olarak] okumuşlardır; bu da nitekim "bi-saâdâtihim" (onların saadetleriyle) demen gibi caizdir. Ebû Hureyre'nin rivayet ettiği bir hadiste Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den bu ayetin tefsiri hakkında şöyle dediği nakledilmiştir: « يَحْشُرُ اللَّهُ مَعَ كُلِّ امْرِئٍ عَمَلَهُ فَيَكُونُ عَمَلُ الْمُؤْمِنِ مَعَهُ فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ وَأَطْيَبِ رِيحٍ فَكُلَّمَا كَانَ رُعْبٌ أَوْ خَوْفٌ قَالَ لَهُ لَا تُرَعْ فَمَا أَنْتَ بِالْمُرَادِ بِهِ وَلَا أَنْتَ بِالْمَعْنِيِّ بِهِ فَإِذَا كَثُرَ ذَلِكَ عَلَيْهِ قَالَ فَمَا أَحْسَنَكَ فَمَنْ أَنْتَ فَيَقُولُ أَمَا تَعْرِفُنِي أَنَا عَمَلُكَ الصَّالِحُ حَمَلْتَنِي عَلَى ثِقَلِي فَوَاللَّهِ لَأَحْمِلَنَّكَ وَلَأَدْفَعَنَّ عَنْكَ فَهِيَ الَّتِي قَالَ اللَّهُ: وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ » «Allah her kişiyle birlikte amelini haşreder. Müminin ameli, en güzel surette ve en hoş kokuda onunla birlikte olur. Ne zaman bir dehşet veya korku meydana gelse ona: 'Korkma! Bu korkuyla kastedilen sen değilsin ve bununla murad edilen de sen değilsin' der. Bu durum çoğalınca [mümin]: 'Ne kadar da güzelsin, sen kimsin?' der. O da: 'Beni tanımadın mı? Ben senin salih amelinim. Ağırlığıma rağmen sen beni yüklendin (beni taşıdın); Allah'a yemin olsun ki ben de seni taşıyacağım ve [bütün kötülükleri] senden savacağım' der. İşte Allah'ın: { وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Allah takva sahiplerini kurtuluşlarıyla [cehennemden] kurtarır; onlara hiçbir kötülük dokunmaz ve onlar mahzun da olmazlar” buyurduğu durum budur.» { اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “Allah her şeyin yaratıcısıdır ve O, her şeyin üzerinde vekildir.” Yani koruyan ve idaresini üstlenendir. Bu [konu] daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin anahtarları O'nundur” buyruğunda geçen [el-makālîd kelimesinin] tekili miklîd (مِقْلِيد)'dir. Miklâd (مِقْلَاد) olduğu da söylenmiştir. Bu anlamda en çok kullanılan kelime ise iklîd (إِقْلِيد)'dir. İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edildiğine göre el-makālîd (الْمَقَالِيد), anahtarlar demektir. es-Süddî: "Göklerin ve yerin hazineleridir" demiştir. Başkası ise şöyle demiştir: "Göklerin hazineleri yağmur, yerin hazineleri ise bitkilerdir." Bu kelimenin diğer bir söylenişi akālîd (أَقَالِيد) şeklindedir ve buna göre tekili iklîd (إِقْلِيد) olur. el-Cevherî şöyle demiştir: "el-İklîd, anahtar demektir. el-Mıkled (الْمِقْلَد) ise orak gibi bir anahtardır; otlar demet yapıldığında bükülüp bağlandığı gibi bazen onunla ot toplanıp bağlanır; yani bükülür. Çoğulu el-makālîd (الْمَقَالِيد)'dir. Deniz birçok insanı içine alıp boğduğunda: أَقْلَدَ الْبَحْرُ عَلَى خَلْقٍ كَثِيرٍ denir, yani sanki üzerlerine kilit vurmuştur." el-Beyhakî, İbn Ömer'den rivayet etmiştir ki Osman b.

عَفَّانَ ﵁ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَلَا حول ولا قوة إل بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ يُحْيِي وَيُمِيتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَهُوَ عَلَى كل شي قَدِيرٌ" ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَزَادَ مَنْ قَالَهَا إِذَا أَصْبَحَ أَوْ أَمْسَى عَشْرَ مَرَّاتٍ أَعْطَاهُ اللَّهُ سِتَّ خِصَالٍ: أَوَّلُهَا يُحْرَسُ مِنْ إِبْلِيسَ، وَالثَّانِيَةُ يَحْضُرُهُ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ مَلَكٍ، وَالثَّالِثَةُ يُعْطَى قِنْطَارًا مِنَ الْأَجْرِ، وَالرَّابِعَةُ تُرْفَعُ لَهُ دَرَجَةٌ، وَالْخَامِسَةُ يُزَوِّجُهُ اللَّهُ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ.، وَالسَّادِسَةُ يَكُونُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ كَمَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَالزَّبُورَ، وَلَهُ أَيْضًا مِنَ الْأَجْرِ كَمَنْ حَجَّ وَاعْتَمَرَ فَقُبِلَتْ حَجَّتُهُ وَعُمْرَتُهُ. فَإِنْ مَاتَ مِنْ لَيْلَتِهِ مَاتَ شَهِيدًا، وَرَوَى الْحَارِثُ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ تَفْسِيرِ الْمَقَالِيدِ فَقَالَ:" يَا عَلِيُّ لَقَدْ سَأَلْتَ عَنْ عَظِيمٍ الْمَقَالِيدُ هُوَ أَنْ تَقُولَ عَشْرًا إِذَا أَصْبَحْتَ وَعَشْرًا إِذَا أَمْسَيْتَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ واستغفر الله ولا قولة إِلَّا بِاللَّهِ الْأَوَّلِ وَالْآخِرِ وَالظَّاهِرِ وَالْبَاطِنِ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَهُوَ عَلَى كل شي قَدِيرٌ" مَنْ قَالَهَا عَشْرًا إِذَا أَصْبَحَ، وَعَشْرًا إِذَا أَمْسَى أَعْطَاهُ اللَّهُ خِصَالًا سِتًّا أَوَّلُهَا يَحْرُسُهُ مِنَ الشَّيْطَانِ وَجُنُودِهِ فَلَا يَكُونُ لَهُمْ عَلَيْهِ سُلْطَانٌ، وَالثَّانِيَةُ يُعْطَى قِنْطَارًا فِي الْجَنَّةِ هُوَ أَثْقَلُ فِي مِيزَانِهِ مِنْ جَبَلِ أُحُدٍ، وَالثَّالِثَةُ تُرْفَعُ لَهُ دَرَجَةٌ لَا يَنَالُهَا إِلَّا الْأَبْرَارُ، وَالرَّابِعَةُ يُزَوِّجُهُ اللَّهُ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ، وَالْخَامِسَةُ يَشْهَدُهُ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ مَلَكٍ يَكْتُبُونَهَا لَهُ فِي رَقٍّ مَنْشُورٍ وَيَشْهَدُونَ لَهُ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّادِسَةُ يَكُونُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ كَأَنَّمَا قَرَأَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَالزَّبُورَ وَالْفُرْقَانَ، وَكَمَنْ حَجَّ وَاعْتَمَرَ فَقَبِلَ اللَّهُ حَجَّتَهُ وَعُمْرَتَهُ، وَإِنْ مَاتَ مِنْ يَوْمِهِ أَوْ لَيْلَتِهِ أَوْ شَهْرِهِ طُبِعَ بِطَابَعِ الشُّهَدَاءِ وَقِيلَ: الْمَقَالِيدُ الطَّاعَةُ يُقَالُ أَلْقَى إِلَى فُلَانٍ بِالْمَقَالِيدِ أَيْ أَطَاعَهُ فِيمَا يَأْمُرُهُ، فَمَعْنَى الْآيَةِ لَهُ طَاعَةُ مَنْ فِي السموات وَالْأَرْضِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ) أَيْ بِالْقُرْآنِ وَالْحُجَجِ وَالدَّلَالَاتِ. (أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ) تقدم.

Affân (radıyallâhu anh)'ın Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e Yüce Allah'ın: { لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } buyruğunun tefsirini sorduğunu tahriç etmiştir. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Bana bunu kimse sormamıştı: 'Lâ ilâhe illallāhu vallāhu ekber ve subhânallāhi ve bihamdihî estağfirullāh ve lâ havle velâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm hüve'l-evvelu ve'l-âhiru ve'z-zâhiru ve'l-bâtın yuhyî ve yumît biyedihi'l-hayr ve hüve alâ külli şey'in kadîr'dir.” es-Sa'lebî bunu tefsirinde zikretmiş ve şunu eklemiştir: “Kim bunu sabahladığında veya akşamladığında on defa söylerse, Allah ona altı haslet verir: Birincisi, İblis'ten korunur. İkincisi, onun yanında on iki bin melek hazır bulunur. Üçüncüsü, kendisine bir kantar ecir verilir. Dördüncüsü, onun için bir derece yükseltilir. Beşincisi, Allah onu hûrî-i 'în ile evlendirir. Altıncısı, Kur'an, Tevrat, İncil ve Zebur'u okumuş gibi ecir alır; ayrıca haccetmiş, umre yapmış ve haccı ile umresi kabul edilmiş gibi ecir alır. Şayet o gece ölürse şehid olarak ölür.” el-Hâris, Ali'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e mekalîdin tefsirini sordum; buyurdu ki: “Ey Ali! Çok büyük bir şey sordun. Mekalîd; sabahladığında on, akşamladığında on defa 'Lâ ilâhe illallāhu vallāhu ekber ve subhânallāhi ve'l-hamdü lillāhi ve estağfirullāh velâ kuvvete illâ billâh el-evvelu ve'l-âhiru ve'z-zâhiru ve'l-bâtın lehu'l-mülkü ve lehu'l-hamd biyedihi'l-hayr ve hüve alâ külli şey'in kadîr' demendir. Kim sabahladığında on, akşamladığında on defa bunu söylerse, Allah ona altı haslet verir: Birincisi, onu şeytandan ve ordularından korur, böylece onların onun üzerinde bir hâkimiyeti olmaz. İkincisi, cennette kendisine mizanda Uhud Dağı'ndan daha ağır basan bir kantar verilir. Üçüncüsü, onun için ancak iyilerin nail olabileceği bir derece yükseltilir. Dördüncüsü, Allah onu hûrî-i 'în ile evlendirir. Beşincisi, onu açılmış bir sahifeye yazacak ve kıyamet gününde onun lehine şahitlik edecek on iki bin melek hazır bulunur. Altıncısı, Tevrat, İncil, Zebur ve Furkan'ı okumuş gibi ve haccetmiş, umre yapmış da Allah haccını ve umresini kabul etmiş gibi ecir alır. Şayet o gününde, o gecesinde veya o ayında ölürse şehidlerin mührü ile mühürlenir.” Mekalîdin itaat olduğu da söylenmiştir; 'filana mekalîdi teslim etti' denilir, yani emrettiği şeyde ona itaat etti demektir. Buna göre ayetin manası: Göklerde ve yerde bulunanların itaati O'nadır, demektir. Yüce Allah'ın: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ) “Allah'ın ayetlerini inkâr edenlere gelince” buyruğu, yani Kur'an'ı, delilleri ve hüccetleri inkâr edenler demektir. (أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ) “İşte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir” buyruğu daha önce geçmişti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ (وَذَلِكَ حِينَ دَعَوُا النَّبِيَّ ﷺ إِلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَقَالُوا هُوَ دِينُ آبَائِكَ، وَ" غَيْرَ" نصب ب" أعبده" عَلَى تَقْدِيرِ أَعْبُدُ غَيْرَ اللَّهِ فِيمَا تَأْمُرُونَنِي، وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ بِ" تَأْمُرُونِّي" عَلَى حَذْفِ حرف الجز، التقدير: أتأمروني بغير الله أن أعبد، لِأَنَّ أَنْ مُقَدَّرَةٌ وَأَنْ وَالْفِعْلُ مَصْدَرٌ، وَهِيَ بدل من غير، التقدير: أتأمروني بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ" تَأْمُرُونِّي" بِنُونٍ وَاحِدَةٍ مُخَفَّفَةٍ وَفَتْحِ الْيَاءِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ" تَأْمُرُونَنِي، بِنُونَيْنِ مُخَفَّفَتَيْنِ عَلَى الْأَصْلِ. الْبَاقُونَ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ مُشَدَّدَةٍ عَلَى الْإِدْغَامِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ، لِأَنَّهَا وَقَعَتْ فِي مُصْحَفِ عُثْمَانَ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ، وَقَرَأَ نَافِعٌ عَلَى حَذْفِ النُّونِ الثَّانِيَةِ وَإِنَّمَا كَانَتِ الْمَحْذُوفَةُ الثَّانِيَةَ، لِأَنَّ التَّكْرِيرَ وَالتَّثْقِيلَ يَقَعُ بِهَا، وَأَيْضًا حَذْفُ الْأُولَى لَا يَجُوزُ، لِأَنَّهَا دَلَالَةُ الرَّفْعِ، وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْعَامِ" بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" أَتُحاجُّونِّي"." أَعْبُدُ" أَيْ أَنْ أَعْبُدَ فَلَمَّا حَذَفَ" أَنْ" رَفَعَ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Yüce Allah'ın: { قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ } “De ki: 'Bana Allah'tan başkasına mı kulluk etmemi emrediyorsunuz?'” buyruğu, Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i putlara tapma konusunda içinde bulundukları duruma davet edip: 'Bu, atalarının dinidir' dedikleri zaman inmiştir. { غَيْرَ } kelimesi, 'bana emrettiğiniz şeyde Allah'tan başkasına kulluk ederim' takdiriyle { أَعْبُدُ } fiili ile mansubdur. Cer harfinin hazfedilmesiyle { تَأْمُرُونِّي } fiili ile de mansub olması caizdir; takdiri: 'Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?' şeklindedir; çünkü { أَنْ } takdir edilmiştir ve { أَنْ } ile fiil masdar konumundadır, o da { غَيْرَ } kelimesinden bedeldir; takdiri: 'Bana Allah'tan başkasına ibadeti mi emrediyorsunuz?' demektir. Nâfi', yâ'nın fethası ve tek şeddesiz nun ile { تَأْمُرُونِي } okumuştur. İbn Âmir ise asıl üzere iki şeddesiz nun ile { تَأْمُرُونَنِي } okumuştur. Diğerleri ise idgam ile tek şeddeli nun ile okumuşlardır; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim de bunu tercih etmiştir, zira Osman'ın mushafında tek nun ile yazılmıştır. Nâfi', ikinci nunun hazfi üzere okumuştur; hazfedilenin ikinci nun olması, tekrar ve ağırlığın onunla meydana gelmesindendir. Ayrıca birinci nunun hazfedilmesi caiz değildir; çünkü o ref' alametidir. Bunun açıklaması el-En'âm [Suresi]'nde Yüce Allah'ın: { أَتُحَاجُّونِّي } buyruğunun tefsirinde geçmişti. { أَعْبُدُ }, yani 'kulluk etmemi' demektir; { أَنْ } hazfedilince fiil merfu olmuştur; bunu el-Kisâî söylemiştir. Şairin şu sözü de bundandır:

أَلَّا أَيُّهَذَا الزَّاجِرِي أَحْضُرَ الْوَغَى

Ey beni savaşa katılmaktan meneden kimse!

وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الوجه قراءة من قرأ" أعبد" بالنصب.

Bu vechin doğruluğunun delili, { أَعْبُدَ } kelimesini nasb ile okuyanların kıraatidir.

[سورة الزمر (٣٩): الآيات ٦٥ الى ٦٦]

[Zümer Suresi (39): Ayetler 65 - 66]

وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٥) بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٦)

{ وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (65) بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (66) } “Andolsun ki sana da senden öncekilere de şöyle vahyolundu: 'Eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider ve elbette hüsrana uğrayanlardan olursun.' (65) Bilakis yalnız Allah'a kulluk et ve şükredenlerden ol! (66)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ) قِيلَ: إِنَّ فِي الْكَلَامِ تقديما وتأخيرا، والقدير: لَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ وَأُوحِيَ إِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ كَذَلِكَ، وَقِيلَ: هُوَ عَلَى بَابِهِ، قَالَ مُقَاتِلٌ: أَيْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الْأَنْبِيَاءِ قَبْلَكَ بِالتَّوْحِيدِ وَالتَّوْحِيدُ مَحْذُوفٌ، ثُمَّ قَالَ:" لَئِنْ أَشْرَكْتَ" يَا مُحَمَّدُ (لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ) وَهُوَ خطاب للنبي

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ } “Andolsun ki sana da senden öncekilere de [şöyle] vahyolundu: 'Eğer şirk koşarsan...'” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Sözde bir takdim ve tehir (öne alma ve sonraya bırakma) vardır; takdiri ise [şöyledir]: “Sana: 'Eğer şirk koşarsan...' diye vahyolunduğu gibi, senden öncekilere de aynı şekilde vahyolundu.” [Sözün] kendi asıl tertibi üzere olduğu da söylenmiştir. Mukâtil şöyle demiştir: Yani sana da senden önceki peygamberlere de tevhid vahyolunmuştur; 'tevhid' lafzı ise [ifadeden] hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Sonra da: “Ey Muhammed! 'Eğer şirk koşarsan' { لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } 'amellerin mutlaka boşa gider'” buyurmuştur. Bu ise Peygamber

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَاصَّةً، وَقِيلَ: الْخِطَابُ لَهُ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ، إِذْ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا يُشْرِكُ وَلَا يَقَعُ مِنْهُ إِشْرَاكٌ، وإلا حباط الْإِبْطَالُ وَالْفَسَادُ، قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: فَمَنِ ارْتَدَّ لَمْ تَنْفَعْهُ طَاعَاتُهُ السَّابِقَةُ وَلَكِنَّ إِحْبَاطَ الرِّدَّةِ الْعَمَلَ مَشْرُوطٌ بِالْوَفَاةِ عَلَى الْكُفْرِ، وَلِهَذَا قَالَ:" مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ" فالمطلق ها هنا مَحْمُولٌ عَلَى الْمُقَيَّدِ، وَلِهَذَا قُلْنَا مَنْ حَجَّ ثُمَّ ارْتَدَّ ثُمَّ عَادَ إِلَى الْإِسْلَامِ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ إِعَادَةُ الْحَجِّ. قُلْتُ: هَذَا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَعِنْدَ مَالِكٍ تَجِبُ عَلَيْهِ الْإِعَادَةُ وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" بَيَانُ هَذَا مُسْتَوْفًى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ) النَّحَّاسُ: فِي كِتَابِي عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ لَفْظُ اسْمِ اللَّهِ ﷿ مَنْصُوبٌ بِ أَعْبُدُ" قَالَ: وَلَا اخْتِلَافَ فِي هَذَا بَيْنَ الْبَصْرِيِّينَ وَالْكُوفِيِّينَ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَقَالَ الْفَرَّاءُ يَكُونُ مَنْصُوبًا بِإِضْمَارِ فِعْلٍ، وَحَكَاهُ الْمَهْدَوِيُّ عَنِ الْكِسَائِيِّ، فَأَمَّا الْفَاءُ فَقَالَ: الزَّجَّاجُ: إِنَّهَا لِلْمُجَازَاةِ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هِيَ زَائِدَةٌ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَاعْبُدْ: أَيْ فَوَحِّدْ، وَقَالَ غَيْرُهُ: بَلِ اللَّهَ: فَأَطِعْ (وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ) لِنِعَمِهِ بخلاف المشركين

(sallallâhu aleyhi ve sellem)'e özel bir hitaptır. Hitabın ona olduğu fakat ümmetinin kastedildiği de söylenmiştir; zira Allah onun şirk koşmayacağını ve kendisinden şirk sadır olmayacağını bilmiştir. İhbât (amellerin boşa gitmesi), iptal etmek ve ifsât etmektir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Kim dinden dönerse önceki itaatleri ona fayda vermez; fakat irtidadın ameli boşa çıkarması, küfür üzere vefat etme şartına bağlıdır. Bundan dolayı: { مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ } “İçinizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri boşa gitmiştir” buyurmuştur. Dolayısıyla buradaki mutlak ifade, mukayyede hamledilir. Bu sebeple biz: 'Haccettikten sonra dinden dönen, sonra tekrar İslam'a giren kimsenin haccı iade etmesi gerekmez' dedik. Ben derim ki: Bu, Şâfiî'nin mezhebidir; Mâlik'e göre ise iade etmesi gerekir. Bunun açıklaması el-Bakara [Suresi]'nde eksiksiz olarak geçmişti. Yüce Allah'ın: (بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ) “Bilakis yalnız Allah'a kulluk et” buyruğu hakkında en-Nehhâs şöyle demiştir: Kitabımda Ebû İshak'tan naklen [belirtildiğine göre] Yüce Allah'ın ismi { أَعْبُدْ } lafzı ile mansubdur; ve Basralılar ile Kûfeliler arasında bu konuda hiçbir görüş ayrılığı yoktur. en-Nehhâs dedi ki: el-Ferrâ ise gizli bir fiil ile mansub olacağını söylemiştir. el-Mehdevî de bunu el-Kisâî'den nakletmiştir. Fâ harfine gelince; ez-Zeccâc onun mücazat (ceza/şart) için olduğunu söylemiştir. el-Ahfeş ise zaiddir demiştir. İbn Abbas: { فَاعْبُدْ } yani tevhid et (birle), demiştir. Başkası ise: Bilakis Allah'a itaat et, (وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ) müşriklerin aksine O'nun nimetlerine “şükredenlerden ol” manasını vermiştir.

: [سورة الزمر (٣٩): الآيات ٦٧ الى ٦٨]

[Zümer Suresi (39): Ayetler 67 - 68]

وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٧) وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ (٦٨)

{ وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (67) وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ (68) } “Onlar Allah'ı hakkıyla takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü yeryüzü bütünüyle O'nun kabzasındadır, gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir. (67) Sûra üfürülür; Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi çarpılıp yıkılır. Sonra ona bir daha üfürülür; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar. (68)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ) قَالَ الْمُبَرِّدُ: مَا عَظَّمُوهُ حَقَّ عَظَمَتِهِ مِنْ قَوْلِكَ فُلَانٌ عَظِيمُ الْقَدْرِ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا وَمَا عظموه حق عظمته إذ عَبَدُوا مَعَهُ غَيْرَهُ وَهُوَ خَالِقُ الْأَشْيَاءِ وَمَالِكُهَا، ثم أخبر عن قدرته وعظمته فقال: (وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ). ثُمَّ نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنْ أَنْ يَكُونَ ذلك بجارحة

Yüce Allah'ın: { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” buyruğu hakkında el-Müberred şöyle demiştir: Bir kimse için “فُلَانٌ عَظِيمُ الْقَدْرِ / Filan kişinin kadri/itibarı büyüktür” denilmesinden hareketle, [bu ifade] “O'nu şanına yaraşır şekilde tazim edip yüceltmediler” anlamına gelir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: Buna göre mana; O, her şeyin yaratıcısı ve yegâne mâliki olduğu halde, O'nunla birlikte başkasına tapmakla O'nu şanına yaraşır şekilde tazim etmediler, demektir. Ardından [Allah Teâlâ] kudret ve azametini haber vererek: { وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } “Halbuki kıyamet gününde yeryüzü bütünüyle O'nun kabzasındadır (kudret elindedir), gökler de O'nun sağ eliyle (kudretiyle) dürülmüştür” buyurmuştur. Sonra bunun bir uzuv vasıtasıyla olmasından Zâtını tenzih ederek

فَقَالَ: (سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ). وَفِي التِّرْمِذِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: جَاءَ يَهُودِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ: يا محمد إن الله يمسك السموات عَلَى إِصْبَعٍ وَالْخَلَائِقَ عَلَى إِصْبَعٍ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ، فَضَحِكَ النَّبِيُّ ﷺ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ ثُمَّ قَالَ:" وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ". قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَفِي الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" يَقْبِضُ اللَّهُ الْأَرْضَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَطْوِي السَّمَاءَ بِيَمِينِهِ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ مُلُوكُ الْأَرْضِ". وَفِي التِّرْمِذِيِّ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا سَأَلَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَوْلِهِ:" وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ" قَالَتْ: قُلْتُ فَأَيْنَ النَّاسُ يَوْمَئِذٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ:" عَلَى جِسْرِ جَهَنَّمَ" فِي رِوَايَةٍ" عَلَى الصِّرَاطِ يَا عَائِشَةُ" قَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَقَوْلُهُ:" وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ" وَيَقْبِضُ اللَّهُ الْأَرْضَ" عِبَارَةٌ عَنْ قُدْرَتِهِ وَإِحَاطَتِهِ بِجَمِيعِ مَخْلُوقَاتِهِ، يُقَالُ مَا فُلَانٌ إِلَّا فِي قَبْضَتِي، بِمَعْنَى مَا فُلَانٌ إِلَّا فِي قُدْرَتِي، وَالنَّاسُ يَقُولُونَ الْأَشْيَاءُ فِي قَبْضَتِهِ يُرِيدُونَ فِي مِلْكِهِ وَقُدْرَتِهِ، وَقَدْ يَكُونُ مَعْنَى الْقَبْضُ وَالطَّيُّ إِفْنَاءُ الشَّيْءِ وَإِذْهَابُهُ فَقَوْلُهُ جَلَّ وَعَزَّ:" وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ" يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا ذَاهِبَةٌ فَانِيَةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَالْمُرَادُ بِالْأَرْضِ الْأَرَضُونَ السَّبْعُ، يَشْهَدُ لِذَلِكَ شَاهِدَانِ قَوْلُهُ:" وَالْأَرْضُ جَمِيعاً" وَلِأَنَّ الْمَوْضِعَ مَوْضِعَ تَفْخِيمٍ وَهُوَ مُقْتَضٍ لِلْمُبَالَغَةِ، وَقَوْلُهُ:" وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ" لَيْسَ يُرِيدُ بِهِ طَيًّا بِعِلَاجٍ وَانْتِصَابٍ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ بِذَلِكَ الْفَنَاءُ وَالذَّهَابُ، يُقَالُ: قَدِ انْطَوَى عَنَّا مَا كُنَّا فِيهِ وَجَاءَنَا غَيْرُهُ، وَانْطَوَى عَنَّا دَهْرٌ بِمَعْنَى الْمُضِيِّ وَالذَّهَابِ، وَالْيَمِينُ في كلام العرب قد تون بِمَعْنَى الْقُدْرَةِ وَالْمِلْكِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ" يُرِيدُ بن الْمِلْكَ، وَقَالَ:" لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ" أَيْ بِالْقُوَّةِ وَالْقُدْرَةِ أَيْ لَأَخَذْنَا قُوَّتَهُ وَقُدْرَتَهُ، قَالَ الْفَرَّاءُ والمبرد: اليمين القوة والقدرة، وأنشداء:

şöyle buyurmuştur: (سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ) “O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir”. Tirmizî'de Abdullah'tan şöyle rivayet edilmiştir: Bir yahudi Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: 'Ey Muhammed! Allah gökleri bir parmağında, mahlukatı da bir parmağında tutar, sonra da: Ben Melik'im (hükümdarım) der' dedi. Bunun üzerine Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) azı dişleri görününceye kadar güldü, sonra: { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” ayetini okudu. [Tirmizî]: Bu hasen sahih bir hadistir, demiştir. Buhârî ve Müslim'de Ebû Hureyre'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Allah kıyamet günü yeri kabzeder (avucuna alır), göğü de sağ eliyle dürer; sonra: 'Melik (hükümdar) benim, hani nerede yeryüzünün kralları?' buyurur.” Tirmizî'de Âişe'den rivayet edildiğine göre o, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: { وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } ayetini sormuş ve: 'O gün insanlar nerededir ey Allah'ın Resûlü?' demiştir. O da: “Cehennem köprüsü üzerindedirler” bir rivayette ise “Sırat üzerindedirler ey Âişe” buyurmuştur. [Tirmizî]: Hasen sahih bir hadistir, demiştir. { وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ } ve 'Allah yeri kabzeder' sözü, O'nun kudretinden ve bütün yaratılmışlarını kuşatmasından kinayedir. 'Filan kimse ancak benim kabzamdadır' denilir, yani 'filan ancak benim kudretim altındadır' demektir. İnsanlar 'eşya onun kabzasındadır' derken, onun mülkünde ve kudretinde olduğunu kastederler. Bazen kabz ve dürülme bir şeyin yok edilmesi ve giderilmesi manasına da gelebilir; dolayısıyla Yüce ve Aziz olanın: { وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ } buyruğu ile kıyamet günü yeryüzünün bütünüyle yok olup fani olmasının kastedilmiş olması muhtemeldir. Yeryüzünden kasıt yedi kattır; buna iki şahit delalet eder: [Birincisi] { وَالْأَرْضُ جَمِيعاً } buyruğudur; [ikincisi] burası tazim makamıdır ve mübalağayı gerektirir. { وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } buyruğuyla bir aletle ve dikilerek yapılan bir dürmeyi kastetmemektedir; bilakis bundan maksat fena bulmak ve yok olmaktır. Nitekim 'İçinde bulunduğumuz hal bizden dürülüp gitti (son buldu) ve bize başkası geldi' denilir. 'Bizden bir devir dürülüp gitti' ifadesi de geçip gitmek ve yok olmak manasındadır. Arap kelamında 'yemîn' bazen kudret ve mülk manasına gelir. Nitekim Yüce Allah'ın: { أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } buyruğu mülkü kasteder. Yine: { لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ } buyruğu, yani kuvvet ve kudretle, diğer bir deyişle onun kuvvet ve kudretini alırdık demektir. el-Ferrâ ve el-Müberred: 'Yemîn' kuvvet ve kudrettir, demişler ve şu beyti inşad etmişlerdir:

إِذَا مَا رَايَةٌ رُفِعَتْ لِمَجْدٍ ... تَلَقَّاهَا عَرَابَةُ باليمين

Ne zaman şan ve şeref için bir sancak dikilse... / Onu Arrâbe sağ eliyle karşılar.

وَقَالَ آخَرُ: وَلَمَّا رَأَيْتُ

Bir başkası da şöyle demiştir: Ve güneşi gördüğümde,

الشَّمْسَ أَشْرَقَ نُورُهَا ... تَنَاوَلْتُ مِنْهَا حَاجَتِي بِيَمِينِ

Işığı parıldadı... / Ondan ihtiyacımı bir sağ el ile (kudretle) aldım.

قَتَلْتُ شُنَيْفًا ثُمَّ فَارَانَ بَعْدَهُ ... وَكَانَ عَلَى الْآيَاتِ غَيْرَ أَمِينِ

Şüneyf'i öldürdüm, ardından da Fârân'ı... / Oysa o ayetler konusunda güvenilir değildi.

وَإِنَّمَا خُصَّ يَوْمُ الْقِيَامَةِ بِالذِّكْرِ وَإِنْ كَانَتْ قدرته شاملة لكل شي أَيْضًا، لِأَنَّ الدَّعَاوَى تَنْقَطِعُ ذَلِكَ الْيَوْمَ، كَمَا قَالَ:" وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ" وَقَالَ:" مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ" حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ فِي" الْفَاتِحَةِ" وَلِذَلِكَ قَالَ فِي الْحَدِيثِ:" ثُمَّ يَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ مُلُوكُ الْأَرْضِ" وَقَدْ زِدْنَا هَذَا الْبَابَ فِي" التَّذْكِرَةِ" بَيَانًا، وَتَكَلَّمْنَا عَلَى ذِكْرِ الشِّمَالِ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، قَوْلُهُ:" ثُمَّ يَطْوِي الْأَرْضَ بِشِمَالِهِ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ) بَيَّنَ مَا يَكُونُ بَعْدَ قَبْضِ الْأَرْضِ وَطَيِّ السَّمَاءِ وَهُوَ النَّفْخُ فِي الصُّوَرِ، وَإِنَّمَا هُمَا نَفْخَتَانِ، يَمُوتُ الْخَلْقُ فِي الْأُولَى مِنْهُمَا وَيَحْيَوْنَ فِي الثَّانِيَةِ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي هَذَا فِي" النَّمْلِ" وَ" الْأَنْعَامِ" أَيْضًا، وَالَّذِي يَنْفُخُ فِي الصُّوَرِ هُوَ إِسْرَافِيلُ ﵇، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ يَكُونُ مَعَهُ جِبْرِيلُ لِحَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ صَاحِبَيِ الصُّوَرِ بِأَيْدِيهِمَا- أَوْ فِي أَيْدِيهِمَا- قَرْنَانِ يُلَاحِظَانِ النَّظَرَ مَتَى يُؤْمَرَانِ" خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي السُّنَنِ، وَفِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَاحِبَ الصُّوَرِ، وَقَالَ:" عَنْ يَمِينِهِ جَبْرَائِيلُ وَعَنْ يَسَارِهِ مِيكَائِيلُ" وَاخْتُلِفَ فِي الْمُسْتَثْنَى مَنْ هُمْ؟ فَقِيلَ: هُمُ الشُّهَدَاءُ مُتَقَلِّدِينَ أَسْيَافَهُمْ حَوْلَ الْعَرْشِ. رُوِيَ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ فِيمَا ذَكَرَ الْقُشَيْرِيُّ، وَمِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فِيمَا ذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ، وَقِيلَ: جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ وَإِسْرَافِيلُ وَمَلَكُ الْمَوْتِ ﵈. وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَلَا" وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ"

Kıyamet gününün özellikle zikredilmesi -kudreti her şeyi kuşatmış olmakla birlikte- o gün [bütün bâtıl] iddiaların son bulacak olmasındandır. Nitekim [Allah Teâlâ]: { وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } “O gün buyruk yalnız Allah'ındır” ve Fâtiha [Suresi]'nde daha önce geçtiği üzere { مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün sahibidir” buyurmuştur. Bundan dolayı hadiste şöyle buyrulmuştur: « ثُمَّ يَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ مُلُوكُ الْأَرْضِ » «Sonra [Allah]: “Hükümran Ben'im! Yeryüzünün hükümdarları nerede?” buyurur.» Biz bu konuyu et-Tezkire'de daha geniş açıkladık ve İbn Ömer'in rivayet ettiği hadiste geçen: « ثُمَّ يَطْوِي الْأَرْضَ بِشِمَالِهِ » «Sonra yeryüzünü sol [eli] ile dürer» ifadesindeki “sol” lafzı üzerine açıklamada bulunduk. Allah Teâlâ'nın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ } “Sûra üflenir; Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi çarpılıp cansız yere serilir. Sonra ona bir daha üflenir; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar” buyruğunda, yeryüzünün kabzedilmesinden ve göğün dürülmesinden sonra ne olacağı açıklanmaktadır ki bu da Sûr'a üflenmesidir. Bu ise sadece iki üflemedir; birincisinde mahlukat ölür, ikincisinde ise dirilir. Bu konudaki açıklama Neml [Suresi]'nde ve En'âm [Suresi]'nde de geçmişti. Sûr'a üfleyecek olan ise İsrâfil (aleyhisselâm)'dır. Ebû Saîd el-Hudrî'nin rivayet ettiği hadis sebebiyle onunla birlikte Cibrîl'in de bulunacağı söylenmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): « إِنَّ صَاحِبَيِ الصُّورِ بِأَيْدِيهِمَا- أَوْ فِي أَيْدِيهِمَا- قَرْنَانِ يُلَاحِظَانِ النَّظَرَ مَتَى يُؤْمَرَانِ » «Şüphesiz Sûr'un iki sahibinin ellerinde -veya ellerinde- iki boru vardır, ne zaman emrolunacaklarını gözleyip dururlar» buyurdu. Bunu İbn Mâce es-Sünen'de tahric etmiştir. Ebû Dâvûd'un kitabında da Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Sûr sahibini zikredip şöyle buyurdu: « عَنْ يَمِينِهِ جَبْرَائِيلُ وَعَنْ يَسَارِهِ مِيكَائِيلُ » «Sağında Cebrâîl, solunda ise Mîkâîl vardır.» İstisna edilenlerin kimler olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre onlar, Arş'ın etrafında kılıçlarını kuşanmış olan şehitlerdir. Kuşeyrî'nin zikrettiğine göre bu, Ebû Hureyre'den merfû bir hadis olarak rivayet edilmiştir; Sa'lebî'nin zikrettiğine göre de Abdullah b. Ömer'in hadisinden rivayet edilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise onlar Cibrîl, Mîkâîl, İsrâfil ve Ölüm Meleği'dir (aleyhimüsselâm). Enes'in rivayet ettiği hadiste ise Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ } “Sûra üflenir; Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi çarpılıp cansız yere serilir” [ayetini] okuduğu rivayet edilmiştir...

فَقَالُوا: يَا نَبِيَّ اللَّهِ مَنْ هُمُ الَّذِينَ اسْتَثْنَى اللَّهُ تَعَالَى؟ قَالَ: هُمْ جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ وإسرافيل وملك الموت فيقول الله لِمَلَكِ الْمَوْتِ يَا مَلَكَ الْمَوْتِ مَنْ بَقِيَ مِنْ خَلْقِي وَهُوَ أَعْلَمُ فَيَقُولُ يَا رَبِّ بَقِيَ جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ وَإِسْرَافِيلُ وَعَبْدُكَ الضَّعِيفُ مَلَكُ الْمَوْتِ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى خُذْ نَفْسَ إِسْرَافِيلَ وَمِيكَائِيلَ فَيَخِرَّانِ مَيِّتَيْنِ كَالطَّوْدَيْنِ الْعَظِيمَيْنِ فَيَقُولُ مُتْ يَا مَلَكَ الْمَوْتِ فَيَمُوتُ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لِجِبْرِيلَ يَا جِبْرِيلُ مَنْ بَقِيَ فَيَقُولُ تَبَارَكْتَ وتعاليت يا ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ وَجْهُكَ الْبَاقِي الدَّائِمُ وَجِبْرِيلُ الْمَيِّتُ الْفَانِي فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى يَا جِبْرِيلُ لأبد مِنْ مَوْتِكَ فَيَقَعُ سَاجِدًا يَخْفِقُ بِجَنَاحَيْهِ يَقُولُ سبحانك ربى تبارك وتعاليت يا ذا الجلال والإكرام" فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" إِنَّ فَضْلَ خَلْقِهِ عَلَى خَلْقِ مِيكَائِيلَ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ عَلَى الظَّرِبِ مِنَ الظِّرَابِ" ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ، وَذَكَرَهُ النَّحَّاسُ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَزِيدَ الرَّقَاشِيِّ، عَنْ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ جَلَّ وَعَزَّ:" فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ" قال: جبرئيل وَمِيكَائِيلُ وَحَمَلَةُ الْعَرْشِ وَمَلَكُ الْمَوْتِ وَإِسْرَافِيلُ" وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ:" إِنَّ آخِرَهُمْ مَوْتًا جِبْرِيلُ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمُ السَّلَامُ" وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي الشُّهَدَاءِ أَصَحُّ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي" النَّمْلِ"، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ رِضْوَانُ وَالْحُورُ وَمَالِكٌ وَالزَّبَانِيَةُ. وَقِيلَ: عَقَارِبُ أَهْلِ النَّارِ وَحَيَّاتُهَا. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ الله الواحد القهار وما يدع أحد مِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا أَذَاقَهُ الْمَوْتَ. وقال قتادة: الله أعلم بثنياه، وقيل: الاستثناء فِي قَوْلِهِ:" إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ" يَرْجِعُ إِلَى مَنْ مَاتَ قَبْلَ النَّفْخَةِ الْأُولَى، أَيْ فيموت من في السموات وَالْأَرْضِ إِلَّا مَنْ سَبَقَ مَوْتُهُ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا قَدْ مَاتُوا، وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَابْنِ مَاجَهْ وَاللَّفْظُ لَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَجُلٌ من اليهود بسوق الْمَدِينَةِ: وَالَّذِي اصْطَفَى مُوسَى عَلَى الْبَشَرِ، فَرَفَعَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ يَدَهُ فَلَطَمَهُ، قَالَ: تَقُولُ هَذَا وَفِينَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.

Dediler ki: Ey Allah'ın Peygamberi! Allah Teâlâ'nın istisna kıldığı kimseler kimlerdir? Şöyle buyurdu: «Onlar Cibrîl, Mîkâîl, İsrâfîl ve Ölüm Meleğidir. Allah, kendisi en iyi bildiği halde Ölüm Meleğine: 'Ey Ölüm Meleği! Yaratıklarımdan geriye kim kaldı?' der. O da: 'Ey Rabbim! Cibrîl, Mîkâîl, İsrâfîl ve senin zayıf kulun Ölüm Meleği kaldı' der. Allah Teâlâ: 'İsrâfîl ile Mîkâîl'in canını al' buyurur; onlar da iki ulu dağ gibi cansız yere düşerler. Sonra: 'Ey Ölüm Meleği, sen de öl!' buyurur, o da ölür. Allah Teâlâ Cibrîl'e: 'Ey Cibrîl! Kim kaldı?' buyurur. Cibrîl: 'Kutlusun ve yücesin ey celâl ve ikram sahibi! Bâkî ve dâim olan Senin zâtındır, Cibrîl ise ölümlü ve fânîdir' der. Allah Teâlâ: 'Ey Cibrîl! Senin de ölmen kaçınılmazdır' buyurur. Bunun üzerine Cibrîl kanatlarını çırparak secdeye kapanır ve: 'Sübhansın Rabbim! Kutlusun ve yücesin, ey celâl ve ikram sahibi!' der.» Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Onun (Cibrîl'in) yaratılışının Mîkâîl'in yaratılışına olan üstünlüğü, koca bir dağın tepeciklerden bir tepeciğe olan üstünlüğü gibidir.» Bunu es-Sa'lebî zikretmiştir. en-Nehhâs da Muhammed b. İshâk'tan, o Yezîd er-Rakaşî'den, o Enes b. Mâlik'ten, o da Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den, Aziz ve Celil olan Allah'ın: { فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ } “Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi çarpılıp yıkılır” buyruğu hakkında rivayetle bunu zikrederek şöyle buyurduğunu aktarmıştır: «(İstisna edilenler) Cibrîl, Mîkâîl, Arş'ı taşıyanlar, Ölüm Meleği ve İsrâfîl'dir.» Bu hadiste: «Onlardan en son ölecek olan Cibrîl'dir -ona ve onlara selâm olsun-» ifadesi yer almaktadır. Şehitler hakkında Ebû Hüreyre'den gelen hadis ise Neml Suresi'nde geçtiği üzere daha sahihtir. ed-Dahhâk şöyle demiştir: 'Onlar Rıdvân, hûriler, Mâlik ve zebânîlerdir.' Şöyle de denilmiştir: 'Cehennem ehlinin akrepleri ve yılanlarıdır.' Hasan[-ı Basrî] demiştir ki: 'O, Vâhid ve Kahhâr olan Allah'tır; gök ve yer ehlinden hiç kimseyi bırakmayıp hepsine ölümü tattıracaktır.' Katâde ise: 'Allah istisna kıldıklarını en iyi bilendir' demiştir. { إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ } “Allah'ın diledikleri müstesna” buyruğundaki istisnanın ilk sûra üfürülüşten önce ölmüş olanlara raci olduğu da söylenmiştir; yani onlar zaten ölmüş oldukları için göklerde ve yerde bulunanlar ölecek, ancak ölümü daha önce gerçekleşenler müstesnadır. Sahîhayn'da ve lafız ona ait olmak üzere İbn Mâce'de Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet edilmiştir: Medine çarşısında Yahudilerden bir adam: 'Mûsâ'yı insanlara üstün kılan [Allah]'a yemin olsun ki...' dedi. Bunun üzerine ensardan bir adam elini kaldırıp ona bir tokat attı ve: 'Aramızda Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) varken sen bunu nasıl söylersin!' dedi.

فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ:" قَالَ اللَّهُ ﷿" وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ" فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ رَفَعَ رَأْسَهُ فَإِذَا أَنَا بِمُوسَى آخِذٌ بِقَائِمَةٍ مِنْ قَوَائِمِ الْعَرْشِ فَلَا أَدْرِي أَرَفَعَ رَأْسَهُ قَبْلِي أَوْ كَانَ مِمَّنِ اسْتَثْنَى اللَّهُ وَمَنْ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يونس بن متى كَذَبَ" وَخَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ أَيْضًا وَقَالَ فِيهِ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَمَنْ حَمَلَ الِاسْتِثْنَاءَ عَلَى مُوسَى وَالشُّهَدَاءِ فَهَؤُلَاءِ قَدْ مَاتُوا غَيْرَ أَنَّهُمْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ اللَّهِ، فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الصعقة بزوال العقل دون زَوَالَ الْحَيَاةِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بِالْمَوْتِ، وَلَا يبعد أن تكون الْمَوْتُ وَالْحَيَاةُ فَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يُجَوِّزُهُ الْعَقْلُ، وَالْأَمْرُ فِي وُقُوعِهِ مَوْقُوفٌ عَلَى خَبَرٍ صِدْقٍ قُلْتُ: جَاءَ فِي بَعْضِ طُرُقِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ ﵇ قَالَ:" لَا تُخَيِّرُونِي عَلَى مُوسَى فَإِنَّ النَّاسَ يُصْعَقُونَ فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يُفِيقُ فَإِذَا مُوسَى بَاطِشٌ بِجَانِبِ الْعَرْشِ فَلَا أَدْرِي أَكَانَ فِيمَنْ صَعِقَ فَأَفَاقَ قَبْلِي أَمْ كَانَ مِمَّنِ اسْتَثْنَى اللَّهُ" خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ، وَنَحْوَهُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، وَالْإِفَاقَةُ إِنَّمَا تَكُونُ عَنْ غَشْيَةٍ وَزَوَالِ عَقْلٍ لَا عَنْ مَوْتٍ بِرَدِّ الْحَيَاةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ" أَيْ فَإِذَا الْأَمْوَاتُ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ أَحْيَاءٌ بُعِثُوا مِنْ قُبُورِهِمْ، وَأُعِيدَتْ إِلَيْهِمْ أَبْدَانُهُمْ وَأَرْوَاحُهُمْ، فَقَامُوا يَنْظُرُونَ مَاذَا يُؤْمَرُونَ وَقِيلَ: قِيَامٌ عَلَى أَرْجُلِهِمْ يَنْظُرُونَ إِلَى الْبَعْثِ الَّذِي وُعِدُوا بِهِ، وَقِيلَ: هَذَا النَّظَرُ بِمَعْنَى الِانْتِظَارِ، أَيْ يَنْتَظِرُونَ مَا يُفْعَلُ بِهِمْ، وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ قِيَامًا بِالنَّصْبِ، كَمَا تَقُولُ: خَرَجْتُ فإذا زيد جالسا.

Bunu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e anlattım; buyurdu ki: “Allah (azze ve celle): { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } 'Sûra üfürülür; Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi çarpılıp yıkılır. Sonra ona bir daha üfürülür; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar' buyurmuştur. Başını ilk kaldıran ben olurum; bir de bakarım ki Musa Arş'ın ayaklarından birini tutmuş vaziyettedir. Başını benden önce mi kaldırdı, yoksa Allah'ın istisna ettiği kimselerden miydi bilemem. Kim: 'Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım' derse yalan söylemiştir.” Bunu Tirmizî de tahriç etmiş ve hakkında: 'Hasen sahih bir hadistir' demiştir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: İstisnayı Musa'ya ve şehidlere hamleden kimseye göre, bunlar ölmüşlerdir, ancak Allah katında diridirler. Dolayısıyla çarpılmanın/bayılmanın (sa'ka) hayatın yok olmasıyla değil, aklın gitmesiyle olması caizdir; ölümle olması da caizdir. Ölüm ve hayat olması da uzak bir ihtimal değildir; zira bunların hepsi aklın caiz gördüğü şeylerdendir. Bunun gerçekleşmesi meselesi ise doğru bir habere bağlıdır. Derim ki: Ebû Hureyre'nin bazı rivayet yollarında Nebî (aleyhisselâm)'ın şöyle buyurduğu gelmiştir: “Beni Musa'ya üstün tutmayınız; çünkü insanlar bayılacaktır (çarpılıp yıkılacaktır). İlk ayıkan ben olurum; bir de bakarım ki Musa Arş'ın kenarını tutmuş vaziyettedir. Bayılanlar arasında olup da benden önce mi ayıldı, yoksa Allah'ın istisna ettiği kimselerden miydi bilemem.” Bunu Müslim tahriç etmiştir; benzeri Ebû Saîd el-Hudrî'den de rivayet edilmiştir. Ayılma (ifâka) ise hayatın geri dönmesiyle ölümden değil, ancak baygınlıktan ve aklın gitmesinden sonra olur; en doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar” buyruğu; yani yer ve gök ehlinden olan ölüler dirilmiş, kabirlerinden baas edilmiş, bedenleri ve ruhları kendilerine iade edilmiş olarak kalkar ve neyle emrolunacaklarına bakarlar demektir. Ayakları üzerine dikilmiş olarak kendilerine vaad olunan dirilişe bakarlar, şeklinde de açıklanmıştır. Bu bakışın bekleme (intizar) manasında olduğu da söylenmiştir; yani kendilerine ne yapılacağını beklerler. el-Kisâî, senin 'Dışarı çıktım, bir de baktım ki Zeyd oturuyor' demen gibi { قِيَامًا } kelimesinin nasb ile okunmasını da caiz görmüştür.

[سورة الزمر (٣٩): الآيات ٦٩ الى ٧٠]

[Zümer Suresi (39): Ayetler 69 - 70]

وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَوُضِعَ الْكِتابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٩) وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ (٧٠)

{ وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَوُضِعَ الْكِتابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٩) وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ (٧٠) } “Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlandı, kitap ortaya kondu, peygamberler ve şahitler getirildi, aralarında adaletle hükmolundu ve onlara asla haksızlık edilmez. (69) Her nefse yaptığının karşılığı tastamam verildi. O, onların ne yaptıklarını en iyi bilendir. (70)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها) إِشْرَاقُهَا إِضَاءَتُهَا، يُقَالُ: أَشْرَقَتِ الشَّمْسُ إِذَا أَضَاءَتْ وَشَرَقَتْ إِذَا طَلَعَتْ. وَمَعْنَى" بِنُورِ رَبِّها" بِعَدْلِ رَبِّهَا، قَالَهُ الْحَسَنُ وَغَيْرُهُ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: بِحُكْمِ رَبِّهَا، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ: أَيْ أَنَارَتْ وَأَضَاءَتْ بِعَدْلِ اللَّهِ وَقَضَائِهِ بِالْحَقِّ بَيْنَ عِبَادِهِ. وَالظُّلْمُ ظُلُمَاتٌ وَالْعَدْلُ نُورٌ. وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ يَخْلُقُ نُورًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُلْبِسُهُ وَجْهَ الْأَرْضِ فَتُشْرِقُ الْأَرْضُ بِهِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: النُّورُ الْمَذْكُورُ هَاهُنَا لَيْسَ مِنْ نُورِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، بَلْ هُوَ نُورٌ يَخْلُقُهُ اللَّهُ فَيُضِيءُ بِهِ الْأَرْضَ، وَرُوِيَ أَنَّ الْأَرْضَ يَوْمَئِذٍ مِنْ فِضَّةٍ تُشْرِقُ بِنُورِ اللَّهِ تَعَالَى حِينَ يَأْتِي لِفَصْلِ الْقَضَاءِ. وَالْمَعْنَى أَنَّهَا أَشْرَقَتْ بِنُورٍ خَلَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى، فَأَضَافَ النُّورَ إِلَيْهِ عَلَى حَدِّ إِضَافَةِ الْمِلْكِ إِلَى الْمَالِكِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ الْيَوْمُ الَّذِي يَقْضِي فِيهِ بَيْنَ خَلْقِهِ، لِأَنَّهُ نَهَارٌ لَا لَيْلَ مَعَهُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ" وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ" عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ وَهِيَ قِرَاءَةٌ على التفسير، وقد ضل قوم هاهنا فتوهما أَنَّ اللَّهَ ﷿ مِنْ جِنْسِ النُّورِ وَالضِّيَاءِ الْمَحْسُوسِ، وَهُوَ مُتَعَالٍ عَنْ (مُشَابَهَةِ) الْمَحْسُوسَاتِ، بل هو منور السموات وَالْأَرْضِ، فَمِنْهُ كُلُّ نُورٍ خَلْقًا وَإِنْشَاءً. وَقَالَ أبو جعفر النحاس: وقوله ﷿: وَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَقَوْلُهُ ﷿:" وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها" يُبَيِّنُ هَذَا الْحَدِيثَ الْمَرْفُوعَ مِنْ طُرُقٍ كَثِيرَةٍ صِحَاحٍ" تَنْظُرُونَ إِلَى الله ﷿ لا تضامون في رؤيت" وَهُوَ يُرْوَى عَلَى أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: لَا تُضَامُونَ وَلَا تُضَارُونَ وَلَا تُضَامُّونَ وَلَا تُضَارُّونَ، فَمَعْنَى" لَا تُضَامُونَ" لَا يَلْحَقُكُمْ ضَيْمٌ كَمَا يَلْحَقُكُمْ فِي الدُّنْيَا فِي النَّظَرِ إِلَى الْمُلُوكِ. وَ" لَا تُضَارُونَ" لَا يَلْحَقُكُمْ ضَيْرٌ. وَ" لَا تُضَامُّونَ" لَا يَنْضَمُّ بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ لِيَسْأَلَهُ أَنْ يُرِيَهُ. وَ (لَا تُضَارُّونَ) لَا يُخَالِفُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا. يُقَالُ: ضَارَّهُ مُضَارَّةً وَضِرَارًا أَيْ خالفه." قوله تعالى:" وَوُضِعَ الْكِتابُ" قال لابن عَبَّاسٍ: يُرِيدُ اللَّوْحَ الْمَحْفُوظَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: يُرِيدُ الْكِتَابَ وَالصُّحُفَ الَّتِي فِيهَا أَعْمَالُ بَنِي آدَمَ، فآخذ بيمينه وآخذ بشماله." وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ" أي جئ بِهِمْ فَسَأَلَهُمْ عَمَّا أَجَابَتْهُمْ بِهِ أُمَمُهُمْ." وَالشُّهَداءِ" الذين شهدوا على الأمم من أمة

Yüce Allah'ın: (وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها) "Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlandı" kavline gelince; yerin işrakı, onun aydınlanması demektir. Güneş aydınlattığı zaman "أَشْرَقَتِ الشَّمْسُ" (güneş ışık saçtı), doğduğu zaman ise "شَرَقَتْ" (güneş doğdu) denilir. "بِنُورِ رَبِّها" (Rabbinin nuruyla) ifadesinin anlamı ise "Rabbinin adaletiyle" demektir; bunu el-Hasan ve başkaları söylemiştir. ed-Dahhâk ise: "Rabbinin hükmüyle" demiştir ki mana birdir. Yani Allah'ın adaleti ve kulları arasında hak ile hükmetmesiyle aydınlandı ve ışıldadı. Zulüm karanlıklar, adalet ise nurdur. Bir diğer görüşe göre; Allah kıyamet gününde bir nur yaratır, onu yeryüzüne giydirir ve yeryüzü onunla ışıldar. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Burada zikredilen nur güneşin ve ayın nurundan değildir; bilakis Allah'ın yarattığı ve yeryüzünü kendisiyle aydınlattığı bir nurdur." Kıyamet günü yeryüzünün gümüşten olacağı ve Yüce Allah hüküm vermek için geldiğinde O'nun nuruyla ışıldayacağı rivayet edilmiştir. Mana şudur: Yeryüzü, Yüce Allah'ın yarattığı bir nur ile aydınlanmıştır. Nitekim mülkün mâlike izafe edilmesi kabilinden nur Allah'a izafe edilmiştir. Bir görüşe göre de bu nur, Allah'ın yaratıkları arasında hüküm verdiği gündür; çünkü o, kendisinde gece olmayan bir gündüzdür. İbn Abbâs ve Ubeyd b. Umeyr meçhul fiil kalıbıyla "وَأُشْرِقَتِ الْأَرْضُ" şeklinde okumuşlardır ki bu, tefsir kabilinden bir kıraattir. Bu noktada bir topluluk sapmış ve Allah azze ve celle'nin duyulur cinsten bir nur ve aydınlıktan ibaret olduğunu vehmetmiştir. Oysa O, hissedilen varlıklara benzemekten yücedir; bilakis O, gökleri ve yeri nurlandırandır. Yaratma ve var etme bakımından her nur O'ndandır. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: Allah azze ve celle'nin: "وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها" (Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlandı) kavli, birçok sahih tarikle gelen şu merfû hadisi açıklamaktadır: « تَنْظُرُونَ إِلَى اللهِ عَزَّ وَجَلَّ لَا تُضَامُونَ فِي رُؤْيَتِهِ » «Siz Allah azze ve celle'ye bakacaksınız ve O'nu görmede bir haksızlığa uğramayacaksınız / birbirinize engel olmayacaksınız.» Bu hadis dört vecih üzere rivayet edilir: "Lâ tudâmûne", "lâ tudârûne", "lâ tudâmmûne" ve "lâ tudârrûne". "Lâ tudâmûne"nin anlamı: Dünyada krallara bakarken size ulaşan haksızlık ve sıkıntı gibi bir zulüm size ulaşmaz. "Lâ tudârûne": Size bir zarar gelmez. "Lâ tudâmmûne": Birbirinize O'nu göstermesini istemek için birbirinizin yanına toplanıp yığılmazsınız. "Lâ tudârrûne" ise: Birbirinize muhalefet etmezsiniz demektir. Bir kimseye muhalefet ettiği zaman "ضَارَّهُ مُضَارَّةً وَضِرَارًا" denir. Yüce Allah'ın: (وَوُضِعَ الْكِتابُ) "Kitap ortaya kondu" kavli hakkında İbn Abbâs: "Levh-i Mahfûz'u kastetmektedir" demiştir. Katâde ise: "Âdemoğullarının amellerinin yazılı olduğu kitabı ve sahifeleri kastetmektedir; kimi kitabını sağından kimi de solundan alır" demiştir. (وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ) "Peygamberler getirildi" yani onlar getirilir ve ümmetlerinin kendilerine ne cevap verdiği onlara sorulur. (وَالشُّهَداءِ) "ve şahitler [getirildi]" ifadesi ise ümmetler aleyhine şahitlik yapacak olan Muhammed

مُحَمَّدٍ ﷺ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ" [البقرة: ١٤٣ وقيل: المراد بالشهداء الذي اسْتُشْهِدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَيَشْهَدُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِمَنْ ذَبَّ عَنْ دِينِ اللَّهِ، قَالَهُ السُّدِّيُّ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هُمُ الْحَفَظَةُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ عَلَى النَّاسِ بِأَعْمَالِهِمْ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ" [ق: ٢١] فَالسَّائِقُ يَسُوقُهَا إِلَى الْحِسَابِ وَالشَّهِيدُ يَشْهَدُ عَلَيْهَا، وَهُوَ الْمَلَكُ الْمُوَكَّلُ بِالْإِنْسَانِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي [ق]." وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ" أَيْ بِالصِّدْقِ وَالْعَدْلِ." وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ" قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَا يُنْقَصُ مِنْ حَسَنَاتِهِمْ وَلَا يُزَادُ عَلَى سَيِّئَاتِهِمْ." وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عملت" من خير أو شر." وهم أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ" فِي الدُّنْيَا وَلَا حَاجَةَ بِهِ ﷿ إِلَى كِتَابٍ وَلَا إِلَى شاهد، ومع ذلك فتشهد الكتب، إلزاما للحجة.

(sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ümmetindendir; nitekim Yüce Allah: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ } “Böylece sizi insanlara şahitler olasınız diye orta (hayırlı) bir ümmet kıldık” [Bakara: 143] buyurmuştur. Şahitlerden kastın Allah yolunda şehid edilenler olduğu, bunların kıyamet gününde Allah'ın dinini savunanlar lehine şahitlik edecekleri de söylenmiştir; bunu es-Süddî söylemiştir. İbn Zeyd: Onlar, insanların amellerine şahitlik eden hafaza melekleridir, demiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ } “Her nefis beraberinde bir sevk edici ve bir şahitle gelir” [Kāf: 21]. Sevk edici onu hesaba sevk eder, şahit ise aleyhine tanıklık eder ki bu da Kâf [Suresi]'nde açıklaması geleceği üzere insana müvekkil kılınan melektir. { وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ } “Aralarında hak ile hükmolundu” yani doğruluk ve adaletle. { وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Ve onlara asla haksızlık edilmez”; Saîd b. Cübeyr: Onların iyiliklerinden eksiltilmez ve kötülüklerine ilave yapılmaz, demiştir. { وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ } “Her nefse yaptığının karşılığı tastamam verildi”, hayır veya şerden ne yaptıysa. { وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ } “O, onların yaptıklarını en iyi bilendir”, dünyada ne yaptıklarını çok iyi bilir; O'nun ne bir kitaba ne de bir şahide ihtiyacı vardır; bununla birlikte delilin kesinleşmesi için sayfalar da şahitlik eder.

[سورة الزمر (٣٩): الآيات ٧١ الى ٧٢]

[Zümer Suresi (39): Ayetler 71 - 72]

وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قالُوا بَلى وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ (٧١) قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٢)

{ وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّى إِذَا جَاؤُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ (71) قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (72) } “İnkâr edenler bölük bölük cehenneme sürülür. Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılır ve bekçileri onlara: 'Size içinizden Rabbinizin ayetlerini okuyan ve sizi bu gününüze kavuşmakla uyaran peygamberler gelmedi mi?' derler. Onlar: 'Evet, geldi; fakat azap sözü kâfirlerin üzerine hak oldu' derler. (71) Onlara: 'İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin; büyüklük taslayanların yeri ne kötüdür!' denilir. (72)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً" هَذَا بَيَانُ تَوْفِيَةِ كُلِّ نَفْسٍ عَمَلَهَا، فَيُسَاقُ الْكَافِرُ إِلَى النَّارِ وَالْمُؤْمِنُ إِلَى الْجَنَّةِ. وَالزُّمَرُ: الْجَمَاعَاتُ وَاحِدَتُهَا زُمْرَةٌ كَظُلْمَةٍ وَغُرْفَةٍ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ:" زُمَراً" جَمَاعَاتٌ مُتَفَرِّقَةٌ بَعْضُهَا إِثْرَ بَعْضٍ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَراً } “İnkâr edenler bölük bölük cehenneme sürülür” buyruğu, her nefse amelinin karşılığının verilmesinin beyanıdır; kâfir ateşe sevk edilir, mümin ise cennete sevk edilir. Zümer (bölükler), cemaatler demektir; tekili 'zümre'dir, tıpkı zulmet/zulümât ve gurfet/gurefât gibi. el-Ahfeş ve Ebû Ubeyde: { زُمَراً }, birbiri ardınca gelen dağınık cemaatlerdir, demişlerdir. Şair şöyle demiştir:

وَتَرَى النَّاسَ إِلَى مَنْزِلِهِ ... وزمرا تنتابه بعد زمر

Ve insanları onun konağına doğru görürsün... / Bölük bölük, art arda oraya uğrarlar.

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

حتى أحزأت ... وزمر بعد زمر

Nihayet bir araya toplandılar... / Ve bölük ardı sıra bölükler [hâlinde geldiler].

وَقِيلَ: دَفْعًا وَزَجْرًا بِصَوْتٍ كَصَوْتِ الْمِزْمَارِ." حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها" جَوَابُ إِذَا، وَهِيَ سَبْعَةُ أَبْوَابٍ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْحِجْرِ"." وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها" وَاحِدُهُمْ خَازِنٌ نَحْوَ سَدَنَةٌ وَسَادِنٌ،" يَقُولُونَ لَهُمْ تَقْرِيعًا وَتَوْبِيخًا." أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ" يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ" أَيِ الْكُتُبُ الْمُنَزَّلَةُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ." وَيُنْذِرُونَكُمْ" أَيْ يُخَوِّفُونَكُمْ" لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قالُوا بَلى " أَيْ قَدْ جَاءَتْنَا، وَهَذَا اعْتِرَافٌ مِنْهُمْ بِقِيَامِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ" وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ" وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ" [السجدة: ١٣]." قيل ادخلوا أبواب جهنم" أَيْ يُقَالُ لَهُمُ ادْخُلُوا جَهَنَّمَ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي أَبْوَابِهَا. قَالَ وَهْبٌ: تَسْتَقْبِلُهُمُ الزَّبَانِيَةُ بِمَقَامِعَ مِنْ نَارٍ فَيَدْفَعُونَهُمْ بِمَقَامِعِهِمْ، فَإِنَّهُ لَيَقَعُ فِي الدَّفْعَةِ الْوَاحِدَةِ إِلَى النَّارِ بِعَدَدِ رَبِيعَةَ ومضر." فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ" تقدم بيانه.

Ney sesi gibi bir sesle itilerek ve azarlanarak sürülecekleri de söylenmiştir. { حَتَّى إِذَا جَاؤُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا } “Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılır” ifadesi { إِذَا }'nın cevabıdır ve onlar yedi kapıdır. Bu, el-Hicr [Suresi]'nde geçmişti. { وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا } “Ve bekçileri onlara derler”; bekçilerin tekili hâzindir, tıpkı sedene/sâdin (kâbe hizmetkârları) gibi. Onları azarlamak ve kınamak için şöyle derler: { أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Size içinizden peygamberler gelmedi mi?” { يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin ayetlerini okuyan” yani peygamberlere indirilen kitapları. { وَيُنْذِرُونَكُمْ } “Ve sizi uyaran” yani korkutan { لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى } “bu gününüze kavuşmakla? Onlar: 'Evet [geldi]' derler”; yani bize geldiler demektir. Bu, delilin aleyhlerine ikame edildiğine dair bir itiraflarıdır. { وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ } “Fakat azap sözü kâfirlerin üzerine hak oldu”; o da Yüce Allah'ın: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Elbette cehennemi cinlerden ve insanlardan bütünüyle dolduracağım” [Secde: 13] buyruğudur. { قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ } “Onlara: 'Cehennemin kapılarından girin' denilir”, yani onlara 'cehenneme girin' denir. Kapıları hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Vehb dedi ki: Zebânîler onları ateşten tokmaklarla karşılarlar ve tokmaklarıyla onları iterler; öyle ki tek bir itişte Rebîa ve Mudar kabilelerinin sayısı kadar insan ateşe düşer. { فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } “Büyüklük taslayanların yeri ne kötüdür!” buyruğunun açıklaması daha önce geçmişti.

[سورة الزمر (٣٩): الآيات ٧٣ الى ٧٥]

[Zümer Suresi (39): Ayetler 73 - 75]

وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ (٧٣) وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٧٤) وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٧٥)

{ وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذَا جَاؤُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ (73) وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (74) وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (75) } “Rablerinden sakınanlar ise bölük bölük cennete sevk edilir. Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılmış bulunur ve bekçileri onlara: 'Selam olsun size! Tertemiz geldiniz; artık ebedî kalıcılar olarak oraya girin!' derler. (73) Onlar da derler ki: 'Bize vaadini doğru çıkaran ve bizi bu yere vâris kılan Allah'a hamdolsun; cennetten dilediğimiz yerde konaklıyoruz. Salih amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!' (74) Melekleri de Arş'ın etrafını kuşatmış olarak Rablerini hamd ile tesbih ederken görürsün. Aralarında hak ile hükmolunur ve: 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun' denilir. (75)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً" يَعْنِي مِنَ الشُّهَدَاءِ وَالزُّهَّادِ وَالْعُلَمَاءِ وَالْقُرَّاءِ وَغَيْرِهِمْ، مِمَّنِ اتَّقَى اللَّهَ تَعَالَى وَعَمِلَ بِطَاعَتِهِ. وَقَالَ فِي حَقِّ الْفَرِيقَيْنِ" وَسِيقَ" بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، فَسَوْقُ أَهْلِ النَّارِ طَرْدُهُمْ إِلَيْهَا بالخزي والهوان، كما يفعل بالأسارى والخارجين

Yüce Allah'ın: { وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً } “Rablerine karşı gelmekten sakınanlar da bölük bölük cennete sevk edilir” buyruğu; şehitler, zahitler, âlimler, kurrâ ve Allah Teâlâ'dan sakınıp O'na itaatle amel eden diğer kimseler [anlamındadır]. [Yüce Allah] her iki zümre hakkında da aynı lafızla { وَسِيقَ } “sevk edilir” buyurmuştur. Ateş ehlinin sevki; esirlere ve yöneticiye başkaldıranlara

عَلَى السُّلْطَانِ إِذَا سِيقُوا إِلَى حَبْسٍ أَوْ قَتْلٍ، وَسَوْقُ أَهْلِ الْجِنَانِ سَوْقُ مَرَاكِبِهِمْ إِلَى دَارِ الْكَرَامَةِ وَالرِّضْوَانِ، لِأَنَّهُ لَا يُذْهَبُ بِهِمْ إِلَّا رَاكِبِينَ كَمَا يُفْعَلُ بِمَنْ يُشَرَّفُ وَيُكَرَّمُ مِنَ الْوَافِدِينَ عَلَى بَعْضِ الْمُلُوكِ، فَشَتَّانَ مَا بين السوقين." حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها" قِيلَ: الْوَاوُ هُنَا لِلْعَطْفِ عَطْفٍ عَلَى جُمْلَةٍ وَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: أَيْ سُعِدُوا وَفُتِحَتْ، وَحَذْفُ الْجَوَابِ بَلِيغٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. وَأَنْشَدَ:

hapse veya idama götürülürken yapıldığı gibi zillet ve hakaretle oraya sürülmeleridir. Cennet ehlinin sevki ise bineklerinin keramet ve rıza yurduna sevk edilmesidir; zira onlar, birtakım kralların huzuruna gelen şerefli ve ikram edilen kimselere yapıldığı gibi ancak binekli olarak götürülürler. Dolayısıyla iki sevk arasında ne kadar da büyük fark vardır! { حَتَّى إِذَا جَاؤُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا } “Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılmış bulunur”; buradaki vâv harfinin atıf için olduğu, bir cümleye atfedildiği ve cevabın hazfedildiği söylenmiştir. el-Müberred: Yani 'mutlu kılındılar ve kapıları açıldı' demektir; cevabın hazfedilmesi Arap kelamında pek beliğ bir üsluptur, demiş ve şu beyti inşad etmiştir:

فَلَوْ أَنَّهَا نَفْسٌ تَمُوتُ جَمِيعَةً ... - وَلَكِنَّهَا نَفْسٌ تَسَاقَطُ أَنْفُسَا

Keşke o tek bir seferde ölen bir can olsaydı... / Fakat o, canlar dökülürcesine parçalanan bir candır.

فَحَذَفَ جَوَابَ لَوْ وَالتَّقْدِيرُ لَكَانَ أَرْوَحَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" حَتَّى إِذا جاؤُها" دَخَلُوهَا وَهُوَ قَرِيبٌ مِنَ الْأَوَّلِ. وَقِيلَ: الْوَاوُ زَائِدَةٌ. قَالَ الْكُوفِيُّونَ وَهُوَ خَطَأٌ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ زِيَادَةَ الْوَاوِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْأَبْوَابَ فُتِحَتْ لَهُمْ قَبْلَ أَنْ يَأْتُوا لِكَرَامَتِهِمْ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَالتَّقْدِيرُ حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَأَبْوَابُهَا مُفَتَّحَةٌ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ:" جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ" [ص: ٥٠] وَحَذْفُ الْوَاوِ فِي قِصَّةِ أَهْلِ النَّارِ، لِأَنَّهُمْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ وَفُتِحَتْ بَعْدَ وُقُوفِهِمْ إِذْلَالًا وَتَرْوِيعًا لَهُمْ. ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ وَحَكَى مَعْنَاهُ النَّحَّاسُ قَبْلَهُ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَأَمَّا الْحِكْمَةُ فِي إِثْبَاتِ الْوَاوِ فِي الثَّانِي وَحَذْفِهَا مِنَ الْأَوَّلِ، فَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِقَوْلٍ لَا أَعْلَمُ أَنَّهُ سَبَقَهُ إِلَيْهِ أَحَدٌ، وَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ اللَّهُ ﷿ فِي أَهْلِ النار:" حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها" دَلَّ بِهَذَا عَلَى أَنَّهَا كَانَتْ مُغْلَقَةً وَلَمَّا قَالَ فِي أَهْلِ الْجَنَّةِ:" حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها" دَلَّ بِهَذَا عَلَى أَنَّهَا كَانَتْ مُفَتَّحَةً قَبْلَ أَنْ يَجِيئُوهَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ: إِنَّهَا وَاوُ الثَّمَانِيَةِ. وَذَلِكَ مِنْ عَادَةِ قُرَيْشٍ أَنَّهُمْ يَعُدُّونَ مِنَ الْوَاحِدِ فَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سِتَّةٌ سَبْعَةٌ وَثَمَانِيَّةٌ، فَإِذَا بَلَغُوا السَّبْعَةَ قَالُوا وَثَمَانِيَّةٌ. قاله أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" سَخَّرَها عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيالٍ وَثَمانِيَةَ أَيَّامٍ" [الحاقة: ٧] وقال:" التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ" [التوبة: ١١٢] ثُمَّ قَالَ فِي الثَّامِنِ:" وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ" [التوبة: ١١٢] وقال:" وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ" [الكهف: ٢٢] وقال" ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً" [التحريم: ٥] وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي" بَرَاءَةَ" مستوفى وفي" الكهف" أيضا.

Böylece [şair] "lev" (şayet) edatının cevabını hazfetmiştir (düşürmüştür); takdiri ise "daha rahatlatıcı olurdu" şeklindedir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: { حَتَّى إِذَا جَاؤُوهَا } “Nihayet oraya geldikleri zaman” [yani] oraya girdiler [demektir]. Bu da birinci [görüşe] yakındır. Vâv harfinin zâid (fazlalık) olduğu da söylenmiştir; Kûfeliler böyle demiştir ancak Basralılara göre bu hatalıdır. Vâv harfinin fazlalık oluşunun, Allah Teâlâ katındaki ikram ve değerlerinden ötürü kapıların onlar henüz gelmeden önce açılmış olduğuna delil teşkil ettiği söylenmiştir. Takdiri: "Nihayet oraya geldiklerinde kapıları açılmış durumdaydı" şeklindedir; nitekim { جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ } “Kapıları kendilerine açılmış Adn cennetleri vardır” [Sâd 38/50] ayeti de buna delildir. Cehennem ehlinin kıssasında vâv harfinin hazfedilmesi ise onların cehennemin başında bekletilmeleri ve kendilerini zelil kılmak ve korkutmak amacıyla [kapıların] ancak bekletildikten sonra açılmış olması sebebiyledir. Bunu el-Mehdevî zikretmiş, en-Nehhâs da ondan önce bunun anlamını nakletmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: İkinci [ayette] vâv harfinin bulunması, birincisinde ise hazfedilmesinin hikmetine gelince; ilim ehlinden biri bu konuda, daha önce bir kimsenin söylediğini bilmediğim şu sözü söylemiştir: Allah Azze ve Celle cehennem ehli hakkında { حَتَّى إِذَا جَاؤُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا } buyurduğunda, bununla [kapıların] kapalı olduğuna delalet etmiştir; cennet ehli hakkında ise { حَتَّى إِذَا جَاؤُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا } buyurduğunda, bununla [kapıların] onlar henüz gelmeden önce açılmış olduğuna delalet etmiştir; en doğrusunu Allah bilir. Bunun sekiz vâvı (vâvu's-semâniye) olduğu da söylenmiştir. Bu, Kureyş'in âdetindendir; onlar birden başlayarak sayarken "beş, altı, yedi ve sekiz" derler, yediye ulaştıklarında "ve sekiz" derlerdi. Bunu Ebû Bekir b. Ayyâş söylemiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ } “Onu yedi gece ve sekiz gün onların üzerine musallat etti” [Hâkka 69/7]; { التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ } “Tevbe edenler, ibadet edenler...” [Tevbe 9/112] buyurmuş, sekizincide ise: { وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “ve kötülükten sakındıranlar” [Tevbe 9/112] buyurmuştur. Yine { وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ } “'Yedidirler, sekizincileri...' derler” [Kehf 18/22] ve { ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَاراً } “dullar ve bakireler” [Tahrîm 66/5] buyurmuştur. Bu husustaki açıklama Berâe (et-Tevbe) Suresi'nde etraflıca geçmişti; Kehf Suresi'nde de geçmiştir.

قُلْتُ: وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذَا مَنْ قَالَ إِنَّ أَبْوَابَ الْجَنَّةِ ثَمَانِيَةٌ، وَذَكَرُوا حَدِيثَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ يَتَوَضَّأُ فَيُبْلِغُ- أَوْ فَيُسْبِغُ الْوُضُوءَ - ثُمَّ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا فُتِحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ الثَّمَانِيَةُ يَدْخُلُ مِنْ أَيِّهَا شَاءَ" خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ. وَقَدْ خَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ حَدِيثَ عُمَرَ هَذَا وَقَالَ فِيهِ:" فُتِحَ لَهُ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ ثَمَانِيَةُ أَبْوَابٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ" بِزِيَادَةٍ مِنْ وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَبْوَابَ الْجَنَّةِ أَكْثَرُ مِنْ ثَمَانِيَةٍ. وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ وانتهى عددها إلى ثلاثة عشر بابا، وذكر نا هُنَاكَ عِظَمَ أَبْوَابِهَا وَسَعَتَهَا حَسَبَ مَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ مِنْ ذَلِكَ، فَمَنْ أَرَادَهُ وَقَفَ عَلَيْهِ هُنَاكَ." وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها" قِيلَ: الْوَاوُ مُلْغَاةٌ تَقْدِيرُهُ حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا" قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ" أَيْ فِي الدُّنْيَا. قَالَ مُجَاهِدٌ: بِطَاعَةِ اللَّهِ. وَقِيلَ: بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ. حَكَاهُ النَّقَّاشُ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِذَا قَطَعُوا جِسْرَ جَهَنَّمَ حُبِسُوا عَلَى قَنْطَرَةٍ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، فَيُقَصُّ لِبَعْضِهِمْ مِنْ بعض مظالم كانت بينهم في الدنيا، حتى إِذَا هُذِّبُوا وَطُيِّبُوا قَالَ لَهُمْ رِضْوَانُ وَأَصْحَابُهُ:" سَلامٌ عَلَيْكُمْ" بِمَعْنَى التَّحِيَّةِ" طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ". قُلْتُ: خَرَّجَ الْبُخَارِيُّ حَدِيثَ الْقَنْطَرَةِ هَذَا فِي جَامِعِهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" يَخْلُصُ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ النَّارِ فَيُحْبَسُونَ عَلَى قَنْطَرَةٍ بين الجنة والنار فيقص لبعضهم من بعض مَظَالِمَ كَانَتْ بَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا حَتَّى إِذَا هُذِّبُوا وَنُقُّوا أُذِنَ لَهُمْ فِي دُخُولِ الْجَنَّةِ فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَأَحَدُهُمْ أَهْدَى بِمَنْزِلِهِ فِي الْجَنَّةِ مِنْهُ بِمَنْزِلِهِ كَانَ فِي الدُّنْيَا". وَحَكَى النَّقَّاشُ: إِنَّ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ شَجَرَةً يَنْبُعُ مِنْ سَاقِهَا عَيْنَانِ يَشْرَبُ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ إِحْدَاهُمَا فَتُطَهِّرُ أَجْوَافَهُمْ وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً" [الإنسان: ٢١] ثُمَّ يَغْتَسِلُونَ مِنَ الْأُخْرَى فَتَطِيبُ أَبْشَارُهُمْ فَعِنْدَهَا يَقُولُ لَهُمْ خَزَنَتُهَا:" سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ" وَهَذَا يُرْوَى مَعْنَاهُ عَنْ عَلِيٍّ ﵁." وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ" أي إذا دخلوا الجنة

Derim ki: Cennetin kapılarının sekiz tane olduğunu söyleyenler bu [ayetle] istidlal etmişler ve Ömer b. el-Hattâb'ın naklettiği şu hadisi zikretmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ يَتَوَضَّأُ فَيُبْلِغُ- أَوْ فَيُسْبِغُ الْوُضُوءَ - ثُمَّ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا فُتِحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ الثَّمَانِيَةُ يَدْخُلُ مِنْ أَيِّهَا شَاءَ » «Sizden biriniz abdest alır da abdesti tam/eksiksiz bir şekilde yerine getirir, sonra da: 'Eşhedü enlâ ilâhe illallâh ve enne Muhammeden abdühû ve resûlüh' (Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve yine şahitlik ederim ki Muhammed O'nun kulu ve elçisidir) derse, mutlaka kendisine cennetin sekiz kapısı açılır ve o bunlardan hangisinden dilerse girer.» Bu hadisi Müslim ve başkaları tahric etmiştir. Tirmizî de Ömer'in bu hadisini tahric etmiş ve onda [şu lafza yer vermiştir]: « فُتِحَ لَهُ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ ثَمَانِيَةُ أَبْوَابٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ » «Kıyamet gününde ona cennetin kapılarından sekiz kapı açılır». [Burada] min (مِنْ) ilavesiyle [zikredilmiştir]. Bu da cennet kapılarının sekizden daha fazla olduğuna delalet eder. Biz bunu et-Tezkire adlı kitabımızda zikretmiştik; orada kapıların sayısı on üçe kadar ulaşmıştı. Orada bu hususta hadislerde geçen rivayetlere göre cennet kapılarının büyüklüğünü ve genişliğini de zikretmiştik; dileyen oraya müracaat edebilir. { وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا } “Bekçileri onlara der ki” ayetindeki vâv harfinin mülga (fazlalık) olduğu söylenmiştir; takdiri şöyledir: Oraya varıp kapıları açıldığında bekçileri onlara: { سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ } “Selam sizlere! Tertemiz geldiniz” derler. Yani dünyada [tertemizdiniz]. Mücâhid: "Allah'a itaatle [tertemiz oldunuz]" demiştir. "Salih amelle [tertemiz oldunuz]" da denilmiştir; bunu en-Nakkâş nakletmiştir ve mana birdir. Mukâtil ise şöyle demiştir: "Cehennem köprüsünü geçtiklerinde, cennet ile cehennem arasındaki bir köprüde (kantare) durdurulurlar. Dünyada aralarında cereyan etmiş olan haksızlıklar sebebiyle birbirlerinden hakları alınarak kısas yapılır. Nihayet arınıp tertemiz hale geldiklerinde Rıdvân ve arkadaşları onlara selamlaşma manasında: { سَلَامٌ عَلَيْكُمْ } “Selam sizlere!” { طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ } “Tertemiz geldiniz, artık ebedî kalmak üzere oraya girin” derler." Derim ki: Buhârî bu kantare hadisini el-Câmi‘inde Ebû Saîd el-Hudrî'nin rivayetinden tahric etmiştir. O şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: « يَخْلُصُ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ النَّارِ فَيُحْبَسُونَ عَلَى قَنْطَرَةٍ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ فَيُقَصُّ لِبَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ مَظَالِمَ كَانَتْ بَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا حَتَّى إِذَا هُذِّبُوا وَنُقُّوا أُذِنَ لَهُمْ فِي دُخُولِ الْجَنَّةِ فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَأَحَدُهُمْ أَهْدَى بِمَنْزِلِهِ فِي الْجَنَّةِ مِنْهُ بِمَنْزِلِهِ كَانَ فِي الدُّنْيَا » «Müminler ateşten kurtulunca cennet ile cehennem arasındaki bir köprüde (kantare) durdurulurlar. Dünyada aralarında bulunan haksızlıklar sebebiyle birbirlerinden kısas alınır. Nihayet arınıp temizlendiklerinde cennete girmelerine izin verilir. Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, onlardan her biri cennetteki konağını, dünyadaki konağından çok daha iyi bilir.» en-Nakkâş şöyle nakletmiştir: Cennetin kapısında bir ağaç vardır; gövdesinden iki pınar kaynar. Müminler bunlardan birinden içerler ve bu onların içlerini temizler. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَاباً طَهُوراً } “Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir” [el-İnsân: 21] kavli buna işaret eder. Sonra diğerinden yıkanırlar ve tenleri güzelleşip mis gibi olur. İşte o zaman bekçileri onlara: { سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ } “Selam sizlere! Tertemiz geldiniz, artık ebedî kalmak üzere oraya girin” derler. Bunun bir benzeri Ali radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir. { وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ } “Ve dediler ki: Bize verdiği sözü yerine getiren Allah'a hamdolsun”; yani cennete girdiklerinde

قالوا هذا." وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ" أَيْ أَرْضُ الْجَنَّةِ قِيلَ: إِنَّهُمْ وَرِثُوا الْأَرْضَ الَّتِي كَانَتْ تَكُونُ لِأَهْلِ النَّارِ لَوْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ، قَالَهُ أَبُو الْعَالِيَةِ وَأَبُو صَالِحٍ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ وَقِيلَ: إِنَّهَا أَرْضُ الدُّنْيَا عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ." فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ" قِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ أَيْ نِعْمَ الثَّوَابُ هَذَا. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ نِعْمَ ثَوَابُ الْمُحْسِنِينَ هَذَا الَّذِي أَعْطَيْتُهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَتَرَى الْمَلائِكَةَ" يَا مُحَمَّدُ" حَافِّينَ" أَيْ مُحْدِقِينَ" مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ" فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ" يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ" مُتَلَذِّذِينَ بِذَلِكَ لَا مُتَعَبِّدِينَ بِهِ أَيْ يُصَلُّونَ حَوْلَ الْعَرْشِ شُكْرًا لِرَبِّهِمْ. والحافون أخذ من حنافات الشَّيْءِ وَنَوَاحِيهِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَاحِدُهُمْ حَافٌّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: لَا وَاحِدَ لَهُ إِذْ لَا يَقَعُ لَهُمُ الِاسْمُ إِلَّا مُجْتَمِعِينَ. وَدَخَلَتْ" مِنْ" عَلَى" حَوْلِ" لِأَنَّهُ ظَرْفٌ وَالْفِعْلُ يَتَعَدَّى إِلَى الظَّرْفِ بِحَرْفٍ وَبِغَيْرِ حَرْفٍ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ:" مِنْ" زَائِدَةٌ أَيْ حَافِّينَ حَوْلَ الْعَرْشِ. وَهُوَ كَقَوْلِكَ: مَا جَاءَنِي مِنْ أَحَدٍ، فَمِنْ تَوْكِيدٌ. الثَّعْلَبِيُّ: وَالْعَرَبُ تُدْخِلُ الْبَاءَ أَحْيَانًا فِي التَّسْبِيحِ وَتَحْذِفُهَا أَحْيَانًا، فيقولون: سبح بحمد ربك وسبح حمد الله قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى" وَقَالَ" فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ"." وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ" بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ. وَقِيلَ: قُضِيَ بين النبيين الذين جئ بِهِمْ مَعَ الشُّهَدَاءِ وَبَيْنَ أُمَمِهِمْ بِالْحَقِّ وَالْعَدْلِ." وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ" أَيْ يَقُولُ الْمُؤْمِنُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا أَثَابَنَا مِنْ نِعَمِهِ وَإِحْسَانِهِ وَنَصَرَنَا عَلَى مَنْ ظَلَمَنَا. وَقَالَ قَتَادَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: افْتَتَحَ اللَّهُ أَوَّلَ الخلق بالحمد لله فَقَالَ:" وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ" فَلَزِمَ الِاقْتِدَاءُ بِهِ، وَالْأَخْذُ فِي ابْتِدَاءِ كُلِّ أَمْرٍ بِحَمْدِهِ وَخَاتِمَتِهِ بِحَمْدِهِ. وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَ" الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ" مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ فَعَلَى هَذَا يَكُونُ حَمْدُهُمْ لِلَّهِ تَعَالَى عَلَى عَدْلِهِ وَقَضَائِهِ. وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَرَأَ عَلَى الْمِنْبَرِ آخِرَ سُورَةِ" الزُّمَرِ" فَتَحَرَّكَ الْمِنْبَرُ مَرَّتَيْنِ. تَمَّ تَفْسِيرُ سُورَةِ" الزمر"

bunu söylerler. { وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ } “Ve bizi bu yere vâris kıldı” yani cennet yurduna. Şayet mümin olsalardı cehennem ehline ait olacak olan yere vâris kılındıkları söylenmiştir; bunu Ebu'l-Âliye, Ebû Sâlih, Katâde, es-Süddî ve müfessirlerin çoğu söylemiştir. Takdim ve tehir yoluyla bunun dünya yurdu olduğu da söylenmiştir. { فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ } “Salih amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!”; bunun onların sözünden olduğu söylenmiştir; yani bu ne güzel bir mükâfattır demektir. Yüce Allah'ın sözünden olduğu da söylenmiştir; yani onlara verdiğim bu mükâfat, iyilik edenlerin ne güzel mükâfatıdır demektir. Yüce Allah'ın: { وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ } “Melekleri de görürsün” ey Muhammed, { حَافِّينَ } yani kuşatmış olarak { مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ } “Arş'ın etrafını” o gün, { يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ } “Rablerini hamd ile tesbih ederken”, bir mükellefiyet olarak değil bundan lezzet alarak; yani Rablerine şükran olarak Arş'ın etrafında namaz kılarlar/tesbih ederler. 'Hâffûn' kelimesi, bir şeyin kenarlarından ve etrafından (hafâfât) alınmıştır. el-Ahfeş: Tekili 'hâff'tır, demiştir. el-Ferrâ ise: Tekili yoktur; zira bu isim onlara ancak toplu haldeyken verilir, demiştir. { مِنْ } harf-i cerri { حَوْلِ } kelimesi üzerine dahil olmuştur; çünkü o bir zarftır ve fiil zarfa harf ile de harfsiz de müteaddi olabilir. el-Ahfeş: { مِنْ } zaiddir, yani 'Arş'ın etrafını kuşatanlar' demektir, demiştir. Bu, senin 'bana hiç kimse gelmedi' demen gibidir; buradaki min tekit içindir. es-Sa'lebî: Araplar tesbihte bazen bâ harfini dahil ederler, bazen de hazfederler; nitekim 'Sebbih bi-hamdi rabbik' ve 'Sebbih hamdallāh' derler. Yüce Allah: { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } “Yüce Rabbinin ismini tesbih et” buyurmuş; diğer taraftan { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “Büyük Rabbinin ismini tesbih et” buyurmuştur. { وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ } “Aralarında hak ile hükmolunur”, cennet ehli ile cehennem ehli arasında. Şahitlerle birlikte getirilen peygamberler ile ümmetleri arasında hak ve adaletle hükmolundu, şeklinde de açıklanmıştır. { وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Ve: 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun' denilir”, yani müminler kendilerine ihsan ettiği nimetler ve bağışlar için ve kendilerine zulmedenlere karşı yardım ettiği için Allah'a hamdolsun derler. Katâde bu ayet hakkında şöyle demiştir: Allah yaratılışın başını 'el-Hamdü lillâh' ile açmış ve şöyle buyurmuştur: { وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ }; dolayısıyla O'na uymak, her işin başında O'na hamd ile başlayıp sonunda da O'na hamd ile bitirmek gerekir. { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } sözünün meleklerin sözünden olduğu da söylenmiştir; buna göre onların Allah Teâlâ'ya hamdetmeleri, O'nun adaleti ve hükmü üzerinedir. İbn Ömer hadisinden rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) minberde Zümer Suresi'nin sonunu okudu ve minber iki defa sarsıldı. Zümer Suresi'nin tefsiri tamamlandı.