Binûn

[Fussilet Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

سألزم نفسي الصفح عن كل مذنب ... - إن كَثُرَتْ مِنْهُ لَدَيَّ الْجَرَائِمُ

Nefsime her suçluyu bağışlamayı borç bileceğim ... Bana karşı işlediği cürümler çok olsa bile.

فَمَا النَّاسُ إِلَّا واحد من ثلاثة ... - شريف ومشرف ومثل مقاوم

İnsanlar ancak şu üç kişiden biridir: Biri [benden] üstün şerefli, biri [benden] aşağı ve biri de denk bir akran.

فَأَمَّا الَّذِي فَوْقِي فَأَعْرِفُ قَدْرَهُ ... - وَأَتْبَعُ فِيهِ الْحَقَّ وَالْحَقُّ لَازِمُ

Benden üstün olana gelince, onun kadrini bilirim ... Ve onun hakkında hakka uyarım; hak ise uyulması gerekendir.

وَأَمَّا الَّذِي دُونِي فَإِنْ قَالَ صُنْتُ عَنْ ... - إِجَابَتِهِ عِرْضِي وَإِنْ لَامَ لائم

Benden aşağı olana gelince; bir şey söylerse ... İffet ve haysiyetimi ona cevap vermekten korurum, kınayan kınasa da.

وأما مِثْلِي فَإِنْ زَلَّ أَوْ هَفَا ... - تَفَضَّلْتُ إِنَّ الْفَضْلَ بِالْحِلْمِ حَاكِمُ

Benim dengim olana gelince; şayet ayağı kayar ya da yanılırsa ... Lütufkâr davranırım; çünkü lütuf hilim ile hükmeder.

" وَما يُلَقَّاها" يَعْنِي هَذِهِ الْفَعْلَةَ الْكَرِيمَةَ وَالْخُصْلَةَ الشَّرِيفَةَ" إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا" بِكَظْمِ الْغَيْظِ وَاحْتِمَالِ الْأَذَى." وَما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ" أَيْ نَصِيبٍ وَافِرٍ مِنَ الْخَيْرِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: الْحَظُّ الْعَظِيمُ الْجَنَّةُ. قَالَ الْحَسَنُ: وَاللَّهِ مَا عَظُمَ حَظٌّ قَطُّ دُونَ الْجَنَّةِ. وَقِيلَ الْكِنَايَةُ فِي" يُلَقَّاها" عَنِ الْجَنَّةِ أَيْ مَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ" تَقَدَّمَ فِي آخِرِ" الأعراف" مستوفى." فاستعذ بالله" من كيد وَشَرِّهِ" إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ" لِاسْتِعَاذَتِكَ" الْعَلِيمُ" بِأَفْعَالِكَ وأقوالك.

{ وَما يُلَقَّاها } “Buna kavuşturulmaz”; yani bu kerim davranışa ve şerefli haslete { إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا } “ancak sabredenlerden başkası” öfkelerini yutmak ve eziyete katlanmak suretiyle kavuşturulmaz. { وَما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } “Buna ancak büyük bir pay sahibi olan kavuşturulur”; yani hayırdan bol bir nasip sahibi olan, demiştir İbn Abbâs. Katâde ve Mücâhid ise: Büyük nasip, cennettir, demişlerdir. Hasan: “Vallahi cennetten başka hiçbir nasip asla büyük olmamıştır” demiştir. { يُلَقَّاها } ifadesindeki zamirin cennete raci olduğu, yani ona ancak sabredenlerin kavuşturulacağı da söylenmiştir; anlamlar birbirine yakındır. Yüce Allah'ın: { وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ } “Eğer şeytandan gelen bir kışkırtma seni dürterse” buyruğu, A'râf Suresi'nin sonunda etraflıca geçmişti. { فاستعذ بالله } “hemen Allah'a sığın”; onun tuzağından ve şerrinden, { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ } “şüphesiz O, işitendir”; senin sığınmanı, { الْعَلِيمُ } “bilendir”; senin fiillerini ve sözlerini.

[سورة فصلت (٤١): الآيات ٣٧ الى ٣٩]

[Fussilet Suresi (41): Ayetler 37-39]

وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (٣٧) فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ (٣٨) وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)

{ وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (٣٧) فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ (٣٨) وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩) } “Gece, gündüz, güneş ve ay O'nun ayetlerindendir. Güneşe ve aya secde etmeyin; eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız, onları yaratan Allah'a secde edin. (37) Eğer büyüklük taslarlarsa, bilsinler ki Rabbinin katındakiler gece gündüz O'nu tesbih ederler ve onlar hiç usanmazlar. (38) O'nun ayetlerinden biri de şudur: Sen yeryüzünü boynu bükük (kupkuru) görürsün. Üzerine suyu indirdiğimiz zaman ise titreşir ve kabarır. Şüphesiz ona hayat veren, ölüleri de kesinlikle diriltecektir. Gerçekten O, her şeye kadirdir. (39)”

قَوْلُهُ تَعَالَى" وَمِنْ آياتِهِ" عَلَامَاتُهُ الدَّالَّةُ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَقُدْرَتِهِ" اللَّيْلُ وَالنَّهارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ" وَقَدْ مَضَى فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. ثُمَّ نَهَى عَنِ السُّجُودِ لَهُمَا، لِأَنَّهُمَا وَإِنْ كَانَا خَلْقَيْنِ فَلَيْسَ ذَلِكَ لِفَضِيلَةٍ لَهُمَا فِي أَنْفُسِهِمَا فَيَسْتَحِقَّانِ بِهَا الْعِبَادَةَ مع الله. لان خالقهما هو الله

Yüce Allah'ın: { وَمِنْ آياتِهِ } “O'nun delillerindendir” buyruğu, O'nun birliğine ve kudretine delalet eden alametleridir. { اللَّيْلُ وَالنَّهارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ } “gece, gündüz, güneş ve ay”. Bu [husus], birden fazla yerde geçmişti. Ardından bu ikisine secde edilmesini yasakladı; zira her ne kadar [büyük] iki mahluk olsalar da bu durum, kendilerinden kaynaklanan ve Allah ile birlikte ibadet edilmeyi hak edecekleri bir üstünlükten ötürü değildir. Çünkü ikisinin de yaratıcısı Allah'tır.

لو شَاءَ لَأَعْدَمَهُمَا أَوْ طَمَسَ نُورَهُمَا." وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ" وَصَوَّرَهُنَّ وَسَخَّرَهُنَّ، فَالْكِنَايَةُ تَرْجِعُ إِلَى الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ. وَقِيلَ: لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ خَاصَّةً، لِأَنَّ الِاثْنَيْنِ جَمْعٌ. وَقِيلَ: الضَّمِيرُ عَائِدٌ عَلَى مَعْنَى الْآيَاتِ" إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ" وَإِنَّمَا أَنَّثَ عَلَى جَمْعِ التَّكْثِيرِ وَلَمْ يَجْرِ عَلَى طَرِيقِ التَّغْلِيبِ لِلْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ لِأَنَّهُ فِيمَا لَا يَعْقِلُ." فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا" يَعْنِي الْكُفَّارَ عَنِ السُّجُودِ لِلَّهِ" فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ" مِنَ الْمَلَائِكَةِ" يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ" أي لا يملون عبادته. قال زهير

Dileseydi onları yok eder veya nurlarını giderirdi. { وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ } “onları yaratan Allah'a secde edin”; onları şekillendiren ve emre amade kılan Allah'a. Buradaki zamir güneşe, aya, geceye ve gündüze racidir. İkisi de cem (çoğul) hükmünde olduğu için sadece güneş ve aya ait olduğu da söylenmiştir. Zamirin ayetler anlamına döndüğü de söylenmiştir. { إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “Eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız”. Akılsız varlıklar söz konusu olduğu için müzekker ve müennes arasında tağlîb yoluna gidilmeyip gayri âkil çoğul kalıbıyla müennes kılınmıştır. { فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا } “Eğer büyüklük taslarlarsa”; yani kâfirler Allah'a secde etmekten kibirlenirlerse, { فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } “bilsinler ki Rabbinin katındakiler”; melekler, { يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ } “gece gündüz O'nu tesbih ederler ve onlar hiç usanmazlar”; yani O'na ibadetten bıkmazlar. Züheyr şöyle demiştir:

سميت تَكَالِيفَ الْحَيَاةِ وَمَنْ يَعِشْ ... - ثَمَانِينَ حَوْلًا لَا أبالك يَسْأَمُ

Usandım hayatın külfetlerinden, her kim yaşarsa ... Seksen yıl –babasız kalmayasıca– usanır elbet.

مَسْأَلَةٌ- هَذِهِ الْآيَةُ آيَةُ سَجْدَةٍ بِلَا خِلَافٍ، وَاخْتَلَفُوا فِي مَوْضِعِ السُّجُودِ مِنْهَا. فَقَالَ مَالِكٌ: مَوْضِعُهُ" إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ"، لِأَنَّهُ مُتَّصِلٌ بِالْأَمْرِ. وَكَانَ عَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَغَيْرُهُمْ يَسْجُدُونَ عِنْدَ قَوْلِهِ:" تَعْبُدُونَ". وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ وَالشَّافِعِيُّ: مَوْضِعُهُ" وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ" لِأَنَّهُ تَمَامُ الْكَلَامِ وَغَايَةُ الْعِبَادَةِ وَالِامْتِثَالِ. وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَسْجُدُ عِنْدَ قَوْلِهِ:" يَسْأَمُونَ". وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: اسْجُدُوا بِالْآخِرَةِ مِنْهُمَا. وَكَذَلِكَ يُرْوَى عَنْ مَسْرُوقٍ وَأَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَأَبِي صَالِحٍ وَيَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ وَطَلْحَةَ وَزُبَيْدٍ الْيَامِيَّيْنِ وَالْحَسَنِ وَابْنِ سِيرِينَ. وَكَانَ أَبُو وَائِلٍ وَقَتَادَةُ وَبَكْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ يَسْجُدُونَ عِنْدَ قَوْلِهِ:" يَسْأَمُونَ". قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالْأَمْرُ قَرِيبٌ. مَسْأَلَةٌ: ذَكَرَ ابْنُ خُوَيْزَ مَنْدَادَ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَضَمَّنَتْ صَلَاةَ كُسُوفِ الْقَمَرِ وَالشَّمْسِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ تَقُولُ: إِنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَا يَكْسِفَانِ إِلَّا لِمَوْتِ عَظِيمٍ، فَصَلَّى النَّبِيُّ ﷺ صَلَاةَ الْكُسُوفِ. قُلْتُ: صَلَاةُ الْكُسُوفِ ثَابِتَةٌ فِي الصِّحَاحِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ وَغَيْرِهِمَا. وَاخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّتِهَا اخْتِلَافًا كَثِيرًا، لِاخْتِلَافِ الْآثَارِ، وَحَسْبُكَ مَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ ذَلِكَ، وَهُوَ الْعُمْدَةُ فِي الباب. والله الموفق للصواب.

MESELE: Bu ayet, ihtilafsız olarak bir secde ayetidir. Ancak ayetteki secde yeri hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: «Secde yeri, { إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “eğer yalnızca O'na ibadet ediyorsanız” [kavlinin bittiği yerdir]; çünkü bu emirle bağlantılıdır» demiştir. Ali, İbn Mes‘ûd ve başkaları { تَعْبُدُونَ } “ibadet ediyorsanız” kavlinde secde ederlerdi. İbn Vehb ve Şâfiî ise: «Secde yeri, { وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ } “onlar usanmazlar” [kavlidir]; zira sözün tamamlandığı, ibadet ve itaatin nihayete erdiği yer burasıdır» demişlerdir. Ebû Hanîfe de bu görüştedir. İbn Abbâs da { يَسْأَمُونَ } “usanmazlar” kavlinde secde ederdi. İbn Ömer ise: «Bu iki yerden sonuncusunda secde edin» demiştir. Mesrûk, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, İbrâhîm en-Nehaî, Ebû Sâlih, Yahyâ b. Vessâb, her ikisi de Yâmî olan Talha ile Zübeyd, Hasan [el-Basrî] ve İbn Sîrîn'den de böyle rivayet edilmiştir. Ebû Vâil, Katâde ve Bekr b. Abdillâh da { يَسْأَمُونَ } “usanmazlar” kavlinde secde ederlerdi. İbnü'l-Arabî: «Mesele birbirine yakındır» demiştir. MESELE: İbn Huveyzimendâd, bu ayetin ay ve güneş tutulması namazını kapsadığını zikretmiştir. Şöyle ki; Araplar: «Güneş ve ay ancak büyük bir kimsenin ölümü sebebiyle tutulur» derlerdi; bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem küsûf namazını kıldırdı. Derim ki: Küsûf namazı, Buhârî ve Müslim'in Sahîh'lerinde ve diğer eserlerde sabittir. Rivayetlerin farklılığı sebebiyle bu namazın kılınış keyfiyeti hakkında çokça ihtilaf etmişlerdir. Bu hususta Müslim'in Sahîh'inde yer alan rivayetler sana yeter; bu konuda asıl dayanak odur. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır.

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً" الْخِطَابُ لِكُلِّ عَاقِلٍ أَيْ" وَمِنْ آياتِهِ" الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى" أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً" أَيْ يَابِسَةً جَدْبَةً، هَذَا وَصْفُ الْأَرْضِ بِالْخُشُوعِ، قَالَ النَّابِغَةُ:

Yüce Allah'ın: { وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً } “O'nun ayetlerinden biri de şudur: Sen yeryüzünü boynu bükük (kupkuru) görürsün” buyruğunda hitap her akıl sahibinedir; yani O'nun ölüleri dirilteceğine delalet eden ayetlerindendir { أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً } “sen yeryüzünü huşu içinde görürsün”; yani kurumuş ve çorak halde görürsün. Bu, yerin huşu ile nitelenmesidir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:

رَمَادٌ كَكُحْلِ الْعَيْنِ لَأْيًا أُبَيِّنُهُ ... - نوى كَجِذْمِ الْحَوْضِ أَثْلَمُ خَاشِعُ

Göz sürmesi gibi bir kül ki güçlükle seçebiliyorum ... Havuzun dip kalıntısı gibi bir çukur; aşınmış ve çökmüş (hâşi‘).

وَالْأَرْضُ الْخَاشِعَةُ، الْغَبْرَاءُ الَّتِي تُنْبِتُ. وَبَلْدَةٌ خَاشِعَةٌ: أَيْ مُغَبَّرَةٌ لَا مَنْزِلَ بِهَا. وَمَكَانٌ خَاشِعٌ." فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ" أي بالنبات، قال مُجَاهِدٌ. يُقَالُ: اهْتَزَّ الْإِنْسَانُ أَيْ تَحَرَّكَ، وَمِنْهُ:

Hâşi‘ toprak: Bitki bitiren tozlu topraktır. Beldetün hâşiatün: Tozlu ve içinde yerleşim yeri bulunmayan belde demektir. Mekânun hâşiun da böyledir. { فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ } “Üzerine suyu indirdiğimiz zaman ise titreşir”; yani bitkiyle canlanır, demiştir Mücâhid. Arapçada: “İnsan ihtazze oldu” denilir, yani hareketlendi demektir; şu beyit de bu kabildendir:

تَرَاهُ كَنَصْلِ السَّيْفِ يَهْتَزُّ لِلنَّدَى ... - إِذَا لَمْ تَجِدْ عِنْدَ امْرِئِ السَّوْءِ مَطْمَعَا

Onu kılıç namlusu gibi görürsün, cömertlik için titrer (harekete geçer) ... Kötü kimsede hiçbir ümit bulamadığın zaman.

" وَرَبَتْ" أَيِ انتفخت وعلت قبل أن تنبت، قال مُجَاهِدٌ. أَيْ تَصَعَّدَتْ عَنِ النَّبَاتِ بَعْدَ مَوْتِهَا. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ وَتَقْدِيرُهُ: رَبَتْ وَاهْتَزَّتْ. وَالِاهْتِزَازُ وَالرَّبْوُ قَدْ يَكُونَانِ قَبْلَ الْخُرُوجِ مِنَ الْأَرْضِ، وَقَدْ يَكُونَانِ بَعْدَ خُرُوجِ النَّبَاتِ إِلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، فَرُبُوُّهَا ارْتِفَاعُهَا. وَيُقَالُ لِلْمَوْضِعِ الْمُرْتَفِعِ: رَبْوَةٌ وَرَابِيَةٌ، فَالنَّبَاتُ يَتَحَرَّكُ لِلْبُرُوزِ ثُمَّ يَزْدَادُ فِي جِسْمِهِ بِالْكِبَرِ طُولًا وَعَرْضًا. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَخَالِدٌ" وَرَبَأَتْ" وَمَعْنَاهُ عَظُمَتْ، مِنَ الرَّبِيئَةِ. وَقِيلَ:" اهْتَزَّتْ" أَيِ اسْتَبْشَرَتْ بِالْمَطَرِ" وَرَبَتْ" أَيِ انْتَفَخَتْ بِالنَّبَاتِ. وَالْأَرْضُ إِذَا انْشَقَّتْ بِالنَّبَاتِ: وُصِفَتْ بِالضَّحِكِ، فَيَجُوزُ وَصْفُهَا بِالِاسْتِبْشَارِ أَيْضًا. وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الرَّبْوُ وَالِاهْتِزَازُ وَاحِدٌ، وَهِيَ حَالَةُ خُرُوجِ النَّبَاتِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْحَجِّ" " إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لمحيي الموتى انه على كل شي قدير" تقدم في غير موضع.

{ وَرَبَتْ } “ve kabarmıştır”; yani henüz bitki bitirmeden önce şişmiş ve yükselmiştir. Mücâhid: “Yani [toprak] ölümünden sonra bitki çıkarmak üzere kabarmıştır” demiştir. Bu takdire göre sözde bir takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır ve takdiri: “Kabarmış ve titreşmiştir” şeklindedir. İhtizâz (titreşme/hareketlenme) ve rabv (kabarma), [tohumun] topraktan çıkmasından önce de olabilir, bitkinin yeryüzüne çıkmasından sonra da olabilir. Toprağın kabarması, yükselmesidir. Yüksek yere de rabve (رَبْوَة) ve râbiye (رَابِيَة) denir. Bitki dışarı çıkmak için hareket eder, sonra boy ve en olarak cüssesi büyüyüp artar. Ebû Ca‘fer ve Hâlid [bu kelimeyi] hemzeyle “وَرَبَأَتْ” şeklinde okumuşlardır ki bu da gözetleme yeri/öncü anlamındaki er-rabîe (الرَّبِيئَة) kelimesinden gelip “büyüdü, yükseldi” demektir. Şöyle de denilmiştir: { اهْتَزَّتْ } “titreşir”; yani yağmurla sevinir, { وَرَبَتْ } “ve kabarır”; yani bitkiyle şişer. Toprak bitkiyle yarıldığı zaman “gülmek” ile nitelenir; dolayısıyla “sevinç duymak” ile nitelenmesi de caizdir. Rabv (kabarma) ile ihtizâzın (titreşmenin) aynı şey olduğu ve bunun da bitkinin çıkış hali olduğu da söylenebilir. Bu mana el-Hac [Suresi’nde] geçmişti. { إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz ona can veren [Allah], ölüleri de mutlaka diriltecektir. Gerçekten O, her şeye kadirdir” [ifadesi] birden fazla yerde geçmişti.

[سورة فصلت (٤١): الآيات ٤٠ الى ٤٣]

[Fussilet Suresi (41): Ayetler 40-43]

إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٤٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ (٤١) لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ (٤٢) مَا يُقالُ لَكَ إِلاَّ مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقابٍ أَلِيمٍ (٤٣)

{ إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٤٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ (٤١) لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ (٤٢) مَا يُقالُ لَكَ إِلاَّ مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقابٍ أَلِيمٍ (٤٣) } “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar bize gizli kalmazlar. Ateşe atılan mı daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi? Dilediğinizi yapın! Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (40) Kendilerine geldiğinde Zikr'i (Kur'ân'ı) inkâr edenler [şüphesiz cezalandırılacaklardır]. Hâlbuki o, eşsiz ve pek yüce bir kitaptır. (41) Ona ne önünden ne de ardından bâtıl gelebilir. O, hüküm ve hikmet sahibi, övgüye layık olan [Allah] katından indirilmiştir. (42) Sana söylenenler, senden önceki peygamberlere söylenmiş olandan başka bir şey değildir. Şüphesiz senin Rabbin hem bağışlama sahibidir hem de can yakıcı bir azap sahibidir. (43)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا" أَيْ يَمِيلُونَ عَنِ الْحَقِّ فِي أَدِلَّتِنَا. وَالْإِلْحَادُ: الْمَيْلُ وَالْعُدُولُ. وَمِنْهُ اللَّحْدُ فِي الْقَبْرِ لِأَنَّهُ أُمِيلَ إِلَى نَاحِيَةٍ مِنْهُ. يُقَالُ: أَلْحَدَ فِي دِينِ اللَّهِ أَيْ حَادَ عَنْهُ وَعَدَلَ. وَلَحَدَ لُغَةٌ فِيهِ. وَهَذَا يَرْجِعُ إِلَى الَّذِينَ قَالُوا:" لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ" وَهُمُ الَّذِينَ أَلْحَدُوا فِي آيَاتِهِ وَمَالُوا عَنِ الْحَقِّ فَقَالُوا: لَيْسَ الْقُرْآنُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، أَوْ هُوَ شِعْرٌ أَوْ سِحْرٌ، فَالْآيَاتُ آيَاتُ الْقُرْآنِ. قَالَ مُجَاهِدٌ:" يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا" أَيْ عِنْدَ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ بِالْمُكَاءِ وَالتَّصْدِيَةِ وَاللَّغْوِ وَالْغِنَاءِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ تَبْدِيلُ الْكَلَامِ وَوَضْعُهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ. وَقَالَ قَتَادَةُ:" يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا" يَكْذِبُونَ فِي آيَاتِنَا. وَقَالَ السُّدِّيُّ: يُعَانِدُونَ وَيُشَاقُّونَ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: يُشْرِكُونَ وَيَكْذِبُونَ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي أَبِي جَهْلٍ. وَقِيلَ: الْآيَاتُ الْمُعْجِزَاتُ، وَهُوَ يَرْجِعُ إِلَى الْأَوَّلِ فَإِنَّ الْقُرْآنَ مُعْجِزٌ." أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ" عَلَى وَجْهِهِ وَهُوَ أَبُو جَهْلٍ فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ." خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ" قِيلَ: النَّبِيُّ ﷺ، قاله مقاتل. وقيل: عمار ابن يَاسِرٍ. وَقِيلَ: حَمْزَةُ. وَقِيلَ: عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ. وَقِيلَ: أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الْأَسَدِ الْمَخْزُومِيُّ. وَقِيلَ: الْمُؤْمِنُونَ. وَقِيلَ: إِنَّهَا عَلَى الْعُمُومِ، فَالَّذِي يُلْقَى فِي النَّارِ الْكَافِرُ، وَالَّذِي يَأْتِي آمِنًا يوم القيامة المؤمن، قال ابْنُ بَحْرٍ." اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ" أَمْرُ تَهْدِيدٍ، أَيْ بَعْدَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّهُمَا لَا يَسْتَوِيَانِ فَلَا بُدَّ لَكُمْ مِنَ الْجَزَاءِ." إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ" وَعِيدٌ بِتَهْدِيدٍ وَتَوَعُّدٌ.

Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا } “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar”; yani delillerimiz konusunda haktan sapanlar, { لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا } “bize gizli kalmazlar”. İlhâd: Meyletmek ve haktan yüz çevirmektir. Kabirdeki lahid de bir kenara meylettirildiği için bu kökten gelmiştir. Arapçada: “Allah'ın dininde ilhâd etti” denilir; yani ondan saptı ve yüz çevirdi demektir. Lahade de bu anlamda bir lehçedir. Bu da: { لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ } “Bu Kur'ân'ı dinlemeyin ve onun hakkında yaygara koparın” diyen kimselere döner; onlar ayetlerinde ilhâda sapan ve haktan saparak: “Kur'ân Allah katından değildir” yahut “O bir şiirdir veya büyüdür” diyenlerdir; dolayısıyla buradaki ayetler, Kur'ân'ın ayetleridir. Mücâhid: { يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا } “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe saparlar”; yani Kur'ân okunurken ıslık çalmak, el çırpmak, yaygara koparmak ve şarkı söylemek suretiyle, demiştir. İbn Abbâs: Bu, sözü değiştirmek ve onu yerli yerine koymamaktır, demiştir. Katâde: { يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا }, ayetlerimizi yalanlarlar, demiştir. es-Süddî: İnat edip düşmanlık ederler, demiştir. İbn Zeyd: Şirk koşarlar ve yalanlarlar, demiştir. Anlamlar birbirine yakındır. Mukâtil: Ebû Cehil hakkında inmiştir, demiştir. Ayetlerin mucizeler olduğu da söylenmiştir; bu da birinci görüşe döner; zira Kur'ân da bir mucizedir. { أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ } “Ateşe atılan mı” yüzüstü atılan mı –ki bu İbn Abbâs ve başkalarının kavline göre Ebû Cehil'dir– { خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ } “daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi?” Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu söylenmiştir; bunu Mukâtil söylemiştir. Ammâr b. Yâsir olduğu da söylenmiştir. Hamza olduğu söylenmiştir. Ömer b. el-Hattâb olduğu söylenmiştir. Ebû Seleme b. Abdi'l-Esed el-Mahzûmî olduğu söylenmiştir. Müminler olduğu da söylenmiştir. Ayetin genel olduğu, ateşe atılanın kâfir, kıyamet günü güven içinde gelenin ise mümin olduğu söylenmiştir; bunu İbn Bahr söylemiştir. { اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ } “Dilediğinizi yapın!” Bir tehdit emridir; yani o ikisinin bir olmadığını bildikten sonra artık size cezanız mutlaka verilecektir. { إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyruğu ise tehdit ve gözdağı içeren bir uyarıdır.

قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ" الذكر ها هنا الْقُرْآنُ فِي قَوْلِ الْجَمِيعِ، لِأَنَّ فِيهِ ذِكْرَ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنَ الْأَحْكَامِ. وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ تقديره هالكون أو معذبون. وَقِيلَ: الْخَبَرُ" أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ" [فصلت: ٤٤] وَاعْتَرَضَ قَوْلُهُ:" مَا يُقالُ لَكَ" ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الذِّكْرِ فَقَالَ:" وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا" ثم قال:" أُولئِكَ يُنادَوْنَ" [فصلت: ٤٤] وَالْأَوَّلُ الِاخْتِيَارُ، قَالَ النَّحَّاسُ: عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ جَمِيعًا فِيمَا عَلِمْتُ." وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ" أَيْ عَزِيزٌ عَلَى اللَّهِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَعَنْهُ: عَزِيزٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَقِيلَ: كَرِيمٌ عَلَى اللَّهِ. وَقِيلَ:" عَزِيزٌ" أَيْ أَعَزَّهُ اللَّهُ فَلَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ بَاطِلٌ. وَقِيلَ: يَنْبَغِي أَنْ يُعَزَّ وَيُجَلِّ وَأَلَّا يُلْغَى فِيهِ. وَقِيلَ:" عَزِيزٌ" مِنَ الشَّيْطَانِ أَنْ يُبَدِّلَهُ، قَالَهُ السُّدِّيُّ. مُقَاتِلٌ: مُنِعَ مِنَ الشَّيْطَانِ وَالْبَاطِلِ. السُّدِّيُّ: غَيْرُ مَخْلُوقٍ فَلَا مِثْلَ لَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا:" عَزِيزٌ" أَيْ مُمْتَنِعٌ عَنِ النَّاسِ أَنْ يَقُولُوا مِثْلَهُ." لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ" أي لا يكذبه شي مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ وَلَا يَنْزِلُ من بعده يبطله وينسخه، قال الْكَلْبِيُّ. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَقَتَادَةُ:" لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ" يَعْنِي الشَّيْطَانَ" مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ" لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُغَيِّرَ وَلَا يَزِيدَ وَلَا يَنْقُصَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَا يَأْتِيهِ التَّكْذِيبُ" مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ". ابْنُ جُرَيْجٍ:" لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ" فِيمَا أَخْبَرَ عَمَّا مَضَى وَلَا فِيمَا أَخْبَرَ عَمَّا يَكُونُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:" مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ" مِنَ اللَّهِ تَعَالَى:" وَلا مِنْ خَلْفِهِ" يُرِيدُ مِنْ جِبْرِيلَ ﷺ، وَلَا من محمد ﷺ." تنيل مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ" ابْنُ عَبَّاسٍ:" حَكِيمٍ" فِي خَلْقِهِ" حَمِيدٍ" إِلَيْهِمْ. قَتَادَةُ:" حَكِيمٍ" فِي أَمْرِهِ" حَمِيدٍ" إِلَى خَلْقِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَا يُقالُ لَكَ" أَيْ مِنَ الْأَذَى وَالتَّكْذِيبِ" إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ" يُعَزِّي نَبِيَّهُ وَيُسَلِّيهِ" إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ" لَكَ وَلِأَصْحَابِكَ" وَذُو عِقابٍ أَلِيمٍ" يُرِيدُ لِأَعْدَائِكَ وَجِيعًا. وَقِيلَ أَيْ مَا يُقَالُ لَكَ مِنْ إِخْلَاصِ الْعِبَادَةِ لِلَّهِ إِلَّا مَا قَدْ أُوحِيَ إِلَى مَنْ قَبْلِكَ، وَلَا خِلَافَ بَيْنِ الشَّرَائِعِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بالتوحيد وهو كقوله،"

Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ } “Kendilerine geldiğinde Zikr'i inkâr edenler” buyruğunda geçen Zikr (الذكر), herkesin ittifakıyla Kur'ân'dır; çünkü onda muhtaç olunan hükümlerin zikri (açıklaması) bulunmaktadır. [Şartın] haberi (yüklemi) hazfedilmiş olup takdiri: [Onlar] helak olacaklardır veya azap edileceklerdir şeklindedir. Haberin (yüklemin) { أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “İşte onlara uzak bir yerden seslenilir” [Fussilet: 44] ayeti olduğu da söylenmiştir. { مَا يُقالُ لَكَ } “Sana söylenen” buyruğu itiraz (ara cümle) olarak girmiş, sonra tekrar Zikr'e dönülerek { وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا } “Eğer biz onu yabancı bir dilde Kur'an yapsaydık” buyrulmuş, ardından da { أُولئِكَ يُنادَوْنَ } “İşte onlara seslenilir” [Fussilet: 44] denilmiştir. Tercih edilen ise birinci görüştür. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Bildiğim kadarıyla bütün nahivcilerin (dilcilerin) katında [tercih edilen budur].” { وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ } “Şüphesiz o çok değerli/üstün bir kitaptır”; İbn Abbâs'ın beyanına göre: Allah katında değerlidir/azizdir. Yine ondan gelen bir rivayette: Allah katından gelen aziz (üstün) bir kitaptır, denilmiştir. Allah katında çok şereflidir (kerîmdir), şeklinde de açıklanmıştır. Bir diğer görüşe göre: { عَزِيزٌ } “Azizdir”; yani Allah onu üstün kılmıştır, bu yüzden ona hiçbir batıl yol bulamaz. Bir görüşe göre de: Ona değer verilmeli, yüceltilmeli ve onun hakkında anlamsız/boş sözler söylenmemelidir. es-Süddî'ye göre: { عَزِيزٌ } “Azizdir”; şeytanın onu değiştirmesine karşı korunmuştur. Mukâtil: Şeytandan ve batıldan korunmuştur, demiştir. es-Süddî: Yaratılmamış (gayr-i mahlûk)tır, dolayısıyla onun bir benzeri yoktur, demiştir. İbn Abbâs da şöyle demiştir: { عَزِيزٌ } “Azizdir”; yani insanların onun bir benzerini getirmesi imkânsız kılınmıştır. { لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ } “Ona önünden de ardından da batıl gelemez”; el-Kelbî'nin belirttiğine göre: Allah'ın daha önce indirdiği hiçbir şey onu yalanlayamaz; kendisinden sonra inecek hiçbir şey de onu iptal edip neshedemez. es-Süddî ve Katâde şöyle demiştir: { لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ } “Ona batıl gelemez”; yani şeytan { مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ } “onun ne önünden ne de arkasından” yaklaşamaz, onda herhangi bir değişiklik yapamaz, bir şey ekleyemez ve eksiltemez. Saîd b. Cübeyr: { مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ } “Ona ne önünden ne de ardından” bir yalanlama gelemez, demiştir. İbn Cüreyc: { لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ } “Ona batıl gelemez”; ne geçmişe dair verdiği haberlerde ne de gelecekte vuku bulacak şeylere dair verdiği haberlerde batıl bulunmaz, demiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre: { مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ } “Önünden”; Yüce Allah'tan [batıl gelmez], { وَلا مِنْ خَلْفِهِ } “ardından da”; Cibrîl aleyhisselâm'dan ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den [batıl gelmez], demektir. { تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ } “Hüküm ve hikmet sahibi, övülmeye layık olan [Allah] katından indirilmedir”. İbn Abbâs: { حَكِيمٍ } “Hakîm”; yaratmasında hikmet sahibidir, { حَمِيدٍ } “Hamîd”; mahlukatına karşı övülendir, demiştir. Katâde: { حَكِيمٍ } “Hakîm”; emrinde hikmet sahibidir, { حَمِيدٍ } “Hamîd”; yarattıklarına karşı övülendir, demiştir. Yüce Allah'ın: { مَا يُقالُ لَكَ } “Sana söylenen”; yani eziyet ve yalanlamadan ibaret olan şeyler, { إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ } “ancak senden önceki peygamberlere de söylenmiş olanlardan başkası değildir” buyruğuyla Allah, Peygamberi'ni teselli etmekte ve gönlünü ferahlatmaktadır. { إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ } “Şüphesiz senin Rabbin, mağfiret sahibidir”; sana ve ashabına karşı, { وَذُو عِقابٍ أَلِيمٍ } “ve pek acı bir azap sahibidir”; düşmanlarına karşı can yakıcı bir ceza sahibidir, demektir. Şöyle de denilmiştir: İbadetin yalnızca Allah'a halis kılınması konusunda sana vahyedilenler, ancak senden öncekilere vahyedilmiş olandan başkası değildir; tevhid konusunda şeriatlar arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Nitekim bu durum şu ayet gibidir:

وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ" أَيْ لَمْ تَدْعُهُمْ الا الى مَا تَدْعُو إِلَيْهِ جَمِيعُ الْأَنْبِيَاءِ فَلَا مَعْنَى لِإِنْكَارِهِمْ عَلَيْكَ وَقِيلَ: هُوَ اسْتِفْهَامٌ أَيْ أَيُّ شي يُقَالُ لَكَ" إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ". وَقِيلَ:" إِنَّ رَبَّكَ" كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ وَمَا قَبْلَهُ كَلَامٌ تَامٌّ إِذَا كَانَ الْخَبَرُ مُضْمَرًا. وَقِيلَ: هُوَ مُتَّصِلٌ بِ" مَا يُقالُ لَكَ"." إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقابٍ أَلِيمٍ" أي إنما أمرت بالإنذار والتبشير.

“Andolsun ki sana da, senden öncekilere de şöyle vahyolunmuştur: Eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider”; yani sen onları ancak bütün peygamberlerin davet ettiği şeye davet ettin, dolayısıyla seni inkâr etmelerinin hiçbir anlamı yoktur. Bunun bir istifham olduğu, yani: Sana söylenen herhangi bir şey, ancak senden önceki peygamberlere söylenmiş olan değil midir? takdirinde olduğu da söylenmiştir. { إِنَّ رَبَّكَ } ifadesinin yeni bir başlangıç cümlesi olduğu, haber gizli tutulduğunda bundan öncesinin tam bir kelam olduğu söylenmiştir. { مَا يُقالُ لَكَ } kavliyle bağlantılı olduğu da söylenmiştir. { إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقابٍ أَلِيمٍ } “Şüphesiz senin Rabbin hem bağışlama sahibidir hem de can yakıcı bir azap sahibidir”; yani sen ancak uyarmak ve müjdelemekle emrolundun demektir.

[سورة فصلت (٤١): آية ٤٤]

[Fussilet Suresi (41): Ayet 44]

وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُءَ أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٤٤)

{ وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُءَ أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٤٤) } “Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'ân yapsaydık derlerdi ki: ‘Ayetleri açıklansaydı ya! Yabancı dilde [bir kitap] ve Arap [bir peygamber] öyle mi?’ De ki: ‘O, iman edenler için bir hidayet ve şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o kendilerine karşı bir körlüktür. Onlar uzak bir yerden çağrılan kimseler gibidir.’ (44)”

قَوْلُهُ تَعَالَى" وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُءَ أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ" فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا" أَيْ بِلُغَةِ غَيْرِ العرب" لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُ" أَيْ بُيِّنَتْ بِلُغَتِنَا فَإِنَّنَا عَرَبٌ لا نفهم الاعجمية. فبين أمخ أَنْزَلَهُ بِلِسَانِهِمْ لِيَتَقَرَّرَ بِهِ مَعْنَى الْإِعْجَازِ، إِذْ هُمْ أَعْلَمُ النَّاسِ بِأَنْوَاعِ الْكَلَامِ نَظْمًا وَنَثْرًا. وَإِذَا عَجَزُوا عَنْ مُعَارَضَتِهِ كَانَ مِنْ أَدَلِّ الدَّلِيلِ عَلَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَلَوْ كَانَ بِلِسَانِ الْعَجَمِ لَقَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا بِهَذَا اللِّسَانِ. الثَّانِيَةُ- وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ عَرَبِيٌّ، وَأَنَّهُ نَزَلَ بِلُغَةِ الْعَرَبِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ أَعْجَمِيًّا، وَأَنَّهُ إِذَا نُقِلَ عَنْهَا إِلَى غَيْرِهَا لَمْ يَكُنْ قُرْآنًا. الثالثة- قوله تعالى:" ءَ أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ" وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" ااعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ" بِهَمْزَتَيْنِ مُخَفَّفَتَيْنِ، وَالْعَجَمِيُّ الَّذِي لَيْسَ مِنَ الْعَرَبِ كَانَ فَصِيحًا أَوْ غَيْرَ فَصِيحٍ، وَالْأَعْجَمِيُّ الَّذِي لَا يُفْصِحُ كَانَ مِنَ الْعَرَبِ أَوْ مِنَ الْعَجَمِ، فَالْأَعْجَمُ ضِدُّ الْفَصِيحِ وَهُوَ الَّذِي لَا يُبِينُ كَلَامَهُ. وَيُقَالُ لِلْحَيَوَانِ غَيْرِ النَّاطِقِ أَعْجَمُ، وَمِنْهُ" صَلَاةُ النَّهَارِ عَجْمَاءُ" أَيْ لَا يجهر فيها بالقراء فَكَانَتِ النِّسْبَةُ إِلَى الْأَعْجَمِ آكَدَ، لِأَنَّ الرَّجُلَ الْعَجَمِيَّ الَّذِي لَيْسَ مِنَ الْعَرَبِ قَدْ يَكُونُ

Yüce Allah'ın: { وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُءَ أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ } buyruğunda üç mesele vardır: BİRİNCİ MESELE- Yüce Allah'ın: { وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا } “Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'ân yapsaydık”; yani Arapça olmayan bir dille yapsaydık, { لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُ } “derlerdi ki: Ayetleri açıklansaydı ya!”; yani bizim dilimizle açıklansaydı; çünkü biz Arabız, yabancı dili anlamayız derlerdi. Böylece, icaz anlamı sabit olsun diye onu onların diliyle indirdiğini açıkladı; zira onlar şiir ve nesir olarak sözün çeşitlerini insanların en iyi bilenleridir. Ona karşı benzerini getirmekten aciz kaldıklarında bu, onun Allah katından olduğunun en açık delili olurdu. Eğer yabancı dilde olsaydı: “Biz bu dili bilmiyoruz” diyeceklerdi. İKİNCİ MESELE- Bu sabit olunca, Kur'ân'ın Arapça olduğuna, Arap diliyle indiğine, yabancı bir dilde olmadığına ve o dilden başka bir dile aktarıldığında Kur'ân olamayacağına delil vardır. ÜÇÜNCÜ MESELE- Yüce Allah'ın: { ءَ أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ } kavli: Ebû Bekr, Hamza ve el-Kisâî { ااعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ } şeklinde iki hemzenin teshili ile okumuşlardır. Acemî: İster fasih olsun ister olmasın Arap olmayan kimsedir. A'cemî ise: İster Araplardan ister Acemlerden olsun fasih konuşamayan kimsedir; zira a'cem, fasihin zıddıdır ve sözünü açıkça ifade edemeyen kimsedir. Konuşamayan hayvana da a'cem denilir; “Gündüz namazı acmâdır” yani onda kıraat açıktan okunmaz sözü de bu kabildendir. Dolayısıyla a'ceme nispet daha pekiştiricidir; çünkü Arap olmayan acemî bir kimse bazen

فَصِيحًا بِالْعَرَبِيَّةِ، وَالْعَرَبِيَّ قَدْ يَكُونُ غَيْرَ فَصِيحٍ، فَالنِّسْبَةُ إِلَى الْأَعْجَمِيِّ آكَدُ فِي الْبَيَانِ. وَالْمَعْنَى أَقُرْآنٌ أَعْجَمِيٌّ، وَنَبِيٌّ عَرَبِيٌّ؟ وَهُوَ اسْتِفْهَامُ إِنْكَارٍ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَنَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ والمغيرة وهشام عن ابن عامر" ءَ أَعْجَمِيٌّ" بهمزة واحدة على الخبر. والمعنى" لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُ" فَكَانَ مِنْهَا عَرَبِيٌّ يَفْهَمُهُ الْعَرَبُ، وَأَعْجَمِيٌّ يَفْهَمُهُ الْعَجَمُ. وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ قَالَ قَالَتْ قُرَيْشٌ: لَوْلَا أُنْزِلَ الْقُرْآنَ أَعْجَمِيًّا وَعَرَبِيًّا فَيَكُونُ بَعْضُ آيَاتِهِ عَجَمِيًّا وَبَعْضُ آيَاتِهِ عَرَبِيًّا فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَأُنْزِلَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ لُغَةٍ فَمِنْهُ" السِّجِّيلُ" وَهِيَ فَارِسِيَّةٌ وَأَصْلُهَا سِنْكُ كَيْلَ، أَيْ طِينٌ وَحَجَرٌ، وَمِنْهُ" الْفِرْدَوْسُ" رُومِيَّةٌ وَكَذَلِكَ" الْقِسْطَاسُ" وَقَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ ذَكْوَانَ وَحَفْصٌ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، إِلَّا أَنَّهُمْ لَيَّنُوا الْهَمْزَةَ عَلَى أُصُولِهِمْ. وَالْقِرَاءَةُ الصَّحِيحَةُ قِرَاءَةُ الِاسْتِفْهَامِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ" أَعْلَمَ اللَّهُ أَنَّ الْقُرْآنَ هُدًى وَشِفَاءٌ لِكُلِّ مَنْ آمَنَ بِهِ مِنَ الشَّكِّ وَالرَّيْبِ وَالْأَوْجَاعِ." وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ" أَيْ صَمَمٌ عَنْ سَمَاعِ الْقُرْآنِ. وَلِهَذَا تَوَاصَوْا بِاللَّغْوِ فِيهِ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ:" وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً" [الإسراء: ٨٢] وَقَدْ مَضَى مُسْتَوْفًى. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" عَمًى" عَلَى الْمَصْدَرِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ وَعَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَمُعَاوِيَةُ وَسُلَيْمَانُ بْنُ قَتَّةَ" وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمٍ" بِكَسْرِ الْمِيمِ أَيْ لَا يَتَبَيَّنُ لَهُمْ. وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى، لِإِجْمَاعِ النَّاسِ فِيهَا، وَلِقَوْلِهِ أَوَّلًا:" هُدىً وَشِفاءٌ" وَلَوْ كَانَ هَادٍ وَشَافٍ لَكَانَ الْكَسْرُ فِي" عَمًى" أَجْوَدَ، لِيَكُونَ نَعْتًا مِثْلَهُمَا، تَقْدِيرُهُ:" وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ" فِي تَرْكِ قَبُولِهِ بِمَنْزِلَةِ مَنْ فِي آذَانِهِمْ" وَقْرٌ وَهُو" يَعْنِي الْقُرْآنَ" عَلَيْهِمْ" ذُو عَمًى، لِأَنَّهُمْ لَا يَفْقَهُونَ فَحُذِفَ المضاف وقيل المعل وَالْوَقْرُ عَلَيْهِمْ عَمًى." أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ" يُقَالُ ذَلِكَ لِمَنْ لَا يَفْهَمُ مِنَ التَّمْثِيلِ. وَحَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ أَنَّهُ يُقَالُ لِلَّذِي يَفْهَمُ: أَنْتَ تَسْمَعُ مِنْ قَرِيبٍ. وَيُقَالُ لِلَّذِي لَا يَفْهَمُ: أَنْتَ تُنَادَى مِنْ بَعِيدٍ. أَيْ كَأَنَّهُ يُنَادَى مِنْ مَوْضِعٍ بَعِيدٍ مِنْهُ فَهُوَ لا يسمع النداء

[Yabancı olan kimse bazen] Arapçayı fasih konuşabilir; Arap olan ise bazen fasih konuşamayabilir. Bu sebeple a'cemî (Arap olmayan/yabancı) kelimesine nispet yapmak açıklamada daha vurguludur. Anlamı ise: "Yabancı dilde bir Kur'ân ve Arap bir peygamber mi?" şeklindedir ve bu, inkârî bir soru (istifhâm-ı inkârî) cümlesidir. el-Hasen, Ebû'l-Âliye, Nasr b. Âsım, el-Mugîre ve İbn Âmir'den rivayetle Hişâm; { ءَ أَعْجَمِيٌّ } ifadesini haber kipiyle tek hemze ile ["A'cemiyyun"] okumuşlardır. Bunun anlamı da şöyledir: { لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُ } “Ayetleri açıklansaydı ya!” Yani bir kısmı Arapların anlayacağı Arapça, bir kısmı da yabancıların anlayacağı yabancı dilde olsaydı ya! Saîd b. Cübeyr'in rivayet ettiğine göre Kureyşliler: "Kur'ân, bazısı yabancı dilde bazısı Arapça olarak indirilseydi ya; böylece kimi ayetleri yabancı dilde, kimi ayetleri Arapça olurdu!" demişler, bunun üzerine bu ayet inmiştir. Nitekim Kur'ân'da her dilden kelime indirilmiştir; örneğin Farsça olan ve aslı çamur ve taş anlamına gelen "seng-kil"den gelen { السِّجِّيلُ } böyledir. Yine { الْفِرْدَوْسُ } Rumcadır, aynı şekilde { الْقِسْطَاسُ } da öyledir. Hicaz ehli, Ebû Amr, İbn Zekvân ve Hafs ise istifham (soru) olarak okumuşlar, ancak kendi kıraat usullerine göre hemzeyi teshil etmişlerdir (yumuşatmışlardır). Sahih kıraat, istifham üzere olan kıraattir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ } “De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve bir şifadır” buyruğu ile Allah, Kur'ân'ın ona iman eden herkes için şüpheden, tereddütten ve hastalıklardan bir hidayet ve şifa olduğunu bildirmiştir. { وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ } “İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır”; yani Kur'ân'ı dinlemeye karşı bir sağırlık vardır. Bu sebeple onun okunması esnasında gürültü yapmayı birbirlerine tavsiye etmişlerdi. Bu ayetin bir benzeri de şudur: { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً } “Biz Kur'ân'dan, müminler için bir şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz. [Bu,] zalimlerin ise ancak ziyanını artırır” [İsrâ, 82]. Bunun açıklaması daha önce etraflıca geçmişti. Genel kıraat ehlinin (cumhurun) kıraati, masdar olarak { عَمًى } [amâ] şeklindedir. İbn Abbâs, Abdullah b. ez-Zübeyr, Amr b. el-Âs, Muâviye ve Süleyman b. Katte ise mim harfinin kesresiyle { وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمٍ } şeklinde okumuşlardır; yani [Kur'ân] onlar için açık ve net değildir, demektir. Ebû Ubeyd, insanların bunda icmâ etmesi ve ayetin başında { هُدىً وَشِفاءٌ } buyrulmuş olması sebebiyle birinci kıraati tercih etmiştir. Şayet ayette [masdar değil de sıfat olarak] "hâdin ve şâfin" şeklinde olsaydı, { عَمًى } kelimesindeki kesre, onlar gibi sıfat olması için daha uygun olurdu. İfadenin takdiri şöyledir: { وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “İnanmayanlar” onu kabul etmeme hususunda, kulaklarında { وَقْرٌ } “ağırlık olan” kimseler konumundadırlar ve { وَهُوَ } yani Kur'ân { عَلَيْهِمْ } “onlar üzerine” körlük sahibidir; çünkü onlar anlamamaktadırlar, böylece muzâf (tamlanan) hazfedilmiştir. Bir diğer görüşe göre kulaklardaki sağırlık ve ağırlık onlar için bir körlüktür. { أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “Onlara sanki uzak bir yerden seslenilmektedir”; bu ifade, temsili anlatım yoluyla anlamayan kimseler için kullanılır. Dil ehlinin naklettiğine göre, anlayan kimseye: "Sen yakından işitiyorsun", anlamayan kimseye ise: "Sana uzaktan sesleniliyor" denir. Yani o, sanki kendisine çok uzak bir yerden sesleniliyormuş da bu yüzden çağrıyı işitmiyormuş

وَلَا يَفْهَمُهُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ:" يُنادَوْنَ" يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِأَقْبَحِ أَسْمَائِهِمْ" مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ" فَيَكُونُ ذَلِكَ أَشَدَّ لِتَوْبِيخِهِمْ وَفَضِيحَتِهِمْ. وَقِيلَ: أَيْ مَنْ لَمْ يَتَدَبَّرِ الْقُرْآنَ صَارَ كَالْأَعْمَى الْأَصَمِّ، فَهُوَ يُنَادَى مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ فَيَنْقَطِعُ صَوْتُ الْمُنَادِي عَنْهُ وَهُوَ لَمْ يَسْمَعْ. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁ وَمُجَاهِدٌ: أَيْ بَعِيدٌ مِنْ قُلُوبِهِمْ. وَفِي التَّفْسِيرِ: كَأَنَّمَا يُنَادَوْنَ مِنَ السَّمَاءِ فَلَا يَسْمَعُونَ. وحكى معناه النقاش.

ve onu anlamıyor gibidir. ed-Dahhâk şöyle demiştir: Kıyamet günü { يُنادَوْنَ } kendilerine en çirkin isimleriyle { مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “uzak bir yerden seslenilir”; böylece bu, onları azarlamak ve rezil etmek için daha şiddetli olur. Şöyle de denilmiştir: Kur'ân'ı tefekkür etmeyen kimse, kör ve sağır gibi olur; kendisine uzak bir yerden seslenilir de seslenenin sesi ona ulaşmadan kesilir ve o bunu işitmez. Ali radıyallâhu anh ve Mücâhid: Yani kalplerinden uzaktır, demişlerdir. Tefsirde: Sanki gökten kendilerine seslenilir de işitmezler, diye açıklanmıştır. en-Nakkâş da bu manayı nakletmiştir.

[سورة فصلت (٤١): الآيات ٤٥ الى ٤٦]

[Fussilet Suresi (41): Ayetler 45-46]

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (٤٥) مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَما رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٤٦)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (٤٥) مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَما رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٤٦) } “Andolsun ki biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik de onda ihtilafa düşüldü. Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, aralarında mutlaka hüküm verilmişti bile. Şüphesiz onlar, onun hakkında derin bir şüphe içindedirler. (45) Kim salih bir amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir. Rabbin kullara asla zulmedici değildir. (46)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ" يَعْنِي التَّوْرَاةَ" فَاخْتُلِفَ فِيهِ" أَيْ آمَنَ بِهِ قَوْمٌ وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمٌ. وَالْكِنَايَةُ تَرْجِعُ إِلَى الكتاب، وتسلية لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَيْ لَا يَحْزُنْكَ اخْتِلَافُ قَوْمِكَ فِي كِتَابِكَ، فَقَدِ اخْتَلَفَ مَنْ قَبْلَهُمْ فِي كِتَابِهِمْ. وَقِيلَ الْكِنَايَةُ تَرْجِعُ إلى موسى." وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ" أَيْ فِي إِمْهَالِهِمْ." لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ" أَيْ بِتَعْجِيلِ الْعَذَابِ." وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ" مِنَ الْقُرْآنِ" مُرِيبٍ" أَيْ شَدِيدِ الرِّيبَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ أَخَّرَ عَذَابَ هَذِهِ الْأُمَّةِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ كَمَا فُعِلَ بِغَيْرِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ. وَقِيلَ: تَأْخِيرُ الْعَذَابِ لما يخرج من أصلابهم من المؤمنين. قوله تعالى:" مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ" شَرْطٌ وَجَوَابُهُ" وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها". وَاللَّهُ جَلَّ وَعَزَّ مُسْتَغْنٍ عَنْ طَاعَةِ الْعِبَادِ، فَمَنْ أَطَاعَ فَالثَّوَابُ لَهُ، وَمَنْ أَسَاءَ فَالْعِقَابُ عَلَيْهِ." وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ" نَفَى الظُّلْمَ عَنْ نَفْسِهِ جَلَّ وَعَزَّ قَلِيلَهُ وَكَثِيرَهُ، وَإِذَا انْتَفَتِ الْمُبَالَغَةُ انْتَفَى غَيْرُهَا، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ الْحَقُّ:" إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً" [يونس: ٤٤] وروى العدول الثقات،

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Andolsun ki biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” buyruğu, Tevrat'ı kastedmektedir. { فَاخْتُلِفَ فِيهِ } “Fakat onda ihtilafa düşüldü” yani bir topluluk ona iman etti, bir topluluk da onu yalanladı. Zamir Kitab'a râcidir ve [bu ifade] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir; yani “Kavminin senin kitabın hakkında ihtilafa düşmesi seni üzmesin; nitekim onlardan öncekiler de kendi kitapları hakkında ihtilafa düşmüşlerdi.” [demektir]. Zamirin Mûsâ'ya râci olduğu da söylenmiştir. { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı” yani onlara mühlet verilmesine dair [bir takdir olmasaydı], { لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } “aralarında mutlaka hüküm verilirdi” yani azapları öne alınarak [haklarında hüküm verilirdi]. { وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ } “Şüphesiz onlar bundan ... bir şüphe içindedirler” Kur'an'dan, { مُرِيبٍ } “derin bir şüphe...” yani son derece şiddetli bir şüphe [içindedirler]. Bu [açıklama] daha önce geçmişti. el-Kelbî bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Eğer Allah bu ümmetin azabını kıyamet gününe ertelememiş olsaydı, diğer ümmetlere yapıldığı gibi azap onlara da gelirdi.” Azabın ertelenmesinin, soylarından gelecek müminler sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ } “Kim salih bir amel işlerse kendi lehinedir” buyruğu şart, { وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها } “kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir” [ifadesi ise] onun cevabıdır. Allah celle ve azze kulların itaatine muhtaç değildir (müstağnidir); kim itaat ederse mükâfatı kendisinedir, kim de kötülük yaparsa cezası kendi aleyhinedir. { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” [buyruğuyla] Yüce ve Aziz [olan Allah], az olsun çok olsun zulmü kendisinden nefyetmiştir. Mübalağa kipi nefyedilince, diğer dereceleri de nefyedilmiş olur. Bunun delili O'nun şu hak buyruğudur: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً } “Şüphesiz Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez.” [Yûnus: 44]. Nitekim adil ve güvenilir raviler,

وَالْأَئِمَّةُ الْأَثْبَاتُ، عَنِ الزَّاهِدِ الْعَدْلِ، عَنْ أَمِينِ الْأَرْضِ، عَنْ أَمِينِ السَّمَاءِ، عَنِ الرَّبِّ ﷻ:" يَا عِبَادِي إِنِّي حَرَّمْتُ الظُّلْمَ عَلَى نَفْسِي وَجَعَلْتُهُ بَيْنَكُمْ مُحَرَّمًا فَلَا تَظَالَمُوا" الْحَدِيثَ. وَأَيْضًا فَهُوَ الْحَكِيمُ الْمَالِكُ، وَمَا يَفْعَلُهُ الْمَالِكُ فِي مُلْكِهِ لَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ، إِذْ لَهُ التصرف في ملكه بما يريد.

sağlam imamlar, zâhid ve adil olandan, yeryüzünün emîninden, gökyüzünün emîninden, celâl sahibi Rab celle celâluhu'dan şöyle rivayet etmişlerdir: “Ey kullarım! Şüphesiz ben zulmü kendime haram kıldım ve onu sizin aranızda da haram kıldım; öyleyse birbirinize zulmetmeyin...” hadisi. Ayrıca O, Hakîm ve Mâlik'tir; mülk sahibinin kendi mülkünde yaptığına ise itiraz edilmez; çünkü O, mülkünde dilediği gibi tasarruf etme hakkına sahiptir.

[سورة فصلت (٤١): الآيات ٤٧ الى ٤٨]

[Fussilet Suresi (41): Ayetler 47-48]

إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلاَّ بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي قالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ (٤٧) وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٤٨)

{ إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلاَّ بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي قالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ (٤٧) وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٤٨) } “Kıyametin kopma vakti O'nun bilgisine havale edilir. O'nun ilmi olmaksızın hiçbir meyve kabuğundan çıkmaz, hiçbir dişi gebe kalmaz ve doğurmaz. Onlara: ‘Nerede benim ortaklarım?’ diye sesleneceği gün şöyle derler: ‘Sana bildiririz ki içimizden buna hiçbir şahit yoktur.’ (47) Önceden yalvarıp durdukları şeyler onlardan uzaklaşıp kaybolmuştur ve kendileri için kaçacak hiçbir yer olmadığını anlamışlardır. (48)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ" أَيْ حِينُ وَقْتِهَا. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ إِنْ كُنْتَ نَبِيًّا فَخَبِّرْنَا مَتَى قِيَامُ السَّاعَةِ فَنَزَلَتْ:" وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ"" مِنْ" زَائِدَةٌ أَيْ وَمَا تَخْرُجُ ثَمَرَةٌ." مِنْ أَكْمامِها" أَيْ مِنْ أَوْعِيَتِهَا، فَالْأَكْمَامُ أَوْعِيَةُ الثَّمَرَةِ، وَاحِدُهَا كُمَّةٌ وَهِيَ كُلُّ ظَرْفٍ لِمَالٍ أَوْ غَيْرِهِ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَ قِشْرُ الطَّلْعِ أَعْنِي كُفُرَّاهُ الَّذِي يَنْشَقُّ عَنِ الثَّمَرَةِ كُمَّةً، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْكُمَّةُ الْكُفُرَّى قَبْلَ أَنْ تَنْشَقَّ، فَإِذَا انْشَقَّتْ فَلَيْسَتْ بِكُمَّةٍ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي سُورَةِ [الرَّحْمَنِ]. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ" مِنْ ثَمَراتٍ" عَلَى الْجَمْعِ. الْبَاقُونَ" ثَمَرَةٍ" عَلَى التَّوْحِيدِ وَالْمُرَادُ الْجَمْعُ، لِقَوْلِهِ:" وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى " وَالْمُرَادُ الْجَمْعُ، يَقُولُ:" إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ" كَمَا يُرَدُّ إِلَيْهِ عِلْمُ الثِّمَارِ وَالنِّتَاجِ." وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ" أَيْ يُنَادِي اللَّهُ الْمُشْرِكِينَ" أَيْنَ شُرَكائِي" الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فِي الدُّنْيَا أَنَّهَا آلِهَةٌ تَشْفَعُ." قالُوا" يَعْنِي الْأَصْنَامَ. وَقِيلَ: الْمُشْرِكُونَ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَهُمْ جَمِيعًا الْعَابِدَ وَالْمَعْبُودَ" آذَنَّاكَ" أَسْمَعْنَاكَ وَأَعْلَمْنَاكَ. يُقَالُ: آذَنَ يؤذن: إذا أعلم، قال:

Yüce Allah'ın: { إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyametin kopma vakti O'nun bilgisine havale edilir”; yani onun vaktinin zamanı O'na aittir. Bunun sebebi, onların: “Ey Muhammed! Eğer bir peygambersen bize kıyametin ne zaman kopacağını haber ver” demeleridir; bunun üzerine şu ayet indi: { وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ } “hiçbir meyve çıkmaz”; { مِنْ } zaittir, yani hiçbir meyve çıkmaz demektir. { مِنْ أَكْمامِها } “kabuklarından”; yani kapçıklarından çıkmaz. Ekmâm: Meyvenin kapçıkları/zarflarıdır, tekili kummadır (كُمَّة); bu da mal veya başka bir şey için olan her türlü kaba denilir. Bu sebeple hurma tomurcuğunun kabuğuna, yani meyveden yarılan kılıfına (kufurrâ) da kumme denilmiştir. İbn Abbâs: Kumme, yarılmadan önceki tomurcuk kılıfıdır (kufurrâ); yarıldığında ise artık kumme olmaz, demiştir. Bunun daha geniş açıklaması er-Rahmân Suresi'nde gelecektir. Nâfi', İbn Âmir ve Hafs çoğul olarak { مِنْ ثَمَراتٍ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise müfred olarak { ثَمَرَةٍ } şeklinde okumuşlardır; ancak kastedilen çoğuldur; zira { وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى } “hiçbir dişi gebe kalmaz” buyruğunda da kastedilen çoğuldur. Şöyle buyurmaktadır: Meyvelerin ve doğumların ilmi O'na havale edildiği gibi { إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyametin bilgisi de yalnız O'na havale edilir”. { وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ } “Onlara sesleneceği gün”; yani Allah müşriklere seslenip: { أَيْنَ شُرَكائِي } “Nerede benim ortaklarım?” Dünyada şefaatçi ilahlar olduğunu iddia ettiğiniz varlıklar nerede? diyecektir. { قالُوا } “Derler”; yani putlar derler. Müşriklerin diyeceği de söylenmiştir. Tapanı ve tapılanı ile birlikte hepsini kastetmiş olması da muhtemeldir. { آذَنَّاكَ } “Sana bildiririz”; sana işittirdik ve sana bildirdik. Arapçada: Bir kimse bildirdiğinde (آذَنَ يؤذن) denilir. Şair şöyle demiştir:

آذَنَتْنَا بِبَيْنِهَا أَسْمَاءُ ... - رُبَّ ثَاوٍ يُمَلُّ مِنْهُ الثواء

«Esmâ, ayrılacağını bize bildirdi... - Nice konaklayan vardır ki konaklamasından usanılır.»

" مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ" أَيْ نُعْلِمُكَ مَا مِنَّا أَحَدٌ يَشْهَدُ بِأَنَّ لَكَ شَرِيكًا. لَمَّا عَايَنُوا الْقِيَامَةَ تَبَرَّءُوا مِنَ الْأَصْنَامِ وَتَبَرَّأَتِ الْأَصْنَامُ مِنْهُمْ كَمَا تَقَدَّمَ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. وَضَلَّ عَنْهُمْ" أَيْ بَطَلَ عَنْهُمْ" مَا كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ" فِي الدُّنْيَا" وَظَنُّوا" أَيْ أَيْقَنُوا وَعَلِمُوا" مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ" أَيْ فِرَارٍ عَنِ النَّارِ. وَ" مَا" هُنَا حَرْفٌ وَلَيْسَ بِاسْمٍ، فَلِذَلِكَ لَمْ يَعْمَلْ فِيهِ الظَّنُّ وَجَعَلَ الفعل ملغى، تقديره: وظنوا أنهم مالهم مَحِيصٌ وَلَا مَهْرَبٌ. يُقَالُ: حَاصَ يَحِيصُ. حَيْصًا وَمَحِيصًا إِذَا هَرَبَ. وَقِيلَ: إِنَّ الظَّنَّ هُنَا الَّذِي هُوَ أَغْلَبُ الرَّأْيِ، لَا يَشُكُّونَ فِي أَنَّهُمْ أَصْحَابُ النَّارِ وَلَكِنْ يَطْمَعُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا. وَلَيْسَ يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ لَهُمْ ظَنٌّ ورجاء إلى أن يؤيسوا.

{ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ } “İçimizden hiçbir şahit yoktur”; yani sana bildiririz ki bizden senin bir ortağın olduğuna şahitlik edecek hiçbir kimse yoktur. Kıyameti gözleriyle gördüklerinde putlardan teberrî ettiler (uzaklaştılar), putlar da daha önce birden fazla yerde geçtiği gibi onlardan teberrî etti. { وَضَلَّ عَنْهُمْ } “Ve onlardan kaybolup gitti”; yani batıl olup gitti, { مَا كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ } “önceden yalvarıp durdukları şeyler”; dünyada ibadet ettikleri putlar, { وَظَنُّوا } “ve anladılar”; yani kesin olarak bilip kanaat getirdiler ki, { مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ } “kendileri için kaçacak hiçbir yer yoktur”; yani ateşten hiçbir kaçış yolu yoktur. Buradaki { مَا } harftir, isim değildir; bu yüzden zann fiili onda amel etmemiştir ve fiil ilga edilmiştir; takdiri şöyledir: Kendileri için hiçbir kaçış ve sığınak olmadığını kesin olarak bildiler. Arapçada: Bir kimse kaçtığı zaman (حَاصَ يَحِيصُ حَيْصًا وَمَحِيصًا) denilir. Buradaki zannın galip zan anlamında olduğu, ateş ehli olduklarında şüphe etmedikleri ancak oradan çıkmayı umdukları da söylenmiştir. Ümitlerini kesinceye kadar bir zan ve umut içinde bulunmaları uzak bir ihtimal değildir.

[سورة فصلت (٤١): الآيات ٤٩ الى ٥١]

[Fussilet Suresi (41): Ayetler 49-51]

لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ (٤٩) وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٠) وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ (٥١)

{ لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ (٤٩) وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٠) وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ (٥١) } “İnsan hayır istemekten usanmaz; ama kendisine bir kötülük dokunursa hemen büsbütün ümitsiz ve karamsar olur. (49) Andolsun ki, kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra katımızdan ona bir rahmet tattırsak mutlaka şöyle der: ‘Bu benim hakkımdır; kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Rabbime döndürülsem bile şüphesiz O'nun katında benim için daha güzeli vardır.’ Biz inkâr edenlere yaptıklarını mutlaka haber vereceğiz ve onlara pek şiddetli bir azaptan kesinlikle tattıracağız. (50) İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizerek uzaklaşır; kendisine bir kötülük dokunduğunda ise uzun uzadıya yalvarıp yakarır. (51)”

قَوْلِهِ تَعَالَى:" لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ" أَيْ لَا يَمَلُّ مِنْ دُعَائِهِ بِالْخَيْرِ. وَالْخَيْرُ هُنَا الْمَالُ والصحة والسلطان والعز. قال السدى: والإنسان ها هنا يُرَادُ بِهِ الْكَافِرُ. وَقِيلَ: الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ. وَقِيلَ: عُتْبَةُ وَشَيْبَةُ ابْنَا رَبِيعَةَ وَأُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ. وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ" لَا يَسْأَمُ الْإِنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْمَالِ"." وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ" لا لفقر والمرض" فَيَؤُسٌ" مِنْ رَوْحِ اللَّهِ" قَنُوطٌ" مِنْ رَحْمَتِهِ. وَقِيلَ:" يَئُوسٌ" مِنْ إِجَابَةِ الدُّعَاءِ" قُنُوطٌ" بِسُوءِ الظَّنِّ بِرَبِّهِ. وَقِيلَ:" يَئُوسٌ" أَيْ يَئِسَ مِنْ زَوَالِ مَا بِهِ مِنَ الْمَكْرُوهِ" قَنُوطٌ" أَيْ يَظُنُّ أنه يدوم، والمعنى متقارب.

Yüce Allah'ın: { لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ } “İnsan hayır istemekten usanmaz” ayeti; yani hayır talep etmekten bıkmaz demektir. Buradaki hayır; mal, sağlık, iktidar ve izzettir. es-Süddî şöyle demiştir: "Burada insan ile kastedilen kâfirdir." [Bunun] el-Velîd b. el-Mugîre olduğu da söylenmiştir. Utbe ve Şeybe b. Rebîa ile Ümeyye b. Halef olduğu da söylenmiştir. Abdullah'ın kıraatinde ise: { لَا يَسْأَمُ الْإِنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْمَالِ } “İnsan mal istemekten usanmaz” şeklindedir. { وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ } “Fakat kendisine bir şer dokunursa”; fakirlik ve hastalık [isabet ederse], { فَيَؤُسٌ } “artık o pek ümitsizdir”; Allah'ın ferahlığından [lütfundan] ümidini keser, { قَنُوطٌ } “ve pek karamsardır”; O'nun rahmetinden büsbütün ümit kesendir. Şöyle de denilmiştir: "Yeûs", duanın kabul edilmesinden ümit kesendir; "kanût" ise Rabbine karşı suizanda bulunandır. Şöyle de denilmiştir: "Yeûs", başına gelen hoşnutsuz durumun kalkmasından ümidini kesendir; "kanût" ise bunun sürüp gideceğini zannedendir. Anlamlar birbirine yakındır.

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا" عَاقِبَةً وَرَخَاءً وَغِنًى" مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ" ضُرٍّ وَسَقَمٍ وَشِدَّةٍ وَفَقْرٍ." لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي" أَيْ هذا شي أَسْتَحِقُّهُ عَلَى اللَّهِ لِرِضَاهُ بِعَمَلِي، فَيَرَى النِّعْمَةَ حتما واجب عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّهُ ابْتَلَاهُ بِالنِّعْمَةِ وَالْمِحْنَةِ، لِيَتَبَيَّنَ شُكْرَهُ وَصَبْرَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" هَذَا لِي" أَيْ هَذَا مِنْ عِنْدِي." وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى " أَيِ الْجَنَّةُ، وَاللَّامُ لِلتَّأْكِيدِ. يَتَمَنَّى الْأَمَانِيَّ بِلَا عَمَلٍ. قَالَ الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ: لِلْكَافِرِ أُمْنِيَّتَانِ أَمَّا فِي الدُّنْيَا فَيَقُولُ:" لَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى "، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَيَقُولُ:" يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ" [الأنعام: ٢٧] وا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً

Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا } “Katımızdan ona bir rahmet tattırsak”; afiyet, bolluk ve zenginlik, { مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ } “kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra”; zarar, hastalık, şiddet ve fakirlikten sonra, { لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي } “mutlaka şöyle der: Bu benim hakkımdır”; yani bu, amelimi beğendiği için Allah katında hak ettiğim bir şeydir der. Böylece nimeti Allah Teâlâ üzerine kesin bir zorunluluk olarak görür; şükrünü ve sabrını ortaya çıkarmak için kendisini nimet ve mihnetle imtihan ettiğini bilmez. İbn Abbâs: { هَذَا لِي } yani bu bendendir, demiştir. { وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى } “Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Rabbime döndürülsem bile şüphesiz O'nun katında benim için daha güzeli vardır”; yani cennet vardır; lam harfi tekit içindir. Amelsizce kuru temennilerde bulunur. el-Hasan b. Muhammed b. Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: Kâfirin iki temennisi vardır; dünyadaki temennisi: { لَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى } “Rabbime döndürülsem bile şüphesiz O'nun katında benim için daha güzeli vardır” demesidir; ahiretteki temennisi ise: { يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ah ne olurdu, dünyaya geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak!” [el-En'âm: 27] ve “Keşke toprak olsaydım”

" [النبأ: ٤ ٠ [." فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا" أَيْ لَنَجْزِيَنَّهُمْ. قَسَمٌ أَقْسَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ." وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ" شَدِيدٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ" يُرِيدُ الْكَافِرَ" أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ" وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ عُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ وَشَيْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ وَأُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ أَعْرَضُوا عَنِ الْإِسْلَامِ وَتَبَاعَدُوا عَنْهُ. وَمَعْنَى" نَأى بِجانِبِهِ" أَيْ تَرَفَّعَ عَنِ الِانْقِيَادِ إِلَى الْحَقِّ وَتَكَبَّرَ عَلَى أنبياء الله. وقيل:" نأى" تباعد. يقال: نائتة وَنَأَيْتُ عَنْهُ نَأْيًا بِمَعْنَى تَبَاعَدْتُ عَنْهُ، وَأَنْأَيْتُهُ فَانْتَأَى أَبْعَدْتُهُ فَبَعُدَ، وَتَنَاءَوْا تَبَاعَدُوا، وَالْمُنْتَأَى الْمَوْضِعُ الْبَعِيدُ، قَالَ النَّابِغَةُ

[en-Nebe: 40] demesidir. { فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا } “Biz inkâr edenlere yaptıklarını mutlaka haber vereceğiz”; yani cezalarını mutlaka vereceğiz. Bu, Allah'ın üzerine yemin ettiği bir yemindir. { وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } “ve onlara pek şiddetli bir azaptan kesinlikle tattıracağız”; yani çetin bir azaptan. Yüce Allah'ın: { وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ } “İnsana nimet verdiğimiz zaman”; kâfiri kastetmektedir, { أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ } “yüz çevirir ve yan çizer”. İbn Abbâs şöyle demiştir: Utbe b. Rebîa, Şeybe b. Rebîa ve Ümeyye b. Halef'i kastetmektedir; İslâm'dan yüz çevirdiler ve ondan uzaklaştılar. { نَأى بِجانِبِهِ } ifadesinin manası: Hakka boyun eğmekten büyüklük tasladı ve Allah'ın peygamberlerine karşı kibirlendi demektir. { نَأى } uzaklaştı, anlamındadır da denilmiştir. Arapçada: (نَأَيْتُ وَنَأَيْتُ عَنْهُ نَأْيًا) denilir, ondan uzaklaştım demektir. (أَنْأَيْتُهُ فَانْتَأَى) onu uzaklaştırdım o da uzaklaştı; (تَنَاءَوْا) birbirlerinden uzaklaştılar; münte'â (الْمُنْتَأَى) ise uzak yer demektir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:

فَإِنَّكَ كَاللَّيْلِ الَّذِي هُوَ مُدْرِكِي ... - إن خِلْتُ أَنَّ الْمُنْتَأَى عَنْكَ وَاسِعُ

Şüphesiz sen bana mutlaka erişecek bir gece gibisin ... Senden uzaklaşılacak yerin (münte'â) çok geniş olduğunu sansam bile.

وَقَرَأَ يَزِيدُ بْنُ الْقَعْقَاعِ وَ" نَاءَ بِجَانِبِهِ" بِالْأَلِفِ قَبْلَ الْهَمْزَةِ. فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ" نَاءَ" إِذَا نَهَضَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى قَلْبِ الْهَمْزَةِ بِمَعْنَى الْأَوَّلِ." وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ" أَيْ أَصَابَهُ المكروه" فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ" كَثِيرٍ، وَالْعَرَبُ تَسْتَعْمِلُ الطُّولَ وَالْعَرْضَ فِي الْكَثْرَةِ. يُقَالُ: أَطَالَ فُلَانٌ فِي الْكَلَامِ وَأَعْرَضَ فِي الدُّعَاءِ إِذَا أَكْثَرَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ" فَذُو تَضَرُّعٍ وَاسْتِغَاثَةٍ. وَالْكَافِرُ يَعْرِفُ رَبَّهُ فِي الْبَلَاءِ وَلَا يَعْرِفُهُ فِي الرَّخَاءِ.

Yezîd b. el-Ka'kâ' { وَنَاءَ بِجَانِبِهِ } şeklinde hemzeden önce elif ile okumuştur. Bu, ayağa kalktı anlamındaki “nâe” (نَاءَ) fiilinden olabilir. Birinci anlamda olmak üzere hemzenin yer değiştirmesi (kalb) yoluyla da olması caizdir. { وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ } “Kendisine bir kötülük dokunduğunda ise”; yani hoşlanmadığı bir durum isabet ettiğinde, { فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ } “uzun uzadıya yalvarıp yakarır”; yani çokça dua eder; Araplar uzunluk ve genişliği çokluk anlamında kullanırlar. Çok konuştuğunda “Falanca sözü uzattı”, çok dua ettiğinde “duayı genişletti” denilir. İbn Abbâs: { فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ } çokça yalvarıp yakaran ve feryat eden kimsedir, demiştir. Kâfir Rabbini bela anında tanır, bolluk ve rahatlık anında ise tanımaz.

[سورة فصلت (٤١): الآيات ٥٢ الى ٥٤]

[Fussilet Suresi (41): Ayetler 52-54]

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٢) سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٥٣) أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ (٥٤)

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٢) سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٥٣) أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ (٥٤) } “De ki: ‘Bana söyler misiniz; eğer bu (Kur'ân) Allah katından olup da siz onu inkâr etmişseniz, haktan uzak bir ayrılık içinde olandan daha sapık kim olabilir?’ (52) Biz onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz; ta ki onun hak olduğu kendilerine apaçık belli olsun. Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi? (53) Dikkat edin; onlar Rablerine kavuşma konusunda derin bir şüphe içindedirler. Dikkat edin; şüphesiz O, her şeyi kuşatandır. (54)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ أَرَأَيْتُمْ" أَيْ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ" أَرَأَيْتُمْ" يَا مَعْشَرَ الْمُشْرِكِينَ." إِنْ كانَ" هَذَا الْقُرْآنُ" مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ" أَيْ فَأَيُّ النَّاسِ أَضَلُّ، أَيْ لَا أَحَدَ أَضَلُّ مِنْكُمْ لِفَرْطِ شِقَاقِكُمْ وَعَدَاوَتِكُمْ. وَقِيلَ: قَوْلُهُ:" إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ" يَرْجِعُ إِلَى الْكِتَابِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ:" آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ" [البقرة: ٥٣] وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَوْلُهُ تعالى:" سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ" أَيْ عَلَامَاتِ وَحْدَانِيَّتِنَا وَقُدْرَتِنَا" فِي الْآفاقِ" يَعْنِي خَرَابَ مَنَازِلِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ" وَفِي أَنْفُسِهِمْ" بِالْبَلَايَا وَالْأَمْرَاضِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ:" فِي الْآفاقِ" آيَاتُ السَّمَاءِ" وَفِي أَنْفُسِهِمْ" حَوَادِثُ الْأَرْضِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" فِي الْآفاقِ" فَتْحُ الْقُرَى، فَيَسَّرَ اللَّهُ ﷿ لِرَسُولِهِ ﷺ وَلِلْخُلَفَاءِ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْصَارِ دِينِهِ فِي آفَاقِ الدُّنْيَا وَبِلَادِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ عُمُومًا، وَفِي نَاحِيَةِ الْمَغْرِبِ خُصُوصًا مِنَ الْفُتُوحِ الَّتِي لَمْ يَتَيَسَّرْ أَمْثَالُهَا لِأَحَدٍ مِنْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ قَبْلَهُمْ، وَمِنَ الْإِظْهَارِ عَلَى الْجَبَابِرَةِ وَالْأَكَاسِرَةِ وَتَغْلِيبِ قَلِيلِهِمْ عَلَى كَثِيرِهِمْ، وَتَسْلِيطِ ضُعَفَائِهِمْ عَلَى أَقْوِيَائِهِمْ، وَإِجْرَائِهِ عَلَى أَيْدِيهِمْ أُمُورًا خَارِجَةً عَنِ الْمَعْهُودِ خَارِقَةً لِلْعَادَاتِ" وَفِي أَنْفُسِهِمْ" فتح مكة. وهذا اختيار الطبري. وقال الْمِنْهَالُ بْنُ عَمْرٍو وَالسُّدِّيُّ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ:" فِي الْآفاقِ" وَقَائِعُ اللَّهِ فِي الْأُمَمِ" وَفِي أَنْفُسِهِمْ" يَوْمُ بَدْرٍ. وَقَالَ عَطَاءٌ وَابْنُ زَيْدٍ أيضا" فِي الْآفاقِ" يعني أقطار السموات وَالْأَرْضِ مِنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ وَاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالرِّيَاحِ وَالْأَمْطَارِ وَالرَّعْدِ وَالْبَرْقِ وَالصَّوَاعِقِ وَالنَّبَاتِ

Yüce Allah'ın: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ } “De ki: Bana söyler misiniz”; yani onlara de ki ey Muhammed: Ey müşrikler topluluğu, bana söyler misiniz? { إِنْ كانَ } eğer bu Kur'ân { مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ } “Allah katından olup da siz onu inkâr etmişseniz, daha sapık kim olabilir?”; yani insanlardan daha sapık kim vardır; yani aşırı düşmanlığınız ve ayrılığınız sebebiyle sizden daha sapık hiç kimse yoktur. { إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } buyruğunun: { آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } [el-Bakara: 53] kavlinde zikredilen Kitab'a raci olduğu da söylenmiştir; birincisi daha açıktır ve İbn Abbâs'ın kavli de budur. Yüce Allah'ın: { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ } “Biz onlara ufuklarda ayetlerimizi göstereceğiz”; yani birliğimize ve kudretimize dair delillerimizi { فِي الْآفاقِ } “ufuklarda”; yani geçmiş ümmetlerin yurtlarının harabeye dönmesinde, { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “ve kendi nefislerinde”; belalar ve hastalıklarla göstereceğiz. İbn Zeyd: { فِي الْآفاقِ } semanın ayetleridir, { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } yeryüzündeki hadiselerdir, demiştir. Mücâhid: { فِي الْآفاقِ } şehirlerin fethidir; nitekim Allah Azze ve Celle, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e, ondan sonraki halifelere ve dininin yardımcılarına dünyanın ufuklarında, doğu ve batı beldelerinde genel olarak, batı tarafında ise özel olarak daha önce yeryüzü halifelerinden hiçbirine nasip olmayan fetihler nasip etmiş; zorbalara ve Kisrâlara galip kılınmalarını, azlıklarının çokluklarına üstün gelmesini, zayıflarının güçlülerine musallat kılınmasını sağlamış ve elleriyle alışılagelmişin dışında harikulade işler var etmiştir. { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } ise Mekke'nin fethidir, demiştir. et-Taberî'nin tercihi de budur. el-Minhâl b. Amr ve es-Süddî de böyle demiştir. Katâde ve ed-Dahhâk ise: { فِي الْآفاقِ } Allah'ın ümmetler hakkındaki cezalandırıcı vakalarıdır; { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } ise Bedir günüdür, demişlerdir. Atâ ve yine İbn Zeyd: { فِي الْآفاقِ } göklerin ve yerin uçlarındaki güneş, ay, yıldızlar, gece, gündüz, rüzgârlar, yağmurlar, gök gürültüsü, şimşek, yıldırımlar, bitkiler,

وَالْأَشْجَارِ وَالْجِبَالِ وَالْبِحَارِ وَغَيْرِهَا. وَفِي الصِّحَاحِ: الْآفَاقُ النَّوَاحِي، وَاحِدُهَا أُفْقٌ وَأُفُقٌ مِثْلَ عُسْرٍ وَعُسُرٍ، وَرَجُلٌ أَفَقِيٌّ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَالْفَاءِ: إِذَا كَانَ مِنْ آفَاقِ الْأَرْضِ. حَكَاهُ أَبُو نَصْرٍ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: أُفُقِيٌّ بِضَمِّهَا وَهُوَ الْقِيَاسُ. وَأَنْشَدَ غَيْرُ الْجَوْهَرِيِّ:

ağaçlar, dağlar, denizler ve diğer varlıklardır, demişlerdir. es-Sıhâh'ta şöyle denmektedir: Âfâk (الْآفَاقُ), taraflar/bölgeler demektir; tekili ufk (أُفْقٌ) ve ufuk (أُفُقٌ) olarak gelir; usrun (عُسْرٍ) ve usurun (عُسُرٍ) kelimelerinde olduğu gibi. Âfâk-ı arzdan (yeryüzü bölgelerinden) olan kimseye hemzenin ve fânın fethasıyla afakî (رَجُلٌ أَفَقِيٌّ) denir; bunu Ebû Nasr nakletmiştir. Bazıları ise kurala uygun olarak fânın dammesiyle ufukî (أُفُقِيٌّ) derler. el-Cevherî'den başkası şu beyti inşad etmiştir:

أَخَذْنَا بِآفَاقِ السَّمَاءِ عَلَيْكُمُ ... لَنَا قَمَرَاهَا وَالنُّجُومُ الطَّوَالِعُ

Göğün ufuklarını size karşı biz tuttuk ... Onun güneşi, ayı ve doğan yıldızları bizimdir.

" وَفِي أَنْفُسِهِمْ" مِنْ لَطِيفِ الصَّنْعَةِ وَبَدِيعِ الْحِكْمَةِ حَتَّى سَبِيلِ الْغَائِطِ وَالْبَوْلِ، فَإِنَّ الرَّجُلَ يَشْرَبُ وَيَأْكُلُ مِنْ مَكَانٍ وَاحِدٍ وَيَتَمَيَّزُ ذَلِكَ مِنْ مَكَانَيْنِ، وَبَدِيعِ صَنْعَةِ اللَّهِ وَحِكْمَتِهِ فِي عَيْنَيْهِ اللَّتَيْنِ هُمَا قَطْرَةُ مَاءٍ يَنْظُرُ بِهِمَا مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ مَسِيرَةَ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ، وَفِي أُذُنَيْهِ اللَّتَيْنِ يُفَرِّقُ بِهِمَا بَيْنَ الْأَصْوَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ. وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ بَدِيعِ حِكْمَةِ اللَّهِ فِيهِ. وَقِيلَ:" وَفِي أَنْفُسِهِمْ" مِنْ كَوْنِهِمْ نُطَفًا إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنِ انْتِقَالِ أَحْوَالِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ فِي [الْمُؤْمِنُونَ] بَيَانُهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى سَيَرَوْنَ مَا أَخْبَرَهُمْ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ الْفِتَنِ وَأَخْبَارِ الْغُيُوبِ" حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ" فِيهِ أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ [أَحَدُهَا] أَنَّهُ الْقُرْآنُ. [الثَّانِي] الْإِسْلَامُ جَاءَهُمْ بِهِ الرَّسُولُ وَدَعَاهُمْ إِلَيْهِ. [الثَّالِثُ] أَنَّ مَا يُرِيهِمُ اللَّهُ وَيَفْعَلُ مِنْ ذَلِكَ هُوَ الْحَقُّ. [الرَّابِعُ] أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ هُوَ الرَّسُولُ الْحَقُّ." أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ" فِي مَوْضِعِ رفع بأنه فاعل" بيكف" وَ" أَنَّهُ" بَدَلٌ مِنْ" رَبِّكَ" فَهُوَ رَفْعٌ إِنْ قَدَّرْتَهُ بَدَلًا عَلَى الْمَوْضِعِ، وَجَرٌّ" إِنْ" قَدَّرْتَهُ بَدَلًا عَلَى اللَّفْظِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نصبا بتقدير حذف اللام، والمعنى أو لم يَكْفِهِمْ رَبُّكَ بِمَا دَلَّهُمْ عَلَيْهِ مِنْ تَوْحِيدِهِ، لِأَنَّهُ" عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ" وَإِذَا شَهِدَهُ جَازَى عَلَيْهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى" أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ" فِي مُعَاقَبَتِهِ الْكُفَّارَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى" أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ" يَا مُحَمَّدُ أَنَّهُ شَاهِدٌ عَلَى أَعْمَالِ الْكُفَّارِ. وَقِيلَ:" أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ" شَاهِدًا عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَقِيلَ:" أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ" مِمَّا يَفْعَلُهُ الْعَبْدُ" شَهِيدٌ" وَالشَّهِيدُ بِمَعْنَى الْعَالِمِ، أَوْ هُوَ مِنَ الشَّهَادَةِ الَّتِي هِيَ الْحُضُورُ" أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ" فِي شَكٍّ" مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ" فِي الْآخِرَةِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: أَيْ مِنَ الْبَعْثِ." أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ" أَيْ أَحَاطَ عِلْمُهُ بِكُلِّ شي.

{ وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “ve kendi nefislerinde...” [ifadesi ise], dışkı ve idrar yoluna varıncaya kadar [insandaki] latif sanat ve eşsiz hikmetlerdir. Zira insan tek bir yerden yer ve içer, bunlar ise iki ayrı yerden ayrışır. Yine bir su damlasından ibaret olup kendisiyle semadan arza beş yüz yıllık mesafeye baktığı iki gözündeki ve kendisiyle farklı sesleri birbirinden ayırdığı iki kulağındaki Allah'ın eşsiz sanatı ve hikmetidir. İnsanda Allah'ın eşsiz hikmetine dair bunlar dışında daha nice husus vardır. Şöyle de denilmiştir: { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “ve kendi nefislerinde...” [ifadesi], Mü'minûn [Sûresi'nde] açıklaması geçtiği üzere nutfe oluşlarından itibaren hallerinin intikali ve değişmesidir. Şöyle de denilmiştir: Mana, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine haber verdiği fitneleri ve gayb haberlerini görecekler, demektir. { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ } “Nihayet onun hak olduğu kendilerine apaçık belli oluncaya kadar...” [ifadesi hakkında] dört görüş vardır: [Birincisi:] Onun Kur'an olduğudur. [İkincisi:] Resûl'ün kendilerine getirdiği ve onları davet ettiği İslâm olduğudur. [Üçüncüsü:] Allah'ın onlara gösterdiği ve yaptığı bu şeylerin hak olduğudur. [Dördüncüsü:] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hak peygamber olduğudur. { أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ } “Rabbin yetmedi mi?” [ifadesindeki { بِرَبِّكَ }], “yekfi” fiilinin fâili (öznesi) olması sebebiyle ref konumundadır. { أَنَّهُ } “O'nun...” ifadesi ise { رَبِّكَ } kelimesinden bedeldir; eğer mahalle göre bedel takdir edersen ref, lafza göre bedel takdir edersen cer konumundadır. Lâm harf-i cerinin hazfedildiği takdir edilerek nasb konumunda olması da caizdir. Mana şudur: Tevhidinden onlara delil kıldığı şeyler hususunda Rabbin onlara yetmedi mi? Çünkü O, { عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “her şeye hakkıyla şahittir”. O, bir şeye şahit olunca da onun karşılığını verir. Şöyle de denilmiştir: Mana, kâfirleri cezalandırma hususunda { أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ } “Rabbin yetmedi mi?” demektir. Şöyle de denilmiştir: Mana, [ey Muhammed!] Rabbinin kâfirlerin amellerine şahit oluşu { أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ } “sana yetmedi mi?” demektir. Şöyle de denilmiştir: Kur'an'ın Allah katından olduğuna dair { أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ } “Rabbin şahit olarak yetmedi mi?” demektir. Şöyle de denilmiştir: { أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ } kulun yaptığı her şeye { شَهِيدٌ } “şahit olması yetmedi mi?” demektir. Şehîd (شَهِيدٌ), “âlim” (bilen) manasındadır yahut hazır bulunmak demek olan “şehâdet”ten gelir. { أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ } “Haberiniz olsun ki onlar şüphe içindedirler”, { مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ } ahirette “Rablerine kavuşmaktan”. es-Süddî: Yani dirilişten, demiştir. { أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ } “Haberiniz olsun ki O, her şeyi kuşatmıştır”; yani O'nun ilmi her şeyi çepeçevre kuşatmıştır.

قَالَهُ السُّدِّيُّ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَحَاطَتْ قُدْرَتُهُ بِكُلِّ شي. وَقَالَ الْخَطَّابِيُّ: هُوَ الَّذِي أَحَاطَتْ قُدْرَتُهُ بِجَمِيعِ خلقه، وهو الذي أحاط بكل شي علما، وأحصى كل شي عددا. وهذا الاسم أكثر ما يجئ في معرض الوعيد، وحقيقته الإحاطة بكل شي، وَاسْتِئْصَالُ الْمُحَاطِ بِهِ، وَأَصْلُهُ مُحْيِطٌ نُقِلَتْ حَرَكَةُ الْيَاءِ إِلَى الْحَاءِ فَسُكِّنَتْ. يُقَالُ مِنْهُ: أَحَاطَ يُحِيطُ إِحَاطَةً وَحَيْطَةً، وَمِنْ ذَلِكَ حَائِطُ الدَّارِ، يحوطها أهلها. وأحاط ت الْخَيْلُ بِفُلَانٍ: إِذَا أَخَذَ مَأْخَذًا حَاصِرًا مِنْ كُلِّ جِهَةٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ" [الكهف: ٤٢] والله أعلم بصواب ذلك.

demiştir es-Süddî. el-Kelbî ise: O'nun kudreti her şeyi kuşatmıştır, demiştir. el-Hattâbî şöyle demiştir: O, kudreti bütün yaratıklarını kuşatan, ilmiyle her şeyi çepeçevre saran ve her şeyi tek tek sayıp tespit edendir. Bu isim daha çok tehdit makamında gelir; hakikati ise her şeyi kuşatmak ve kuşatılan şeyi kökünden kavramaktır. Aslı muhyit (مُحْيِطٌ) olup yâ harfinin harekesi hâ harfine aktarılmış ve sâkin kılınmıştır. Bu kökten olmak üzere: (أَحَاطَ يُحِيطُ إِحَاطَةً وَحَيْطَةً) denilir; evin ahalisinin onu çevrelemesi sebebiyle evin duvarına hâit (حَائِطُ الدَّارِ) denilmesi de bundandır. Atlılar bir kimseyi her yönden kuşatıcı bir şekilde sardıklarında: (أَحَاطَتِ الْخَيْلُ بِفُلَانٍ) denilir; Yüce Allah'ın: { وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ } “Derken onun bütün ürünleri helak ile kuşatıldı” [el-Kehf: 42] buyruğu da bu kabildendir. Bunun doğrusunu en iyi Allah bilir.