قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ" أَيْ يَخْتَصِمُونَ فِيهَا" فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا" عَنِ الِانْقِيَادِ لِلْأَنْبِيَاءِ" إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً" فِيمَا دَعَوْتُمُونَا إِلَيْهِ مِنَ الشِّرْكِ فِي الدُّنْيَا" فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ" أَيْ مُتَحَمِّلُونَ" عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ" أي جزاء مِنَ الْعَذَابِ. وَالتَّبَعُ يَكُونُ وَاحِدًا وَيَكُونُ جَمْعًا فِي قَوْلِ الْبَصْرِيِّينَ وَاحِدُهُ تَابِعٌ. وَقَالَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: هُوَ جَمْعٌ لَا وَاحِدَ لَهُ كَالْمَصْدَرِ فَلِذَلِكَ لَمْ يُجْمَعْ وَلَوْ جُمِعَ لَقِيلَ أَتْبَاعٌ." قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها" أَيْ فِي جَهَنَّمَ. قَالَ الْأَخْفَشُ:" كُلٌّ" مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ. الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ" إِنَّا كُلًّا فِيهَا" بِالنَّصْبِ عَلَى النَّعْتِ وَالتَّأْكِيدِ لِلْمُضْمَرِ فِي" إِنَّا" وَكَذَلِكَ قَرَأَ ابْنُ السَّمَيْقَعِ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ وَالْكُوفِيُّونَ يُسَمُّونَ التَّأْكِيدَ نَعْتًا. وَمَنَعَ ذَلِكَ سِيبَوَيْهِ، قَالَ: لِأَنَّ" كُلًّا" لَا تُنْعَتُ وَلَا يُنْعَتُ بِهَا. وَلَا يَجُوزُ الْبَدَلُ فِيهِ لِأَنَّ الْمُخْبِرَ عَنْ نَفْسِهِ لَا يُبْدَلُ مِنْهُ غَيْرُهُ، وَقَالَ مَعْنَاهُ الْمُبَرِّدُ قَالَ: لَا يَجُوزُ أَنْ يُبْدَلَ مِنَ الْمُضْمَرِ هُنَا، لِأَنَّهُ مُخَاطَبٌ وَلَا يُبْدَلُ مِنَ الْمُخَاطَبِ وَلَا مِنَ الْمُخَاطِبِ، لِأَنَّهُمَا لَا يُشْكِلَانِ فَيُبْدَلُ مِنْهُمَا، هَذَا نَصُّ كَلَامِهِ." إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ" أَيْ لَا يُؤَاخِذُ أَحَدًا بِذَنْبِ غَيْرِهِ، فَكُلٌّ مِنَّا كَافِرٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ" مِنَ الْأُمَمِ الْكَافِرَةِ. وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ اللَّذُونَ عَلَى أَنَّهُ جَمْعٌ مُسَلَّمٌ مُعْرَبٌ، وَمَنْ قَالَ:" الَّذِينَ" فِي الرَّفْعِ بَنَاهُ كَمَا كَانَ فِي الْوَاحِدِ مَبْنِيًّا. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: ضُمَّتِ النُّونُ إِلَى الَّذِي فَأَشْبَهَ خَمْسَةَ عَشَرَ فَبُنِيَ عَلَى الْفَتْحِ." لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ" خَزَنَةُ جَمْعُ خَازِنٍ وَيُقَالُ: خُزَّانٌ وَخُزَّنٌ." ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ"" يُخَفِّفْ" جَوَابٌ مَجْزُومٌ وَإِنْ كَانَ بِالْفَاءِ كَانَ مَنْصُوبًا، إِلَّا أَنَّ الْأَكْثَرَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فِي جَوَابِ الْأَمْرِ وَمَا أَشْبَهَهُ أَنْ يَكُونَ بِغَيْرِ فَاءٍ وَعَلَى هَذَا جَاءَ الْقُرْآنُ بِأَفْصَحِ اللُّغَاتِ كما قال:
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ } "Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken" yani orada çekişirlerken, { فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا } "güçsüzler büyüklük taslayanlara" peygamberlere boyun eğmekten [kaçınanlara]: { إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً } "Doğrusu biz size uymuştuk" dünyada bizi çağırdığınız şirke uymuştuk; { فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ } "şimdi siz savabilir misiniz" yani üstlenebilir misiniz { عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ } "bizden ateşin bir kısmını?" yani azaptan bir payı? [derler]. Tebe' (تَبَع) kelimesi Basralıların görüşüne göre hem tekil hem de çoğul olarak kullanılır; tekili tâbi'dir (تَابِع). Kûfeliler ise: 'O, masdar gibi tekili olmayan bir çoğuldur; bu sebeple çoğulu yapılmaz, eğer çoğulu yapılsaydı etbâ' (أَتْبَاع) denilirdi' demişlerdir. { قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها } "Büyüklük taslayanlar derler ki: 'Doğrusu hepimiz onun içindeyiz'" yani cehennemdeyiz. el-Ahfeş: 'Küllün (كُلٌّ) mübtedâ (özne) olarak merfûdur' demiştir. el-Kisâî ve el-Ferrâ: 'İnnâ külle fîhâ' (إِنَّا كُلًّا فِيهَا) şeklinde, 'İnnâ'daki zamirin sıfatı ve tekit olarak nasb ile [okunur]' demişlerdir. İbnü's-Semeyka‘ ile Îsâ b. Ömer de böyle okumuştur; Kûfeliler tekide na‘t (sıfat) derler. Sîbeveyhi ise buna engel olarak şöyle demiştir: 'Çünkü küll kelimesi ne sıfat alır ne de sıfat olur. Burada bedel olması da câiz değildir; çünkü bizzat kendisini haber veren kimseden başkası bedel yapılamaz.' el-Müberred de bununla aynı anlama gelen bir açıklama yaparak şöyle demiştir: 'Burada zamirden bedel yapılması câiz değildir; çünkü o muhataptır. Muhataptan da mütekellimden (konuşandan) de bedel yapılmaz; çünkü bu ikisinde kapalılık bulunmaz ki onlardan bedel yapılsın.' Onun sözünün metni böyledir. { إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ } "Şüphesiz Allah kulları arasında hükmünü vermiştir" yani hiç kimseyi başkasının günahıyla sorumlu tutmaz, hepimiz kâfiriz. Yüce Allah'ın: { وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ } "Ateşte olanlar derler ki" inkârcı ümmetlerden [olanlar]. Araplardan bir kısmı bunu düzenli ve irab alan çoğul kabul ederek 'el-lezûne' (اللَّذُونَ) derler. 'El-lezîne' (الَّذِينَ) diyenler ise tekilinde mebnî olduğu gibi ref durumunda da mebnî kabul etmişlerdir. el-Ahfeş: 'Nûn harfi ellezî kelimesine bitiştirilince hamsete aşare (on beş) kelimesine benzedi ve fetha üzere mebnî kılındı' demiştir. { لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ } "Cehennem bekçilerine" hazene (خَزَنَة), hâzin (خَازِن) kelimesinin çoğuludur; huzzân (خُزَّان) ve huzzen (خُزَّن) de denilir. { ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ } "Rabbinize dua edin de hiç değilse bir gün azabımızı hafifletsin!" 'Yühaffif' (يُخَفِّفْ) emir cevabı olduğu için meczumdur; şayet fâ ile gelseydi mansub olurdu. Ancak Arapların kelâmında emir ve benzerlerinin cevabının fâsız gelmesi daha yaygındır ve Kur'an da en fasih dille böyle gelmiştir; şairin dediği gibi:
قَفَا نَبْكِ مِنْ ذِكْرَى حَبِيبٍ وَمَنْزِلِ
Durun, sevgilinin ve konağının hatırasıyla ağlayalım!
قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: بَلَغَنِي أَوْ ذُكِرَ لِي أَنَّ أَهْلَ النَّارِ اسْتَغَاثُوا بِالْخَزَنَةِ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ" فسألوا يوما
Muhammed b. Ka'b el-Kurazî şöyle demiştir: Bana ulaştığına veya bana zikredildiğine göre cehennemlikler [cehennem] bekçilerinden yardım istediler. Yüce Allah da şöyle buyurdu: { وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ } “Ateşte bulunanlar, cehennem bekçilerine: 'Rabbinize dua edin de hiç değilse bir gün azabımızı hafifletsin!' dediler.” Böylece [azabın hafifletileceği] bir gün...
واحدا يخفف عنهم فيه العذاب فردت عليهم" أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ" الْخَبَرَ بِطُولِهِ وَفِي الْحَدِيثِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُ قَالَ: يُلْقَى عَلَى أَهْلِ النَّارِ الْجُوعُ حَتَّى يَعْدِلَ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ، فَيَسْتَغِيثُونَ مِنْهُ فَيُغَاثُونَ بِالضَّرِيعِ لَا يُسْمِنُ وَلَا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ، فَيَأْكُلُونَهُ لا يغنى عنهم شيئا فستغيثون فَيُغَاثُونَ بِطَعَامٍ ذِي غُصَّةٍ فَيَغَصُّونَ بِهِ، فَيَذْكُرُونَ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا يُجِيزُونَ الْغَصَصَ بِالْمَاءِ، فَيَسْتَغِيثُونَ بِالشَّرَابِ فَيُرْفَعُ لَهُمُ الْحَمِيمُ بِالْكَلَالِيبِ، فَإِذَا دَنَا مِنْ وُجُوهِهِمْ شَوَاهَا، فَإِذَا وَقَعَ فِي بُطُونِهِمْ قَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ وَمَا فِي بُطُونِهِمْ، فَيَسْتَغِيثُونَ بِالْمَلَائِكَةِ يَقُولُونَ:" ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ" فَيُجِيبُوهُمْ" أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ" أَيْ خَسَارٍ وَتَبَارٍ.
olsun kendilerinden azabın hafifletilmesini istediler. Onlara: { أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ } "[Bekçiler]: 'Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?' derler. Onlar: 'Evet, gelmişti' derler. [Bekçiler de]: 'Öyleyse kendiniz dua edin! Zaten inkârcıların duası heba olup gitmekten başka bir şey değildir' derler" şeklinde haberin devamı bütünüyle verildi. Hadiste Ebû’d-Derdâ’dan rivayet edildiğine göre -Tirmizî ve başkaları tahric etmiştir- o şöyle demiştir: 'Cehennem ehline açlık musallat edilir; öyle ki içinde bulundukları azaba denk olur. Ondan dolayı feryat edip yardım isterler; onlara ne semirten ne de açlığı gideren darî‘ (kuru diken) verilir. Onu yerler ama kendilerine hiçbir fayda vermez. Tekrar yardım isterler; bu kez boğazı tıkayan bir yiyecekle imdat olunurlar ve boğazları tıkanır. Dünyada iken boğazda kalan lokmayı su ile giderdiklerini hatırlarlar ve içecek için yardım isterler. Kendilerine çengellerle kaynar su (hamîm) uzatılır. Yüzlerine yaklaştığında yüzlerini kavurur, karınlarına indiğinde ise bağırsaklarını ve karınlarındaki her şeyi parçalar. Bunun üzerine meleklere feryat edip: { ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ } "Rabbinize dua edin de hiç değilse bir gün azabımızı hafifletsin!" derler. Melekler de onlara: { أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ } "'Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?' derler. Onlar: 'Evet, gelmişti' derler. [Bekçiler de]: 'Öyleyse kendiniz dua edin! Zaten inkârcıların duası heba olup gitmekten başka bir şey değildir' derler" yani hüsran ve yok olmaktan ibarettir [diye cevap verirler].'
[سورة غافر (٤٠): الآيات ٥١ الى ٥٤]
[Mü'min (Gâfir) Sûresi (40), Âyetler 51-54]
إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ (٥١) يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (٥٢) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ (٥٣) هُدىً وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٥٤)
{ إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ (٥١) يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (٥٢) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ (٥٣) هُدىً وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٥٤) } “Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin ayağa kalkacağı gün elbette yardım ederiz. (51) O gün zalimlere mazeretleri hiçbir fayda vermez; lanet onlaradır ve yurdun en kötüsü de onlarındır. (52) Andolsun ki biz Mûsâ’ya doğru yolu gösteren rehberi verdik ve İsrâiloğullarına da Kitab’ı miras bıraktık; (53) akıl sahipleri için bir hidayet ve bir öğüt olarak. (54)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا" وَيَجُوزُ حَذْفُ الضَّمَّةِ لِثِقَلِهَا فَيُقَالُ:" رُسُلَنا" وَالْمُرَادُ مُوسَى ﵇." وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَطْفٌ عَلَى الرُّسُلِ، وَالْمُرَادُ الْمُؤْمِنُ الَّذِي وَعَظَ. وَقِيلَ: هُوَ عَامٌّ فِي الرُّسُلِ وَالْمُؤْمِنِينَ، وَنَصْرُهُمْ بِإِعْلَاءِ الْحُجَجِ وَإِفْلَاحِهَا فِي قَوْلِ أَبِي الْعَالِيَةِ. وَقِيلَ: بِالِانْتِقَامِ مِنْ أَعْدَائِهِمْ. قَالَ السُّدِّيُّ: مَا قَتَلَ قَوْمٌ قَطُّ نَبِيًّا أَوْ قَوْمًا مِنْ دُعَاةِ الْحَقِّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ إِلَّا بَعَثَ اللَّهُ ﷿ مَنْ يَنْتَقِمُ لَهُمْ، فَصَارُوا مَنْصُورِينَ فِيهَا وَإِنْ قُتِلُوا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ" يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ. قَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ:" الْأَشْهادُ" أَرْبَعَةٌ: الْمَلَائِكَةُ وَالنَّبِيُّونَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْأَجْسَادُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ:" الْأَشْهادُ" الْمَلَائِكَةُ تَشْهَدُ لِلْأَنْبِيَاءِ بِالْإِبْلَاغِ وَعَلَى الْأُمَمِ بِالتَّكْذِيبِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْمَلَائِكَةُ وَالْأَنْبِيَاءُ. ثُمَّ قِيلَ:
Yüce Allah'ın: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا } "Şüphesiz biz peygamberlerimize... elbette yardım ederiz" âyetinde, zammedeki ağırlık sebebiyle hazfedilerek 'ruslenâ' (رُسْلَنَا) denilmesi de câizdir; kastedilen Mûsâ aleyhisselâm'dır. { وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } "ve dünya hayatında iman edenlere" ifadesi 'er-rusul' üzerine atfedilerek nasb mahallindedir; kastedilen ise [Firavun ailesinden öğüt veren] mümin kişidir. Bunun genel olarak bütün peygamberler ve müminler hakkında olduğu da söylenmiştir. Ebu'l-Âliye'nin görüşüne göre onlara yardım edilmesi, delillerinin üstün ve galip kılınması iledir. Düşmanlarından intikam alınması ile olduğu da söylenmiştir. es-Süddî şöyle demiştir: 'Hangi kavim bir peygamberi veya müminlerden hakka çağıran bir topluluğu öldürmüşse, Allah azze ve celle mutlaka onların intikamını alacak birilerini göndermiştir; böylece onlar öldürülmüş olsalar bile dünyada yardım görmüş [ve zafere ulaşmış] olurlar.' Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ } "ve şahitlerin ayağa kalkacağı gün" buyruğu yani kıyamet günüdür. Zeyd b. Eslem: 'Eşhâd (şahitler) dörttür: Melekler, peygamberler, müminler ve bedenler/uzuvlardır' demiştir. Mücâhid ve es-Süddî: 'Eşhâd meleklerdir; peygamberlerin tebliğ ettiğine, ümmetlerin ise yalanladığına şahitlik ederler' demişlerdir. Katâde ise: 'Melekler ve peygamberlerdir' demiştir. Daha sonra şöyle denilmiştir:
" الْأَشْهادُ" جَمْعُ شَهِيدٍ مِثْلَ شَرِيفٍ وَأَشْرَافٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" الْأَشْهادُ" جَمْعُ شَاهِدٍ مِثْلُ صَاحِبٍ وَأَصْحَابٍ. النَّحَّاسُ: لَيْسَ بَابُ فَاعِلٍ أَنْ يُجْمَعَ عَلَى أَفْعَالٍ وَلَا يُقَاسُ عَلَيْهِ وَلَكِنْ مَا جَاءَ مِنْهُ مَسْمُوعًا أُدِّيَ كَمَا سُمِعَ، وَكَانَ عَلَى حَذْفِ الزَّائِدِ. وَأَجَازَ الْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ:" وَيَوْمَ تَقُومُ الْأَشْهَادُ" بِالتَّاءِ عَلَى تَأْنِيثِ الْجَمَاعَةِ. وَفِي الْحَدِيثِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَبَعْضُ الْمُحَدِّثِينَ يَقُولُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" من رَدَّ عَنْ عِرْضِ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ كَانَ حَقًّا عَلَى اللَّهِ ﷿ أَنْ يَرُدَّ عَنْهُ نَارَ جَهَنَّمَ" ثُمَّ تَلَا:" إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا". وَعَنْهُ ﵇ أَنَّهُ قَالَ:" مَنْ حَمَى مُؤْمِنًا مِنْ مُنَافِقٍ يَغْتَابُهُ بَعَثَ اللَّهُ ﷿ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَلَكًا يَحْمِيهِ مِنَ النَّارِ وَمَنْ ذَكَرَ مُسْلِمًا بِشَيْءٍ يَشِينُهُ بِهِ وَقَفَهُ اللَّهُ ﷿ عَلَى جِسْرٍ مِنْ جَهَنَّمَ حَتَّى يَخْرُجَ مِمَّا قَالَ"." يَوْمَ" بَدَلٌ مِنْ يَوْمَ الْأَوَّلِ." لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ" قَرَأَ نَافِعٌ وَالْكُوفِيُّونَ" يَنْفَعُ" بِالْيَاءِ. الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ." وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ" اللَّعْنَةُ" الْبُعْدُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ" سُوءُ الدَّارِ" جَهَنَّمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى " هَذَا دَخَلَ فِي نُصْرَةِ الرُّسُلِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ أَيْ آتَيْنَاهُ التَّوْرَاةَ وَالنُّبُوَّةَ. وَسُمِّيَتِ التَّوْرَاةُ هُدًى بِمَا فِيهَا مِنَ الْهُدَى وَالنُّورِ، وَفِي التَّنْزِيلِ:" إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ" [المائدة: ٤٤]." وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ" يَعْنِي التَّوْرَاةَ جَعَلْنَاهَا لَهُمْ مِيرَاثًا." هُدىً" بَدَلٌ مِنَ الْكِتَابِ وَيَجُوزُ بِمَعْنَى هُوَ هُدًى، يَعْنِي ذَلِكَ الْكِتَابَ." وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ" أي موعظة لأصحاب العقول.
'el-Eşhâd' (الْأَشْهادُ) kelimesi şerîf (شَرِيف) kelimesinin eşrâf (أَشْرَاف) şeklinde çoğul yapılması gibi şehîd (شَهِيد) kelimesinin çoğuludur. ez-Zeccâc ise: 'el-Eşhâd, sâhib (صَاحِب) kelimesinin ashâb (أَصْحَاب) şeklinde çoğul yapılması gibi şâhid (شَاهِد) kelimesinin çoğuludur' demiştir. en-Nehhâs şöyle der: 'Fâil (فَاعِل) vezninin ef‘âl (أَفْعَال) vezninde çoğul yapılması kural değildir ve buna kıyas yapılamaz; ancak bu vezinden işitilenler nasıl işitildiyse öyle nakledilir ve fazlalığın hazfedilmesi esasına dayanır.' el-Ahfeş ve el-Ferrâ, cemaat müennesliği kabul edilerek tâ harfi ile 've yevme tekûmü'l-eşhâdü' (وَيَوْمَ تَقُومُ الْأَشْهَادُ) okunmasını da câiz görmüşlerdir. Hadiste Ebû'd-Derdâ'dan rivayet edildiğine göre -muhaddislerin bir kısmı da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den diyerek- şöyle demiştir: “Kim Müslüman kardeşinin ırzını [haysiyetini] savunursa, cehennem ateşini ondan savmak Allah azze ve celle üzerine bir hak olur.” Sonra şu âyeti okudu: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا } "Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere elbette yardım ederiz". Yine ondan aleyhisselâm rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: “Kim bir mümini, gıybetini eden bir münafıktan korursa, Allah azze ve celle kıyamet günü onu ateşten koruyacak bir melek gönderir. Kim de bir Müslümanı onu ayıplayacağı bir şeyle anarsa, söylediğinden temize çıkıncaya kadar Allah azze ve celle onu cehennemin bir köprüsü üzerinde bekletir.” { يَوْمَ } "O gün" lafzı birinci 'yevme' lafzından bedeldir. { لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ } "Zalimlere mazeretleri hiçbir fayda vermez" ifadesini Nâfi‘ ve Kûfeliler yâ ile 'yenfe‘u' (يَنْفَعُ) şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise tâ ile okumuşlardır. { وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } "Lanet onlaradır ve yurdun en kötüsü de onlarındır" âyetindeki la‘net (اللَّعْنَةُ) Allah'ın rahmetinden uzaklaşmaktır; yurdun kötüsü (سُوءُ الدَّارِ) ise cehennemdir. Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى } "Andolsun ki biz Mûsâ’ya doğru yolu gösteren rehberi verdik" buyruğu peygamberlere dünyada ve ahirette yardım edilmesine dahildir; yani ona Tevrat'ı ve peygamberliği verdik. Tevrat içerdiği hidayet ve nur sebebiyle 'hüda' diye isimlendirilmiştir; Kur'an'da: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } "Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır" [el-Mâide: 44] buyrulmaktadır. { وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ } "ve İsrâiloğullarına da Kitab’ı miras bıraktık" yani Tevrat'ı onlara bir miras kıldık. { هُدىً } "bir hidayet... olarak" lafzı 'el-Kitâb'dan bedeldir; yani o kitap bir hidayettir anlamında olması da câizdir. { وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } "ve akıl sahipleri için bir öğüt olarak" yani akıl sahipleri için bir nasihattir.
[سورة غافر (٤٠): الآيات ٥٥ الى ٥٩]
[Mü'min (Gâfir) Sûresi (40), Âyetler 55-59]
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٥٥) إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (٥٦) لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧) وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلا الْمُسِيءُ قَلِيلاً مَا تَتَذَكَّرُونَ (٥٨) إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٩)
{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ } “Öyleyse sabret! Şüphesiz Allah’ın vaadi haktır. Günahın için bağışlanma dile; akşam ve sabah Rabbini hamd ile tesbih et.” (55) { إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın âyetleri hakkında tartışıp duranların göğüslerinde, asla ulaşamayacakları bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur. Sen hemen Allah’a sığın! Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” (56) { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür; fakat insanların çoğu bilmezler.” (57) { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلا الْمُسِيءُ قَلِيلاً مَا تَتَذَكَّرُونَ } “Kör ile gören bir olmaz. İman edip salih ameller işleyenlerle kötülük yapan da bir değildir. Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” (58) { إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ } “Kıyamet vakti mutlaka gelecektir, bunda hiçbir şüphe yoktur; fakat insanların çoğu iman etmezler.” (59)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ" أَيْ فَاصْبِرْ يَا مُحَمَّدُ عَلَى أَذَى الْمُشْرِكِينَ، كَمَا صَبَرَ مَنْ قَبْلَكَ" إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ" بِنَصْرِكَ وَإِظْهَارِكَ، كَمَا نَصَرْتُ مُوسَى وَبَنِي إِسْرَائِيلَ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: نُسِخَ هَذَا بِآيَةِ السَّيْفِ." وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ" قِيلَ: لِذَنْبِ أُمَّتِكَ حُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ. وَقِيلَ: لِذَنْبِ نَفْسِكَ عَلَى مَنْ يُجَوِّزُ الصَّغَائِرَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ. وَمَنْ قَالَ لَا تَجُوزُ قَالَ: هَذَا تَعَبُّدٌ لِلنَّبِيِّ ﵇ بِدُعَاءٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَآتِنا ما وَعَدْتَنا" [آل عمران: ١٩٤] وَالْفَائِدَةُ زِيَادَةُ الدَّرَجَاتِ وَأَنْ يَصِيرَ الدُّعَاءُ سُنَّةً لِمَنْ بَعْدَهُ. وَقِيلَ: فَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ مِنْ ذَنْبٍ صَدَرَ مِنْكَ قَبْلَ النُّبُوَّةِ." وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ" يَعْنِي صَلَاةَ الْفَجْرِ وَصَلَاةَ الْعَصْرِ، قال الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ. وَقِيلَ: هِيَ صَلَاةٌ كَانَتْ بِمَكَّةَ قَبْلَ أَنْ تُفْرَضَ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ رَكْعَتَانِ غُدْوَةً وركعتا عَشِيَّةً. عَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. فَيَكُونُ هَذَا مِمَّا نُسِخَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَوْلُهُ:" بِحَمْدِ رَبِّكَ" بِالشُّكْرِ لَهُ وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِ. وَقِيلَ:" وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ" أَيِ اسْتَدِمِ التَّسْبِيحَ فِي الصَّلَاةِ وَخَارِجًا مِنْهَا لِتَشْتَغِلَ بِذَلِكَ عَنِ اسْتِعْجَالِ النَّصْرِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ" يُخَاصِمُونَ" فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ" أَيْ حُجَّةٍ" أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ" قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى مَا فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِي إِرَادَتِهِمْ فِيهِ. قَدَّرَهُ عَلَى الْحَذْفِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: الْمَعْنَى مَا هُمْ بِبَالِغِي الْكِبْرِ عَلَى غَيْرِ حَذْفٍ، لِأَنَّ هؤلاء قرأوا أَنَّهُمْ إِنِ اتَّبَعُوا النَّبِيَّ ﷺ قَلَّ ارْتِفَاعُهُمْ، وَنَقَصَتْ أَحْوَالُهُمْ، وَأَنَّهُمْ يَرْتَفِعُونَ إِذَا لَمْ يَكُونُوا تَبَعًا، فَأَعْلَمَ اللَّهُ ﷿ أَنَّهُمْ لَا يَبْلُغُونَ الِارْتِفَاعَ الَّذِي أَمَّلُوهُ بِالتَّكْذِيبِ. وَالْمُرَادُ الْمُشْرِكُونَ. وَقِيلَ: الْيَهُودُ، فَالْآيَةُ مَدَنِيَّةٌ على هذا كما تقدم أول السور.
Yüce Allah'ın: { فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } "Öyleyse sabret! Şüphesiz Allah’ın vaadi haktır" buyruğu yani; ey Muhammed, senden öncekilerin sabrettiği gibi sen de müşriklerin eziyetlerine sabret; Mûsâ’ya ve İsrâiloğullarına yardım ettiğim gibi seni zafere ulaştırıp üstün kılma hususundaki { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } "Allah'ın vaadi haktır". el-Kelbî: 'Bu âyet kılıç âyeti ile nesh edilmiştir' demiştir. { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } "günahının bağışlanmasını dile" âyetinin, 'ümmetinin günahı için' anlamına geldiği, muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine ikame edildiği söylenmiştir. Peygamberler hakkında küçük günahları câiz görenlere göre ise 'kendi günahın için' demektir. Bunun câiz olmadığını söyleyenler ise şöyle demiştir: 'Bu, Yüce Allah'ın: { وَآتِنا ما وَعَدْتَنا } "Bize vaad ettiğini ver" [Âl-i İmrân: 194] âyetinde olduğu gibi, Peygamber aleyhisselâm için dua ile yapılan bir kulluktur; bunun faydası derecelerin artması ve bu duanın kendisinden sonrakiler için bir sünnet olmasıdır.' 'Peygamberlikten önce senden sadır olan bir günahtan dolayı Allah'tan mağfiret dile' anlamında olduğu da söylenmiştir. { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ } "akşam ve sabah Rabbini hamd ile tesbih et!" yani sabah namazı ve ikindi namazı demektir; bunu el-Hasan ve Katâde söylemiştir. Bunun beş vakit namaz farz kılınmadan önce Mekke'de sabah iki rekat ve akşam iki rekat olarak kılınan bir namaz olduğu da söylenmiştir; el-Mâverdî bunu da el-Hasan'dan zikretmiştir. Dolayısıyla bu hükmü kaldırılmış (neshedilmiş) hususlardan olur, doğrusunu Allah bilir. O'nun: { بِحَمْدِ رَبِّكَ } "Rabbini hamd ile" buyruğu O'na şükrederek ve O'nu överek demektir. { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } ifadesinin; zaferin çabuk gelmesini istemekten uzaklaşıp bununla meşgul olmak için namazda ve namaz dışında tesbihe devam et anlamına geldiği de söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ } "Şüphesiz tartışanlar" yani çekişenler { فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ } "kendilerine gelmiş hiçbir delil" yani hüccet { أَتاهُمْ } "olmaksızın Allah’ın âyetleri hakkında"; { إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ } "göğüslerinde, asla ulaşamayacakları bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur". ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Mana şudur: Göğüslerinde büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur; onlar onda arzuladıkları hedefe ulaşacak değillerdir.' Bunu hazif takdiriyle açıklamıştır. Başkaları ise hazif olmaksızın: 'Onlar o büyüklüğe asla ulaşamayacaklardır' manasındadır demişlerdir; çünkü onlar, şayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyarlarsa mevkilerinin düşeceğini, durumlarının gerileyeceğini ve ona uymadıkları takdirde yükseleceklerini zannediyorlardı. Allah azze ve celle yalanlamakla umdukları o yükselişe asla ulaşamayacaklarını bildirmiştir. Kastedilenler müşriklerdir. Yahudiler olduğu da söylenmiştir; buna göre âyet -sûrenin başında geçtiği üzere- Medenîdir.
وَالْمَعْنَى: إِنْ تَعَظَّمُوا عَنِ اتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَقَالُوا إِنَّ الدَّجَّالَ سَيَخْرُجُ عَنْ قَرِيبٍ فَيَرُدُّ الْمُلْكَ إِلَيْنَا، وَتَسِيرُ مَعَهُ الْأَنْهَارُ، وَهُوَ آيَةٌ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ فَذَلِكَ كبر لا يبلغونه فنزلت الآية فيهم. قال أَبُو الْعَالِيَةِ وَغَيْرُهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي [آلِ عِمْرَانَ] أَنَّهُ يَخْرُجُ وَيَطَأُ الْبِلَادَ كُلَّهَا إِلَّا مَكَّةَ وَالْمَدِينَةَ. وَقَدْ ذَكَرْنَا خَبَرَهُ مُسْتَوْفًى فِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ. وَهُوَ يَهُودِيٌّ وَاسْمُهُ صَافٍ وَيُكَنَّى أَبَا يُوسُفَ. وَقِيلَ: كُلُّ مَنْ كَفَرَ بِالنَّبِيِّ ﷺ. وَهَذَا حَسَنٌ، لِأَنَّهُ يَعُمُّ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ فِي صُدُورِهِمْ عَظَمَةٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهَا وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْكِبْرِ الْأَمْرُ الْكَبِيرُ أَيْ يَطْلُبُونَ النُّبُوَّةَ أَوْ أَمْرًا كَبِيرًا يَصِلُونَ بِهِ إِلَيْكَ مِنَ الْقَتْلِ ونحوه، ولا يبلغون قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ" قِيلَ: مِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ إِنَّ الْآيَةَ نزلت في اليهود. وعلى القل الآخر من شر الكفار. قيل: مِنْ مِثْلِ مَا ابْتُلُوا بِهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْكِبْرِ." إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ" هُوَ" يَكُونُ فَاصِلًا وَيَكُونُ مُبْتَدَأً وَمَا بَعْدَهُ خَبَرُهُ وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ إِنَّ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ" مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ. قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: أَيْ أَعْظَمُ مِنْ خَلْقِ الدَّجَّالِ حِينَ عَظَّمَتْهُ الْيَهُودُ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ: هُوَ احْتِجَاجٌ عَلَى مُنْكِرِي الْبَعْثِ، أَيْ هُمَا أَكْبَرُ مِنْ إِعَادَةِ خَلْقِ النَّاسِ فَلِمَ اعْتَقَدُوا عَجْزِي عَنْهَا." وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ" ذَلِكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ" أَيِ الْمُؤْمِنُ وَالْكَافِرُ وَالضَّالُّ وَالْمُهْتَدِي." وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ" أَيْ وَلَا يستوي العامل للصالحات" وَلَا الْمُسِيءُ" الَّذِي يَعْمَلُ السَّيِّئَاتِ." قَلِيلًا مَا تَتَذَكَّرُونَ" قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِيَاءٍ عَلَى الْخَبَرِ وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ، لِأَجْلِ مَا قَبْلَهُ مِنَ الْخَبَرِ وَمَا بَعْدَهُ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ.
Manası şudur: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e uymayı büyüklüklerine yediremediler ve: 'Deccâl yakında çıkacak, egemenliği bize geri verecek, nehirler onunla birlikte akacak ve o Allah’ın âyetlerinden bir âyettir' dediler. İşte bu, asla ulaşamayacakları bir büyüklük [taslamaktır]. Bunun üzerine âyet onlar hakkında indi. Ebu’l-Âliye ve başkaları böyle demiştir. [Âl-i İmrân Sûresi’nde] onun çıkıp Mekke ve Medine müstesna bütün beldeleri çiğneyeceği geçmişti. Biz onun haberini et-Tezkire adlı kitabımızda eksiksiz bir şekilde zikretmiştik. O bir Yahudidir, adı Sâf olup Ebû Yûsuf künyesini taşır. [Âyette kastedilenin] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’i inkâr eden herkes olduğu da söylenmiştir; bu genel bir ifade taşıdığı için güzel bir görüştür. Mücâhid: 'Bunun anlamı, onların göğüslerinde asla ulaşamayacakları bir büyüklük hissi vardır demektir' demiştir; mana birdir. Kibr ile büyük bir işin kastedildiği de söylenmiştir; yani onlar peygamberlik ya da seni öldürmek ve benzeri gibi sana ulaşabilecekleri büyük bir iş peşindedirler ama buna erişemeyeceklerdir. Yüce Allah'ın: { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “O hâlde Allah’a sığın” buyruğu; âyetin Yahudiler hakkında indiğini söyleyenlerin görüşüne göre, Deccâl’in fitnesinden [Allah’a sığın] demektir. Diğer görüşe göre ise kâfirlerin şerrinden [sığın] demektir. Onların müptela kılındıkları küfür ve kibir benzeri şeylerden [sığın] anlamına geldiği de söylenmiştir. { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” buyruğunda geçen 'O' (هُوَ / hüve) zamiri fasl zamiri olabileceği gibi, mübteda (özne) olup sonrası onun haberi (yüklemi) ve bu cümle de daha önce geçtiği üzere 'inne'nin haberi olabilir. Yüce Allah'ın: { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından elbette daha büyüktür” buyruğu mübteda ve haberdir. Ebu’l-Âliye: 'Yani Yahudilerin onu yücelttiği sırada Deccâl’in yaratılmasından daha büyüktür' demiştir. Yahyâ b. Sellâm ise: 'Bu, yeniden dirilmeyi inkâr edenlere karşı bir delil getirmedir. Yani o ikisini [gökleri ve yeri] yaratmak, insanları yeniden yaratmaktan daha büyüktür; öyleyse Benim buna güç yetiremeyeceğime neden inandılar?' demiştir. { وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler” yani bunu bilmezler. Yüce Allah'ın: { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } “Kör ile gören bir olmaz” buyruğu; yani mümin ile kâfir, sapık ile hidayet bulan bir olmaz demektir. { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih amel işleyenler de” yani salih amellerde bulunan ile { وَلَا الْمُسِيءُ } “kötülük yapan da bir olmaz”; yani kötülükleri işleyen kimse bir değildir. { قَلِيلًا مَا تَتَذَكَّرُونَ } “Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” buyruğunda cumhurun kıraati, öncesindeki ve sonrasındaki gayb (üçüncü şahıs) ifadelerinden dolayı ye harfiyle haber kipi olarak [yeżekkerûn / düşünürler] şeklindedir; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim de bu kıraati tercih etmiştir. Kûfeliler ise hitap kipi olarak te harfiyle [teżekkerûn / düşünüyorsunuz] şeklinde okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ" هَذِهِ لَامُ التَّأْكِيدِ دَخَلَتْ فِي خَبَرِ إِنَّ وَسَبِيلُهَا أَنْ تَكُونَ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ، لِأَنَّهَا تَوْكِيدُ الْجُمْلَةِ إِلَّا أَنَّهَا تُزَحْلَقُ عَنْ مَوْضِعِهَا، كَذَا قَالَ سيبويه. تقول: إن عمر لَخَارِجٌ، وَإِنَّمَا أُخِّرَتْ عَنْ مَوْضِعِهَا لِئَلَّا يُجْمَعَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ إِنَّ، لِأَنَّهُمَا يُؤَدَّيَانِ عَنْ مَعْنًى وَاحِدٍ، وَكَذَا لَا يُجْمَعُ بَيْنَ إِنَّ وَأَنَّ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ. وَأَجَازَ هِشَامٌ إِنَّ أَنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ حَقٌّ، فَإِنْ حَذَفْتَ حَقًّا لَمْ يَجُزْ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ النَّحْوِيِّينَ عَلِمْتُهُ، قَالَهُ النَّحَّاسُ." لَا رَيْبَ فِيها" لَا شَكَّ وَلَا مِرْيَةَ." وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ" أَيْ لَا يُصَدِّقُونَ بِهَا وَعِنْدَهَا يَبِينُ فَرْقُ مَا بَيْنَ الطائع والعاصي.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ } "Şüphesiz o kıyamet saati mutlaka gelecektir" buyruğundaki lâm, tekid lâmı olup 'inne'nin haberine dahil olmuştur. Onun asıl yeri cümlenin başında olmaktır; çünkü cümlenin tekididir, ancak yerinden kaydırılmıştır (zuhlika); Sîbeveyhi böyle demiştir. 'İnne Ömere le-hâricün' (Şüphesiz Ömer kesinlikle çıkmaktadır) dersin. Onun yerinden tehir edilmesinin tek sebebi, 'inne' ile bir arada toplanmaması içindir; çünkü ikisi de aynı manayı ifade eder. Aynı şekilde Basralılara göre 'inne' ile 'enne' de bir arada toplanmaz. Hişâm ise: 'İnne enne Zeyden müntelikun hakkun' ifadesini câiz görmüştür; şayet 'hakkun' lafzını hazfedersen bildiğim hiçbir nahivciye göre bu câiz olmaz; bunu en-Nehhâs söylemiştir. { لَا رَيْبَ فِيها } "onda hiçbir şüphe yoktur" yani hiçbir şek ve şüphe bulunmaz. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ } "fakat insanların çoğu inanmazlar" yani onu tasdik etmezler; o vakit geldiğinde itaat eden ile isyan eden arasındaki fark açığa çıkacaktır.
[سورة غافر (٤٠): الآيات ٦٠ الى ٦٥]
[Mü'min (Gâfir) Sûresi (40), Âyetler 60-65]
وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ (٦٠) اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٦١) ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢) كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣) اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٦٤)
{ وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ (٦٠) اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٦١) ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢) كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣) اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٦٤) } “Rabbiniz buyurdu ki: 'Bana dua edin, size cevap vereyim! Şüphesiz bana ibadet etmekten büyüklenenler, boyun bükmüş olarak cehenneme gireceklerdir.' (60) Allah, içinde dinlenesiniz diye geceyi ve aydınlatıcı olarak da gündüzü sizin için yaratandır. Şüphesiz Allah insanlara karşı büyük bir lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler. (61) İşte her şeyin yaratıcısı olan Rabbiniz Allah budur. O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Öyleyse nasıl döndürülüyorsunuz? (62) Allah’ın âyetlerini inkâr edenler işte böyle döndürülürler. (63) Allah, yeri sizin için bir yerleşim yeri, göğü bir kubbe yapan, size şekil verip şekillerinizi en güzel kılan ve sizi temiz şeylerle rızıklandırandır. İşte Rabbiniz olan Allah budur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir! (64)”
هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٥)
{ هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٥) } “O diridir; O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Öyleyse dini yalnız O’na has kılarak O’na dua edin! Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur. (65)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ" الْآيَةَ رَوَى النُّعْمَانُ بْنُ بَشِيرٍ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ:" الدُّعَاءُ هُوَ الْعِبَادَةُ" ثُمَّ قَرَأَ" وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ" قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الدُّعَاءَ هُوَ الْعِبَادَةُ. وَكَذَا قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ
Yüce Allah'ın: { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } "Rabbiniz buyurdu ki: 'Bana dua edin, size cevap vereyim!'" âyeti hakkında en-Nu‘mân b. Beşîr şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: “Dua ibadetin ta kendisidir.” Sonra şu âyeti okudu: { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } "Rabbiniz buyurdu ki: 'Bana dua edin, size cevap vereyim! Şüphesiz bana ibadet etmekten büyüklenenler, boyun bükmüş olarak cehenneme gireceklerdir'". Ebû Îsâ [et-Tirmizî]: 'Bu hadis hasen sahihtir' demiştir. Bu durum duanın ibadetin ta kendisi olduğuna delalet etmiştir. Müfessirlerin çoğu da böyle söylemiştir;
وَأَنَّ الْمَعْنَى: وَحِّدُونِي وَاعْبُدُونِي أَتَقَبَّلْ عِبَادَتَكُمْ وَأَغْفِرْ لَكُمْ. وَقِيلَ: هُوَ الذِّكْرُ وَالدُّعَاءُ وَالسُّؤَالُ. قَالَ أَنَسٌ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" لِيَسْأَلْ أَحَدُكُمْ رَبَّهُ حَاجَتَهُ كُلَّهَا حَتَّى يَسْأَلَهُ شِسْعَ نَعْلِهِ إِذَا انْقَطَعَ" وَيُقَالُ الدُّعَاءُ: هُوَ تَرْكُ الذُّنُوبِ. وَحَكَى قَتَادَةُ أَنَّ كَعْبَ الْأَحْبَارِ قَالَ: أُعْطِيَتْ هَذِهِ الْأُمَّةُ ثَلَاثًا لَمْ تُعْطَهُنَّ أُمَّةٌ قَبْلَهُمْ إِلَّا نَبِيٌّ: كَانَ إِذَا أُرْسِلَ نَبِيٌّ قِيلَ لَهُ أَنْتَ شَاهِدٌ عَلَى أُمَّتِكَ، وَقَالَ تَعَالَى لِهَذِهِ الْأُمَّةِ:" لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ" [البقرة: ١٤٣] وَكَانَ يُقَالُ لِلنَّبِيِّ: لَيْسَ عَلَيْكَ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ، وَقَالَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ:" وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ" [الحج: ٧٨] وَكَانَ يُقَالُ لِلنَّبِيِّ ادْعُنِي أَسْتَجِبْ لَكَ، وَقَالَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ:" ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ". قُلْتُ: مِثْلُ هَذَا لَا يُقَالُ مِنْ جِهَةِ الرَّأْيِ. وَقَدْ جَاءَ مَرْفُوعًا، رَوَاهُ لَيْثٌ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" أُعْطِيَتْ أُمَّتِي ثَلَاثًا لَمْ تُعْطَ إِلَّا لِلْأَنْبِيَاءِ كَانَ اللَّهُ تَعَالَى إِذَا بَعَثَ النَّبِيَّ قَالَ ادْعُنِي أَسْتَجِبْ لَكَ وَقَالَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ:" ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ" وَكَانَ اللَّهُ إِذَا بَعَثَ النَّبِيَّ قَالَ: مَا جَعَلَ عَلَيْكَ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ وَقَالَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ:" وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ" [الحج: ٧٨] وَكَانَ اللَّهُ إِذَا بَعَثَ النَّبِيَّ جَعَلَهُ شَهِيدًا عَلَى قَوْمِهِ وَجَعَلَ هَذِهِ الْأُمَّةَ شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ" ذَكَرَهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ. وَكَانَ خَالِدٌ الرَّبْعِيُّ يَقُولُ: عَجِيبٌ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ قِيلَ لَهَا:" ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ" أَمَرَهُمْ بِالدُّعَاءِ وَوَعَدَهُمُ الِاسْتِجَابَةَ وَلَيْسَ بَيْنَهُمَا شَرْطٌ. قَالَ لَهُ قَائِلٌ: مِثْلُ مَاذَا؟ قَالَ: مِثْلَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ" [البقرة: ٢٥] فَهَا هُنَا شَرْطٌ، وَقَوْلُهُ:" وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ" [يونس: ٢]، فَلَيْسَ فِيهِ شَرْطُ الْعَمَلِ، وَمِثْلُ قَوْلِهِ:" فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ" [غافر: ١٤] فها هنا شَرْطٌ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ" لَيْسَ فِيهِ شَرْطٌ. وَكَانَتِ الْأُمَّةُ تَفْزَعُ إِلَى أَنْبِيَائِهَا فِي حَوَائِجِهَا حَتَّى تَسْأَلَ الْأَنْبِيَاءُ لَهُمْ ذَلِكَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا مِنْ بَابِ الْمُطْلَقِ وَالْمُقَيَّدِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" بَيَانُهُ. أَيْ" أَسْتَجِبْ لَكُمْ" إِنْ شِئْتُ، كَقَوْلِهِ:" فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ" [الأنعام: ٤١]. وَقَدْ تَكُونُ الِاسْتِجَابَةُ فِي غَيْرِ عَيْنِ الْمَطْلُوبِ عَلَى حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَلَى مَا تقدم
[Âyetteki] mananın şu olduğu da [söylenmiştir]: 'Beni birleyin ve Bana ibadet edin ki ibadetinizi kabul edip sizi bağışlayayım.' Bunun zikir, dua ve istemek olduğu da söylenmiştir. Enes [şöyle] demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لِيَسْأَلْ أَحَدُكُمْ رَبَّهُ حَاجَتَهُ كُلَّهَا حَتَّى يَسْأَلَهُ شِسْعَ نَعْلِهِ إِذَا انْقَطَعَ » «Sizden biriniz, koptuğu zaman ayakkabısının bağına varıncaya kadar bütün ihtiyacını Rabbinden istesin.» Duanın günahları terk etmek olduğu da söylenir. Katâde, Ka‘b el-Ahbâr'ın şöyle dediğini nakletmiştir: Bu ümmete, kendilerinden önceki ümmetlere verilmeyip sadece peygambere verilen üç şey verilmiştir: Bir peygamber gönderildiğinde ona 'Sen ümmetine şahitsin' denilirdi; Yüce Allah bu ümmete ise: { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “İnsanlara şahitler olasınız” [el-Bakara 143] buyurmuştur. Peygambere: 'Dinde senin üzerine hiçbir güçlük yoktur' denilirdi; bu ümmete ise: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “Dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi” [el-Hac 78] buyurmuştur. Peygambere: 'Bana dua et, sana icabet edeyim' denilirdi; bu ümmete ise: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyurmuştur. Ben derim ki: Bunun benzeri re'y (şahsi görüş) ile söylenemez. Nitekim merfû olarak da gelmiştir; Leys, Şehr b. Havşeb'den, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « أُعْطِيَتْ أُمَّتِي ثَلَاثًا لَمْ تُعْطَ إِلَّا لِلْأَنْبِيَاءِ كَانَ اللَّهُ تَعَالَى إِذَا بَعَثَ النَّبِيَّ قَالَ ادْعُنِي أَسْتَجِبْ لَكَ وَقَالَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ:
فِي" الْبَقَرَةِ" بَيَانُهُ فَتَأَمَّلْهُ هُنَاكَ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ وَعَيَّاشٌ عَنْ أَبِي عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ وَالْمُفَضَّلُ عَنْ عَاصِمٍ" سَيُدْخَلُونَ" بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْخَاءِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. الْبَاقُونَ" يَدْخُلُونَ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْخَاءِ. وَمَعْنَى" داخِرِينَ" صَاغِرِينَ أَذِلَّاءَ وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ"" جَعَلَ" هُنَا بِمَعْنَى خَلَقَ، وَالْعَرَبُ تُفَرِّقُ بَيْنَ جَعَلَ إِذَا كَانَتْ بمعنى خلق وبين جعل إذ لَمْ تَكُنْ بِمَعْنَى خَلَقَ، فَإِذَا كَانَتْ بِمَعْنَى خَلَقَ فَلَا تُعَدِّيهَا إِلَّا إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، وَإِذَا لَمْ تَكُنْ بِمَعْنَى خَلَقَ عَدَّتْهَا إِلَى مَفْعُولَيْنِ، نَحْوَ قَوْلِهِ: إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا" وقد مضى هذا المعنى في مَوْضِعٍ." وَالنَّهارَ مُبْصِراً" أَيْ مُضِيئًا لِتُبْصِرُوا فِيهِ حوائجكم وتتصرفوا في طلب معايشكم." إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ" فَضْلَهُ وَإِنْعَامَهُ عَلَيْهِمْ. بَيَّنَ الدَّلَالَةَ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَقُدْرَتِهِ." لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ" أَيْ كَيْفَ تَنْقَلِبُونَ وَتَنْصَرِفُونَ عَنِ الْإِيمَانِ بَعْدَ أَنْ تَبَيَّنَتْ لَكُمْ دَلَائِلَهُ كَذَلِكَ، أَيْ كَمَا صُرِفْتُمْ عَنِ الْحَقِّ مَعَ قِيَامِ الدَّلِيلِ عَلَيْهِ فَ" كَذلِكَ يُؤْفَكُ" يُصْرَفُ عَنِ الْحَقِّ" الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ". قَوْلُهُ تَعَالَى:" اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً" زَادَ فِي تَأْكِيدِ التَّعْرِيفِ وَالدَّلِيلِ، أَيْ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مُسْتَقَرًّا لَكُمْ فِي حَيَاتِكُمْ وَبَعْدَ الْمَوْتِ." وَالسَّماءَ بِناءً" تَقَدَّمَ." وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ" أَيْ خَلَقَكُمْ فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ. وَقَرَأَ أَبُو رَزِينٍ وَالْأَشْهَبُ الْعُقَيْلِيُّ" صِوَرَكُمْ" بِكَسْرِ الصَّادِ، قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالصِّوَرُ بِكَسْرِ الصَّادِ لُغَةٌ فِي الصُّوَرِ جَمْعُ صُورَةٍ وَيُنْشَدُ هَذَا الْبَيْتُ عَلَى هَذِهِ اللُّغَةِ يَصِفُ الْجَوَارِيَ:
el-Bakara sûresinde açıklanmıştı, oraya bakınız. İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Ya‘kūb'dan Ruveys, Ebû Amr'dan Ayyâş, Âsım'dan Ebû Bekir ve el-Mufaddal meçhul fiil kalıbında yâ'nın dammesi ve hı'nın fethasıyla 'seyüdhalûne' (سَيُدْخَلُونَ) şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise yâ'nın fethası ve hı'nın dammesiyle 'yedhulûne' (يَدْخُلُونَ) şeklinde okumuşlardır. Dâhirîn (داخِرِينَ) kelimesinin anlamı; boyun eğmiş, zelil ve hakir düşmüş kimseler demektir ve açıklaması daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } "Allah, içinde dinlenesiniz diye geceyi... sizin için yaratandır" âyetindeki 'ce‘ale' (جَعَلَ) burada 'haleka' (خَلَقَ - yarattı) anlamındadır. Araplar, yaratmak anlamında olduğundaki ce‘ale ile yaratmak anlamında olmadığındaki ce‘ale arasını ayırırlar; yaratmak anlamında olduğunda onu ancak tek bir mef‘ûle geçişli kılarlar; yaratmak anlamında olmadığında ise { إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا } "Şüphesiz biz onu Arapça bir Kur'an kıldık" buyruğunda olduğu gibi iki mef‘ûle geçişli kılarlar. Bu mana bir yerde geçmişti. { وَالنَّهارَ مُبْصِراً } "ve gündüzü aydınlatıcı olarak" yani ihtiyaçlarınızı göresiniz ve geçimliklerinizi elde etmek için çalışasınız diye aydınlık kılmıştır. { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } "Şüphesiz Allah insanlara karşı büyük bir lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler" yani O'nun kendilerine olan lütuf ve nimetine şükretmezler. O'nun birliğine ve kudretine delalet eden hususları açıkladıktan sonra: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } "O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Öyleyse nasıl döndürülüyorsunuz?" yani delilleri size apaçık belli olduktan sonra imandan nasıl çevrilip yüz çeviriyorsunuz? Aynı şekilde, yani delil ortada dururken haktan nasıl çevrildiyseniz, { كَذلِكَ يُؤْفَكُ } "işte böyle döndürülür" yani haktan çevrilir { الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } "Allah’ın âyetlerini inkâr edenler". Yüce Allah'ın: { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً } "Allah, yeri sizin için bir yerleşim yeri... yapandır" buyruğu tanıtma ve delili daha da pekiştirdi; yani yeri hayatınızda ve ölümünüzden sonra sizin için bir karar kılınan yer yaptı demektir. { وَالسَّماءَ بِناءً } "göğü bir kubbe" açıklaması geçmişti. { وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ } "size şekil verip şekillerinizi en güzel kılan" yani sizi en güzel surette yaratandır. Ebû Rezîn ve el-Eşheb el-Ukaylî sâd harfinin kesresiyle 'sıveraküm' (صِوَرَكُمْ) şeklinde okumuşlardır. el-Cevherî der ki: Sâd'ın kesresiyle sıver (صِوَر), sûret (صُورَة) kelimesinin çoğulu olan suver (صُوَر) için bir lehçedir; genç kızları vasfeden şu beyit bu lehçeye göre okunur:
أَشْبَهْنَ مِنْ بقر الخلصاء أعينها ... هن أحسن من صيرانها صورا
[O kadınların] gözleri Hulsâ yaban sığırlarının gözlerine benzer, suret bakımından ise o sığır sürülerinden daha güzeldirler.
وَالصِّيرَانُ جَمْعُ صِوَارٍ وَهُوَ الْقَطِيعُ مِنَ الْبَقَرِ وَالصِّوَارِ أَيْضًا وِعَاءُ الْمِسْكِ وَقَدْ جَمَعَهُمَا الشَّاعِرُ بِقَوْلِهِ:
Sîrân (صِيرَان), sığır sürüsü anlamına gelen sıvâr (صِوَار) kelimesinin çoğuludur; sıvâr aynı zamanda misk kabı/kesesi demektir. Şair şu sözünde bu iki anlamı bir araya getirmiştir:
إِذَا لَاحَ الصِّوَارُ ذَكَرْتُ لَيْلَى ... - وَأَذْكُرُهَا إذا نفخ الصِّوَارُ
Sığır sürüsü göründüğünde Leylâ'yı hatırlarım... Misk kokusu etrafa yayıldığında da onu anarım.
وَالصِّيَارُ لُغَةٌ فِيهِ." وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ" تَقَدَّمَ " هُوَ الْحَيُّ" أَيِ الْبَاقِي الَّذِي لَا يَمُوتُ" لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ" أَيِ الطَّاعَةَ وَالْعِبَادَةَ." الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ" قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ خَبَرٌ وَفِيهِ إِضْمَارُ أَمْرٍ أَيِ ادْعُوهُ وَاحْمَدُوهُ. وَقَدْ مَضَى هدا كُلُّهُ مُسْتَوْفًى فِي" الْبَقَرَةِ" وَغَيْرِهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْ قَالَ:" لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ" فليقل" الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ".
Sıyâr (صِيَار) da bu anlamda bir lehçedir. { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } "ve sizi temiz şeylerle rızıklandırandır. İşte Rabbiniz olan Allah budur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!" açıklaması geçmişti. { هُوَ الْحَيُّ } "O diridir" yani ölmeyen, bâki olandır. { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } "O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Öyleyse dini yalnız O’na has kılarak O’na dua edin!" yani itaati ve ibadeti yalnız O'na tahsis edin. { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } "Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur". el-Ferrâ: 'Bu bir haberdir, ancak içinde emir gizlidir; yani O'na dua edin ve O'na hamdedin demektir' demiştir. Bütün bunların açıklaması el-Bakara sûresinde ve başka yerlerde etraflıca geçmişti. İbn Abbâs da: 'Kim: «Lâ ilâhe illallâh» derse, hemen peşinden «Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn» desin' demiştir.
[سورة غافر (٤٠): الآيات ٦٦ الى ٦٨]
[Mü'min (Gâfir) Sûresi (40), Âyetler 66-68]
قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٦٦) هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦٧) هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٦٨)
{ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٦٦) هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦٧) هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٦٨) } “De ki: 'Rabbimden bana apaçık deliller geldiğinde, sizin Allah’ı bırakıp da taptıklarınıza kulluk etmekten kesinlikle menedildim ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum.' (66) Sizi bir topraktan, sonra bir nutfeden, sonra bir alakadan (aşılanmış yumurtadan) yaratan, sonra sizi bir bebek olarak çıkaran, sonra güçlü çağınıza ulaşmanız, sonra da yaşlılar olasınız diye yaşatan O’dur. Kiminiz bundan önce vefat ettirilir; kiminiz de belirlenmiş bir ecele ulaşırsınız. Umulur ki aklınızı kullanırsınız. (67) Yaşatan ve öldüren O’dur. O bir işe hükmettiğinde ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir. (68)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ إِنِّي نُهِيتُ" أَيْ قُلْ يَا مُحَمَّدُ: نَهَانِي اللَّهُ الَّذِي هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ وَلَا إِلَهَ غَيْرُهُ" أَنْ أَعْبُدَ" غَيْرَهُ." لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي" أَيْ دَلَائِلُ تَوْحِيدِهِ" وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ" أَذِلَّ وَأَخْضَعَ" لِرَبِّ الْعَالَمِينَ" وَكَانُوا دَعَوْهُ إِلَى دِينِ آبَائِهِ، فَأُمِرَ أَنْ يقول هذا.
Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنِّي نُهِيتُ } “De ki: Şüphesiz ben yasaklandım” buyruğu; yani [şöyle] de ey Muhammed: Kendisinden başka ilâh olmayan, el-Hayy ve el-Kayyûm olan Allah beni, O'ndan başkasına { أَنْ أَعْبُدَ } “kulluk etmekten” menetti. { لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي } “Rabbimden bana apaçık deliller gelince” yani O'nun birliğinin delilleri [gelince]. { وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ } “Ve teslim olmakla emrolundum” boyun eğmek ve tezellül göstermekle [emrolundum], { لِرَبِّ الْعَالَمِينَ } “âlemlerin Rabbine”. [Müşrikler] kendisini atalarının dinine davet etmişlerdi; bunun üzerine ona bunu söylemesi emredildi.
قَوْلُهُ تَعَالَى:" هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا" أَيْ أَطْفَالًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا." ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ" وَهِيَ حَالَةُ اجْتِمَاعِ الْقُوَّةِ وَتَمَامِ الْعَقْلِ. وَقَدْ مَضَى فِي [الْأَنْعَامِ»
Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } "Sizi bir topraktan, sonra bir nutfeden, sonra bir alakadan yaratan, sonra sizi bir bebek olarak çıkaran O’dur" âyetindeki 'tıflen' bebekler (etfâl) anlamındadır; bunun açıklaması geçmişti. { ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ } "sonra güçlü çağınıza ulaşmanız... için" buyruğu kuvvetin toplandığı ve aklın kemale erdiği haldir. Bunun açıklaması da el-En‘âm sûresinde «٢»
] بَيَانُهُ." ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً" بِضَمِّ الشِّينِ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وابن محيصن وحفص وهشام ويعقوب وأبو عَمْرٍو عَلَى الْأَصْلِ، لِأَنَّهُ جَمْعُ فَعْلٍ، نَحْوَ: قَلْبٌ وَقُلُوبٌ وَرَأْسٌ وَرُءُوسٌ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِ الشِّينِ لِمُرَاعَاةِ الْيَاءِ وَكِلَاهُمَا جَمْعُ كَثْرَةٍ، وَفِي الْعَدَدِ الْقَلِيلِ أَشْيَاخٌ وَالْأَصْلُ أَشْيُخٌ، مِثْلَ فَلْسٍ وَأَفْلُسَ إِلَّا أَنَّ الْحَرَكَةَ فِي الْيَاءِ ثَقِيلَةٌ. وقرى" شَيْخًا" عَلَى التَّوْحِيدِ، كَقَوْلِهِ:" طِفْلًا" وَالْمَعْنَى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ، وَاقْتَصَرَ عَلَى الْوَاحِدِ لِأَنَّ الْغَرَضَ بَيَانُ الْجِنْسِ. وَفِي الصِّحَاحِ: جَمْعُ الشَّيْخِ شُيُوخٌ وَأَشْيَاخٌ وَشَيْخَةٌ وَشِيخَانٌ وَمَشْيَخَةٌ وَمَشَايِخُ وَمَشْيُوخَاءُ، وَالْمَرْأَةُ شيخة. قال عبيد:
geçmişti. { ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً } "sonra da yaşlılar olasınız diye" âyetinde şîn harfinin dammesiyle okunuşu Nâfi‘, İbn Muhaysın, Hafs, Hişâm, Ya‘kūb ve Ebû Amr'ın kıraatidir; bu asıl kurala göredir; çünkü 'fa‘l' (فَعْل) vezninin çoğuludur; kalb (قَلْب) - kulûb (قُلُوب) ve re's (رَأْس) - ruûs (رُءُوس) gibi. Diğer kıraat imamları ise yâ harfine uyum sağlamak için şîn harfinin kesresiyle okumuşlardır; her iki okuyuş da çokluk çoğuludur (cem‘-i kesret). Azlık çoğulunda (cem‘-i kıllet) ise 'eşyâh' (أَشْيَاخ) denir; aslı 'fels' (فَلْس) - 'eflüs' (أَفْلُس) gibi 'eşyuh' (أَشْيُخ) şeklindedir; ancak yâ harfi üzerindeki hareke ağırdır. Tıpkı { طِفْلاً } âyetinde olduğu gibi tekil olarak 'şeyhan' (شَيْخًا) şeklinde de okunmuştur; manası 'her biriniz' demektir; cins bildirmek kastedildiği için tekille yetinilmiştir. es-Sıhâh'ta şöyle denmektedir: Şeyh kelimesinin çoğulu şüyûh (شُيُوخ), eşyâh (أَشْيَاخ), şeyhatün (شَيْخَة), şîhân (شِيخَان), meşyehatün (مَشْيَخَة), meşâyih (مَشَايِخ) ve meşyûhâ'dır (مَشْيُوخَاء); kadına da şeyha (شَيْخَة) denir. Ubeyd şöyle demiştir:
كَأَنَّهَا شَيْخَةٌ رَقُوبُ
Sanki o, çocuğu yaşamayan yaşlı bir kadın gibidir
وَقَدْ شَاخَ الرَّجُلُ يَشِيخُ شَيَخًا بِالتَّحْرِيكِ عَلَى أَصْلِهِ وَشَيْخُوخَةً، وَأَصْلُ الْيَاءِ مُتَحَرِّكَةٌ فَسُكِّنَتْ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْكَلَامِ فَعَلُولٌ. وَشَيَّخَ تَشْيِيخًا أَيْ شَاخَ. وَشَيَّخْتُهُ دَعَوْتُهُ شَيْخًا لِلتَّبْجِيلِ. وَتَصْغِيرُ الشَّيْخِ شُيَيْخٌ وَشِيَيْخٌ أَيْضًا بِكَسْرِ الشِّينِ وَلَا تَقُلْ شُوَيْخٌ النَّحَّاسُ: وَإِنِ اضْطُرَّ شَاعِرٌ جَازَ أَنْ يَقُولَ أَشْيُخٌ مِثْلَ عَيْنٍ وَأَعْيُنٌ إِلَّا أَنَّهُ حَسَنٌ فِي عَيْنٍ، لِأَنَّهَا مُؤَنَّثَةٌ. وَالشَّيْخُ مَنْ جَاوَزَ أَرْبَعِينَ سَنَةً." وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ" قَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَكُونَ شَيْخًا، أَوْ مِنْ قَبْلِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ إِذَا خَرَجَ سِقْطًا." وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى" قَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَوْتُ لِلْكُلِّ. وَاللَّامُ لَامُ الْعَاقِبَةِ." وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ" ذَلِكَ فَتَعْلَمُوا أَنْ لا إله غيره.
Nitekim adam yaşlandığında, aslı üzere [orta harfinin] harekesiyle şâha'r-raculu yeşîhu şeyahan (شَاخَ الرَّجُلُ يَشِيخُ شَيَخًا) ve şeyhûheten (شَيْخُوخَةً) denilir. [Bu son kelimede] aslen yâ harfi harekelidir, fakat [Arap] kelamında fa‘lûl (فَعَلُول) vezni bulunmadığı için sâkin kılınmıştır. Şeyyeha teşyîhan (شَيَّخَ تَشْيِيخًا) ise "yaşlandı" demektir. Şeyyahtuhû (شَيَّخْتُهُ) [ifadesi], "saygı göstermek amacıyla ona şeyh (üstat/büyük) diye hitap ettim" manasındadır. Şeyh (شَيْخ) kelimesinin ism-i tasgîri (küçültme ismi) şüyeyh (شُيَيْخ) ve şîn harfinin kesresiyle şiyeyh (شِيَيْخ) şeklindedir; şüveyh (شُوَيْخ) denilmez. en-Nehhâs şöyle der: Şayet bir şair [vezin gereği] mecbur kalırsa, ayn (عَيْن) - a‘yün (أَعْيُن) gibi eşyüh (أَشْيُخ) demesi câizdir; ancak bu [kullanım], müennes olduğu için ayn kelimesinde güzeldir. Şeyh ise kırk yaşını geçmiş kimsedir. { وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ } “İçinizden kimi de daha önce vefat ettirilir.” Mücâhid şöyle demiştir: Yani yaşlı bir kimse olmadan önce yahut düşük olarak doğduğunda bu hallere ulaşmadan önce [vefat ettirilir]. { وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى } “ve belirlenmiş bir ecele ulaşasınız diye...” Mücâhid: "[Bu ecel] herkes için ölümdür" demiştir. Buradaki lâm harfi lâm-ı âkıbet (sonuç bildiren lâm)dir. { وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Umulur ki aklınızı kullanırsınız.” Yani bunu [düşünüp] akledersiniz de O'ndan başka hiçbir ilah olmadığını bilirsiniz.
قَوْلُهُ تَعَالَى:" هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ" زَادَ فِي التَّنْبِيهِ أَيْ هُوَ الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ." فَإِذا قَضى أَمْراً" أَيْ أَرَادَ فِعْلَهُ قالَ" لَهُ كُنْ فَيَكُونُ". وَنَصَبَ" فَيَكُونُ" ابْنُ عَامِرٍ عَلَى جَوَابِ الْأَمْرِ. وَقَدْ مَضَى في [البقرة] القول فيه.
Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } "Yaşatan ve öldüren O’dur" buyruğu uyarıyı daha da pekiştirdi; yani diriltmeye ve öldürmeye güç yetiren O'dur. { فَإِذا قَضى أَمْراً } "O bir işe hükmettiğinde" yani onu yapmayı dilediğinde { قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } "ona 'Ol!' der, o da hemen oluverir". İbn Âmir 'fe-yekûne' (فَيَكُونُ) lafzını emir cevabı kabul ederek nasb ile okumuştur. Bununla ilgili açıklama el-Bakara sûresinde geçmişti.
[سورة غافر (٤٠): الآيات ٦٩ الى ٧٨]
[Mü'min (Gâfir) Sûresi (40), Âyetler 69-78]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩) الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠) إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ (٧١) فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ (٧٢) ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩) الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠) إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ (٧١) فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ (٧٢) ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣) } “Allah’ın âyetleri hakkında tartışanların nasıl da [haktan] çevrildiklerini görmedin mi? (69) Onlar Kitab’ı ve peygamberlerimizle gönderdiklerimizi yalanlayanlardır. Yakında bilecekler! (70) Boyunlarında halkalar ve zincirler olduğu halde sürüklendikleri zaman; (71) kaynar suda, sonra da ateşte yakıldıkları zaman! (72) Sonra onlara denilir: 'Nerede ortak koştuklarınız? (73)”
مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ (٧٤) ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥) ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٧٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ (٧٨)
{ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ (٧٤) ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥) ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٧٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ (٧٨) } “Allah’ı bırakıp da [taptıklarınız]?' Onlar: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular; meğer biz önceden hiçbir şeye tapmıyormuşuz!' derler. İşte Allah inkârcıları böyle saptırır. (74) Bu, yeryüzünde haksız yere şımarıp böbürlenmenizden ve taşkınlık yapmanızdandır. (75) İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Büyüklük taslayanların kalacağı yer ne kötüdür! (76) Öyleyse sabret! Şüphesiz Allah’ın vaadi haktır. Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de onlar ancak bize döndürüleceklerdir. (77) Andolsun ki senden önce de peygamberler gönderdik; onlardan sana anlattıklarımız da vardır, sana anlatmadıklarımız da vardır. Hiçbir peygamber Allah’ın izni olmaksızın bir mucize getiremez. Allah’ın emri geldiğinde ise hak ile hükmolunur ve batıla sapanlar işte orada hüsrana uğrarlar. (78)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ" قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هُمُ الْمُشْرِكُونَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ:" الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا". وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: نَزَلَتْ فِي الْقَدَرِيَّةِ. قَالَ ابْنُ سِيرِينَ: إِنْ لَمْ تَكُنْ هَذِهِ الْآيَةُ نزلت في القدرية
Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ } “Allah'ın ayetleri hakkında tartışanların nasıl [haktan] çevrildiklerini görmedin mi?” buyruğu hakkında İbn Zeyd: “{ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا } ‘Kitabı ve elçilerimizle gönderdiklerimizi yalanlayanlar’ buyruğu deliliyle bunlar müşriklerdir” demiştir. Müfessirlerin çoğu ise: “Bu ayet Kaderiyye hakkında inmiştir” demiştir. İbn Sîrîn de şöyle demiştir: “Şayet bu ayet Kaderiyye hakkında inmemişse...
فَلَا أَدْرِي فِيمَنْ نَزَلَتْ. قَالَ أَبُو قَبِيلٍ: لَا أَحْسِبُ الْمُكَذِّبِينَ بِالْقَدَرِ إِلَّا الَّذِينَ يُجَادِلُونَ الَّذِينَ آمَنُوا. وَقَالَ عُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الْقَدَرِيَّةِ" ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ" أَيْ عَنْ قَرِيبٍ يَعْلَمُونَ بُطْلَانَ مَا هُمْ فِيهِ إِذَا دَخَلُوا النَّارَ وَغُلَّتْ أَيْدِيهِمْ إِلَى أَعْنَاقِهِمْ. قَالَ التَّيْمِيُّ: لَوْ أَنَّ غُلًّا مِنْ أَغْلَالِ جَهَنَّمَ وُضِعَ عَلَى جَبَلٍ لَوَهَصَهُ حَتَّى يَبْلُغَ الْمَاءَ الْأَسْوَدَ." وَالسَّلَاسِلُ" بِالرَّفْعِ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ عَطْفًا عَلَى الْأَغْلَالِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ:" يُسْحَبُونَ" مُسْتَأْنَفٌ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: هُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَالتَّقْدِيرُ:" إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ" مَسْحُوبِينَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو الْجَوْزَاءِ وَعِكْرِمَةُ وَابْنُ مَسْعُودٍ" وَالسَّلاسِلُ" بِالنَّصْبِ" يُسْحَبُونَ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالتَّقْدِيرُ فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ وَيَسْحَبُونَ السَّلَاسِلَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِذَا كَانُوا يَجُرُّونَهَا فَهُوَ أَشَدُّ عَلَيْهِمْ. وَحُكِيَ عَنْ بَعْضِهِمْ" وَالسَّلَاسِلِ" بِالْجَرِّ وَوَجْهُهُ أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْمَعْنَى أعناقهم في الأغلال والسلاسل، قال الْفَرَّاءُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَمَنْ قَرَأَ" وَالسَّلَاسِلِ يُسْحَبُونَ" بِالْخَفْضِ فَالْمَعْنَى عِنْدَهُ وَفِي" السَّلَاسِلِ يُسْحَبُونَ". قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَالْخَفْضُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ زَيْدٌ فِي الدَّارِ لَمْ يَحْسُنْ أَنْ تُضْمِرَ" فِي" فَتَقُولَ زَيْدٌ الدَّارِ، وَلَكِنَّ الْخَفْضَ جَائِزٌ. عَلَى مَعْنَى إِذْ أَعْنَاقُهُمْ فِي الْأَغْلَالِ وَالسَّلَاسِلِ، فَتَخْفِضُ السَّلَاسِلَ عَلَى النَّسَقِ عَلَى تَأْوِيلِ الْأَغْلَالِ، لِأَنَّ الْأَغْلَالَ فِي تَأْوِيلِ الْخَفْضِ، كَمَا تَقُولُ: خَاصَمَ عَبْدُ اللَّهِ زَيْدًا الْعَاقِلَيْنِ فَتَنْصِبُ الْعَاقِلَيْنِ. وَيَجُوزُ رَفْعُهُمَا، لِأَنَّ أَحَدَهُمَا إِذَا خَاصَمَ صَاحِبَهُ فَقَدْ خَاصَمَهُ صَاحِبُهُ، أنشد الفراء:
kimin hakkında indiğini bilemiyorum' demiştir. Ebû Kabîl: 'Kaderi yalanlayanların, ancak iman edenlerle tartışan kimseler olduğunu zannediyorum' demiştir. Ukbe b. Âmir de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Bu âyet Kaderiyye hakkında indi.” Bunu el-Mehdevî zikretmiştir. Yüce Allah'ın: { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ } "Boyunlarında halkalar... olduğu zaman" buyruğu yani ateşe girip elleri boyunlarına bağlandığında, içinde bulundukları şeyin batıl olduğunu pek yakında bileceklerdir demektir. et-Teymî: 'Cehennem prangalarından bir tanesi bir dağın üzerine konsa, kara suya ulaşıncaya kadar onu ezer geçerdi' demiştir. { وَالسَّلاسِلُ } "ve zincirler" ifadesinin ref ile okunması cumhurun kıraatidir; 'el-ağlâl' kelimesine atfedilmiştir. Ebû Hâtim: 'Bu kıraate göre { يُسْحَبُونَ } "sürüklenirler" ifadesi müste'nef (yeni bir cümle)dir' demiştir. Başkası ise: 'Hâl olarak nasb mahallindedir; takdiri şöyledir: Boyunlarında halkalar ve zincirler olduğu halde sürüklendikleri zaman' demiştir. İbn Abbâs, Ebu'l-Cevzâ, İkrime ve İbn Mes‘ûd ise 've's-selâsile'yi (وَالسَّلاسِلَ) nasb ile, 'yeshabûne'yi (يَسْحَبُونَ) de yâ'nın fethasıyla okumuşlardır; bu kıraate göre takdir 've zincirleri sürüklerler' şeklindedir. İbn Abbâs: 'Onları bizzat çekip sürüklemeleri kendileri için daha da şiddetlidir' demiştir. Bazılarından cerr ile 've's-selâsili' (وَالسَّلَاسِلِ) okuduğu rivayet edilmiştir; bunun gerekçesi manaya hamledilmesidir, çünkü mana 'boyunları halkalarda ve zincirlerdedir' şeklindedir; bunu el-Ferrâ söylemiştir. ez-Zeccâc ise: 'Kim cerr ile «ve's-selâsili yüshabûne» okursa, ona göre mana: Ve zincirler içinde sürüklenirler şeklindedir' demiştir. İbnü'l-Enbârî şöyle der: 'Bu manaya göre cerr câiz değildir; çünkü sen «Zeydün fi'd-dâri» (Zeyd evdedir) dediğinde «fî»yi gizleyip «Zeydün ed-dâri» demen uygun olmaz. Fakat cerr; boyunları halkalar ve zincirler içinde olduğu zaman manasına göre câizdir; böylece zincirler kelimesini ağlâl kelimesinin teviline bağlayarak cerr yaparsın, çünkü ağlâl kelimesi cerr tevilindedir. Nitekim: «Hâsame Abdullâhi Zeydeni'l-âkileyni» deyip el-âkileyni nasb edersin. İkisini ref yapmak da câizdir; çünkü ikisinden biri arkadaşıyla tartıştığında arkadaşı da onunla tartışmış olur.' el-Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:
قد سالم الحيات منه القدماء ... الأفعون وَالشُّجَاعَ الشَّجْعَمَا
Yılanlar ondan dolayı ayağa ilişmedi... Engerekler ve büyük zehirli yılan da
فَنَصَبَ الْأُفْعُوَانَ عَلَى الْإِتْبَاعِ لِلْحَيَّاتِ إِذَا سَالَمَتِ الْقَدَمَ فَقَدْ سَالَمَتْهَا الْقَدَمُ. فَمَنْ نَصَبَ السَّلَاسِلَ أَوْ خَفَضَهَا لَمْ يَقِفْ عَلَيْهَا." الْحَمِيمِ" لا لمتناهي في الحر. وقيل: الصديد المغلي."
Şair, 'el-uf‘uvân' (الأُفْعُوَانَ) kelimesini 'el-hayyât' kelimesine tâbi kılarak mansub yapmıştır; zira yılanlar ayağa ilişmeyince, ayak da onlara ilişmemiş olur. Dolayısıyla 'es-selâsil' kelimesini mansub veya mecrur okuyan kimse, onun üzerinde durmaz (vakıf yapmaz). 'el-Hamîm' (الْحَمِيمِ) ise sıcaklığı son hadde varmış olandır. [Bunun] kaynayan irin olduğu da söylenmiştir.
ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ" أَيْ يُطْرَحُونَ فِيهَا فَيَكُونُونَ وَقُودًا لَهَا، قَالَ مُجَاهِدٌ. يُقَالُ: سَجَرْتُ التَّنُّورَ أَيْ أَوْقَدْتُهُ، وَسَجَرْتُهُ مَلَأْتُهُ، وَمِنْهُ" وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ" [الطور: ٦] أَيِ الْمَمْلُوءُ. فَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا تُمْلَأُ بِهِمُ النَّارُ وَقَالَ الشَّاعِرُ يَصِفُ وَعْلًا:
{ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ } "sonra da ateşte yakıldıkları zaman!" yani onun içine atılırlar da ona yakıt olurlar; bunu Mücâhid söylemiştir. 'Tandıra odun atıp tutuşturdum' manasında 'secertü't-tennûra' (سَجَرْتُ التَّنُّورَ) denir; 'onu doldurdum' manasında da 'secertühû' denir. { وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ } "ve dolu denize" [et-Tûr: 6] âyeti de buradan gelir; yani dopdolu olan demektir. Buna göre mana: Ateş onlarla doldurulur demektir. Şair dağ keçisini vasfederken şöyle demiştir:
إِذَا شَاءَ طالع مسجورة ... وترى حَوْلَهَا النَّبْعَ وَالسِّمْسِمَا
Dilediği zaman dopdolu bir su kaynağına bakar... Çevresinde neb' ve simsim ağaçlarını görürsün.
أَيْ عَيْنًا مَمْلُوءَةً." ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ" وَهَذَا تَقْرِيعٌ وَتَوْبِيخٌ." قالُوا ضَلُّوا عَنَّا" أَيْ هَلَكُوا وَذَهَبُوا عَنَّا وَتَرَكُونَا فِي الْعَذَابِ، مِنْ ضَلَّ الْمَاءُ فِي اللَّبَنِ أَيْ خَفِيَ. وَقِيلَ: أَيْ صَارُوا بِحَيْثُ لَا نَجِدُهُمْ." بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً" أَيْ شَيْئًا لَا يُبْصِرُ وَلَا يَسْمَعُ وَلَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ. وَلَيْسَ هَذَا إِنْكَارًا لِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، بَلْ هُوَ اعْتِرَافٌ بِأَنَّ عِبَادَتَهُمُ الْأَصْنَامَ كَانَتْ بَاطِلَةً، قَالَ اللَّهُ تعلى:" كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ" أَيْ كَمَا فَعَلَ بِهَؤُلَاءِ مِنَ الْإِضْلَالِ يَفْعَلُ بِكُلِّ كَافِرٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" ذلِكُمْ" أَيْ ذَلِكُمُ الْعَذَابُ" بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ" بِالْمَعَاصِي يُقَالُ لَهُمْ ذَلِكَ تَوْبِيخًا. أَيْ إِنَّمَا نَالَكُمْ هَذَا بِمَا كُنْتُمْ تُظْهِرُونَ فِي الدُّنْيَا مِنَ السُّرُورِ بِالْمَعْصِيَةِ وَكَثْرَةِ الْمَالِ وَالْأَتْبَاعِ وَالصِّحَّةِ. وَقِيلَ إِنَّ فَرَحَهُمْ بِهَا عِنْدَهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا لِلرُّسُلِ: نَحْنُ نَعْلَمُ أَنَّا لَا نُبْعَثُ وَلَا نُعَذَّبُ. وَكَذَا قَالَ مُجَاهِدٌ فِي قَوْلِهِ جَلَّ وَعَزَّ:" فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ" [غافر: ٨٣]." وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ" قَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: أَيْ تَبْطَرُونَ وَتَأْشَرُونَ. وَقَدْ مَضَى فِي" سُبْحَانَ" بَيَانُهُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الْفَرَحُ السُّرُورُ، وَالْمَرَحُ الْعُدْوَانُ. وَرَوَى خَالِدٌ عَنْ ثَوْرٍ عَنْ مُعَاذٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إن اللَّهَ يُبْغِضُ الْبَذِخِينَ الْفَرِحِينَ وَيُحِبُّ كُلَّ قَلْبٍ حَزِينٍ وَيُبْغِضُ أَهْلَ بَيْتٍ لَحِمِينَ وَيُبْغِضُ كُلَّ حَبْرٍ سَمِينٍ" فَأَمَّا أَهْلُ بَيْتٍ لَحِمِينَ: فَالَّذِينَ يَأْكُلُونَ لُحُومَ النَّاسِ بِالْغِيبَةِ. وَأَمَّا الْحَبْرُ السَّمِينُ: فَالْمُتَحَبِّرُ بِعِلْمِهِ وَلَا يُخْبِرُ بِعِلْمِهِ النَّاسَ، يَعْنِي الْمُسْتَكْثِرَ مِنْ عِلْمِهِ وَلَا يَنْتَفِعُ بِهِ النَّاسُ. ذكره الماوردي. وقد قيل في
Yani dopdolu bir pınar [demektir]. { ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Sonra onlara: 'Allah'ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?' denilir.” Bu bir azarlama ve kınamadır. { قالُوا ضَلُّوا عَنَّا } “Onlar bizden uzaklaşıp kayboldular” yani helak olup bizden gittiler ve bizi azap içinde bıraktılar [anlamındadır]. Bu ifade, [sütün içinde kaybolan su için kullanılan] 'dalle'l-mâ'u fi'l-leben' (ضَلَّ الْمَاءُ فِي اللَّبَنِ), yani [su sütte] kaybolup gizlendi [deyiminden] gelmektedir. Şöyle de denilmiştir: Yani biz onları bulamayacağımız bir duruma geldiler. { بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً } “Hayır, meğer biz önceden hiçbir şeye tapmıyormuşuz” yani görmeyen, işitmeyen, zarar veya fayda vermeyen bir şey [demektir]. Bu, putlara ibadet ettiklerini inkâr etmek değil, aksine putlara tapmalarının bâtıl olduğunu bir itiraftır. Yüce Allah: { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ } “İşte Allah, inkârcıları böyle saptırır” buyurmuştur. Yani bunlara yaptığı saptırma muamelesini bütün kâfirlere de yapar. Yüce Allah'ın: { ذلِكُمْ } “İşte bu” yani bu azap; { بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ } “[yeryüzünde haksız yere] şımarmanızdan dolayıdır” âyetindeki ifade, günahlarla [şımarmaları sebebiyle] onlara bir kınama olarak söylenir. Yani: Bu azap size, dünyada günah işlemekle, mal ve taraftarların çokluğuyla ve sağlıkla sevinç göstermeniz sebebiyle ulaşmıştır. Şöyle de denilmiştir: Onların kendilerince sevinçleri, peygamberlere: "Biz diriltilmeyeceğimizi ve azap görmeyeceğimizi biliyoruz" demeleridir. Mücâhid de Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } “Peygamberleri kendilerine apaçık deliller getirince, sahip oldukları bilgiyle şımardılar” [Gâfir: 83] âyeti hakkında böyle demiştir. { وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ } “ve böbürlenip durmanızdandır” âyeti hakkında Mücâhid ve başkaları: "Yani şımarıp haddi aşıyordunuz" demişlerdir. Bunun açıklaması 'Sübhân' (el-İsrâ) sûresinde geçmişti. ed-Dahhâk ise şöyle demiştir: Ferah (الْفَرَحُ) sevinç, merah (الْمَرَحُ) ise haddi aşmak/taşkınlıktır. Hâlid'in Sevr'den, onun da Muâz'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ الْبَذِخِينَ الْفَرِحِينَ وَيُحِبُّ كُلَّ قَلْبٍ حَزِينٍ وَيُبْغِضُ أَهْلَ بَيْتٍ لَحِمِينَ وَيُبْغِضُ كُلَّ حَبْرٍ سَمِينٍ » «Şüphesiz Allah kibirlenenleri ve şımarıp sevinenleri sevmez; her mahzun kalbi sever; ete düşkün ev halkından nefret eder ve [ilmiyle kibirlenen] her semiz âlimden nefret eder.» 'Ete düşkün ev halkı'na (ehlü beytin lahimîn) gelince; bunlar gıybet yoluyla insanların etlerini yiyenlerdir. 'Semiz âlim'e (el-habru's-semîn) gelince; ilmiyle gururlanan fakat ilminden insanlara haber vermeyen, yani ilmini çok görüp de insanların kendisinden faydalanamadığı kimsedir. Bunu el-Mâverdî zikretmiştir. Şöyle de denilmiştir:
اللَّحِمِينَ: إِنَّهُمُ الَّذِينَ يُكْثِرُونَ أَكْلَ اللَّحْمِ، وَمِنْهُ قَوْلُ عُمَرَ: اتَّقُوا هَذِهِ الْمَجَازِرَ فَإِنَّ لَهَا ضَرَاوَةً كَضَرَاوَةِ الْخَمْرِ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَالْأَوَّلُ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ." ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ" أَيْ يُقَالُ لَهُمْ ذَلِكَ الْيَوْمَ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ" [الحجر: ٤٤]." فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ" تَقَدَّمَ جَمِيعُهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ" هَذَا تَسْلِيَةٌ للنبي ﵇، أي إنا لينتقم لَكَ مِنْهُمْ إِمَّا فِي حَيَاتِكَ أَوْ فِي الْآخِرَةِ." فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ" فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ بِالشَّرْطِ وَمَا زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ وَكَذَا النُّونُ وَزَالَ الْجَزْمُ وَبُنِيَ الْفِعْلُ عَلَى الْفَتْحِ." أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ" عَطْفٌ عَلَيْهِ" فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ" الْجَوَابُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ" عَزَّاهُ أَيْضًا بِمَا لَقِيَتِ الرُّسُلُ مِنْ قَبْلِهِ." مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ" أَيْ أَنْبَأْنَاكَ بِأَخْبَارِهِمْ وَمَا لَقُوا مِنْ قَوْمِهِمْ." وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ" لا يأتي بها من قبل نفسه وإنما هي من عند اللَّهِ أَيْ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ" إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ" أَيْ إِذَا جَاءَ الْوَقْتُ الْمُسَمَّى لِعَذَابِهِمْ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ، وَإِنَّمَا التَّأْخِيرُ لِإِسْلَامِ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ إِسْلَامَهُ مِنْهُمْ وَلِمَنْ فِي أَصْلَابِهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَقِيلَ: أَشَارَ بِهَذَا إِلَى الْقَتْلِ بِبَدْرٍ." قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ" أَيِ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الْبَاطِلَ والشرك.
'Et düşkünleri' (lahimîn), çok fazla et yiyen kimselerdir; Ömer'in: 'Bu mezbahalardan sakının; çünkü onun da tıpkı şarap alışkanlığı gibi bir tiryakiliği vardır' sözü de bu kabildendir; bunu el-Mehdevî zikretmiştir. Birinci açıklama ise Süfyân es-Sevrî'nin sözüdür. { ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } "Cehennemin kapılarından girin!" yani o gün onlara böyle denilir; nitekim Yüce Allah: { لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ } "Onun yedi kapısı vardır" [el-Hicr: 44] buyurmuştur. { فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } "Büyüklük taslayanların kalacağı yer ne kötüdür!" ifadesinin tamamı daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } "Öyleyse sabret! Şüphesiz Allah’ın vaadi haktır" buyruğu Peygamber aleyhisselâm için bir tesellidir; yani biz ya senin hayatında yahut ahirette onlardan senin intikamını mutlaka alacağız demektir. { فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ } "sana göstersek de" şart sebebiyle cezm mahallindedir; 'mâ' tekid için zâiddir, nûn harfi de böyledir; cezm zail olmuş ve fiil fetha üzere mebnî kılınmıştır. { أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ } "yahut seni vefat ettirsek de" ona matuftur. { فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } "onlar ancak bize döndürüleceklerdir" ise şartın cevabıdır. Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ } "Andolsun ki senden önce de peygamberler gönderdik" buyruğuyla da kendisinden önceki peygamberlerin karşılaştığı sıkıntılarla onu teselli etmiştir. { مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ } "onlardan sana anlattıklarımız da vardır" yani haberlerini ve kavimlerinden çektiklerini sana bildirdiklerimiz vardır. { وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ } "sana anlatmadıklarımız da vardır. Hiçbir peygamber bir mucize getiremez" yani kendiliğinden getiremez; o ancak Allah katındandır; kendiliğinden getiremez { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ } "Allah’ın izni olmaksızın. Allah’ın emri geldiğinde" yani onların azabı için belirlenen vakit geldiğinde Allah onları helak eder; tehir edilmesi ise ancak içlerinden iman edeceğini Allah'ın bildiği kimselerin Müslüman olması ve onların soylarından gelecek müminler içindir. Bununla Bedir'deki öldürülmeye işaret edildiği de söylenmiştir. { قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ } "aralarında hak ile hükmolunur ve batıla sapanlar işte orada hüsrana uğrarlar" yani batıla ve şirke uyanlar.
[سورة غافر (٤٠): الآيات ٧٩ الى ٨١]
[Mü'min (Gâfir) Sûresi (40), Âyetler 79-81]
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٧٩) وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٨٠) وَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَأَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ (٨١)
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٧٩) وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٨٠) وَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَأَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ (٨١) } “Allah, bir kısmına binesiniz ve bir kısmından da yiyesiniz diye sizin için davarları yaratandır. (79) Onlarda sizin için daha nice faydalar vardır; göğüslerinizdeki bir arzuya onların üzerinde ulaşırsınız. Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız. (80) O size âyetlerini gösteriyor; öyleyse Allah’ın âyetlerinden hangisini inkâr ediyorsunuz? (81)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ" قَالَ أبو إسحاق الزجاج: الأنعام ها هنا الْإِبِلُ." لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ" فَاحْتَجَّ مَنْ منع أكل الخيل وأباح أكل الجمال بأن
Yüce Allah'ın: { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ } “Allah, sizin için davarları yaratandır” buyruğu hakkında Ebû İshâk ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Burada davarlardan (el-en'âm) kasıt develerdir." { لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ } “Bir kısmına binesiniz ve bir kısmından da yiyesiniz diye” [buyurmuştur]. At eti yemeyi yasaklayıp deve eti yemeyi mubah görenler, şu hususu delil getirmişlerdir:
اللَّهَ ﷿ قَالَ فِي الْأَنْعَامِ:" وَمِنْها تَأْكُلُونَ" وَقَالَ فِي الْخَيْلِ:" وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها" [النحل: ٨] وَلَمْ يَذْكُرْ إِبَاحَةَ أَكْلِهَا. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" النَّحْلِ" مُسْتَوْفًى. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ" فِي الْوَبَرِ وَالصُّوفِ وَالشَّعْرِ وَاللَّبَنِ وَالزُّبْدِ وَالسَّمْنِ وَالْجُبْنِ وَغَيْرِ ذَلِكَ." وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ" أَيْ تَحْمِلُ الْأَثْقَالَ وَالْأَسْفَارَ. وَقَدْ مَضَى فِي" النَّحْلِ" بَيَانُ هَذَا كُلِّهِ فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهِ. ثُمَّ قَالَ:" وَعَلَيْها" يَعْنِي الْأَنْعَامِ فِي الْبَرِّ" وَعَلَى الْفُلْكِ" فِي الْبَحْرِ" تُحْمَلُونَ.- يُرِيكُمْ آياتِهِ"
Allah azze ve celle davarlar hakkında: { وَمِنْها تَأْكُلُونَ } "ve bir kısmından da yersiniz" buyurmuş, atlar hakkında ise: { وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها } "Binesiniz diye atları, katırları ve merkepleri... [yarattı]" [en-Nahl: 8] buyurmuş ve onların etinin yenmesinin mubah olduğunu zikretmemiştir. Bu husus en-Nahl sûresinde etraflıca geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ } "Onlarda sizin için daha nice faydalar vardır" buyruğu tüyünde, yününde, kılında, sütünde, tereyağında, sadeyağında, peynirinde ve bunlardan başka şeylerde demektir. { وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ } "göğüslerinizdeki bir arzuya onların üzerinde ulaşırsınız" yani ağır yükleri ve seferleri taşır. Bütün bunların açıklaması en-Nahl sûresinde geçmişti, dolayısıyla tekrar etmenin anlamı yoktur. Sonra şöyle buyurdu: { وَعَلَيْها } "Hem onların üzerinde" yani karada davarların üzerinde { وَعَلَى الْفُلْكِ } "hem de gemilerin üzerinde" denizde { تُحْمَلُونَ } "taşınırsınız". { يُرِيكُمْ آياتِهِ } "O size âyetlerini gösteriyor"
أَيْ آيَاتِهِ الدَّالَّةِ عَلَى وَحْدَانِيِّتِهِ وَقُدْرَتِهِ فيما ذكر."أَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ
yani zikredilen hususlarda O'nun birliğine ve kudretine delalet eden delillerini gösteriyor demektir. { فَأَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ } "öyleyse Allah’ın âyetlerinden hangisini inkâr ediyorsunuz?"
" نصب" أيا" بِ" تُنْكِرُونَ"، لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ لَهُ صَدْرُ الْكَلَامِ فَلَا يَعْمَلُ فِيهِ مَا قَبْلَهُ، وَلَوْ كَانَ مَعَ الْفِعْلِ هَاءً لَكَانَ الِاخْتِيَارُ فِي" أَيَّ" الرَّفْعَ، وَلَوْ كَانَ الِاسْتِفْهَامُ بِأَلِفٍ أَوْ هَلْ وَكَانَ بَعْدَهُمَا اسْمٌ بَعْدَهُ فِعْلٌ مَعَهُ هَاءٌ لَكَانَ الِاخْتِيَارُ النَّصْبَ، أَيْ إِذَا كُنْتُمْ لَا تُنْكِرُونَ أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ مِنَ اللَّهِ فَلِمَ تنكرون قدرته على البعث والنشر
âyetindeki 'eyye' (أَيَّ) kelimesi 'tünkirûne' (تُنْكِرُونَ) fiili sebebiyle nasb edilmiştir; çünkü soru edatları cümlenin başında yer alma hakkına sahiptir ve kendisinden önceki lafız onun üzerinde âmil olamaz. Şayet fiille birlikte bir hâ (hâ-i zamir) olsaydı, 'eyyü' (أَيُّ) kelimesinde tercih edilen ref olurdu. Şayet soru hemze veya hel ile olsaydı ve bu ikisinden sonra bir isim, onun peşinden de zamirli bir fiil gelseydi, tercih edilen nasb olurdu; yani bu şeylerin Allah'tan olduğunu inkâr etmiyorsanız, öyleyse O'nun öldükten sonra diriltmeye ve neşretmeye olan kudretini niçin inkâr ediyorsunuz?
[سورة غافر (٤٠): الآيات ٨٢ الى ٨٥]
[Mü'min (Gâfir) Sûresi (40), Âyetler 82-85]
أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٨٣) فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ (٨٤) فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ (٨٥)
{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٨٣) فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ (٨٤) فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ (٨٥) } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Onlar kendilerinden hem daha çok hem de kuvvet ve yeryüzündeki eserler bakımından daha üstündüler. Fakat kazandıkları şeyler onlara hiçbir fayda vermedi. (82) Peygamberleri onlara apaçık delillerle gelince, yanlarında bulunan bilgiyle şımardılar da alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi. (83) Hışmımızı gördüklerinde: 'Yalnızca bir olan Allah’a iman ettik ve O’na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler. (84) Fakat hışmımızı gördüklerinde iman etmeleri onlara hiçbir fayda vermedi. Bu, Allah’ın kulları hakkında öteden beri geçerli olan sünnetidir. Kâfirler işte orada hüsrana uğradılar. (85)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ" حَتَّى يُشَاهِدُوا آثَارَ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ" كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ" عَدَدًا" وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ" مِنَ الأبنية والأموال وما أدلوا بِهِ مِنَ الْأَوْلَادِ وَالْأَتْبَاعِ، يُقَالُ: دَلَوْتُ بِفُلَانٍ إليك أي استشفعت
Yüce Allah'ın: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı?” [ifadesi], geçmiş ümmetlerin kalıntılarını görsünler diye [böyle buyurmuştur]. { كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ } “Onlar kendilerinden daha çok” [yani] sayıca [daha kalabalık], { وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } “kuvvetçe ve yeryüzündeki eserler bakımından daha çetindiler. Fakat kazandıkları şeyler kendilerine hiçbir fayda vermedi”; [yani] binalardan, mallardan ve arkalarına sığındıkları çocuklardan ve tâbilerden [kazandıkları hiçbir şey fayda sağlamadı]. [Arapçada:] “Falancayı sana vesile kıldım” (دَلَوْتُ بِفُلَانٍ إليك) denilir ki “onunla sana şefaat diledim / onu vesile kıldım”
بِهِ إِلَيْكَ. وَعَلَى هَذَا" مَا" لِلْجَحْدِ أَيْ فَلَمْ يُغْنِ عَنْهُمْ ذَلِكَ شَيْئًا. وَقِيلَ:" مَا" للاستفهام أي أي شي أَغْنَى عَنْهُمْ كَسْبُهُمْ حِينَ هَلَكُوا وَلَمْ يَنْصَرِفْ" وَزْنِ أَفْعَلَ. وَزَعَمَ الْكُوفِيُّونَ أَنَّ كُلَّ مَا لَا يَنْصَرِفُ فَإِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَنْصَرِفَ إِلَّا أَفْعَلَ مِنْ كَذَا فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ صَرْفُهُ بِوَجْهٍ فِي شِعْرٍ وَلَا غَيْرِهِ إِذَا كَانَتْ مَعَهُ مِنْ. قَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ: وَلَوْ كَانَتْ مِنَ الْمَانِعَةَ مِنْ صَرْفِهِ لَوَجَبَ أَلَّا يُقَالَ: مَرَرْتُ بِخَيْرٍ مِنْكَ وَشَرٍّ مِنْكَ وَمِنْ عَمْرٍو. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ" أَيْ بِالْآيَاتِ الْوَاضِحَاتِ." فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ" فِي مَعْنَاهُ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ. قَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّ الْكُفَّارَ الَّذِينَ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ قَالُوا: نَحْنُ أَعْلَمُ مِنْهُمْ لَنْ نُعَذَّبَ وَلَنْ نُبْعَثَ. وَقِيلَ: فَرِحَ الْكُفَّارُ بِمَا عِنْدَهُمْ مِنْ عِلْمِ الدُّنْيَا نَحْوَ" يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا" [الروم: ٧]. وَقِيلَ: الَّذِينَ فَرِحُوا الرُّسُلُ لَمَّا كَذَّبَهُمْ قَوْمُهُمْ أَعْلَمَهُمُ اللَّهُ ﷿ أَنَّهُ مُهْلِكُ الْكَافِرِينَ وَمُنْجِيهِمْ وَالْمُؤْمِنِينَ فَ" فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ" بِنَجَاةِ الْمُؤْمِنِينَ" وَحاقَ بِهِمْ" أَيْ بِالْكُفَّارِ" ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ" أَيْ عِقَابُ اسْتِهْزَائِهِمْ بِمَا جَاءَ بِهِ الرُّسُلُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا" أَيْ عَايَنُوا الْعَذَابَ." قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ" أَيْ بِالْأَوْثَانِ الَّتِي أَشْرَكْنَاهُمْ فِي الْعِبَادَةِ" فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ" بِاللَّهِ عِنْدَ مُعَايَنَةِ الْعَذَابِ وَحِينَ رأوا البأس." سُنَّتَ اللَّهِ" مَصْدَرٌ، لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: سَنَّ يَسُنُّ سَنًّا وَسُنَّةً، أَيْ سَنَّ اللَّهُ ﷿ فِي الْكُفَّارِ أَنَّهُ لَا يَنْفَعُهُمُ الْإِيمَانُ إِذَا رَأَوُا الْعَذَابَ. وَقَدْ مَضَى هَذَا مُبَيَّنًا فِي" النِّسَاءِ" وَ" يُونُسَ" وَأَنَّ التَّوْبَةَ لَا تُقْبَلُ بَعْدَ رُؤْيَةِ الْعَذَابِ وَحُصُولِ الْعِلْمِ الضَّرُورِيِّ. وَقِيلَ: أَيِ احْذَرُوا يَا أَهْلَ مَكَّةَ سُنَّةَ اللَّهِ في إهلاك الكفرة ف" سُنَّتَ اللَّهِ" مَنْصُوبٌ عَلَى التَّحْذِيرِ وَالْإِغْرَاءِ." وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ" قَالَ الزَّجَّاجُ: وَقَدْ كَانُوا خَاسِرِينَ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ بَيَّنَ لَنَا الْخُسْرَانَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ. وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أي" فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ" كَسُنَّتِنَا فِي جَمِيعِ الْكَافِرِينَ فَ" سُنَّةَ" نُصِبَ بِنَزْعِ الْخَافِضِ أَيْ كَسُنَّةِ الله في الأمم كلها. والله أعلم. ثم تفسير سورة" غافر" والحمد لله.
...onunla sana aracı kıldım [demektir]. Buna göre "mâ" (مَا) nefy (olumsuzluk) içindir; yani bu durum onlara hiçbir fayda sağlamadı [demektir]. Bir diğer görüşe göre ise "mâ", istifham (soru) içindir; yani "helak oldukları zaman kazandıkları şeyler kendilerine ne fayda verdi ki?!" [demektir]. Ef'al (أَفْعَلَ) vezni gayrimunsariftir. Kûfeliler, gayrimunsarif olan her kelimenin munsarif kılınmasının (tenvin almasının) caiz olduğunu, ancak "falancadan daha ..." (ef'alu min kezâ) kalıbının müstesna olduğunu, zira beraberinde "min" (مِنْ) edatı bulunduğu takdirde şiirde de başka bir yerde de hiçbir surette munsarif kılınmasının caiz olmadığını iddia etmişlerdir. Ebu'l-Abbâs şöyle demiştir: Şayet onun munsarif olmasına engel olan şey "min" (مِنْ) edatı olsaydı, "merartu bi-hayrin minke ve şerrin minke" ve min 'amr (senden daha hayırlı, senden ve Amr'dan daha şerli birine uğradım) denilmemesi gerekirdi. Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Peygamberleri onlara apaçık delillerle geldiği zaman” buyruğu, apaçık mucizelerle [geldiği vakit] demektir. { فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } “yanlarındaki bilgi ile şımardılar/sevindiler” buyruğunun anlamı hususunda üç görüş vardır: Mücâhid şöyle demiştir: Yanlarındaki bilgi ile şımarıp sevinenler kâfirlerdir; onlar: "Biz onlardan daha bilgiliyiz, azap görmeyeceğiz ve yeniden diriltilmeyeceğiz" dediler. Bir diğer görüşe göre: Kâfirler, { يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Onlar dünya hayatının sadece dış yüzünü bilirler” [Rûm, 7] ayetinde olduğu gibi sahip oldukları dünya bilgisiyle sevindiler. Bir diğer görüşe göre ise sevinip ferahlayanlar peygamberlerdir; kavimleri kendilerini yalanlayınca Azîz ve Celîl olan Allah onlara kâfirleri helak edeceğini, kendilerini ve müminleri ise kurtaracağını bildirdi. Böylece peygamberler müminlerin kurtuluşuna dair { فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } “yanlarındaki bilgi ile sevindiler”. { وَحاقَ بِهِمْ } “Ve onları kuşattı” yani kâfirleri, { ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “alay edip durdukları şey” yani peygamberlerin -Allah'ın salâtları üzerlerine olsun- getirdikleriyle alay etmelerinin cezası [kuşatıverdi]. Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } “Azabımızı gördükleri zaman” buyruğu, azabı bizzat müşahede ettiklerinde [demektir]. { قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ } “'Yalnızca Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler” yani ibadette O'na ortak kıldığımız putları [inkâr ettik dediler]. { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ } “Fakat imanları kendilerine fayda verecek değildi” azabı gördükleri ve baskımızı müşahede ettikleri anda Allah'a olan [imanları fayda sağlamadı]. { سُنَّتَ اللَّهِ } “Allah'ın kanunu/sünneti” ifadesi bir masdardır; zira Araplar "senne yesunnu sennen ve sunneten" derler. Yani Azîz ve Celîl olan Allah, kâfirler hakkında azabı gördükleri anda imanın kendilerine fayda vermeyeceğini bir kanun kılmıştır. Bu husus, en-Nisâ ve Yûnus [surelerinde], azabın görülmesinden ve zarurî bilginin hâsıl olmasından sonra tövbenin kabul edilmeyeceği şeklinde açıklanmıştı. Bir diğer görüşe göre: "Ey Mekke halkı! Allah'ın kâfirleri helak etme sünnetinden sakının!" anlamındadır. Buna göre { سُنَّتَ اللَّهِ } lafzı, sakındırma ve teşvik (tahzîr ve iğrâ) üzere mansubdur. { وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ } “İşte orada kâfirler hüsrana uğradılar” buyruğu hakkında ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Onlar bundan önce de hüsrandaydılar; ancak azabı gördüklerinde [bu] hüsranı bize açıkça beyan etti." Bir diğer görüşe göre bu ifadede takdim ve tehir vardır; yani bütün kâfirler hakkındaki sünnetimiz uyarınca { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ } “Azabımızı gördüklerinde imanları kendilerine hiçbir fayda vermedi ve kâfirler işte orada hüsrana uğradılar” [demektir]. Buradaki { سُنَّةَ } lafzı cer harfinin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) mansub olmuştur; yani Allah'ın bütün ümmetlerdeki sünneti gibi [demektir]. En doğrusunu Allah bilir. Gâfir Suresi'nin tefsiri tamamlandı, Allah'a hamdolsun.