وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَالْكافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ (٢٦)
{ وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَالْكافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ (٢٦) } “İman edip salih ameller işleyenlerin [duasını] kabul eder ve lütfundan onlara fazlasını verir. İnkârcılara gelince, onlar için çetin bir azap vardır. (26)”
" الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ وَيَسْتَجِيبُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا، أَيْ يَقْبَلُ عِبَادَةَ مَنْ أَخْلَصَ لَهُ بِقَلْبِهِ وَأَطَاعَ بِبَدَنِهِ. وَقِيلَ: يُعْطِيهِمْ مَسْأَلَتَهُمْ إِذَا دَعَوْهُ. وَقِيلَ: وَيُجِيبُ دُعَاءَ الْمُؤْمِنِينَ بِعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، يُقَالُ: أَجَابَ وَاسْتَجَابَ بِمَعْنًى، وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ" يُشَفِّعُهُمْ فِي إِخْوَانِهِمْ." وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ" قَالَ: يُشَفِّعُهُمْ فِي إِخْوَانِ إِخْوَانِهِمْ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: مَعْنَى" وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا" وَلْيَسْتَدْعِ الَّذِينَ آمَنُوا الْإِجَابَةَ، هَكَذَا حَقِيقَةُ مَعْنَى اسْتَفْعَلَ. فَ" الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ." وَالْكافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ".
“el-Lezîne” (الَّذِينَ) kelimesi nasb mahallindedir (mef'ûldür); yani “Allah, iman edenlerin [duasını] kabul eder” demektir. Yani kalbiyle Kendisine ihlasla bağlanan ve bedeniyle itaat eden kimsenin ibadetini kabul eder. Şöyle de denilmiştir: Kendisine dua ettiklerinde dileklerini onlara verir. Bir diğer görüşe göre de: Müminlerin birbirleri için yaptıkları duaları kabul eder. “Ecâbe” (أَجَابَ) ile “istecâbe” (اسْتَجَابَ) kelimelerinin aynı anlamda olduğu söylenir. Bu [husus daha önce] el-Bakara [Suresi'nde] geçmişti. İbn Abbâs şöyle demiştir: { وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih ameller işleyenlerin [duasını] kabul eder” [ifadesi], onları kardeşleri hakkında şefaatçi kılar [demektir]. { وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “Ve lütfundan onlara fazlasını verir” [ifadesi hakkında ise] şöyle demiştir: Onları kardeşlerinin kardeşleri hakkında şefaatçi kılar. el-Müberred ise şöyle demiştir: “ve yestecîbu'llezîne âmenû” ifadesinin anlamı, “İman edenler icabet/kabul talep etsinler” şeklindedir; nitekim istif‘âl (اسْتَفْعَلَ) kalıbının hakiki manası böyledir. Bu takdirde “el-lezîne” (الَّذِينَ) ref mahallindedir (fâildir). { وَالْكافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ } “İnkârcılara gelince, onlar için çetin bir azap vardır.”
[سورة الشورى (٤٢): آية ٢٧]
[Şûrâ Suresi (42): Âyet 27]
وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ (٢٧)
{ وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ (٢٧) } “Eğer Allah rızkı kullarına bol bol verseydi, yeryüzünde mutlaka azgınlık ederlerdi. Fakat O, dilediği ölçüde indirir. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir. (27)”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- فِي نُزُولِهَا، قِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ الصُّفَّةِ تَمَنَّوْا سَعَةَ الرِّزْقِ. وَقَالَ خَبَّابُ بْنُ الْأَرَتِّ: فِينَا نَزَلَتْ، نَظَرْنَا إِلَى أَمْوَالِ بَنِي النَّضِيرِ وَقُرَيْظَةَ وَبَنِي قَيْنُقَاعَ فَتَمَنَّيْنَاهَا فَنَزَلَتْ." لَوْ بَسَطَ" مَعْنَاهُ وَسَّعَ. وَبَسَطَ الشَّيْءَ نَشَرَهُ. وَبِالصَّادِ أَيْضًا." لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ" طَغَوْا وَعَصَوْا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بَغْيُهُمْ طَلَبُهُمْ مَنْزِلَةً بَعْدَ مَنْزِلَةٍ وَدَابَّةً بَعْدَ دَابَّةٍ وَمَرْكَبًا بَعْدَ مَرْكَبٍ وَمَلْبَسًا بَعْدَ مَلْبَسٍ. وَقِيلَ أَرَادَ لَوْ أَعْطَاهُمُ الْكَثِيرَ لَطَلَبُوا مَا هُوَ أَكْثَرُ مِنْهُ، لِقَوْلِهِ: (لَوْ كَانَ لِابْنِ آدَمَ وَادِيَانِ مِنْ ذَهَبٍ لَابْتَغَى إِلَيْهِمَا ثَالِثًا) وَهَذَا هُوَ الْبَغْيُ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: لَوْ جَعَلْنَاهُمْ سَوَاءً فِي الْمَالِ لَمَا انْقَادَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ، وَلَتَعَطَّلَتِ الصَّنَائِعُ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالرِّزْقِ الْمَطَرَ الَّذِي هُوَ سَبَبُ الرِّزْقِ، أَيْ لَوْ أَدَامَ الْمَطَرَ لَتَشَاغَلُوا بِهِ عَنِ الدُّعَاءِ، فَيَقْبِضُ تَارَةً لِيَتَضَرَّعُوا وَيَبْسُطُ أُخْرَى لِيَشْكُرُوا. وَقِيلَ: كَانُوا إِذَا أَخْصَبُوا أَغَارَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، فَلَا يَبْعُدُ حَمْلُ الْبَغْيِ عَلَى هَذَا. الزَّمَخْشَرِيُّ:" لَبَغَوْا" مِنَ الْبَغْيِ وَهُوَ الظُّلْمُ، أَيْ لَبَغَى هَذَا عَلَى ذَاكَ وَذَاكَ عَلَى هَذَا، لِأَنَّ الْغِنَى مَبْطَرَةٌ مَأْشَرَةٌ، وَكَفَى بِقَارُونَ عِبْرَةً. وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵇: (أَخْوَفُ مَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي زَهْرَةَ الدُّنْيَا وَكَثْرَتَهَا). وَلِبَعْضِ الْعَرَبِ:
Bunda iki mesele vardır: Birincisi: İnişi hakkındadır. Ehl-i Suffe'den bol rızık temenni eden bir topluluk hakkında indiği söylenmiştir. Habbâb b. el-Eret şöyle demiştir: 'Bizim hakkımızda indi; Benî Nadîr, Kurayza ve Benî Kaynukâ'ın mallarına bakıp onları temenni etmiştik, bunun üzerine bu ayet indi.' "Lev besata" (لَوْ بَسَطَ); yani genişletseydi demektir. Bir şeyi 'besata' (بسط), onu yaydı anlamına gelir; sâd (ص) harfiyle de söylenir. "Yeryüzünde mutlaka azgınlık ederlerdi"; haddi aşar ve isyan ederlerdi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onların azgınlığı; makam üstüne makam, binek üstüne binek, vasıta üstüne vasıta ve elbise üstüne elbise istemeleridir. Şöyle de denilmiştir: Yani onlara çok verseydi, onun [Resûlullah'ın]: (Âdemoğlunun iki vadi dolusu altını olsa mutlaka üçüncüsünü isterdi) buyruğu gereğince daha fazlasını isterlerdi; işte azgınlık da budur ki İbn Abbâs'ın sözünün manası da buna gelir. Şöyle de denilmiştir: Onları mal konusunda eşit kılsaydık, hiçbiri diğerine boyun eğmez ve zanaatlar atıl kalırdı. Şöyle de denilmiştir: Rızık ile rızkın sebebi olan yağmuru kastetmiştir; yani yağmuru sürekli yağdırsaydı, onunla meşgul olup duayı terk ederlerdi; bu yüzden yalvarsınlar diye bazen kısar, şükretsinler diye bazen bollaştırır. Şöyle de denilmiştir: Onlar bolluk ve berekete kavuştuklarında birbirlerine baskın yaparlardı; dolayısıyla azgınlığın bu anlama hamledilmesi de uzak bir ihtimal değildir. Ez-Zemahşerî şöyle der: "Lebegav" (لَبَغَوْا) kelimesi zulüm manasındaki 'bağy'den gelir; yani biri diğerine, diğeri de ötekine zulmederdi; çünkü zenginlik şımarıklık ve taşkınlık sebebidir, ibret olarak da Kârûn yeter! Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğu da bu kabildendir: (Ümmetim hakkında en çok korktuğum şey, dünyanın süsü ve onun çokluğudur). Araplardan bir şair şöyle demiştir:
وَقَدْ جَعَلَ الْوَسْمِيُّ يَنْبُتُ بَيْنَنَا ... وَبَيْنَ بَنِي دُودَانَ نَبْعًا وَشَوْحَطَا
İlkbahar yağmuru aramızda ve Dûdânoğulları arasında / Sert ve dayanıklı ok ağaçları bitirmeye başladı
يَعْنِي أَنَّهُمْ أَحْيَوْا فَحَدَّثُوا أَنْفُسَهُمْ بِالْبَغْيِ وَالتَّغَابُنِ. أَوْ مِنَ الْبَغْيِ وَهُوَ الْبَذَخُ وَالْكِبْرُ، أَيْ لَتَكَبَّرُوا فِي الْأَرْضِ وَفَعَلُوا مَا يَتْبَعُ الْكِبْرَ مِنَ الْعُلُوِّ فِيهَا وَالْفَسَادِ." وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ" أَيْ يُنَزِّلُ أَرْزَاقَهُمْ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ لِكِفَايَتِهِمْ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ:" يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ" يَجْعَلُ من يشاء غنيا ومن يشاء فقيرا.
Yani onlar canlandılar [bolluğa kavuştular] da nefisleri kendilerine azgınlık ve haksız kazanç peşinde koşmayı fısıldadı. Yahut [bu ifade], böbürlenme ve kibir manasındaki bağy (azgınlık) kökünden gelir; yani yeryüzünde büyüklük taslarlar ve kibrin ardından gelen üstünlük taslama ve bozgunculuk fiillerini işlerlerdi. { وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ } “Fakat O, dilediğini bir ölçüye göre indirir” yani rızıklarını kendilerine yetecek kadar, dilediği bir ölçüyle indirir. Mukâtil şöyle demiştir: { يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ } “Dilediğini bir ölçüye göre indirir” [ifadesi]; dilediğini zengin, dilediğini de fakir kılar [demektir].
الثَّانِيَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: أَفْعَالُ الرَّبِّ سُبْحَانَهُ لَا تَخْلُو عَنْ مَصَالِحَ وَإِنْ لَمْ يَجِبْ عَلَى اللَّهِ الِاسْتِصْلَاحُ، فَقَدْ يَعْلَمُ مِنْ حَالِ عَبْدٍ أَنَّهُ لَوْ بَسَطَ عَلَيْهِ قَادَهُ ذَلِكَ إِلَى الْفَسَادِ فَيَزْوِي عَنْهُ الدُّنْيَا، مَصْلَحَةً لَهُ. فَلَيْسَ ضيق الرزق هوانا ولا سعة فَضِيلَةً، وَقَدْ أَعْطَى أَقْوَامًا مَعَ عِلْمِهِ أَنَّهُمْ يَسْتَعْمِلُونَهُ فِي الْفَسَادِ، وَلَوْ فَعَلَ بِهِمْ خِلَافَ مَا فَعَلَ لَكَانُوا أَقْرَبَ إِلَى الصَّلَاحِ. وَالْأَمْرُ عَلَى الْجُمْلَةِ مُفَوَّضٌ إِلَى مَشِيئَتِهِ، وَلَا يُمْكِنُ الْتِزَامُ مَذْهَبِ الِاسْتِصْلَاحِ فِي كُلِّ فِعْلٍ مِنْ أَفْعَالِ اللَّهِ تَعَالَى. وَرَوَى أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِيمَا يَرْوِيهِ عَنْ رَبِّهِ ﵎ قَالَ: (مَنْ أَهَانَ لِي وَلِيًّا فَقَدْ بَارَزَنِي بِالْمُحَارَبَةِ وَإِنِّي لَأَسْرَعُ شَيْءٍ إِلَى نُصْرَةِ أَوْلِيَائِي وَإِنِّي لَأَغْضَبُ لَهُمْ كَمَا يَغْضَبُ اللَّيْثُ الْحَرِدُ. وَمَا تَرَدَّدْتُ فِي شَيْءٍ أَنَا فَاعِلُهُ تَرَدُّدِي فِي قَبْضِ رُوحِ عَبْدِي الْمُؤْمِنِ يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَأَنَا أَكْرَهُ إِسَاءَتَهُ وَلَا بُدَّ لَهُ مِنْهُ. وَمَا تَقَرَّبَ إِلَيَّ عَبْدِي الْمُؤْمِنُ بِمِثْلِ أَدَاءِ مَا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ. وَمَا يَزَالُ عَبْدِي الْمُؤْمِنُ يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ لَهُ سَمْعًا وَبَصَرًا وَلِسَانًا وَيَدًا وَمُؤَيِّدًا فَإِنْ سَأَلَنِي أَعْطَيْتُهُ وَإِنْ دَعَانِي أَجَبْتُهُ. وَإِنَّ مِنْ عِبَادِي الْمُؤْمِنِينَ مَنْ يَسْأَلُنِي الْبَابَ مِنَ الْعِبَادَةِ وَإِنِّي عَلِيمٌ أَنْ لَوْ أَعْطَيْتُهُ إِيَّاهُ لَدَخَلَهُ الْعُجْبُ فَأَفْسَدَهُ. وَإِنَّ مِنْ عِبَادِي الْمُؤْمِنِينَ مَنْ لَا يُصْلِحُهُ إِلَّا الْغِنَى وَلَوْ أَفْقَرْتُهُ لَأَفْسَدَهُ الْفَقْرُ. وَإِنَّ مِنْ عِبَادِي الْمُؤْمِنِينَ مَنْ لَا يُصْلِحُهُ إِلَّا الْفَقْرُ وَلَوْ أَغْنَيْتُهُ لَأَفْسَدَهُ الْغِنَى. وَإِنِّي لِأُدَبِّرُ عِبَادِي لِعِلْمِي بِقُلُوبِهِمْ فَإِنِّي عَلِيمٌ خَبِيرٌ (. ثُمَّ قَالَ أَنَسٌ: اللَّهُمَّ إِنِّي مِنْ عِبَادِكَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ لَا يُصْلِحُهُمْ إِلَّا الْغِنَى، فَلَا تُفْقِرْنِي بِرَحْمَتِكَ.
İkincisi: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Kula en uygun olanı yaratmak (istıslâh) Allah'a vacip olmasa da, Sübhân olan Rabbin fiilleri maslahatlardan uzak değildir. Zira O, bir kulun durumundan, rızkını bollaştırdığı takdirde bunun kendisini fesada sürükleyeceğini bilir ve onun maslahatı gereği dünyayı ondan geri çeker. Dolayısıyla rızkın dar olması bir aşağılanma olmadığı gibi genişliği de bir üstünlük değildir. Nitekim O, bazı topluluklara onu fesatta kullanacaklarını bildiği halde [rızık] vermiştir; oysa onlara yaptığının aksini yapsaydı ıslaha daha yakın olurlardı. Mesele genel olarak O'nun dilemesine bırakılmıştır; Yüce Allah'ın her fiilinde istıslâh mezhebini iltizam etmek mümkün değildir. Enes, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbinden celle ve alâ rivayet ettiği şu kudsî hadisi nakletmiştir: (Kim benim bir velime düşmanlık ederse, bana karşı savaş açmış olur. Ben veli kullarıma yardım etmeye her şeyden daha hızlıyımdır ve onlar için öfkeli bir aslanın kükreyip öfkelendiği gibi öfkelenirim. Yapacağım hiçbir şeyde, mümin kulumun ruhunu kabzetmekteki tereddüdüm kadar tereddüt etmedim; o ölümden hoşlanmaz, ben de ona kötülük yapılmasından hoşlanmam, fakat onun için bundan kaçış yoktur. Mümin kulum bana, üzerine farz kıldığım şeyleri eda etmesinden daha sevimli bir şeyle yaklaşamaz. Kulum nafilelerle de bana yaklaşmaya devam eder, ta ki onu severim; onu sevdiğimde ise onun işiten kulağı, gören gözü, konuşan dili, tutan eli ve yardımcısı olurum; benden isterse veririm, bana dua ederse icabet ederim. Mümin kullarımdan öylesi vardır ki benden ibadetten bir kapı ister; fakat ben bilirim ki şayet onu kendisine verirsem içine ucb (kendini beğenme) girer ve bu onu helak eder. Mümin kullarımdan öylesi vardır ki onu ancak zenginlik ıslah eder; şayet onu fakir düşürseydim fakirlik onu ifsat ederdi. Mümin kullarımdan öylesi de vardır ki onu ancak fakirlik ıslah eder; şayet onu zengin etseydim zenginlik onu ifsat ederdi. Ben kalplerini bildiğim için kullarımı çekip çeviririm; şüphesiz ben her şeyi hakkıyla bilenim, her şeyden haberdarım). Sonra Enes şöyle dua etti: 'Allah'ım! Ben senin ancak zenginliğin ıslah ettiği mümin kullarındanım; rahmetinle beni fakir düşürme!'
[سورة الشورى (٤٢): آية ٢٨]
[Şûrâ Suresi (42): Âyet 28]
وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ (٢٨)
{ وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ (٢٨) } “İnsanlar ümitlerini kestikten sonra yağmuru indiren ve rahmetini yayan O'dur. O, gerçek dosttur, övgüye layık olandır. (28)”
قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدٌ وَمُجَاهِدٌ وَأَبُو عمرو ويعقوب وابن وثاب والأعمش وحمزه وَالْكِسَائِيُّ" يُنْزِلُ" مُخَفَّفًا. الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ. وَقَرَأَ ابْنُ وَثَّابٍ أَيْضًا وَالْأَعْمَشُ وَغَيْرُهُمَا" قَنِطُوا" بِكَسْرِ النُّونِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ جَمِيعُ هَذَا. وَالْغَيْثُ الْمَطَرُ، وَسُمِّيَ الغيث غيثا لأنه يغيث
İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Humeyd, Mücâhid, Ebû Amr, Ya‘kûb, İbn Vessâb, el-A‘meş, Hamza ve el-Kisâî, [kelimeyi] şeddesiz (muhaffef) olarak "yünzilu" (يُنْزِلُ) şeklinde okumuşlardır. Geriye kalanlar ise şeddeli okumuşlardır. Yine İbn Vessâb, el-A‘meş ve bu ikisi dışındakiler nûn harfinin kesresiyle "kanitû" (قَنِطُوا) şeklinde okumuşlardır; bütün bunlar daha önce geçmişti. el-Ğays (الْغَيْثُ), yağmur demektir. Ğays'a bu ismin verilmesi, [onun]
الْخَلْقَ. وَقَدْ غَاثَ الْغَيْثُ الْأَرْضَ أَيْ أَصَابَهَا. وَغَاثَ اللَّهُ الْبِلَادَ يَغِيثُهَا غَيْثًا. وَغِيثَتِ الْأَرْضُ تُغَاثُ غَيْثًا فَهِيَ أَرْضٌ مَغِيثَةٌ وَمَغْيُوثَةٌ. وَعَنِ الْأَصْمَعِيِّ قَالَ: مَرَرْتُ بِبَعْضِ قَبَائِلِ الْعَرَبِ وَقَدْ مُطِرُوا فَسَأَلْتُ عَجُوزًا مِنْهُمْ: أَتَاكُمُ الْمَطَرُ؟ فَقَالَتْ: غِثْنَا مَا شِئْنَا غَيْثًا، أَيْ مُطِرْنَا. وَقَالَ ذُو الرُّمَّةِ: قَاتَلَ اللَّهُ أَمَةَ بَنِي فُلَانٍ مَا أَفْصَحَهَا! قُلْتُ لَهَا كَيْفَ كَانَ الْمَطَرُ عِنْدَكُمْ؟ فَقَالَتْ: غِثْنَا مَا شِئْنَا. ذَكَرَ الْأَوَّلَ الثَّعْلَبِيُّ وَالثَّانِي الْجَوْهَرِيُّ. وَرُبَّمَا سُمِّيَ السَّحَابُ وَالنَّبَاتُ غَيْثًا. وَالْقُنُوطُ الْإِيَاسُ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ. قَالَ قَتَادَةُ: ذُكِرَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، قَحَطَ الْمَطَرُ وَقَلَّ الْغَيْثُ وَقَنِطَ النَّاسُ؟ فَقَالَ: مُطِرْتُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ قَرَأَ:" وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا". وَالْغَيْثُ مَا كَانَ نَافِعًا فِي وَقْتِهِ، وَالْمَطَرُ قَدْ يَكُونُ نَافِعًا وضارا في وقته وغير وقته، قال الْمَاوَرْدِيُّ." وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ" قِيلَ الْمَطَرُ، وَهُوَ قَوْلُ السُّدِّيِّ. وَقِيلَ ظُهُورُ الشَّمْسِ بَعْدَ الْمَطَرِ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي حَبْسِ الْمَطَرِ عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ سَبْعَ سِنِينَ حَتَّى قَنَطُوا، ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ الْمَطَرَ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْأَعْرَابِيِّ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْمَطَرِ يَوْمَ الْجُمْعَةِ فِي خَبَرِ الِاسْتِسْقَاءِ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ، وَاللَّهَ أَعْلَمُ." وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ"" الْوَلِيُّ" الَّذِي يَنْصُرُ أَوْلِيَاءَهُ." الْحَمِيدُ" الْمَحْمُودُ بكل لسان.
yaratılmışlara imdat etmesidir (yeğîsü). 'Ğâse'l-ğaysu'l-arda' (غاث الغيث الأرض), yağmur yeryüzüne isabet etti demektir. 'Ğâsa'llâhu'l-bilâde yeğîsühâ ğaysen' (وغاث الله البلاد يغيثها غيثا) şeklinde kullanılır. 'Ğîseti'l-ardu tüğâsü ğaysen' (وغيثت الأرض تغاث غيثا) denir; böyle bir yere 'ardun meğîsetun ve meğyûsetun' (أرض مغيثة ومغيوثة) denir. El-Asmaî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Arap kabilelerinden birine uğradım, üzerlerine yağmur yağmıştı. Onlardan yaşlı bir kadına: 'Size yağmur geldi mi?' diye sordum. O da: 'Dilediğimiz kadar yağmura kavuştuk (yağdırıldık)' dedi; yani bize yağmur yağdı demek istedi. Zü'r-Rumme de şöyle demiştir: 'Allah falan oğullarının cariyesine iyilik versin, ne kadar da fasih konuşuyor! Ona: Yanınızda yağmur nasıldı? diye sordum; 'Dilediğimiz kadar yağmura kavuştuk' dedi.' Birinci rivayeti es-Sa'lebî, ikincisini ise el-Cevherî zikretmiştir. Bazen buluta ve bitkiye de ğays denir. Kunût (الْقُنُوطُ) ise ümitsizlik (el-iyâs) demektir; bunu Katâde ve başkaları söylemiştir. Katâde şöyle demiştir: Anlatıldığına göre bir adam Ömer b. el-Hattâb'a: 'Ey Müminlerin Emîri! Yağmur kesildi, ğays azaldı ve insanlar ümitsizliğe düştü' dedi. Ömer de: 'Allah'ın izniyle size yağmur yağdırılmıştır' dedi ve ardından: "İnsanlar ümitlerini kestikten sonra yağmuru indiren O'dur" ayetini okudu. El-Mâverdî şöyle der: 'El-Ğays', vaktinde yağan faydalı yağmurdur; 'el-matar' ise vaktinde veya vakitsiz, faydalı da zararlı da olabilir. "Rahmetini yayan"; bunun yağmur olduğu söylenmiştir ki bu es-Süddî'nin görüşüdür. Yağmurdan sonra güneşin çıkması olduğu da söylenmiştir; bunu el-Mehdevî zikretmiştir. Mukâtil şöyle demiştir: Mekkelilerden yedi yıl boyunca ümitsizliğe düşünceye kadar yağmurun kesilmesi ve ardından Allah'ın yağmuru indirmesi hakkında inmiştir. İstiska hadisinde cuma günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yağmuru soran bedevi hakkında indiği de söylenmiştir; bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir, doğrusunu en iyi Allah bilir. "O, gerçek dosttur, övgüye layık olandır"; "el-Velî" dostlarına yardım eden, "el-Hamîd" ise her dil ile övülendir.
[سورة الشورى (٤٢): آية ٢٩]
[Şûrâ Suresi (42): Âyet 29]
وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ (٢٩)
{ وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ (٢٩) } “Gökleri, yeri ve her ikisinde yayıp ürettiği canlıları yaratması O'nun delillerindendir. O, dilediği zaman onları toplamaya da hakkıyla kādirdir. (29)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" أَيْ عَلَامَاتِهِ الدَّالَّةَ عَلَى قُدْرَتِهِ." وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ" قَالَ مُجَاهِدٌ: يَدْخُلُ فِي هَذَا الْمَلَائِكَةُ وَالنَّاسُ، وَقَدْ قَالَ تعالى:" وَيَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ" [النحل: ٨]. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَرَادَ مَا بَثَّ فِي الْأَرْضِ دُونَ السَّمَاءِ، كَقَوْلِهِ:" يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ" [الرحمن: ٢٢] وَإِنَّمَا يَخْرُجُ مِنَ الْمِلْحِ دُونَ الْعَذْبِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: تَقْدِيرُهُ وَمَا بَثَّ فِي أَحَدِهِمَا، فَحَذَفَ الْمُضَافَ. وَقَوْلُهُ:" يَخْرُجُ مِنْهُمَا" أَيْ مِنْ أَحَدِهِمَا." وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ" أَيْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ." إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ".
Yüce Allah'ın: { وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin yaratılması O'nun ayetlerindendir” buyruğu, yani O'nun kudretine delalet eden alametlerindendir [demektir]. { وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ } “Ve her ikisinde yayıp ürettiği canlılar da [O'nun delillerindendir]” buyruğu hakkında Mücâhid: "Buna melekler ve insanlar da dahildir" demiştir. Nitekim Yüce Allah: { وَيَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ } “Ve daha sizin bilmediğiniz neleri yaratır” [en-Nahl 16/8] buyurmuştur. Ferrâ ise şöyle demiştir: "Göklerde değil, sadece yeryüzünde yaydıklarını kastetmiştir. Tıpkı: { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar” [er-Rahmân 55/22] buyruğunda olduğu gibi; zira [inci ve mercan] tatlı sudan değil, sadece tuzlu sudan çıkar." Ebû Ali ise şöyle demiştir: "Bunun takdiri; 've her ikisinden birinde yaydığı...' şeklindedir ve muzâf hazfedilmiştir. Nitekim: { يَخْرُجُ مِنْهُمَا } “İkisinden de çıkar” buyruğu da 'ikisinin birinden' demektir." { وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ } “O, onları toplamaya da...” yani kıyamet gününde [toplamaya], { إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ } “dilediği zaman hakkıyla kādirdir” [demektir].
[سورة الشورى (٤٢): الآيات ٣٠ الى ٣١]
[Şûrâ Suresi (42): Âyetler 30-31]
وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ (٣٠) وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٣١)
{ وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ (٣٠) وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٣١) } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizin kazandığı [günahlar] yüzündendir; O, çoğunu da affeder. (30) Siz yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değilsiniz. Sizin Allah'tan başka ne bir dostunuz ne de bir yardımcınız vardır. (31)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ" قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ" بِمَا كَسَبَتْ" بِغَيْرِ فَاءٍ. الْبَاقُونَ" فَبِما" بِالْفَاءِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ لِلزِّيَادَةِ فِي الْحَرْفِ وَالْأَجْرِ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: إِنْ قَدَّرْتَ أَنَّ" مَا" الْمَوْصُولَةُ جَازَ حَذْفُ الْفَاءِ وَإِثْبَاتُهَا، وَالْإِثْبَاتُ أَحْسَنُ. وَإِنْ قَدَّرْتَهَا الَّتِي لِلشَّرْطِ لَمْ يَجُزِ الْحَذْفُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ، وَأَجَازَهُ الْأَخْفَشُ وَاحْتَجَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ" [الانعام: ١٢١]. وَالْمُصِيبَةُ هُنَا الْحُدُودُ عَلَى الْمَعَاصِي، قَالَهُ الْحَسَنُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: مَا تَعَلَّمَ رَجُلٌ الْقُرْآنَ ثُمَّ نَسِيَهُ إِلَّا بِذَنْبٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ" ثُمَّ قَالَ: وَأَيُّ مُصِيبَةٍ أَعْظَمُ مِنْ نِسْيَانِ الْقُرْآنِ، ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: إِنَّمَا هَذَا عَلَى التَّرْكِ، فَأَمَّا الَّذِي هُوَ دَائِبٌ فِي تِلَاوَتِهِ حَرِيصٌ عَلَى حِفْظِهِ إِلَّا أَنَّ النِّسْيَانَ يغلبه فليس من ذلك في شي. وَمِمَّا يُحَقِّقُ ذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَنْسَى الشَّيْءَ مِنَ الْقُرْآنِ حَتَّى يَذْكُرَهُ، مِنْ ذَلِكَ حَدِيثِ عَائِشَةُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: سَمِعَ قِرَاءَةَ رجل في المسجد فقال: (ماله ﵀ لَقَدْ أَذْكَرَنِي آيَاتٍ كُنْتُ أُنْسِيتُهَا مِنْ سُورَةِ كَذَا وَكَذَا). وَقِيلَ:" مَا" بِمَعْنَى الَّذِي، وَالْمَعْنَى الَّذِي أَصَابَكُمْ فِيمَا مَضَى بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: هَذِهِ الْآيَةُ أَرْجَى آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ ﷿. وَإِذَا كَانَ يُكَفِّرُ عَنِّي بِالْمَصَائِبِ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ فَمَا يَبْقَى بَعْدَ كَفَّارَتِهِ وَعَفْوِهِ! وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْمَعْنَى مَرْفُوعًا عَنْهُ ﵁، قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِأَفْضَلِ آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ حَدَّثَنَا بِهَا النَّبِيُّ ﷺ:" وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ" الْآيَةَ: (يَا عَلِيُّ مَا أَصَابَكُمْ مِنْ مَرَضٍ أَوْ عُقُوبَةٍ أَوْ بَلَاءٍ فِي الدُّنْيَا فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ. وَاللَّهُ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يُثَنِّيَ عَلَيْكُمُ الْعُقُوبَةَ فِي الآخرة وما عفا عنه
Yüce Allah'ın: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizin kazandığı [günahlar] yüzündendir” buyruğuna gelince; Nâfi‘ ve İbn Âmir, [başındaki] 'fâ' (ف) harfi olmaksızın { بِمَا كَسَبَتْ } "bima kesebet" şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise 'fâ' ile { فَبِما } "febima" şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim, harfteki ve [dolayısıyla] ecirdeki fazlalıktan ötürü bu okuyuşu tercih etmişlerdir. el-Mehdevî şöyle demiştir: Şayet buradaki "mâ" (ما) edatının sıla / ism-i mevsûl olduğunu takdir edersen, 'fâ' harfinin hazfedilmesi de sabit bırakılması da caizdir; sabit bırakılması ise daha güzeldir. Eğer onun şart için olan "mâ" olduğunu takdir edersen, Sîbeveyh'e göre 'fâ'nın hazfedilmesi caiz değildir; el-Ahfeş ise bunu caiz görmüş ve Yüce Allah'ın: { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Eğer onlara uyarsanız şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz” [el-En'âm, 121] buyruğunu delil göstermiştir. Buradaki musibetten maksat, günahlara uygulanan had cezalarıdır; bunu el-Hasan söylemiştir. ed-Dahhâk ise şöyle demiştir: Bir kimse Kur'an'ı öğrenip de onu ancak bir günah sebebiyle unutur. Nitekim Yüce Allah: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizin kazandığı [günahlar] yüzündendir” buyurmuştur. Ardından da: "Kur'an'ı unutmaktan daha büyük hangi musibet vardır?" demiştir. Bunu İbnü'l-Mübârek, Abdülazîz b. Ebî Ravvâd'dan nakletmiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Bu [hüküm] ancak [Kur'an'ı] terk eden kimse hakkındadır. Onu sürekli tilavet eden, ezberini korumaya gayret eden fakat yine de unutkanlığa mağlup olan kimseye gelince, o bu kapsamda değildir. Bunu teyit eden hususlardan biri de şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine hatırlatılıncaya kadar Kur'an'dan bazı şeyleri unutabiliyordu. Âişe'nin naklettiği şu hadis buna örnektir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mescidde bir adamın kıraatini işitmiş ve şöyle buyurmuştur: «Allah ona rahmet etsin! Bana filan ve filan sureden unutturulmuş olduğum birtakım ayetleri hatırlattı.» "Mâ" (ما) edatının "ellezî" (ism-i mevsûl) anlamında olduğu da söylenmiştir; buna göre mana: "Geçmişte başınıza gelen şeyler, kendi ellerinizin kazandığı [günahlar] sebebiyledir" şeklinde olur. Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Bu ayet, Allah Azze ve Celle'nin Kitabı'ndaki en ümit verici ayettir. Eğer O, musibetlerle [günahlarımı] örtüp kefaret kılıyor ve çoğunu da affediyorsa, O'nun kefaretinden ve affından sonra geriye ne kalır ki!" Bu mana kendisinden (Ali radıyallâhu anh'tan) merfû olarak da rivayet edilmiştir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize anlattığı, Allah'ın Kitabı'ndaki en faziletli ayeti size haber vereyim mi? O: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet kendi ellerinizin kazandığı yüzündendir” ayetidir. [Peygamberimiz buyurdu ki:] «Ey Ali! Dünyada başınıza gelen her bir hastalık, ceza veya bela ellerinizin kazandığı yüzündendir. Allah, ahirette cezayı size tekrar ettirmeyecek kadar kerîmdir; dünyada affettiğine...»
فِي الدُّنْيَا فَاللَّهُ أَحْلَمُ مِنْ أَنْ يُعَاقِبَ بِهِ بَعْدَ عَفْوِهِ (. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:) مَا مِنَ اخْتِلَاجِ عِرْقٍ وَلَا خَدْشِ عُودٍ وَلَا نَكْبَةِ حَجَرٍ إِلَّا بِذَنْبٍ وَلَمَا يَعْفُو اللَّهُ عَنْهُ أَكْثَرُ (. وَقَالَ الْحَسَنُ: دَخَلْنَا عَلَى عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ فَقَالَ رَجُلٌ: لَا بُدَّ أَنْ أَسْأَلَكَ عَمَّا أَرَى بِكَ مِنَ الْوَجَعِ، فَقَالَ عِمْرَانُ: يَا أَخِي لَا تَفْعَلْ! فَوَاللَّهِ إِنِّي لَأُحِبُّ الْوَجَعَ وَمَنْ أَحَبَّهُ كَانَ أَحَبَّ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ" فَهَذَا مِمَّا كَسَبَتْ يَدِي، وَعَفْوُ رَبِّي عَمَّا بَقِيَ أَكْثَرُ. وَقَالَ مُرَّةُ الْهَمْدَانِيُّ: رَأَيْتُ عَلَى ظَهْرِ كَفِّ شُرَيْحٍ قُرْحَةً فَقُلْتُ: يَا أَبَا أُمَيَّةَ، مَا هَذَا؟ قَالَ: هَذَا بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ. وَقَالَ ابْنُ عَوْنٍ: إِنَّ مُحَمَّدَ بْنَ سِيرِينَ لَمَّا رَكِبَهُ الدَّيْنُ اغْتَمَّ لِذَلِكَ فَقَالَ: إِنِّي لَأَعْرِفُ هَذَا الْغَمَّ، هَذَا بِذَنْبٍ أَصَبْتُهُ مُنْذُ أَرْبَعِينَ سَنَةً. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ أَبِي الْحَوَارِيِّ قِيلَ لِأَبِي سُلَيْمَانَ الدَّارَانِيِّ: مَا بَالُ الْعُقَلَاءِ أَزَالُوا اللَّوْمَ عَمَّنْ أَسَاءَ إِلَيْهِمْ؟ فَقَالَ: لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا ابْتَلَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ". وَقَالَ عِكْرِمَةُ: مَا مِنْ نَكْبَةٍ أصابت عبد افما فَوْقَهَا إِلَّا بِذَنْبٍ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَهُ لَهُ إِلَّا بِهَا أَوْ لِيَنَالَ دَرَجَةً لَمْ يَكُنْ يُوصِلُهُ إِلَيْهَا إِلَّا بِهَا. وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِمُوسَى: يَا مُوسَى، سَلِ اللَّهَ لِي فِي حَاجَةٍ يَقْضِيهَا لِي هُوَ أَعْلَمُ بِهَا، فَفَعَلَ مُوسَى، فَلَمَّا نَزَلَ إِذْ هُوَ بِالرَّجُلِ قَدْ مَزَّقَ السَّبْعُ لَحْمَهُ وَقَتَلَهُ، فَقَالَ مُوسَى: مَا بَالُ هَذَا يَا رَبِّ؟ فَقَالَ اللَّهُ ﵎ لَهُ: (يَا مُوسَى إِنَّهُ سَأَلَنِي دَرَجَةً عَلِمْتُ أَنَّهُ لَمْ يَبْلُغْهَا بِعَمَلِهِ فأصبته بما ترى لا جعلها وَسِيلَةً لَهُ فِي نَيْلِ تِلْكَ الدَّرَجَةِ (. فَكَانَ أَبُو سُلَيْمَانَ الدَّارَانِيُّ إِذَا ذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ يَقُولُ: سُبْحَانَ مَنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى أَنْ يُنِيلَهُ تِلْكَ الدَّرَجَةَ بِلَا بَلْوَى! وَلَكِنَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ. قُلْتُ: وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ" [النساء: ١٢٣] وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَهَذَا فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ، فَأَمَّا الْكَافِرُ فَعُقُوبَتُهُ مُؤَخَّرَةٌ إِلَى الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: هَذَا خِطَابٌ لِلْكُفَّارِ، وَكَانَ إِذَا أَصَابَهُمْ شَرٌّ قَالُوا: هَذَا بِشُؤْمِ مُحَمَّدٍ، فرد عليهم وقال بل ذلك
...dünyada [cezalandırdığı kimseleri tekrar cezalandırmaktan yücedir], Allah affettikten sonra onunla cezalandırmayacak kadar halîmdir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَا مِنَ اخْتِلَاجِ عِرْقٍ وَلَا خَدْشِ عُودٍ وَلَا نَكْبَةِ حَجَرٍ إِلَّا بِذَنْبٍ وَلَمَا يَعْفُو اللَّهُ عَنْهُ أَكْثَرُ » «Hiçbir damar seğirmesi, hiçbir çöp çiziği ve hiçbir taşa çarpma yoktur ki bir günah sebebiyle olmasın; Allah'ın affettiği ise daha çoktur.» Hasan[-ı Basrî] dedi ki: İmrân b. Husayn'ın yanına girdik. Bir adam: "Sendeki bu ağrı ve sızıyı sana mutlaka sormam gerek" dedi. İmrân şöyle dedi: "Kardeşim, öyle yapma! Allah'a yemin ederim ki ben ağrıyı severim; onu seven kimse de Allah'a insanların en sevimlisi olur. Yüce Allah: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizin kazandığı [günahlar] yüzündendir; O, çoğunu da affeder” buyurmuştur. İşte bu [ağrı], elimin kazandıklarındandır; Rabbimin geride kalanları affetmesi ise çok daha fazladır." Mürre el-Hemedânî şöyle demiştir: Şüreyh'in elinin üstünde bir yara gördüm ve: "Ey Ebû Ümeyye, bu nedir?" dedim. O da: "Bu, { بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ } “ellerinizin kazandığı yüzündendir; O, çoğunu da affeder” dedi. İbn Avn şöyle demiştir: Muhammed b. Sîrîn borç altında kaldığında buna üzüldü ve şöyle dedi: "Ben bu kederin sebebini biliyorum; bu, kırk yıl önce işlediğim bir günah yüzündendir." Ahmed b. Ebi'l-Havârî şöyle demiştir: Ebû Süleyman ed-Dârânî'ye: "Akıl sahiplerine ne oluyor da kendilerine kötülük edenleri kınamaktan vazgeçiyorlar?" denildi. O da şöyle cevap verdi: "Çünkü onlar, Yüce Allah'ın kendilerini günahları sebebiyle imtihan ettiğini bildiler. Yüce Allah: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizin kazandığı [günahlar] yüzündendir; O, çoğunu da affeder” buyurmuştur." İkrime şöyle demiştir: "Bir kula isabet eden küçük veya büyük hiçbir musibet yoktur ki, Allah'ın onun sebebiyle bağışlayacağı bir günahı yahut onun sebebiyle eriştireceği bir derecesi olmasın." Rivayet edildiğine göre bir adam Mûsâ'ya: "Ey Mûsâ, Allah'tan kendisinin daha iyi bildiği bir ihtiyacımı benim için yerine getirmesini dile" dedi. Mûsâ da öyle yaptı. [Tûr dağından] indiğinde bir de baktı ki yırtıcı bir hayvan adamın etini parçalamış ve onu öldürmüş. Mûsâ: "Ey Rabbim, bu adamın durumu nedir?" dedi. Yüce Allah ona şöyle buyurdu: "Ey Mûsâ! O benden bir derece istedi; ben de onun bu dereceye ameliyle ulaşamayacağını bildiğim için, onu o dereceye ulaştırmaya bir vesile kılmak üzere gördüğün musibete uğrattım." Ebû Süleyman ed-Dârânî bu hadisi zikrettiğinde şöyle derdi: "Onu o dereceye belasız ulaştırmaya kadir olan [Allah] münezzehtir! Fakat O, dilediğini yapar." Ben derim ki: Bu ayetin anlam bakımından benzeri, Yüce Allah'ın: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [en-Nisâ: 123] buyruğudur; buna dair açıklama daha önce geçmişti. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu [hüküm], müminler hakkındadır; kâfire gelince, onun cezası ahirete ertelenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu hitap kâfirleredir. Onların başına bir kötülük geldiğinde: "Bu, Muhammed'in uğursuzluğundandır" derlerdi. Bunun üzerine [Allah] onlara reddiyede bulunarak...
بِشُؤْمِ كُفْرِكُمْ. وَالْأَوَّلُ أَكْثَرُ وَأَظْهَرُ وَأَشْهَرُ. وَقَالَ ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ: إِنَّهُ كَانَ يُقَالُ سَاعَاتُ الْأَذَى يُذْهِبْنَ سَاعَاتِ الْخَطَايَا. ثُمَّ فِيهَا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهَا خَاصَّةٌ فِي الْبَالِغِينَ أَنْ تَكُونَ عُقُوبَةً لَهُمْ، وَفِي الْأَطْفَالِ أَنْ تَكُونَ مَثُوبَةً لَهُمْ. الثَّانِي- أَنَّهَا عُقُوبَةٌ عَامَّةٌ لِلْبَالِغِينَ فِي أَنْفُسِهِمْ والأطفال في غيرهم من والد ووالدة." وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ" أَيْ عَنْ كَثِيرٍ مِنَ الْمَعَاصِي أَلَّا يَكُونَ عَلَيْهَا حُدُودٌ، وَهُوَ مُقْتَضَى قَوْلِ الْحَسَنِ. وَقِيلَ: أَيْ يَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ مِنَ الْعُصَاةِ أَلَّا يَعْجَلَ عَلَيْهِمْ بِالْعُقُوبَةِ." وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ" أَيْ بِفَائِتِينَ اللَّهَ، أَيْ لَنْ تُعْجِزُوهُ وَلَنْ تَفُوتُوهُ" وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ" تَقَدَّمَ في غير موضع.
kendi küfürlerinin uğursuzluğu sebebiyle olduğunu bildirmiştir. Ancak birinci görüş daha çok kabul gören, daha açık ve daha meşhur olandır. Sâbit el-Bünânî şöyle demiştir: 'Eziyet saatleri günah saatlerini silip götürür denilirdi.' Sonra bu ayet hakkında iki görüş vardır: Birincisi; bunun bizzat yetişkinler için ceza, çocuklar için ise mükâfat olması bakımından hususi olduğudur. İkincisi; yetişkinlerin bizzat kendileri, çocukların ise anne ve baba gibi başkaları için genel bir ceza olduğudur. "O, çoğunu da affeder"; yani masiyetlerin birçoğuna had cezası uygulamayarak affeder ki bu el-Hasan'ın sözünün gereğidir. Şöyle de denilmiştir: Yani asilerden birçoğunun cezasını aceleye getirmeyerek onları affeder. "Siz yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değilsiniz"; yani Allah'tan kaçıp kurtulamazsınız; siz O'nu asla aciz bırakamaz ve O'ndan kaçamazsınız. "Sizin Allah'tan başka ne bir dostunuz ne de bir yardımcınız vardır"; [bu ifadenin açıklaması] birçok yerde geçmişti.
[سورة الشورى (٤٢): الآيات ٣٢ الى ٣٣]
[Şûrâ Suresi (42): Âyetler 32-33]
وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ (٣٢) إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣٣)
{ وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ (٣٢) إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣٣) } “Denizde dağlar gibi akıp giden gemiler de O'nun delillerindendir. (32) Eğer O dilerse rüzgârı durdurur da denizin sırtında hareketsiz kalıverirler. Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır. (33)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ" أَيْ وَمِنْ عَلَامَاتِهِ الدَّالَّةِ عَلَى قُدْرَتِهِ السُّفُنُ الْجَارِيَةُ فِي الْبَحْرِ كَأَنَّهَا مِنْ عِظَمِهَا أَعْلَامٌ. وَالْأَعْلَامُ: الْجِبَالُ، وَوَاحِدُ الْجَوَارِي جَارِيَةٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ" [الحاقة: ١١]. سُمِّيَتْ جَارِيَةً لِأَنَّهَا تَجْرِي فِي الْمَاءِ. وَالْجَارِيَةُ: هِيَ الْمَرْأَةُ الشَّابَّةُ، سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا يَجْرِي فِيهَا مَاءُ الشَّبَابِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْأَعْلَامُ الْقُصُورُ، وَاحِدُهَا عَلَمٌ، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ عَنْهُ أَنَّهَا الْجِبَالُ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: كُلُّ شَيْءٍ مُرْتَفِعٍ عِنْدَ الْعَرَبِ فَهُوَ عَلَمٌ. قَالَتِ الْخَنْسَاءُ تَرْثِي أَخَاهَا صَخْرًا:
Yüce Allah'ın: "Denizde dağlar gibi akıp giden gemiler de O'nun delillerindendir" buyruğu; yani O'nun kudretine delalet eden işaretlerinden biri de büyüklükleri sebebiyle sanki birer dağmış gibi denizde akıp giden gemilerdir. 'El-A'lâm' (الأعلام) dağlar demektir. 'El-Cevârî' (الجواري) kelimesinin tekili 'câriye'dir (جارية). Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ } “Şüphesiz su taştığı vakit sizi akıp giden o gemide taşıdık” [el-Hâkka, 11]. Suda akıp gittiği için ona cariye denilmiştir. Câriye aynı zamanda genç kadındır; gençlik suyu damarlarında aktığı için bu adı almıştır. Mücâhid: 'A'lâm köşklerdir, tekili alemdir' demiştir; bunu es-Sa'lebî zikretmiştir. El-Mâverdî ise ondan bunun dağlar olduğu görüşünü nakletmiştir. El-Halîl şöyle demiştir: Arapların nezdinde yüksek olan her şeye 'alem' denir. El-Hansâ kardeşi Sahr'a yaktığı ağıtta şöyle demiştir:
وَإِنَّ صَخْرًا لَتَأْتَمُّ الْهُدَاةُ بِهِ ... كَأَنَّهُ عَلَمٌ فِي رَأْسِهِ نَارُ
Şüphesiz Sahr, yol göstericilerin kendisine uyduğu bir önderdir / Sanki tepesinde ateş yanan ulu bir dağdır.
" إِنْ يَشَأْ يسكن الرياح" كَذَا قَرَأَهُ أَهْلُ الْمَدِينَةِ" الرِّيَاحَ" بِالْجَمْعِ." فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ" أَيْ فَتَبْقَى السُّفُنُ سَوَاكِنَ عَلَى ظَهْرِ الْبَحْرِ لَا تَجْرِي. رَكَدَ الْمَاءُ رُكُودًا سَكَنَ. وَكَذَلِكَ الرِّيحُ وَالسَّفِينَةُ، وَالشَّمْسُ إِذَا قَامَ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ. وَكُلُّ ثَابِتٍ فِي مَكَانٍ فهو راكد. وركد
{ إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيَاحَ } “O, dilerse rüzgârı durdurur”; Medine ehli bu lafzı çoğul olarak "er-riyâha" (الرِّيَاحَ) şeklinde okumuştur. { فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ عَلَى ظَهْرِهِ } “böylece onlar da onun [denizin] sırtında hareketsiz kalıverirler”; yani gemiler denizin yüzeyinde hareketsiz kalarak akıp gitmezler. Suyun hareketsiz durması hâlinde 'rekede'l-mâu rukûden' (رَكَدَ الْمَاءُ رُكُودًا) [su dindi/duruldu] denir. Rüzgâr, gemi ve gün ortasında tepeye vardığı vakit güneş için de bu ifade kullanılır. Bir mekânda sabit duran her şey 'râkid' (durgun/hareketsiz) olarak adlandırılır. Terazi dengede durduğunda da 'rekede' [denildi...]
الْمِيزَانُ اسْتَوَى. وَرَكَدَ الْقَوْمُ هَدَءُوا. وَالْمَرَاكِدُ: الْمَوَاضِعُ الَّتِي يَرْكُدُ فِيهَا الْإِنْسَانُ وَغَيْرُهُ. وَقَرَأَ قَتَادَةُ" فَيَظْلِلْنَ" بِكَسْرِ اللَّامِ الْأُولَى عَلَى أَنْ يَكُونَ لُغَةً، مِثْلُ ضَلَلْتُ أَضِلُّ. وَفَتَحَ اللَّامَ وَهِيَ اللُّغَةُ الْمَشْهُورَةُ." إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ" أَيْ دَلَالَاتٍ وَعَلَامَاتٍ" لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ" أَيْ صَبَّارٍ عَلَى الْبَلْوَى شَكُورٍ عَلَى النَّعْمَاءِ. قَالَ قُطْرُبٌ: نِعْمَ الْعَبْدُ الصَّبَّارُ الشَّكُورُ، الَّذِي إِذَا أُعْطِيَ شَكَرَ وَإِذَا ابْتُلِيَ صَبَرَ. قَالَ عَوْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: فَكَمْ مِنْ مُنْعَمٍ عَلَيْهِ غَيْرِ شاكر، وكم من مبتلى غير صابر.
'rakede'l-mîzânu' (رَكَدَ الْمِيزَانُ) denir. Topluluk sakinleştiğinde 'rakede'l-kavmu' (رَكَدَ الْقَوْمُ) denir. 'El-Merâkid' (المراكد) ise insanın ve başkalarının durup dinlendiği yerlerdir. Katâde, tıpkı 'daliltü adıllü' (ضَلَلْتُ أَضِلُّ) lehçesinde olduğu gibi birinci lâm harfinin kesresiyle "feyazlilne" (فَيَظْلِلْنَ) şeklinde okumuştur; [çoğunluk ise] meşhur lehçe olan lâm harfinin fethasıyla okumuştur. "Şüphesiz bunda ibretler vardır"; yani deliller ve işaretler vardır; "Çok sabreden, çok şükreden herkes için"; yani belaya çok sabreden, nimetlere çok şükreden kimseler için. Kutrub şöyle demiştir: Verildiğinde şükreden, imtihan edildiğinde sabreden kul ne güzel sabreden ve ne güzel şükreden bir kuldur! Avn b. Abdillâh şöyle demiştir: Nimet verildiği halde şükretmeyen nice kimseler ve imtihana uğratıldığı halde sabretmeyen nice kimseler vardır!
[سورة الشورى (٤٢): الآيات ٣٤ الى ٣٥]
[Şûrâ Suresi (42): Âyetler 34-35]
أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ (٣٤) وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِنا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٣٥)
{ أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ (٣٤) وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِنا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٣٥) } “Yahut yaptıklarından ötürü onları helak eder; birçoğunu da affeder. (34) [Böylece] ayetlerimiz hakkında tartışıp duranlar, kendileri için kaçacak hiçbir yer olmadığını bilsinler. (35)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا" أَيْ وَإِنْ يَشَأْ يَجْعَلْ الرِّيَاحَ عَوَاصِفَ فَيُوبِقِ السُّفُنَ، أَيْ يُغْرِقْهُنَّ بِذُنُوبِ أَهْلِهَا. وَقِيلَ: يُوبِقْ أَهْلَ السُّفُنِ." وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ" مِنْ أَهْلِهَا فَلَا يُغْرِقُهُمْ مَعَهَا، حَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَقِيلَ:" وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ" أَيْ وَيَتَجَاوَزُ عَنْ كَثِيرٍ مِنَ الذنوب فينجيهم الله من الهلاك. قال القشري: وَالْقِرَاءَةُ الْفَاشِيَةُ" وَيَعْفُ" بِالْجَزْمِ، وَفِيهَا إِشْكَالٌ، لِأَنَّ الْمَعْنَى: إِنْ يَشَأْ يُسْكِنُ الرِّيحَ فَتَبْقَى تِلْكَ السُّفُنُ رَوَاكِدَ وَيُهْلِكُهَا بِذُنُوبِ أَهْلِهَا، فَلَا يَحْسُنُ عَطْفُ" يَعْفُ" عَلَى هَذَا، لِأَنَّهُ يَصِيرُ الْمَعْنَى: إِنْ يَشَأْ يَعْفُ، وَلَيْسَ الْمَعْنَى ذَلِكَ بَلِ الْمَعْنَى الْإِخْبَارُ عَنِ الْعَفْوِ مِنْ غَيْرِ شَرْطِ الْمَشِيئَةِ، فَهُوَ إِذًا عَطْفٌ عَلَى الْمَجْزُومِ مِنْ حَيْثُ اللَّفْظُ لَا مِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى. وَقَدْ قرأ قوم" وَيَعْفُ" بِالرَّفْعِ، وَهِيَ جَيِّدَةٌ فِي الْمَعْنَى." وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِنا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ" يَعْنِي الْكُفَّارَ، أَيْ إِذَا تَوَسَّطُوا الْبَحْرَ وَغَشِيَتْهُمُ الرِّيَاحُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ أَوْ بَقِيَتِ السُّفُنُ رَوَاكِدَ عَلِمُوا أَنَّهُ لَا مَلْجَأَ لَهُمْ سِوَى اللَّهِ، وَلَا دَافِعَ لَهُمْ إِنْ أَرَادَ اللَّهُ إِهْلَاكَهُمْ فَيُخْلِصُونَ لَهُ الْعِبَادَةَ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ، وَمَضَى الْقَوْلُ فِي رُكُوبِ الْبَحْرِ فِي" الْبَقَرَةِ" وَغَيْرِهَا بِمَا يُغْنِي عن إعادته. وقرا نافع وابن عامر
Yüce Allah'ın: { أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا } “Yahut yaptıklarından ötürü onları helak eder” buyruğu; yani dilerse rüzgârları fırtınaya çevirir de içindekilerin günahları sebebiyle gemileri helak eder, yani onları batırır demektir. Gemilerin içerisindekileri helak eder de denilmiştir. { وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ } “[Onlardan] birçoğunu da affeder” yani gemi halkından birçoğunu affeder de gemiyle birlikte onları batırmaz; bunu el-Mâverdî nakletmiştir. “Birçoğunu da affeder” ifadesinin, günahların çoğunu bağışlar da Allah onları helak olmaktan kurtarır anlamında olduğu da söylenmiştir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Yaygın kıraat, [sonundaki illet harfinin düşmesiyle] cezm ile okunan "ve ya'fu" (وَيَعْفُ) şeklindedir. Ancak bunda bir müşkillik vardır. Çünkü mana şöyledir: Dilerse rüzgârı dindirir, o gemiler [denizin] üzerinde hareketsiz kalır ve içindekilerin günahları sebebiyle onları helak eder. Bu durumda "ya'fu" (bağışlar) kelimesinin buna atfedilmesi uygun düşmez. Çünkü o takdirde anlam; "dilerse bağışlar" haline gelir. Oysa mana bu değildir; aksine meşiet (dileme) şartı olmaksızın affı haber vermektir. Dolayısıyla bu, mana bakımından değil sadece lafız bakımından meczûm olan [fiile] yapılan bir atıftır. Bir topluluk ise [sonunda vâv ile] merfû olarak "ve ya'fû" (وَيَعْفُو) şeklinde okumuştur ki bu mana bakımından gayet uygundur. { وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِنا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ } “[Böylece] ayetlerimiz hakkında tartışıp duranlar, kendileri için kaçacak hiçbir yer olmadığını bilsinler” buyruğu kâfirleri kastetmektedir. Yani onlar denizin ortasında bulunup her taraftan rüzgârlar kendilerini kuşattığında veya gemiler hareketsiz kaldığında, Allah'tan başka hiçbir sığınakları olmadığını ve eğer Allah onları helak etmeyi dilerse kendilerini kurtaracak hiçbir engelleyicinin bulunmadığını bilirler de ibadeti yalnızca O'na halis kılarlar. Bu mana [daha önce] birden çok yerde geçmişti. Deniz yolculuğuna dair açıklamalar da daha önce Bakara Suresi'nde ve başka yerlerde tekrarına ihtiyaç bırakmayacak şekilde geçmişti. Nâfi‘ ve İbn Âmir
" وَيَعْلَمَ" بِالرَّفْعِ، الْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ. فَالرَّفْعُ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ بَعْدَ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ، كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ التَّوْبَةِ:" وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ" [التوبة: ١٤] ثُمَّ قَالَ:" وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ" [التوبة: ١٥] رَفْعًا. وَنَظِيرُهُ فِي الْكَلَامِ: إِنْ تَأْتِنِي آتِكَ وَيَنْطَلِقُ عَبْدُ اللَّهِ. أَوْ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٍ. وَالنَّصْبُ عَلَى الصَّرْفِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ" [آل عمران: ١٤٢] صُرِفَ مِنْ حَالِ الْجَزْمِ إِلَى النَّصْبِ اسْتِخْفَافًا كَرَاهِيَةً لِتَوَالِي الْجَزْمِ، كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
"ve ya'leme" (وَيَعْلَمَ) kelimesini ref ile ("ve ya'lemu" / وَيَعْلَمُ şeklinde) okumuşlardır; diğerleri ise nasb ile okumuşlardır. Ref ile okuyuş, şart ve cezadan sonraki istînâf (yeni bir başlangıç) cümlesi sebebiyledir; tıpkı Tevbe Suresi'ndeki şu buyrukta olduğu gibi: { وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ } “Onları rezil etsin, onlara karşı size yardım etsin” [et-Tevbe, 14], ardından ref ile: { وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğinin tövbesini kabul eder” [et-Tevbe, 15] buyurmuştur. Kelamdaki benzeri şöyledir: 'İn te'tinî âtike ve yentaliku Abdullâh' (Bana gelirsen sana gelirim, Abdullah da gider). Yahut mahzuf bir mübtedânın haberi olması sebebiyledir. Nasb ile okuyuş ise sarf sebebiyledir; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } “Allah içinizden cihat edenleri ve sabredenleri henüz belirlememişken” [Âl-i İmrân, 142] buyruğunda olduğu gibi, peş peşe cezm gelmesinin ağırlığından kaçınıp hafiflik sağlamak için cezm hâlinden nasb hâline sarf edilmiştir (çevrilmiştir); en-Nâbiğa'nın şu beytinde olduğu gibi:
فَإِنْ يَهْلِكْ أَبُو قَابُوسَ يَهْلِكْ ... رَبِيعُ النَّاسِ وَالشَّهْرُ الْحَرَامُ
Eğer Ebu Kâbûs helak olursa, insanların baharı ve haram ay da helak olur
وَيُمْسِكُ بَعْدَهُ بِذِنَابِ عَيْشٍ ... أَجَبَّ الظَّهْرِ لَيْسَ لَهُ سَنَامُ
Ve ondan sonra, hörgücü olmayan basık sırtlı [kötü] bir hayatın kuyruğuna yapışırlar
وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ الْفَرَّاءِ، قَالَ: وَلَوْ جَزَمَ" وَيَعْلَمَ" جَازَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: نُصِبَ عَلَى إِضْمَارِ" أَنْ" لِأَنَّ قَبْلَهَا جَزْمًا، تَقُولُ: مَا تَصْنَعُ أَصْنَعُ مِثْلَهُ وَأُكْرِمُكَ. وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ: وَأُكْرِمْكَ بِالْجَزْمِ. وَفِي بَعْضِ الْمَصَاحِفِ" وَلِيَعْلَمَ". وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّصْبَ بِمَعْنَى: وَلِيَعْلَمَ أَوْ لِأَنْ يَعْلَمُ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ وَالْمُبَرِّدُ: النَّصْبُ بِإِضْمَارِ" أَنْ" عَلَى أَنْ يَجْعَلَ الْأَوَّلَ فِي تَقْدِيرِ الْمَصْدَرِ، أَيْ وَيَكُونُ مِنْهُ عَفْوٌ وَأَنْ يَعْلَمَ، فَلَمَّا حَمَلَهُ. عَلَى الِاسْمِ أَضْمَرَ أَنْ، كَمَا تَقُولُ: إِنْ تَأْتِنِي وَتُعْطِينِي أُكْرِمُكَ، فَتَنْصِبُ تُعْطِينِي، أَيْ إِنْ يَكُنْ مِنْكَ إِتْيَانٌ وَأَنْ تُعْطِيَنِي. وَمَعْنَى" مِنْ مَحِيصٍ" أَيْ مِنْ فِرَارٍ وَمَهْرَبٍ، قَالَهُ قُطْرُبٌ. السُّدِّيُّ: مِنْ مَلْجَأٍ وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: حَاصَ بِهِ الْبَعِيرُ حَيْصَةً إِذَا رَمَى بِهِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: فُلَانٌ يحيص عن الحق أي يميل عنه.
Bu el-Ferrâ'nın sözünün manasıdır; o: 'Eğer "ve ya'lem" (وَيَعْلَمْ) şeklinde cezm edilseydi de caiz olurdu' demiştir. Ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Kendisinden önce bir cezm bulunduğu için gizli bir 'en' (أن) edatı ile nasb edilmiştir; dersin ki: 'Mâ tasna' asna' mislehû ve ukrimeke' (Sen ne yaparsan aynısını yaparım ve sana ikram ederim). İstersen cezm ile 've ukrimke' (وَأُكْرِمْك) de diyebilirsin. Bazı Mushaflarda ise "ve liya'leme" (وَلِيَعْلَمَ) şeklindedir. Bu da nasbın 've liya'leme' (ve bilsinler diye) veya 'li-en ya'leme' manasında olduğuna delalet eder. Ebu Ali ve el-Müberred ise şöyle demiştir: Nasb, birincisini mastar takdirinde kılmak üzere gizli bir 'en' iledir; yani 'Ondan bir af sâdır olması ve bilmeleri için' demektir; ismi [mastarı] üzerine hamledince gizli 'en' getirmiştir. Nitekim: 'İn te'tinî ve tu'tîyenî ükrimke' dediğinde 'tu'tiyenî'yi nasb edersin; yani 'Senden bir gelme ve bana verme olursa sana ikram ederim' manasına gelir. "Min mahîs" (مِنْ مَحِيصٍ) ifadesinin manası; kaçacak ve sığınılacak bir yer demektir; bunu Kutrub söylemiştir. Es-Süddî ise: Sığınak demektir demiştir; bu da Arapların: 'Hâsa bihi'l-be'îru hayseten' (Deve onu fırlatıp attı) sözünden alınmıştır. 'Fülânün yahîsu ani'l-hakk' (Falan kimse haktan meyledip kaçıyor) sözü de buradan gelir.
[سورة الشورى (٤٢): آية ٣٦]
[Şûrâ Suresi (42): Âyet 36]
فَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٣٦)
{ فَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Size verilen herhangi bir şey, yalnızca dünya hayatının geçici menfaatidir. Allah'ın katında olan ise iman edip Rablerine tevekkül edenler için hem daha hayırlı hem de daha süreklidir.” (36)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ" يُرِيدُ من الغنى والسعة في الدنيا." فَمَتاعُ" أَيْ فَإِنَّمَا هُوَ مَتَاعٌ فِي أَيَّامٍ قَلِيلَةٍ تَنْقَضِي وَتَذْهَبُ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُتَفَاخَرَ بِهِ. وَالْخِطَابُ لِلْمُشْرِكِينَ." وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى " يُرِيدُ مِنَ الثَّوَابِ عَلَى الطَّاعَةِ" لِلَّذِينَ آمَنُوا" صَدَقُوا وَوَحَّدُوا" وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ" نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ حِينَ أَنْفَقَ جَمِيعَ مَالِهِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ فَلَامَهُ النَّاسُ. وَجَاءَ فِي الحديث أنه: أنفق ثمانين ألفا.
Yüce Allah'ın: "Size verilen şeyler" buyruğu; dünyadaki zenginlik ve genişlikten [verilenleri] kastetmektedir. "Geçimliğidir"; yani o ancak geçip giden, yok olup biten az sayıdaki günlerin bir menfaatidir; dolayısıyla onunla böbürlenmek uygun olmaz. Hitap müşrikleredir. "Allah'ın katında olan ise daha hayırlı ve daha süreklidir"; itaate karşılık verilecek sevabı kastetmektedir; "İman edenler"; tasdik edip tevhide erenler "Ve yalnız Rablerine tevekkül edenler için." Bu ayet, Ebu Bekir es-Sıddîk'ın bütün malını Allah'a itaat yolunda infak edip de insanların kendisini kınadığı vakit hakkında inmiştir. Hadiste geldiğine göre o, seksen bin [dirhem] infak etmiştir.
[سورة الشورى (٤٢): آية ٣٧]
[Şûrâ Suresi (42): Âyet 37]
وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ (٣٧)
{ وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ (٣٧) } “Onlar, günahın büyüklerinden ve hayâsızlıktan kaçınırlar; öfkelendikleri zaman da kusurları bağışlarlar. (37)”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ" الَّذِينَ فِي مَوْضِعِ جَرٍّ مَعْطُوفٍ عَلَى قَوْلِهِ:" خَيْرٌ وَأَبْقى لِلَّذِينَ آمَنُوا" أي وهو للذين يجتنبون" كَبائِرَ الْإِثْمِ" وقد مَضَى الْقَوْلُ فِي الْكَبَائِرِ فِي" النِّسَاءِ". وَقَرَأَ حمزة والكسائي" كَبائِرَ الْإِثْمِ" وَالْوَاحِدُ قَدْ يُرَادُ بِهِ الْجَمْعُ عِنْدَ الْإِضَافَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها" [النحل: ١٨]، وَكَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: (مَنَعَتِ الْعِرَاقُ دِرْهَمَهَا وَقَفِيزَهَا). الْبَاقُونَ بِالْجَمْعِ هُنَا وَفِي" النَّجْمِ"." وَالْفَواحِشَ" قَالَ السُّدِّيُّ: يَعْنِي الزِّنَى. وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَقَالَ: كَبِيرُ الْإِثْمِ الشِّرْكُ. وَقَالَ قَوْمٌ: كَبَائِرُ الْإِثْمِ مَا تَقَعُ عَلَى الصَّغَائِرِ مَغْفُورَةٌ عِنْدَ اجْتِنَابِهَا. وَالْفَوَاحِشُ دَاخِلَةٌ فِي الْكَبَائِرِ، وَلَكِنَّهَا تَكُونُ أَفْحَشَ وَأَشْنَعَ كَالْقَتْلِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْجُرْحِ، وَالزِّنَى بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُرَاوَدَةِ. وَقِيلَ: الْفَوَاحِشُ وَالْكَبَائِرُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، فَكَرَّرَ لِتَعَدُّدِ اللَّفْظِ، أَيْ يَجْتَنِبُونَ الْمَعَاصِيَ لِأَنَّهَا كَبَائِرُ وَفَوَاحِشُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الْفَوَاحِشُ مُوجِبَاتُ الْحُدُودِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ" أي يتجاوزون ويحملون عَمَّنْ ظَلَمَهُمْ. قِيلَ: نَزَلَتْ فِي عُمَرَ حِينَ شُتِمَ بِمَكَّةَ. وَقِيلَ: فِي أَبِي بَكْرٍ حِينَ لامه الناس على
Burada iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ } “Ve onlar ki kaçınırlar” buyruğudur. Buradaki { الَّذِينَ } kelimesi cer mahallinde olup O'nun: { خَيْرٌ وَأَبْقى لِلَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler için daha hayırlı ve daha kalıcıdır” kavline matuftur. Yani o [nimetler], { كَبائِرَ الْإِثْمِ } “günahın büyüklerinden” kaçınanlar içindir. Kebâir (büyük günahlar) konusundaki açıklama daha önce Nisâ [Suresi’nde] geçmişti. Hamza ve el-Kisâî [bu kelimeyi tekil olarak] "kebîre'l-ism" (كَبِيرَ الْإِثْمِ) şeklinde okumuşlardır. Tekil bir kelime, izâfet (tamlama) hâlinde çoğul anlamında kullanılabilir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } “Eğer Allah’ın nimetini saymaya kalkışsanız onu sayamazsınız” [en-Nahl: 18] buyruğunda ve hadiste geçen: « مَنَعَتِ الْعِرَاقُ دِرْهَمَهَا وَقَفِيزَهَا » «Irak, dirhemini ve kafîzini vermez oldu» ifadesinde olduğu gibidir. Diğer kıraat imamları ise hem burada hem de en-Necm [Suresi'nde] çoğul olarak [kebâir] okumuşlardır. { وَالْفَواحِشَ } “Ve hayâsızlıklardan [kaçınırlar]” buyruğu hakkında es-Süddî: "Zina demektir" demiştir. İbn Abbâs da böyle demiş ve: "Büyük günah (kebîru'l-ism) şirktir" demiştir. Bir topluluk ise: "Günahın büyükleri, kendilerinden kaçınıldığı takdirde küçük günahların bağışlanmasına vesile olanlardır" demiştir. Fevâhiş (hayâsızlıklar) da büyük günahlara dâhildir; ancak yaralamaya kıyasla öldürme, [zinaya] yeltenmeye kıyasla zina gibi daha çirkin ve daha fahiş olanlarıdır. Fevâhiş ile kebâirin aynı anlamda olduğu, lafız çeşitliliği olsun diye tekrarlandığı da söylenmiştir; yani onlar büyük ve hayâsızca oldukları için günahlardan kaçınırlar. Mukâtil: "Fevâhiş, had cezası gerektiren günahlardır" demiştir. İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ } “Öfkelendikleri zaman da bağışlarlar” buyruğudur. Yani kendilerine zulmeden kimseleri affederler ve [onların eziyetlerine] katlanırlar. [Bu ayetin] Mekke'de kendisine hakaret edildiğinde Ömer hakkında indiği söylenmiştir. Malının tamamını
انفاق مال كُلِّهِ وَحِينَ شُتِمَ فَحَلُمَ. وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: اجْتَمَعَ لِأَبِي بَكْرٍ مَالٌ مَرَّةً، فَتَصَدَّقَ بِهِ كُلِّهِ فِي سَبِيلِ الْخَيْرِ، فَلَامَهُ الْمُسْلِمُونَ وَخَطَّأَهُ الْكَافِرُونَ فَنَزَلَتْ:" فَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ- إِلَى قَوْلِهِ- وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: شَتَمَ رَجُلٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَبَا بَكْرٍ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ شَيْئًا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَهَذِهِ مِنْ مَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ، يُشْفِقُونَ عَلَى ظَالِمِهِمْ وَيَصْفَحُونَ لِمَنْ جَهِلَ عَلَيْهِمْ، يَطْلُبُونَ بِذَلِكَ ثَوَابَ اللَّهِ تَعَالَى وَعَفْوَهُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي آلِ عِمْرَانَ:" وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ" [آل عمران: ١٣٤]. وَهُوَ أَنْ يَتَنَاوَلَكَ الرَّجُلُ فَتَكْظِمَ غَيْظَكَ عَنْهُ. وَأَنْشَدَ بَعْضُهُمْ:
infak ettiği ve kendisine hakaret edildiğinde hilm gösterdiği vakit Ebu Bekir hakkında indiği de söylenmiştir. Ali radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Bir keresinde Ebu Bekir'in elinde bir miktar mal toplandı, o da bunun tamamını hayır yolunda tasadduk etti. Müslümanlar onu kınadı, kâfirler de onu hatalı buldu; bunun üzerine: "Size verilen şeyler dünya hayatının geçimliğidir. Allah'ın katında olan ise iman edip yalnız Rablerine tevekkül edenler için daha hayırlı ve daha süreklidir... Öfkelendikleri zaman da kusurları bağışlarlar" ayetine kadar olan kısım indi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Müşriklerden bir adam Ebu Bekir'e hakaret etti, o ise adama hiçbir karşılık vermedi; bunun üzerine bu ayet indi. Bu, ahlakın en güzellerindendir; Yüce Allah'ın Âl-i İmrân Suresi'ndeki: { وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ } “Öfkelerini yenenler ve insanları affedenler” [Âl-i İmrân, 134] buyruğu gereğince Allah Teâlâ'nın sevabını ve affını umarak kendilerine zulmedene şefkat gösterir, kendilerine karşı cahillik edeni bağışlarlar. Bu da bir adam sana sataştığında ona karşı öfkeni yutmandır. Şairlerden biri şöyle demiştir:
إِنِّي عَفَوْتُ لِظَالِمِي ظُلْمِي ... وَوَهَبْتُ ذاك له على علمي
Bana zulmedenin zulmünü bağışladım / Ve [hakkımı] bilerek ona bağışladım.
ما زال يَظْلِمُنِي وَأَرْحَمُهُ ... حَتَّى بَكَيْتُ لَهُ مِنَ الظُّلْمِ
O bana zulmetmeye, ben ise ona merhamet etmeye devam ettim / Öyle ki [gördüğü] zulümden ötürü onun için ağladım.
[سورة الشورى (٤٢): آية ٣٨]
[Şûrâ Suresi (42): Âyet 38]
وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٨)
{ وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٨) } “Onlar, Rablerinin çağrısına icabet ederler, namazı kılarlar; onların işleri kendi aralarında danışma (şûrâ) iledir ve kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler. (38)”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ" قال عبد الرحمن ابن زَيْدٍ: هُمُ الْأَنْصَارُ بِالْمَدِينَةِ، اسْتَجَابُوا إِلَى الْإِيمَانِ بِالرَّسُولِ حِينَ أَنْفَذَ إِلَيْهِمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا مِنْهُمْ قَبْلَ الْهِجْرَةِ." وَأَقامُوا الصَّلاةَ" أَيْ أَدَّوْهَا لمواقيتها بشروطها وهيئاتها. الثانية- قوله تعالى:" وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ" أَيْ يَتَشَاوَرُونَ فِي الْأُمُورِ. وَالشُّورَى مَصْدَرُ شَاوَرْتُهُ، مِثْلُ الْبُشْرَى وَالذِّكْرَى وَنَحْوَهُ. فَكَانَتِ الْأَنْصَارُ قَبْلَ قُدُومِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَيْهِمْ إِذَا أَرَادُوا أَمْرًا تَشَاوَرُوا فِيهِ ثُمَّ عَمِلُوا عَلَيْهِ، فَمَدَحَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ، قَالَهُ النَّقَّاشُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: أَيْ إِنَّهُمْ لِانْقِيَادِهِمْ إِلَى الرَّأْيِ فِي أُمُورِهِمْ مُتَّفِقُونَ لَا يَخْتَلِفُونَ، فَمُدِحُوا بِاتِّفَاقِ كَلِمَتِهِمْ. قَالَ الْحَسَنُ: مَا تَشَاوَرَ قَوْمٌ قَطُّ إِلَّا هُدُوا لِأَرْشَدِ أُمُورِهِمْ. وقال
Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ } “Rablerinin çağrısına icabet ederler, namazı kılarlar” buyruğudur. Abdurrahman b. Zeyd şöyle demiştir: Onlar Medine'deki Ensar'dır; hicretten önce [Resûlullah] onlardan on iki nakîbi kendilerine gönderdiğinde Resûl'e imana icabet etmişlerdir. { وَأَقامُوا الصَّلاةَ } “Namazı kılarlar” yani namazı şartları ve erkânıyla vakitlerinde eda ederler. İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ } “Onların işleri kendi aralarında danışma (şûrâ) iledir” buyruğudur. Yani meselelerde birbirleriyle istişare ederler. eş-Şûrâ (الشُّورَى), tıpkı el-büşrâ (الْبُشْرَى) ve ez-zikrâ (الذِّكْرَى) ve benzerleri gibi "şâvertühû" fiilinin masdarıdır. Ensar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine gelmeden önce bir iş yapmak istediklerinde o konuda istişare eder, sonra da ona göre hareket ederlerdi; Yüce Allah da onları bununla övmüştür. Bunu en-Nakkâş söylemiştir. el-Hasan ise şöyle demiştir: Yani onlar, işlerinde [ortak] akla boyun eğmeleri sebebiyle birlik içindedirler, ihtilafa düşmezler; dolayısıyla görüş birlikleriyle övülmüşlerdir. el-Hasan şöyle demiştir: «Bir topluluk istişare eder de işlerinin en doğrusuna iletilmez olur mu hiç!» [Ed-Dahhâk da] şöyle demiştir:
الضَّحَّاكُ: هُوَ تَشَاوُرُهُمْ حِينَ سَمِعُوا بِظُهُورِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَوَرَدَ النُّقَبَاءُ إِلَيْهِمْ حَتَّى اجْتَمَعَ رَأْيُهُمْ فِي دَارِ أَبِي أَيُّوبَ عَلَى الْإِيمَانِ بِهِ وَالنُّصْرَةِ لَهُ. وَقِيلَ تَشَاوُرُهُمْ فِيمَا يَعْرِضُ لَهُمْ، فَلَا يَسْتَأْثِرُ بَعْضُهُمْ بِخَبَرٍ دُونَ بَعْضٍ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الشُّورَى أُلْفَةٌ لِلْجَمَاعَةِ وَمِسْبَارٌ لِلْعُقُولِ وَسَبَبٌ إِلَى الصَّوَابِ، وَمَا تَشَاوَرَ قَوْمٌ إِلَّا هُدُوا. وَقَدْ قَالَ الْحَكِيمُ:
Ed-Dahhâk şöyle demiştir: Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ortaya çıktığını işittiklerinde ve nakibler kendilerine geldiğinde aralarındaki istişaredir; nihayet Ebu Eyyûb'un evinde O'na iman etmek ve O'na yardım etmek üzere görüş birliğine vardılar. Başlarına gelen meseleler hakkında istişare etmeleridir; bir haberi bir kısmı bilip diğerinden saklamaz, [paylaşırlar] şeklinde de açıklanmıştır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'İstişare, topluluğun kaynaşması, akılların miyarı ve doğruya ulaşmanın sebebidir; hiçbir topluluk istişare etmemiştir ki doğru yola iletilmiş olmasın.' Nitekim hikmet sahibi şair şöyle demiştir:
إِذَا بَلَغَ الرَّأْيُ الْمَشُورَةَ فَاسْتَعِنْ ... بِرَأْيِ لبيب أو مشورة حَازِمٍ
Bir görüş danışma derecesine ulaştığında / Akıllı birinin fikrinden veya kararlı birinin danışmanlığından yardım al
وَلَا تَجْعَلِ الشُّورَى عَلَيْكَ غَضَاضَةً ... فَإِنَّ الْخَوَافِيَ قُوَّةٌ لِلْقَوَادِمِ
İstişare etmeyi kendine bir eksiklik sayma / Çünkü içteki kısa tüyler, dıştaki uzun kanat tüylerine kuvvettir
فَمَدَحَ اللَّهُ الْمُشَاوَرَةَ فِي الْأُمُورِ بِمَدْحِ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَانُوا يَمْتَثِلُونَ ذَلِكَ. وَقَدْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُشَاوِرُ أَصْحَابَهُ فِي الْآرَاءِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِمَصَالِحَ الْحُرُوبِ، وَذَلِكَ فِي الْآرَاءِ كَثِيرٌ. وَلَمْ يَكُنْ يُشَاوِرُهُمْ فِي الْأَحْكَامِ، لِأَنَّهَا مُنَزَّلَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَلَى جَمِيعِ الْأَقْسَامِ مِنَ الْفَرْضِ وَالنَّدْبِ وَالْمَكْرُوهِ وَالْمُبَاحِ وَالْحَرَامِ. فَأَمَّا الصَّحَابَةُ بَعْدَ اسْتِئْثَارِ اللَّهِ تَعَالَى بِهِ عَلَيْنَا فَكَانُوا يَتَشَاوَرُونَ فِي الْأَحْكَامِ وَيَسْتَنْبِطُونَهَا مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. وَأَوَّلُ مَا تَشَاوَرَ فِيهِ الصَّحَابَةُ الْخِلَافَةُ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَنُصَّ عَلَيْهَا حَتَّى كَانَ فِيهَا بَيْنَ أَبِي بَكْرٍ وَالْأَنْصَارِ مَا سَبَقَ بَيَانُهُ. وَقَالَ عُمَرُ ﵁: نَرْضَى لِدُنْيَانَا مَنْ رَضِيَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِدِينِنَا وَتَشَاوَرُوا فِي أَهْلِ الرِّدَّةِ فَاسْتَقَرَّ رَأْيُ أَبِي بَكْرٍ عَلَى الْقِتَالِ. وَتَشَاوَرُوا فِي الْجَدِّ وَمِيرَاثِهِ، وَفِي حَدِّ الْخَمْرِ وَعَدَدِهِ. وَتَشَاوَرُوا بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْحُرُوبِ، حَتَّى شَاوَرَ عُمَرُ الْهُرْمُزَانَ حِينَ وَفَدَ عَلَيْهِ مُسْلِمًا فِي الْمَغَازِي، فَقَالَ لَهُ الْهُرْمُزَانُ: مَثَلُهَا وَمَثَلُ مَنْ فِيهَا مِنَ النَّاسِ مِنْ عَدُوِّ الْمُسْلِمِينَ مَثَلُ طَائِرٍ لَهُ رِيشٌ وَلَهُ جَنَاحَانِ وَرِجْلَانِ فَإِنْ كُسِرَ أَحَدُ الْجَنَاحَيْنِ نَهَضَتِ الرِّجْلَانِ بِجَنَاحٍ وَالرَّأْسُ وَإِنْ كُسِرَ الْجَنَاحُ الْآخَرُ نَهَضَتِ الرِّجْلَانِ وَالرَّأْسُ وَإِنْ شُدِخَ الرَّأْسُ ذَهَبَ الرِّجْلَانِ وَالْجَنَاحَانِ. وَالرَّأْسُ كِسْرَى وَالْجَنَاحُ الْوَاحِدُ قَيْصَرُ وَالْآخَرُ فَارِسُ، فَمُرِ الْمُسْلِمِينَ فَلْيَنْفِرُوا إِلَى كِسْرَى ... وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُقَلَاءِ: مَا أَخْطَأْتُ قَطُّ! إِذَا حَزَبَنِي أَمْرٌ شَاوَرْتُ قَوْمِي فَفَعَلْتُ الَّذِي يَرَوْنَ، فَإِنْ أَصَبْتُ فَهُمُ المصيبون، وإن أخطأت فهم المخطئون.
Allah, işlerde istişare etmeyi, buna riayet eden topluluğu överek methetmiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de savaş maslahatlarına dair görüşler hususunda ashabıyla istişare ederdi; görüş bildirme hususunda bu çokça vaki olurdu. Hükümler konusunda ise onlarla istişare etmezdi; çünkü hükümler farz, mendup, mekruh, mubah ve haram olmak üzere bütün kısımlarıyla Allah katından indirilmişti. Yüce Allah'ın Peygamber'ini [vefat ettirip] katına almasından sonra ise sahabe, hükümler konusunda birbirleriyle istişare eder ve bunları Kitap ile Sünnet'ten istinbat ederlerdi (çıkarırlardı). Sahabenin hakkında istişare ettiği ilk mesele hilafet idi; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta açık bir nass bırakmamıştı; nihayetinde Ebû Bekir ile Ensâr arasında daha önce açıklandığı üzere o malum hadiseler cereyan etti. Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dinimiz için razı olduğu kimseden biz de dünyamız için razı oluruz." Ridde (dinden dönme) ehli konusunda da istişare ettiler ve Ebû Bekir'in görüşü savaşma yönünde kesinleşti. Dedenin mirası hakkında ve içki cezasının miktarı hususunda da istişarede bulundular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra savaşlarda da istişare ettiler; öyle ki Ömer, Hürmüzân Müslüman olarak huzuruna geldiğinde gazveler konusunda onunla istişare etti. Hürmüzân ona şöyle dedi: "Bunun ve oradaki Müslümanların düşmanı olan insanların misali; tüyleri, iki kanadı ve iki ayağı olan bir kuşun misali gibidir. Kanatlarından biri kırılırsa, iki ayak bir kanat ve baş ile birlikte kalkar. Diğer kanat da kırılırsa iki ayak ve baş yine kalkar. Fakat baş ezilirse iki ayak ile iki kanat da yok olur gider. Baş Kisrâ'dır; kanadın biri Kayser, diğeri ise Fars'tır. Müslümanlara emret, Kisrâ'nın üzerine sefer düzenlesinler..." diyerek hadisenin devamını anlattı. Akıllı kimselerden biri şöyle demiştir: "Ben asla hata etmedim! Başıma sıkıntılı bir iş geldiğinde kavmimle istişare eder ve onların uygun gördüğü şekilde hareket ederdim; eğer isabet edersem isabet edenler onlar olurdu, şayet hata edersem hata edenler yine onlar olurdu."
الثَّالِثَةُ- قَدْ مَضَى فِي" آلِ عِمْرَانَ" مَا تَضَمَّنَتْهُ الشُّورَى مِنَ الْأَحْكَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ"»
Üçüncüsü: Şûrânın kapsadığı hükümler, daha önce Âl-i İmrân Suresi'nde Yüce Allah'ın: "İş hususunda onlarla istişare et" ayetinin tefsirinde geçmişti.
[آل عمران: ١٥٩]. وَالْمَشُورَةُ بَرَكَةٌ. وَالْمَشْوَرَةُ: الشُّورَى، وَكَذَلِكَ الْمَشُورَةُ (بِضَمِّ الشِّينِ)، تَقُولُ مِنْهُ: شَاوَرْتُهُ فِي الْأَمْرِ وَاسْتَشَرْتُهُ بِمَعْنًى. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا كَانَ أُمَرَاؤُكُمْ خِيَارَكُمْ وَأَغْنِيَاؤُكُمْ سُمَحَاءَكُمْ وَأَمْرُكُمْ شُورَى بَيْنَكُمْ فَظَهْرُ الْأَرْضِ خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ بَطْنِهَا وَإِذَا كَانَ أُمَرَاؤُكُمْ شِرَارَكُمْ وَأَغْنِيَاؤُكُمْ بُخَلَاءَكُمْ وَأُمُورُكُمْ إِلَى نِسَائِكُمْ فَبَطْنُ الْأَرْضِ خَيْرٌ لَكُمْ من ظهرها (. قال حديث غريب." مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ" أَيْ وَمِمَّا أَعْطَيْنَاهُمْ يَتَصَدَّقُونَ. وَقَدْ تقدم في" البقرة".
[Âl-i İmrân: 159]. İstişare berekettir. Meşveret (المَشْوَرَة), şûrâ demektir; aynı şekilde meşûret (المَشُورَة -şîn harfinin ötresiyle-) de böyledir. Bu kökten hareketle 'Şâvertuhu fi'l-emri' (onunla iş hususunda istişare ettim) ve 'isteşertuhu' (ondan görüş istedim) dersin ki ikisi de aynı anlamdadır. Tirmizî, Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Yöneticileriniz hayırlılarınız, zenginleriniz cömertleriniz olduğu ve işleriniz de aranızda istişare ile yürüdüğü zaman, yerin üstü sizin için altından daha hayırlıdır. Yöneticileriniz şerlileriniz, zenginleriniz cimrileriniz olduğu ve işleriniz de kadınlarınıza kaldığı zaman ise yerin altı sizin için üstünden daha hayırlıdır). [Tirmizî]: 'Bu garip bir hadistir' demiştir. { مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” yani kendilerine verdiklerimizden sadaka verirler demektir. Bu husus daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.
[سورة الشورى (٤٢): الآيات ٣٩ الى ٤٣]
[Şûrâ Suresi (42), Âyetler 39-43]
وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ (٣٩) وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٤٠) وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ (٤١) إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٤٢) وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤٣)
{ وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ (٣٩) وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٤٠) وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ (٤١) إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٤٢) وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤٣) } “Ve onlar, bir haksızlığa ve saldırıya uğradıkları zaman yardımlaşarak haklarını alırlar. Bir kötülüğün cezası, ona denk bir kötülüktür. Fakat kim affeder ve ıslah ederse (arayı düzeltirse), onun mükâfatı Allah'a aittir. Şüphesiz O, zalimleri sevmez. Kim zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa, işte onların aleyhine (kınanacak) bir yol yoktur. Sorumluluk yolu ancak insanlara zulmedenler ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık yapanlar aleyhinedir. İşte onlar için can yakıcı bir azap vardır. Kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, azmedilmeye değer (büyük) işlerdendir.”
فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ" أَيْ أَصَابَهُمْ بَغْيُ الْمُشْرِكِينَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ بَغَوْا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعَلَى أَصْحَابِهِ وَآذَوْهُمْ وَأَخْرَجُوهُمْ مِنْ مَكَّةَ، فَأَذِنَ اللَّهُ لَهُمْ بِالْخُرُوجِ وَمَكَّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَنَصَرَهُمْ عَلَى مَنْ بَغَى عَلَيْهِمْ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْحَجِّ: [الحج: ٤٠ - ٣٩]
Bunda on bir mesele bulunmaktadır: BİRİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ } “Ve onlar ki, kendilerine bir haksızlık ve saldırı ulaştığında...” buyruğu, yani kendilerine müşriklerin haksız saldırısı isabet ettiğinde [demektir]. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu, müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına haksızlık yapması, onlara eziyet etmesi ve onları Mekke'den çıkarmaları sebebiyledir. Bunun üzerine Allah da onlara [savaşa] çıkma izni verdi, onları yeryüzünde iktidar sahibi kıldı ve kendilerine haksızlık edenlere karşı onlara yardım etti. İşte bu, [Allah Teâlâ'nın] Hac Suresi'ndeki: [el-Hac: 39-40]
" أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ. الَّذِينَ أُخْرِجُوا ... " الْآيَاتِ كُلَّهَا. وَقِيلَ: هُوَ عَامٌّ فِي بَغْيِ كُلِّ بَاغٍ مِنْ كَافِرٍ وَغَيْرِهِ، أَيْ إِذَا نَالَهُمْ ظُلْمٌ مِنْ ظَالِمٍ لَمْ يَسْتَسْلِمُوا لِظُلْمِهِ. وَهَذِهِ إِشَارَةٌ إِلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَإِقَامَةِ الْحُدُودِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: ذَكَرَ اللَّهُ الِانْتِصَارَ فِي الْبَغْيِ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ، وَذَكَرَ الْعَفْوَ عَنِ الْجُرْمِ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ، فَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ أَحَدُهُمَا رَافِعًا لِلْآخَرِ، وَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ رَاجِعًا إِلَى حَالَتَيْنِ، إِحْدَاهُمَا أَنْ يَكُونَ الْبَاغِي مُعْلِنًا بِالْفُجُورِ، وَقِحًا فِي الْجُمْهُورِ، مُؤْذِيًا لِلصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ، فَيَكُونُ الِانْتِقَامُ مِنْهُ أَفْضَلَ. وَفِي مِثْلِهِ قَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: كَانُوا يَكْرَهُونَ أَنْ يُذِلُّوا أَنْفُسَهُمْ فَتَجْتَرِئُ عَلَيْهِمُ الْفُسَّاقُ. الثَّانِيَةُ- أَنْ تَكُونَ الْفَلْتَةُ، أَوْ يَقَعُ ذَلِكَ مِمَّنْ يَعْتَرِفُ بِالزَّلَّةِ وَيَسْأَلُ الْمَغْفِرَةَ، فَالْعَفْوُ ها هنا أَفْضَلُ، وَفِي مِثْلِهِ نَزَلَتْ" وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى " [البقرة: ٢٣٧]. وَقَوْلُهُ:" فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ" [المائدة: ٤٥]. وَقَوْلُهُ:" وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ". [النور: ٢٢] قُلْتُ: هَذَا حَسَنٌ، وَهَكَذَا ذَكَرَ إِلْكِيَا الطَّبَرِيُّ فِي أَحْكَامِهِ قَالَ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ" يَدُلُّ ظَاهِرُهُ عَلَى أَنَّ الِانْتِصَارَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَفْضَلُ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَرَنَهُ إِلَى ذِكْرِ الِاسْتِجَابَةِ لِلَّهِ ﷾ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى مَا ذَكَرَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ أَنَّهُمْ كَانُوا يَكْرَهُونَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ يُذِلُّوا أَنْفُسَهُمْ فَتَجْتَرِئُ عَلَيْهِمُ الْفُسَّاقُ، فَهَذَا فِيمَنْ تَعَدَّى وَأَصَرَّ عَلَى ذَلِكَ. وَالْمَوْضِعُ الْمَأْمُورُ فِيهِ بِالْعَفْوِ إِذَا كَانَ الْجَانِي نَادِمًا مُقْلِعًا. وَقَدْ قَالَ عُقَيْبَ هَذِهِ الْآيَةِ:" وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ". وَيَقْتَضِي ذَلِكَ إِبَاحَةُ الِانْتِصَارِ لَا الْأَمْرُ بِهِ، وَقَدْ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ:" وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ". وَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الْغُفْرَانِ عَنْ غَيْرِ الْمُصِرِّ، فَأَمَّا الْمُصِرُّ عَلَى الْبَغْيِ وَالظُّلْمِ فَالْأَفْضَلُ الِانْتِصَارُ مِنْهُ بِدَلَالَةِ الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا. وَقِيلَ: أَيْ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ تَنَاصَرُوا عَلَيْهِ حَتَّى يُزِيلُوهُ عَنْهُمْ وَيَدْفَعُوهُ، قَالَهُ ابْنُ بَحْرٍ. وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى الْعُمُومِ على ما ذكرنا.
{ أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ. الَّذِينَ أُخْرِجُوا } “Kendilerine savaş açılan [müminlere], zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş] izni verildi. Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette kadirdir. Onlar [haksız yere yurtlarından] çıkarılmış olanlardır...” ayetlerinin tamamı [buna delildir]. Bir diğer görüşe göre: Bu [hüküm], kâfir veya başkası olsun, her saldırganın haksızlığı hakkında geneldir. Yani onlara bir zalimden bir haksızlık ulaştığında, onun zulmüne boyun eğmezler. Bu da emr-i bi'l-ma'rûf, nehy-i ani'l-münker ve had cezalarının uygulanmasına bir işarettir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Allah, haksızlığa karşı hak aramayı/yardımlaşmayı (intisâr) övgü makamında zikretmiş; suçu bağışlamayı da başka bir yerde övgü makamında zikretmiştir. Dolayısıyla bunlardan birinin diğerinin hükmünü kaldırmış (nâsih) olması muhtemel olduğu gibi, bunun iki ayrı duruma raci olması da muhtemeldir: Birincisi: Haksızlık yapan kimsenin günahını açıktan işleyen, halk içinde yüzsüzce davranan, küçüğe ve büyüğe eziyet eden biri olmasıdır; bu durumda ondan intikam almak (hakkı almak) daha faziletlidir. Nitekim benzer bir hususta İbrâhîm en-Nehaî şöyle demiştir: "Fâsıklar kendilerine cüret etmesin diye nefislerini zelil kılmaktan hoşlanmazlardı." İkincisi: [Yapılan haksızlığın] bir anlık gaflet ve hata eseri olması yahut kusurunu itiraf edip bağışlanma dileyen kimseden sadır olmasıdır; bu durumda ise affetmek daha faziletlidir. Nitekim böylesi durumlar hakkında: { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } [el-Bakara: 237] “Affetmeniz ise takvaya daha yakındır”; O'nun: { فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ } [el-Mâide: 45] “Kim de onu bağışlarsa, bu kendisi için bir kefaret olur” ve O'nun: { وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ } [en-Nûr: 22] “Affetsinler ve hoş görsünler. Allah'ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız?” buyrukları nazil olmuştur. Derim ki: Bu güzel [bir açıklama]dır. İlkıyâ et-Taberî de *Ahkâm* adlı eserinde böyle zikrederek şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ } “Ve onlar, bir haksızlığa uğradıkları zaman hakkını alırlar/karşılık verirler” buyruğunun zahiri, bu konumda hak aramanın daha faziletli olduğuna delalet eder. Görmez misin ki O, bunu aziz ve celil olan Allah'a icabet etme ve namazı dosdoğru kılma zikriyle birlikte anmıştır. Bu da İbrâhîm en-Nehaî'nin zikrettiği, fâsıklar kendilerine cüret etmesin diye müminlerin nefislerini zelil düşürmesinden hoşlanmadıkları şeklindeki izaha hamledilir. Bu durum, haddi aşıp bunda ısrar eden kimse hakkındadır. Affedilmesi emredilen yer ise, suç işleyenin pişman olup bundan vazgeçtiği durumdur. Nitekim bu ayetin hemen peşinden: { وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ } “Zulme uğradıktan sonra hakkını arayanlara gelince, işte onlar aleyhine [kınanacak] bir yol yoktur” buyurmuştur. Bu da hak aramanın/karşılık vermenin emredilmeyip mubah kılındığını gerektirir. Hemen ardından da: { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu azmedilmeye değer işlerdendir” buyurmuştur. Bu da ısrarcı olmayan kimseyi bağışlamaya hamledilir. Haksızlık ve zulümde ısrar edene gelince, önceki ayetin delaletiyle ondan hakkı almak daha faziletlidir. Şöyle de denilmiştir: Yani kendilerine bir haksızlık dokunduğu zaman, onu kendilerinden giderip savuncaya kadar birbirlerine yardım ederler; bunu İbn Bahr söylemiştir. Bu da zikrettiğimiz üzere genel anlama racidir.
الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها" قَالَ الْعُلَمَاءُ: جَعَلَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ صِنْفَيْنِ، صِنْفٌ يَعْفُونَ عَنِ الظَّالِمِ فَبَدَأَ بِذِكْرِهِمْ فِي قَوْلِهِ" وَإِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ".] الشورى: ٣٧]. وَصِنْفٌ يَنْتَصِرُونَ مِنْ ظَالِمِهِمْ. ثُمَّ بَيَّنَ حَدَّ الِانْتِصَارِ بِقَوْلِهِ:" وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها" فَيَنْتَصِرُ مِمَّنْ ظَلَمَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَعْتَدِيَ. قَالَ مُقَاتِلٌ وَهِشَامُ بْنُ حُجَيْرٍ: هَذَا فِي الْمَجْرُوحِ يَنْتَقِمُ مِنَ الْجَارِحِ بِالْقِصَاصِ دُونَ غَيْرِهِ مِنْ سَبٍّ أَوْ شَتْمٍ. وَقَالَهُ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَسُفْيَانُ. قَالَ سُفْيَانُ: وَكَانَ ابْنُ شُبْرُمَةَ يَقُولُ: لَيْسَ بِمَكَّةَ مِثْلُ هِشَامٍ. وَتَأَوَّلَ الشَّافِعِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ لِلْإِنْسَانِ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ مَالِ مَنْ خَانَهُ مِثْلَ مَا خَانَهُ مِنْ غَيْرِ عِلْمِهِ، وَاسْتَشْهَدَ فِي ذَلِكَ بِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ لِهِنْدٍ زَوْجِ أَبِي سُفْيَانَ: (خُذِي مِنْ مَالِهِ مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ) فَأَجَازَ لَهَا أَخَذَ ذَلِكَ بِغَيْرِ إِذْنِهِ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي هَذَا مُسْتَوْفًى فِي" الْبَقَرَةِ". وَقَالَ ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ: إِنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْمُقَابَلَةِ فِي الْجِرَاحِ. وَإِذَا قَالَ: أَخْزَاهُ اللَّهُ أَوْ لَعَنَهُ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ مِثْلَهُ. وَلَا يُقَابَلُ الْقَذْفُ بِقَذْفٍ وَلَا الْكَذِبُ بِكَذِبٍ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّمَا مَدَحَ اللَّهُ مَنِ انْتَصَرَ مِمَّنْ بَغَى عَلَيْهِ مِنْ غَيْرِ اعْتِدَاءٍ بِالزِّيَادَةِ عَلَى مِقْدَارِ مَا فُعِلَ بِهِ، يَعْنِي كَمَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَفْعَلُهُ. وَسُمِّيَ الْجَزَاءُ سَيِّئَةً لِأَنَّهُ فِي مُقَابَلَتِهَا، فَالْأَوَّلُ سَاءَ هَذَا فِي مَالٍ أَوْ بَدَنٍ، وَهَذَا الِاقْتِصَاصُ يَسُوءُهُ بِمِثْلِ ذَلِكَ أَيْضًا، وَقَدْ مَضَى هَذَا كُلُّهُ فِي" الْبَقَرَةِ" مُسْتَوْفًى. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْ تَرَكَ الْقِصَاصَ وَأَصْلَحَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الظَّالِمِ بِالْعَفْوِ" فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ" أَيْ إِنَّ اللَّهَ يَأْجُرُهُ عَلَى ذَلِكَ. قَالَ مُقَاتِلٌ: فَكَانَ الْعَفْوُ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ. وَقَدْ مَضَى فِي" آلِ عِمْرَانَ" فِي هَذَا مَا فِيهِ كِفَايَةٌ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَذَكَرَ أَبُو نُعَيْمٍ الْحَافِظُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ﵃ قَالَ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ أَيُّكُمْ أَهْلُ الْفَضْلِ؟ فَيَقُومُ نَاسٌ مِنَ النَّاسِ، فَيُقَالُ: انْطَلِقُوا إِلَى الْجَنَّةِ فَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ، فَيَقُولُونَ إِلَى أَيْنَ؟ فَيَقُولُونَ إِلَى الْجَنَّةِ، قَالُوا قَبْلَ الْحِسَابِ؟ قَالُوا نَعَمْ قَالُوا مَنْ أَنْتُمْ؟ قَالُوا أَهْلُ الْفَضْلِ، قَالُوا وَمَا كَانَ فَضْلُكُمْ؟ قَالُوا كنا إذا جهل علينا حلمنا
İKİNCİ MESELE Yüce Allah'ın: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün karşılığı, onun gibi bir kötülüktür” buyruğu hakkında ilim adamları şöyle demiştir: Allah müminleri iki kısma ayırmıştır; bir kısmı zalimi affeder; nitekim [Allah]: { وَإِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ } “Öfkelendikleri zaman da bağışlarlar” buyruğunda önce onları zikrederek başlamıştır. Bir kısmı da kendilerine zulmedenden haklarını/öçlerini alırlar. Sonra [Allah]: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün karşılığı, onun gibi bir kötülüktür” buyruğuyla hakkını almanın sınırını açıklamıştır. Buna göre kişi, haddi aşmaksızın kendisine zulmedenden hakkını alır. Mukâtil ve Hişâm b. Hucayr şöyle demiştir: Bu, yaralanan kimsenin, sövüp sayma gibi şeyler olmaksızın, sadece kısas yoluyla yaralayandan hakkını alması hakkındadır. Şâfiî, Ebû Hanîfe ve Süfyân da böyle demiştir. Süfyân: İbn Şübrüme: “Mekke'de Hişâm gibisi yoktur” derdi, demiştir. Şâfiî bu ayetten hareketle, bir kimsenin, kendisine hıyanet eden kişinin malından, onun hıyanet ettiği miktar kadarını habersizce alabileceği yorumunu yapmış ve buna dair Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Ebû Süfyân'ın hanımı Hind'e söylediği: « خُذِي مِنْ مَالِهِ مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ » «Onun malından sana ve çocuğuna yetecek kadarını al» hadisini delil göstermiştir; böylece [Allah Resûlü] kadının, kocasının izni olmadan bunu almasını caiz kılmıştır. Buna dair açıklama etraflıca el-Bakara [suresi]nde geçmişti. İbn Ebî Necîh şöyle demiştir: Bu, yaralamalarda mukabelede bulunmaya hamledilir. Bir kimse: “Allah onu rezil etsin” yahut “Allah ona lanet etsin” derse, diğeri de misliyle karşılık verebilir. Ancak zina iftirasına zina iftirasıyla, yalana da yalanla karşılık verilemez. es-Süddî şöyle demiştir: Allah, Arapların yaptığı gibi kendisine yapılanın miktarını aşacak şekilde haddi aşmaksızın, kendisine haksızlık edenden hakkını alanı övmüştür. Karşılığa da “kötülük” adı verilmiştir; çünkü o kötülüğün mukabilidir. Nitekim ilk [kötülük yapan] kimse diğerine mal veya beden konusunda kötülük yapmış, uygulanan bu kısas da aynı şekilde ona kötülük vermiş/acı çektirmiştir. Bütün bunlar el-Bakara [suresi]nde etraflıca geçmişti. ÜÇÜNCÜ MESELE Yüce Allah'ın: { فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ } “Fakat kim affeder ve arayı düzeltirse” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Kim kısası terk eder ve affetmek suretiyle zalim ile arasını düzeltirse, { فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “artık onun mükâfatı Allah'a aittir” yani Allah ona bunun mükâfatını verir. Mukâtil: “Böylece affetmek salih amellerden olmuştur” demiştir. Âl-i İmrân [suresi]nde bu hususta yeterli açıklama geçmişti, hamd Allah'adır. Hâfız Ebû Nuaym, Ali b. el-Hüseyin radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kıyamet günü olduğunda bir münadi: “Fazilet ehli olanlar hanginizdir?” diye seslenir. İnsanlardan birtakım kimseler ayağa kalkar. Onlara: “Cennete doğru gidin” denilir. Melekler onları karşılayıp: “Nereye?” derler. Onlar: “Cennete” derler. [Melekler]: “Hesaptan önce mi?” derler. “Evet” derler. [Melekler]: “Siz kimsiniz?” derler. “Biz fazilet ehliyiz” derler. [Melekler]: “Sizin faziletiniz ne idi?” derler. Onlar: “Bize karşı cahillik/kabalık yapıldığında hilm ile (yumuşakça) davranırdık...
وإذا ظلمنا صبرنا وإذا سيئ إِلَيْنَا عَفَوْنَا، قَالُوا ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ. وَذَكَرَ الْحَدِيثَ." إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ" أَيْ مَنْ بَدَأَ بِالظُّلْمِ، قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. وَقِيلَ: لَا يُحِبُّ مَنْ يَتَعَدَّى فِي الِاقْتِصَاصِ وَيُجَاوِزُ الْحَدَّ، قَالَهُ ابْنُ عِيسَى. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ" أَيِ الْمُسْلِمُ إِذَا انْتَصَرَ مِنَ الْكَافِرِ فَلَا سَبِيلَ إِلَى لَوْمِهِ، بَلْ يُحْمَدُ عَلَى ذَلِكَ مَعَ الْكَافِرِ. وَلَا لَوْمَ إِنِ انْتَصَرَ الظَّالِمُ مِنَ الْمُسْلِمِ، فَالِانْتِصَارُ مِنَ الْكَافِرِ حَتْمٌ، وَمِنَ الْمُسْلِمِ مباح، والعفو مندوب. الخامسة- في قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ" دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ لَهُ أَنْ يَسْتَوْفِيَ ذَلِكَ بِنَفْسِهِ. وَهَذَا يَنْقَسِمُ ثَلَاثَةَ أَقْسَامٍ: أَحَدُهَا- أَنْ يَكُونَ قِصَاصًا فِي بَدَنٍ يَسْتَحِقُّهُ آدَمِيٌّ، فَلَا حَرَجَ عَلَيْهِ إِنِ اسْتَوْفَاهُ مِنْ غَيْرِ عُدْوَانٍ وَثَبَتَ حَقُّهُ عِنْدَ الْحُكَّامِ، لَكِنْ يَزْجُرُهُ الْإِمَامُ فِي تَفَوُّتِهِ بِالْقِصَاصِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْجُرْأَةِ عَلَى سَفْكِ الدَّمِ. وَإِنْ كَانَ حَقُّهُ غَيْرَ ثَابِتٍ عِنْدَ الْحَاكِمِ فَلَيْسَ عَلَيْهِ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ حَرَجٌ، وَهُوَ فِي الظَّاهِرِ مُطَالَبٌ وَبِفِعْلِهِ مُؤَاخَذٌ وَمُعَاقَبٌ. الْقِسْمُ الثَّانِي- أَنْ يَكُونَ حَدُّ اللَّهِ تَعَالَى لَا حَقَّ لِآدَمِيٍّ فِيهِ كَحَدِّ الزِّنَى وَقَطْعِ السَّرِقَةِ، فَإِنْ لَمْ يَثْبُتْ ذَلِكَ عِنْدَ حَاكِمٍ أُخِذَ بِهِ وَعُوقِبَ عَلَيْهِ، وَإِنْ ثَبَتَ عِنْدَ حَاكِمٍ نَظَرَ، فَإِنْ كَانَ قَطْعًا فِي سَرِقَةٍ سَقَطَ بِهِ الْحَدُّ لِزَوَالِ الْعُضْوِ الْمُسْتَحَقِّ قَطْعُهُ، وَلَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ حَقٌّ لِأَنَّ التَّعْزِيرَ أَدَبٌ، وَإِنْ كَانَ جَلْدًا لَمْ يَسْقُطْ بِهِ الْحَدُّ لِتَعَدِّيهِ مَعَ بَقَاءِ مَحِلِّهِ فَكَانَ مَأْخُوذًا بِحُكْمِهِ. الْقِسْمُ الثَّالِثُ- أَنْ يَكُونَ حَقًّا فِي مَالٍ، فَيَجُوزُ لِصَاحِبِهِ أَنْ يُغَالِبَ عَلَى حَقِّهِ حَتَّى يَصِلَ إِلَيْهِ إِنْ كَانَ مِمَّنْ هُوَ عَالِمٌ بِهِ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ عَالِمٍ نَظَرَ، فَإِنْ أَمْكَنَهُ الْوُصُولُ إِلَيْهِ عِنْدَ الْمُطَالَبَةِ لَمْ يَكُنْ لَهُ الِاسْتِسْرَارُ بِأَخْذِهِ. وَإِنْ كَانَ لَا يَصِلُ إِلَيْهِ بِالْمُطَالَبَةِ لِجُحُودِ مَنْ هُوَ عَلَيْهِ مِنْ عَدَمِ بَيِّنَةٍ تَشْهَدُ لَهُ فَفِي جَوَازِ اسْتِسْرَارِهِ بِأَخْذِهِ مَذْهَبَانِ: أَحَدُهُمَا- جَوَازُهُ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ. الثَّانِي- الْمَنْعُ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ" أَيْ بِعُدْوَانِهِمْ عَلَيْهِمْ، فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: أي يظلمونهم بالشرك المخالف لدينهم.
[Onlar:] 'Bize zulmedildiğinde sabreder, bize kötülük yapıldığında bağışlarız' [derler]. Onlara: 'Cennete girin! Çalışanların mükâfatı ne güzeldir!' denilir." [Râvi] hadisin devamını zikretti. { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz O, zalimleri sevmez” yani zulmü ilk başlatanı [sevmez]. Bunu Saîd b. Cübeyr söylemiştir. Bir diğer görüşe göre: Kısas uygularken haddi aşıp taşkınlık yapanı sevmez, anlamındadır; bunu da İbn Îsâ söylemiştir. DÖRDÜNCÜ MESELE Yüce Allah'ın: { وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ } “Kim zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa” buyruğu şu anlama gelir: Bir Müslüman, kâfirden intikam alıp hakkını alırsa onu kınamaya hiçbir yol yoktur; bilakis kâfire karşı bu tutumundan ötürü övülür. [Mazlum olan] zalimden [yahut Müslümandan] hakkını alırsa da bir kınama yoktur. Çünkü kâfirden intikam alıp hakkı almak kesin bir görev (hatm), Müslümandan hakkı almak mubah, bağışlamak ise menduptur. BEŞİNCİ MESELE Yüce Allah'ın: { وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ } “Kim zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa, işte onların aleyhine hiçbir yol (sorumluluk) yoktur” buyruğunda, kişinin bu hakkı bizzat kendisinin alabileceğine dair delil vardır. Bu durum üç kısma ayrılır: Birincisi: İnsanoğlunun hak ettiği bedenî bir kısas olmasıdır. Haddi aşmaksızın bunu bizzat alırsa ve hâkimler nezdinde hakkı sabit olursa, kendisine bir günah yoktur. Ancak yönetici (imam), kan dökmeye cüret etmeyi engellemek amacıyla, kısası kendi başına infaz ettiği için onu azarlar (cezalandırır). Şayet hakkı hâkim nezdinde sabit değilse, kendisiyle Allah arasında bir günah olmasa da zahirde talep edilir, fiilinden ötürü sorumlu tutulur ve cezalandırılır. İkinci Kısım: Zina haddi ve hırsızlıkta el kesme gibi kul hakkı bulunmayan, sırf Allah Teâlâ'nın haddi (cezası) olmasıdır. Şayet bu durum hâkim nezdinde sabit olmamışsa, [kendi başına infaz eden kişi] bundan sorumlu tutulur ve cezalandırılır. Eğer hâkim nezdinde sabit olmuşsa duruma bakılır: Şayet hırsızlık sebebiyle el kesme ise, kesilmesi gereken uzuv yok olduğu için had cezası düşer; ayrıca tazir bir edep verme cezası olduğundan dolayı bundan ötürü ona bir hak gerekmez. Şayet celde (kırbaçlama) cezası ise, cezanın mahalli baki kaldığı hâlde sınırı aştığı için had cezası düşmez ve o kişi bu hükümden sorumlu tutulur. Üçüncü Kısım: Mala taalluk eden bir hak olmasıdır. Hak sahibi, hakkını bilen bir kimseden bunu elde edinceye kadar mücadele edip alabilir. Şayet [borçlu] bunu bilmiyorsa duruma bakılır: Talep ettiğinde hakkına ulaşması mümkünse, onu gizlice alması caiz değildir. Şayet borçlunun inkâr etmesi ve lehine şahitlik edecek bir delilin bulunmaması sebebiyle talep yoluyla hakkına ulaşamıyorsa, gizlice almasının caiz olup olmadığı konusunda iki mezhep (görüş) vardır: Birincisi: Caiz olmasıdır ki bu, Mâlik ve Şâfiî'nin görüşüdür. İkincisi: Yasak olmasıdır ki bu da Ebû Hanîfe'nin görüşüdür. ALTINCI MESELE Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ } “Sorumluluk yolu ancak insanlara zulmedenler... aleyhinedir” buyruğu, ilim ehlinin çoğunluğuna göre; onlara haksızca saldırmaları sebebiyle aleyhinedir, demektir. İbn Cüreyc ise: Yani dinlerine muhalif olan şirk ile onlara zulmedenlerin aleyhinedir, demiştir.
" ويبغون في الأرض بغير الحق" أَيْ فِي النُّفُوسِ وَالْأَمْوَالِ، فِي قَوْلِ الْأَكْثَرِينَ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: بَغْيُهُمْ عَمَلُهُمْ بِالْمَعَاصِي. وَقَالَ أَبُو مَالِكٍ: هُوَ مَا يَرْجُوهُ كُفَّارُ قُرَيْشٍ أَنْ يَكُونَ بِمَكَّةَ غَيْرُ الْإِسْلَامِ دِينًا. وَعَلَى هَذَا الْحَدِّ قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: إِنَّ هَذَا كُلَّهُ مَنْسُوخٌ بِالْجِهَادِ، وَإِنَّ هَذَا لِلْمُشْرِكِينَ خَاصَّةً. وَقَوْلُ قَتَادَةَ: إِنَّهُ عَامٌّ، وَكَذَا يَدُلُّ ظَاهِرُ الْكَلَامِ. وَقَدْ بَيَّنَّاهُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. السَّابِعَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: هَذِهِ الْآيَةُ فِي مُقَابَلَةِ الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِي" بَرَاءَةٌ" وَهِيَ قَوْلُهُ" مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ [التوبة: ٩١]، فَكَمَا نَفَى اللَّهُ السَّبِيلَ عَمَّنْ أَحْسَنَ فَكَذَلِكَ نفاها على من ظلم، واستوفى ببان الْقِسْمَيْنِ. الثَّامِنَةُ- وَاخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا فِي السُّلْطَانِ يَضَعُ على أهل بلد مالا معلوما بأخذهم بِهِ وَيُؤَدُّونَهُ عَلَى قَدْرِ أَمْوَالِهِمْ، هَلْ لِمَنْ قَدَرَ عَلَى الْخَلَاصِ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يَفْعَلَ، وَهُوَ إِذَا تَخَلَّصَ أَخَذَ سَائِرَ أَهْلِ الْبَلَدِ بِتَمَامِ مَا جُعِلَ عَلَيْهِمْ. فَقِيلَ لَا، وَهُوَ قَوْلُ سَحْنُونٍ مِنْ عُلَمَائِنَا. وَقِيلَ: نَعَمْ، لَهُ ذَلِكَ إِنْ قَدَرَ عَلَى الْخَلَاصِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ أَبُو جَعْفَرٍ أَحْمَدُ بْنُ نَصْرٍ الدَّاوُدِيُّ ثُمَّ الْمَالِكِيُّ. قَالَ: وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُ مَالِكٍ فِي السَّاعِي يَأْخُذُ مِنْ غَنَمِ أَحَدِ الْخُلَطَاءِ شَاةً وَلَيْسَ فِي جَمِيعِهَا نِصَابٌ إِنَّهَا مَظْلَمَةٌ عَلَى مَنْ أُخِذَتْ لَهُ لَا يَرْجِعُ عَلَى أَصْحَابِهِ بِشَيْءٍ. قَالَ: وَلَسْتُ آخُذُ بِمَا رُوِيَ عَنْ سَحْنُونٍ، لِأَنَّ الظُّلْمَ لَا أُسْوَةَ فِيهِ، وَلَا يُلْزَمُ أَحَدٌ أَنْ يُولِجَ نَفْسَهُ فِي ظُلْمٍ مَخَافَةَ أَنْ يُضَاعَفَ الظُّلْمُ عَلَى غَيْرِهِ، وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ يَقُولُ:" إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ". التاسعة- واختلف الْعُلَمَاءُ فِي التَّحْلِيلِ، فَكَانَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ لَا يُحَلِّلُ أَحَدًا مِنْ عِرْضٍ وَلَا مَالٍ. وَكَانَ سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ يُحَلِّلَانِ مِنَ الْعِرْضِ وَالْمَالِ. وَرَأَى مَالِكٌ التَّحْلِيلُ مِنَ الْمَالِ دُونَ الْعِرْضِ. رَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ وَابْنُ وهب عن مالك وسيل عَنْ قَوْلِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ" لَا أُحَلِّلُ أَحَدًا" فَقَالَ: ذَلِكَ يَخْتَلِفُ، فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، الرَّجُلُ يُسَلِّفُ الرَّجُلَ فَيَهْلَكُ وَلَا وَفَاءَ لَهُ؟ قَالَ: أَرَى أَنْ يُحَلِّلَهُ وَهُوَ أَفْضَلُ عِنْدِي، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ" الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ" [الزمر: ١٨]. فقيل له: الرجل يظلم الرجل؟
{ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık yaparlar” buyruğu; [âlimlerin] çoğunluğunun görüşüne göre canlar ve mallar konusunda [haksızlık yaparlar] demektir. Mukâtil: "Onların azgınlığı ve taşkınlığı günah işlemeleridir" demiştir. Ebû Mâlik ise: "Bu, Kureyş kâfirlerinin Mekke'de İslam'dan başka bir dinin bulunmasını ummalarıdır" demiştir. Bu çerçevede İbn Zeyd: "Bütün bunların hükmü cihad ile neshedilmiştir ve bu durum yalnızca müşriklere mahsustur" demiştir. Katâde'nin görüşü ise ayetin genel olduğu yönündedir; sözün zahiri de buna delalet etmektedir. Bunu [daha önce] açıklamış bulunuyoruz, Allah'a hamdolsun. YEDİNCİ MESELE İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu ayet, Berâe (Tevbe) Suresi'nde geçen: { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } “İyilik edenlerin aleyhine bir yol (sorumluluk) yoktur” [Tevbe: 91] ayetinin mukabilidir. Allah Teâlâ iyilik eden kimseden sorumluluk yolunu nefyettiği gibi, zulmeden kimse aleyhine de onu nefyetmiş ve her iki kısmın açıklamasını tamamlamıştır. SEKİZİNCİ MESELE Âlimlerimiz, bir belde halkına belirli bir mali mükellefiyet koyup bunu kendilerinden tahsil eden ve onların da malları oranında ödedikleri bir yönetici (sultan) karşısında, bundan kurtulmaya gücü yeten bir kimsenin bunu yapmasının [caiz] olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir; zira o kurtulduğunda, takdir edilen miktarın tamamı diğer belde halkından tahsil edilecektir. Bir görüşe göre [bunu yapması caiz] değildir; bu, âlimlerimizden Sahnûn'un görüşüdür. Diğer bir görüşe göre ise bundan kurtulmaya gücü yetiyorsa bunu yapabilir; Mâlikî fakihlerinden Ebû Ca'fer Ahmed b. Nasr ed-Dâvûdî bu görüşü benimsemiştir. Dâvûdî şöyle demiştir: İmam Mâlik'in, zekât memurunun (sâî) ortaklardan birinin koyunlarından -hepsinin toplamında nisap bulunmadığı halde- bir koyun alması durumunda, bunun haksız yere malı alınan kişi aleyhine bir zulüm olduğunu ve [bu kişinin] ortaklarına hiçbir şey için rücu edemeyeceğini belirten sözü buna delalet eder. Dâvûdî devamla şöyle demiştir: "Ben Sahnûn'dan rivayet edilen görüşü benimsemiyorum; zira zulümde örnek alma (müşterek olma) söz konusu olamaz ve başkası üzerindeki zulmün katlanacağı endişesiyle hiç kimse bizzat kendisini zulme sokmakla yükümlü tutulamaz. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ } “Sorumluluk yolu ancak insanlara zulmedenler... aleyhinedir” buyurmaktadır." DOKUZUNCU MESELE Âlimler hakkını helal etme (tahlîl) konusunda ihtilaf etmişlerdir. İbnü'l-Müseyyeb ne ırz (haysiyet) ne de mal hususunda kimseye hakkını helal etmezdi. Süleyman b. Yesâr ve Muhammed b. Sîrîn ise hem ırz hem de mal hususunda helal ederlerdi. İmam Mâlik ise ırz konusunda değil, sadece mal konusunda helal etmeyi uygun görürdü. İbnü'l-Kâsım ve İbn Vehb'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre, kendisine Saîd b. el-Müseyyeb'in "Kimseye hakkımı helal etmem" sözü sorulduğunda Mâlik: "Bu durum [meseleye göre] farklılık arz eder" demiştir. [Ravi der ki:] Ben de ona: "Ey Ebû Abdillâh! Bir adam diğerine borç verse, sonra o borçlu kişi vefat etse ve borcunu ödeyecek bir şeyi bulunmasa [ne dersin]?" dedim. O: "Ona hakkını helal etmesini uygun görürüm ve bu bana göre daha faziletlidir. Zira Allah Teâlâ: { الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } “Onlar sözü dinler ve onun en güzeline uyarlar” [Zümer: 18] buyurmaktadır" dedi. Bunun üzerine kendisine: "Peki, bir adam diğerine zulmetmişse [hakkını helal etsin mi]?" diye soruldu.
فَقَالَ: لَا أَرَى ذَلِكَ، هُوَ عِنْدِي مُخَالِفٌ لِلْأَوَّلِ، يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى" إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ" وَيَقُولُ تَعَالَى" مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ" [التوبة: ٩١] فَلَا أَرَى أَنْ يَجْعَلَهُ مِنْ ظُلْمِهِ فِي حِلٍّ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فَصَارَ فِي الْمَسْأَلَةِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا لَا يُحَلِّلُهُ بِحَالٍ، قَالَهُ سعيد ابن الْمُسَيَّبِ. الثَّانِي- يُحَلِّلُهُ، قَالَهُ مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ. الثَّالِثُ- إِنْ كَانَ مَالًا حَلَّلَهُ وَإِنْ كَانَ ظُلْمًا لَمْ يُحَلِّلْهُ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ. وَجْهُ الْأَوَّلِ أَلَّا يُحَلِّلَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ، فَيَكُونُ كَالتَّبْدِيلِ لِحُكْمِ اللَّهِ. وَوَجْهُ الثَّانِي أَنَّهُ حَقُّهُ فَلَهُ أَنْ يُسْقِطَ كَمَا يُسْقِطُ دَمَهُ وَعِرْضَهُ. وَوَجْهُ الثَّالِثِ الَّذِي اخْتَارَهُ مَالِكٌ هُوَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا غَلَبَ عَلَى أَدَاءِ حَقِّكَ فَمِنَ الرِّفْقِ بِهِ أَنْ يَتَحَلَّلَهُ، وَإِنْ كَانَ ظَالِمًا فَمِنَ الْحَقِّ أَلَّا تَتْرُكَهُ لِئَلَّا تَغْتَرَّ الظَّلَمَةُ وَيَسْتَرْسِلُوا فِي أَفْعَالِهِمُ الْقَبِيحَةِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ حَدِيثُ أَبِي الْيُسْرِ الطَّوِيلِ وَفِيهِ أَنَّهُ قَالَ لِغَرِيمِهِ: اخْرُجْ إِلَيَّ، فَقَدْ عَلِمْتُ أَيْنَ أَنْتَ، فَخَرَجَ، فَقَالَ: مَا حَمَلَكَ عَلَى أَنِ اخْتَبَأْتَ مِنِّي؟ قَالَ: أَنَا وَاللَّهِ أُحَدِّثُكَ ثُمَّ لَا أَكْذِبُكَ، خَشِيتُ وَاللَّهِ أَنْ أُحَدِّثَكَ فَأَكْذِبُكَ، وَأَنْ أَعِدَكَ فَأُخْلِفُكَ، وَكُنْتَ صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَكُنْتُ وَاللَّهِ مُعْسِرًا. قَالَ قُلْتُ: آللَّهِ؟ قَالَ اللَّهِ، قَالَ: فَأَتَى بِصَحِيفَةٍ فَمَحَاهَا فَقَالَ: إِنْ وَجَدْتَ قَضَاءً فَاقْضِ، وَإِلَّا فَأَنْتَ فِي حِلٍّ ... وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا فِي الْحَيِّ الَّذِي يُرْجَى لَهُ الْأَدَاءُ لِسَلَامَةِ الذِّمَّةِ وَرَجَاءِ التَّمَحُّلِ، فَكَيْفَ بِالْمَيِّتِ الَّذِي لَا مُحَالَلَةَ لَهُ وَلَا ذِمَّةَ مَعَهُ. الْعَاشِرَةُ- قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ مَنْ ظُلِمَ وَأُخِذَ لَهُ مَالٌ فَإِنَّمَا لَهُ ثَوَابُ مَا احتبس عنه إلى موته، ثم يوجع الثَّوَابُ إِلَى وَرَثَتِهِ، ثُمَّ كَذَلِكَ إِلَى آخِرِهِمْ، لِأَنَّ الْمَالَ يَصِيرُ بَعْدَهُ لِلْوَارِثِ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الدَّاوُدِيُّ الْمَالِكِيُّ: هَذَا صَحِيحٌ فِي النَّظَرِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ إِنْ مَاتَ الظَّالِمُ قَبْلَ مَنْ ظَلَمَهُ وَلَمْ يَتْرُكْ شَيْئًا أَوْ تَرَكَ مَا لَمْ يَعْلَمْ وَارِثُهُ فِيهِ بِظُلْمٍ لَمْ تَنْتَقِلْ تَبَاعَةُ الْمَظْلُومِ إِلَى وَرَثَةِ الظَّالِمِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَبْقَ لِلظَّالِمِ مَا يَسْتَوْجِبُهُ وَرَثَةُ الْمَظْلُومِ. (هامش)
[Bunun üzerine] şöyle dedi: Ben böyle düşünmüyorum; zira bu bana göre birincisine aykırıdır. Allah Teâlâ: { إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ } “Sorumluluk ancak insanlara zulmedenler... üzerinedir” buyurmakta; yine [Tevbe Suresi 91. ayette]: { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } “İyilik edenlerin aleyhine bir yol (sorumluluk) yoktur” buyurmaktadır. Dolayısıyla onun, uğradığı zulümden ötürü [zalimi] helal kılmasını (hakkını helal etmesini) doğru bulmuyorum. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu meselede üç görüş ortaya çıkmıştır: Birincisi: Hiçbir şekilde helal kılmaz; bunu Saîd b. el-Müseyyeb söylemiştir. İkincisi: Helal kılar; bunu Muhammed b. Sîrîn söylemiştir. Üçüncüsü: Şayet mal ise helal kılar, eğer zulüm (haksızlık/saldırı) ise helal kılmaz; bu da Mâlik'in görüşüdür. Birinci görüşün gerekçesi: Allah'ın haram kıldığını helal kılmamaktır; aksi takdirde bu, Allah'ın hükmünü değiştirmek gibi olur. İkinci görüşün gerekçesi: Bu onun hakkıdır, dolayısıyla canını (kısas hakkını) ve ırzını bağışlayıp düşürdüğü gibi bunu da düşürebilir. Mâlik'in tercih ettiği üçüncü görüşün gerekçesi ise şudur: Bir kimse senin hakkını ödemekten aciz kalırsa, ona kolaylık göstermek adına hakkı helal etmek [gerekir]. Şayet zalim bir kimse ise, zalimlerin aldanmaması ve çirkin fiillerini sürdürmemeleri için onun yakasını bırakmamak hakkın gereğidir. Sahîh-i Müslim'de Ebü'l-Yusr'ın uzun bir hadisi yer almaktadır. Orada geçtiğine göre o, borçlusuna: «Bana doğru çık, nerede olduğunu öğrendim» dedi. Borçlu çıkınca: «Benden saklanmana sebep neydi?» diye sordu. Adam: «Vallahi sana anlatayım, sonra da sana yalan söylemeyeyim; vallahi seninle konuşup yalan söylemekten, sana söz verip sözümden caymaktan korktum. Sen ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabındansın. Vallahi ben darlık içindeydim» dedi. [Ebü'l-Yusr] dedi ki: «Allah hakkı için mi?» diye sordum; o da: «Allah hakkı için» dedi. [Ebü'l-Yusr] anlattı: Bunun üzerine bir sayfa (borç senedi) getirip onu sildi ve: «Ödeme imkânı bulursan öde, aksi takdirde helal olsun...» dedi ve hadisi zikretti. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu, zimmetinin temizliği ve bir çare bulma ümidi sebebiyle ödemesi umulan hayattaki kimse hakkındadır. Ya artık helalleşmesi ve zimmeti kalmamış olan ölü için durum nasıl olur? ONUNCU MESELE Bazı âlimler şöyle demiştir: Zulme uğrayıp malı gasp edilen kimseye, ancak vefatına kadar o maldan mahrum kaldığı sürenin sevabı vardır; ardından bu sevap mirasçılarına intikal eder, sonra da böylece sonuncularına kadar devam eder. Çünkü o mal, ondan sonra mirasçıya ait olur. Mâlikî âlimi Ebû Ca'fer ed-Dâvûdî şöyle demiştir: Bu, akıl ve kıyas yönünden doğrudur. Bu görüşe göre, şayet zalim mazlumdan önce ölür ve geriye hiçbir şey bırakmazsa veya mirasçısının zulüm olduğunu bilmediği bir mal bırakırsa, mazlumun hakkı zalimin mirasçılarına geçmez. Çünkü mazlumun mirasçılarının hak talep edebileceği bir şey zalimden geriye kalmamıştır.
الْحَادِيَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ" أي صبر على الأذى و" غَفَرَ" أَيْ تَرَكَ الِانْتِصَارَ لِوَجْهِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا فِيمَنْ ظَلَمَهُ مُسْلِمٌ. وَيُحْكَى أَنَّ رَجُلًا سَبَّ رَجُلًا فِي مَجْلِسِ الْحَسَنِ ﵀ فَكَانَ الْمَسْبُوبُ يَكْظِمُ وَيَعْرَقُ فَيَمْسَحُ الْعَرَقَ، ثُمَّ قَامَ فَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ، فَقَالَ الْحَسَنُ: عَقَلَهَا وَاللَّهِ! وَفَهِمَهَا إِذْ ضَيَّعَهَا الْجَاهِلُونَ. وَبِالْجُمْلَةِ الْعَفْوُ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ، ثُمَّ قَدْ يَنْعَكِسُ الْأَمْرُ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ فَيَرْجِعُ تَرْكُ الْعَفْوِ مَنْدُوبًا إِلَيْهِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَذَلِكَ إِذَا احْتِيجَ إِلَى كَفِّ زِيَادَةِ الْبَغْيِ وَقَطْعِ مَادَّةِ الْأَذَى، وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَهُوَ أَنَّ زَيْنَبَ أَسْمَعَتْ عَائِشَةَ ﵄ بِحَضْرَتِهِ فَكَانَ يَنْهَاهَا فَلَا تَنْتَهِي، فَقَالَ لِعَائِشَةَ: (دُونَكِ فَانْتَصِرِي) خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ بِمَعْنَاهُ. وَقِيلَ:" صَبْرٌ" عَنِ الْمَعَاصِي وَسَتْرٌ عَلَى الْمَسَاوِئِ." إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ" أَيْ مِنْ عَزَائِمِ اللَّهِ الَّتِي أَمَرَ بِهَا. وَقِيلَ مِنْ عَزَائِمَ الصَّوَابِ الَّتِي وُفِّقَ لَهَا. وَذَكَرَ الْكَلْبِيُّ وَالْفَرَّاءُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ مَعَ ثَلَاثِ آيَاتٍ قَبْلَهَا، وَقَدْ شَتَمَهُ بَعْضُ الْأَنْصَارِ فَرَدَّ عَلَيْهِ ثُمَّ أَمْسَكَ. وَهِيَ الْمَدَنِيَّاتُ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ. وَقِيلَ: هَذِهِ الْآيَاتُ فِي الْمُشْرِكِينَ، وَكَانَ هَذَا فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ قَبْلَ الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ ثُمَّ نَسَخَتْهَا آيَةُ الْقِتَالِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ زَيْدٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَفِي تَفْسِيرِ ابْنِ عَبَّاسٍ" وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ" يُرِيدُ حَمْزَةَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَعُبَيْدَةَ وَعَلِيًّا وَجَمِيعَ الْمُهَاجِرِينَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ." فَأُولئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ" يُرِيدُ حَمْزَةَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَعُبَيْدَةَ وَعَلِيًّا رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ." إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ" يُرِيدُ عُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ وَشَيْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدَ بْنَ عُتْبَةَ وَأَبَا جَهْلٍ وَالْأَسْوَدَ، وَكُلَّ مَنْ قَاتَلَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ." وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ" يُرِيدُ بِالظُّلْمِ وَالْكُفْرِ." أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ" يُرِيدُ وَجِيعٌ." وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ" يُرِيدُ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَأَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ وَمُصْعَبَ بْنَ عُمَيْرٍ وَجَمِيعَ أَهْلِ بَدْرٍ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ." إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ" حَيْثُ قَبِلُوا الفداء وصبروا على الأذى.
ON BİRİNCİ MESELE Yüce Allah'ın: { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ } “Kim de sabreder ve bağışlarsa” buyruğu; yani eziyete sabreder ve 'bağışlarsa', yani Allah Teâlâ'nın rızası için hakkını almayı terk ederse demektir. Bu, kendisine bir Müslümanın zulmettiği kimse hakkındadır. Anlatıldığına göre Hasan'ın rahimehullâh meclisinde bir adam diğerine sövmüş, sövülen adam ise öfkesini yutup terlemiş, terini silmiş ve sonra kalkıp bu ayeti okumuştur. Bunun üzerine Hasan: 'Vallahi bunu kavradı! Cahiller bunu zayi ederken o anladı' demiştir. Özetle affetmek menduptur; sonra bazı durumlarda iş tersine dönebilir ve daha önce geçtiği gibi affı terk etmek mendup hale gelebilir; bu da haksızlığın artmasını engellemek ve eziyetin kökünü kazımak gerektiğinde söz konusu olur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den buna delalet eden bir rivayet vardır; şöyle ki Zeyneb, onun huzurunda Âişe radıyallâhu anhâ'ya ağır sözler işittirmiş, Peygamber onu men ettiği halde vazgeçmemiş, bunun üzerine Âişe'ye: (Haydi, hakkını al) buyurmuştur. Müslim bunu Sahîh'inde bu anlamıyla tahric etmiştir. Günahlara karşı 'sabır' ve kötülükleri örtmek olduğu da söylenmiştir. { إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “şüphesiz bu, azmedilmeye değer (büyük) işlerdendir” yani Allah'ın emrettiği kesinleşmiş emirlerindendir. Muvaffak kılındığı doğru işlerin azimlerindendir de denilmiştir. Kelbî ve Ferrâ, bu ayetin önceki üç ayetle birlikte Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hakkında indiğini; Ensardan birinin ona sövdüğünü, onun da karşılık verip sonra durduğunu zikretmişlerdir. Bunlar bu surenin Medenî olan ayetleridir. Bu ayetlerin müşrikler hakkında olduğu, bunun İslam'ın başlangıcında savaş emredilmeden önce bulunduğu, sonra savaş ayetinin bunu neshettiği de söylenmiştir ki bu İbn Zeyd'in görüşüdür ve daha önce geçmişti. İbn Abbâs'ın tefsirinde: { وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ } “Kim zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa” ifadesiyle Hamza b. Abdilmuttalib, Ubeyde, Ali ve bütün Muhacirler rıdvânullâhi aleyhim kastedilmektedir. { فَأُولئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ } “işte onların aleyhine (kınanacak) bir yol yoktur” ifadesiyle Hamza b. Abdilmuttalib, Ubeyde ve Ali rıdvânullâhi aleyhim ecmaîn kastedilmektedir. { إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ } “Sorumluluk yolu ancak insanlara zulmedenler... aleyhinedir” ifadesiyle Utbe b. Rebîa, Şeybe b. Rebîa, Velîd b. Utbe, Ebû Cehil, Esved ve Bedir günü savaşan müşriklerin tamamı kastedilmektedir. { وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ } “ve yeryüzünde taşkınlık yapanlar” ile zulüm ve küfrü kastetmektedir. { أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “İşte onlar için can yakıcı bir azap vardır” yani elem verici bir azap vardır. { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ } “Kim de sabreder ve bağışlarsa” ifadesiyle Ebû Bekir, Ömer, Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh, Mus'ab b. Umeyr ve bütün Bedir ehli rıdvânullâhi aleyhim ecmaîn kastedilmektedir. { إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “şüphesiz bu, azmedilmeye değer (büyük) işlerdendir” zira onlar fidyeyi kabul etmiş ve eziyete sabretmişlerdir.
[سورة الشورى (٤٢): آية ٤٤]
[Şûrâ Suresi (42), Âyet 44]
وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (٤٤)
{ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ } “Allah kimi saptırırsa, artık bundan sonra onun hiçbir velisi/dostu yoktur. Azabı gördüklerinde o zalimlerin: 'Geri dönecek bir yol var mı?' dediklerini görürsün.” (44)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ" أَيْ يَخْذُلُهُ" فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ" هَذَا فِيمَنْ أَعْرَضَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِيمَا دَعَاهُ إِلَيْهِ مِنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْمَوَدَّةِ فِي الْقُرْبَى، وَلَمْ يُصَدِّقْهُ فِي الْبَعْثِ وَأَنَّ مَتَاعَ الدُّنْيَا قَلِيلٌ. أَيْ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَلَا يَهْدِيهِ هَادٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَتَرَى الظَّالِمِينَ" أَيِ الْكَافِرِينَ." لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ" يَعْنِي جَهَنَّمَ. وَقِيلَ رَأَوُا الْعَذَابَ عِنْدَ الْمَوْتِ." يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ" يَطْلُبُونَ أَنْ يُرَدُّوا إِلَى الدُّنْيَا لِيَعْمَلُوا بطاعة الله فلا يجابون إلى ذلك.
Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ } “Allah kimi saptırırsa” yani kimi yardımsız bırakırsa { فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ } “artık bundan sonra onun hiçbir dostu yoktur” buyruğu; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisini davet ettiği Allah'a iman ve akrabaya sevgi hususunda ona yüz çeviren, yeniden dirilişi ve dünya metaının az olduğunu tasdik etmeyen kimse hakkındadır. Yani Allah kimi bu şeylerden saptırırsa, artık onu hidayete erdirecek kimse yoktur. Yüce Allah'ın: { وَتَرَى الظَّالِمِينَ } “O zalimlerin... görürsün” yani kâfirlerin; { لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ } “Azabı gördüklerinde” yani cehennemi gördüklerinde demektir. Ölüm anında azabı gördüklerinde, diye de açıklanmıştır. { يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ } “'Geri dönecek bir yol var mı?' dediklerini” yani Allah'a itaat ederek amel etmek için dünyaya geri döndürülmeyi talep ederler, fakat bu taleplerine icabet edilmez.
[سورة الشورى (٤٢): آية ٤٥]
[Şûrâ Suresi (42), Âyet 45]
وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ (٤٥)
{ وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ (٤٥) } “Aşağılıktan başları öne eğilmiş vaziyette, göz ucuyla gizli gizli bakarken onların ateşe sunulduklarını görürsün. İnananlar ise: 'Gerçek hüsrana uğrayanlar, kıyamet günü hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratanlardır' derler. İyi bilin ki zalimler sürekli bir azap içindedirler.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها" أَيْ عَلَى النَّارِ لِأَنَّهَا عَذَابُهُمْ، فَكَنَّى عَنِ الْعَذَابِ الْمَذْكُورِ بِحَرْفِ التَّأْنِيثِ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْعَذَابَ هُوَ النَّارُ، وَإِنْ شِئْتَ جَهَنَّمُ، وَلَوْ رَاعَى اللَّفْظَ لَقَالَ عَلَيْهِ. ثُمَّ قِيلَ: هُمُ الْمُشْرِكُونَ جَمِيعًا يُعْرَضُونَ عَلَى جَهَنَّمَ عِنْدَ انْطِلَاقِهِمْ إِلَيْهَا، قَالَهُ الْأَكْثَرُونَ. وَقِيلَ: آلُ فِرْعَوْنَ خُصُوصًا، تُحْبَسُ أَرْوَاحُهُمْ فِي أَجْوَافِ طَيْرٍ سُودٍ تَغْدُو عَلَى جَهَنَّمَ وَتَرُوحُ، فَهُوَ عَرْضُهُمْ عَلَيْهَا، قَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ عَامَّةُ الْمُشْرِكِينَ، تُعْرَضُ عَلَيْهِمْ ذُنُوبُهُمْ فِي قُبُورِهِمْ، وَيُعْرَضُونَ عَلَى الْعَذَابِ فِي قُبُورِهِمْ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ أَبِي الْحَجَّاجِ." خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ" ذَهَبَ بَعْضُ الْقُرَّاءِ إِلَى الْوَقْفِ عَلَى" خاشِعِينَ". وَقَوْلُهُ:" مِنَ الذُّلِّ" مُتَعَلِّقٌ بِ" يَنْظُرُونَ". وَقِيلَ: مُتَعَلِّقٌ ب" خاشِعِينَ". وَالْخُشُوعُ الِانْكِسَارُ وَالتَّوَاضُعُ. وَمَعْنَى" يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ" أَيْ لَا يَرْفَعُونَ أَبْصَارَهُمْ لِلنَّظَرِ رَفْعًا تاما، لأنهم ناكسو الرؤوس. وَالْعَرَبُ تَصِفُ الذَّلِيلَ بِغَضِّ الطَّرْفِ، كَمَا يَسْتَعْمِلُونَ فِي ضِدِّهِ حَدِيدَ النَّظَرِ إِذَا لَمْ يُتَّهَمْ بِرِيبَةٍ فَيَكُونُ عَلَيْهِ مِنْهَا غَضَاضَةٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ" أَيْ ذَلِيلٍ، قَالَ: وَإِنَّمَا يَنْظُرُونَ بِقُلُوبِهِمْ لِأَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ عُمْيًا، وَعَيْنُ الْقَلْبِ طَرْفٌ خَفِيٌّ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَالْقُرَظِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يُسَارِقُونَ النَّظَرَ مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى يَنْظُرُونَ مِنْ
Yüce Allah'ın: { وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها } “Onların ateşe sunulduklarını görürsün” buyruğu; yani ateşe sunulurlar, çünkü onların azabı ateştir. Zikredilen azaptan müennes zamiriyle kinaye yapılmıştır; çünkü o azap ateştir (nâr) veya dilersen cehennemdir; şayet lafza riayet edilseydi 'aleyhi' (ona) derdi. Sonra çoğunluğun dediğine göre: Onlar, cehenneme sevk edildikleri sırada ateşe sunulan müşriklerin tamamıdır. İbn Mes'ûd ise: Özellikle Firavun hanedanıdır; ruhları cehenneme sabah akşam gidip gelen siyah kuşların kursaklarında hapsedilir; onların sunulması işte budur, demiştir. Bazıları da: Onlar müşriklerin tamamıdır; kabirlerinde günahları kendilerine sunulur ve kabirlerinde azaba sunulurlar, demişlerdir ki Ebû'l-Haccâc'ın sözünün anlamı da budur. { خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ } “Aşağılıktan başları öne eğilmiş vaziyette” ifadesinde bazı kurrâ 'hâşiîn' kelimesinde vakf yapılması görüşüne varmışlardır. { مِنَ الذُّلِّ } “aşağılıktan” ifadesi ise { يَنْظُرُونَ } “bakarlar” kelimesine müteallıktır. { خاشِعِينَ } kelimesine müteallık olduğu da söylenmiştir. Huşû, kırıklık ve tezellüldür (boyun büküştür). { يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ } “göz ucuyla gizli gizli bakarken” buyruğunun anlamı; yani başları öne eğik olduğu için bakmak üzere gözlerini tam olarak kaldırmazlar. Araplar zelil kimseyi gözünü kısmakla vasfederler; nitekim bunun zıddı olarak bir şüpheyle itham edilmediğinde ve bundan ötürü bir eziklik duymadığında 'keskin bakışlı' (hadîdü'n-nazar) tabirini kullanırlar. Mücâhid: { مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ } yani zelilce bakarlar, demiştir. Şöyle devam etmiştir: Onlar ancak kalpleriyle bakarlar; çünkü kör olarak haşredilirler, kalbin gözü ise gizli bir bakıştır. Katâde, Süddî, el-Kurazî ve Saîd b. Cübeyr: Aşırı korkudan ötürü göz ucuyla gizlice bakarlar, demişlerdir. Şöyle de açıklanmıştır: Anlamı,
عَيْنٍ ضَعِيفَةِ النَّظَرِ. وَقَالَ يُونُسُ:" مِنْ" بِمَعْنَى الْبَاءِ، أَيْ يَنْظُرُونَ بِطَرْفٍ خَفِيٍّ، أَيْ ضَعِيفٍ مِنَ الذُّلِّ وَالْخَوْفِ، وَنَحْوِهُ عَنِ الْأَخْفَشِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِطَرْفٍ ذَابِلٍ ذَلِيلٍ. وَقِيلَ: أَيْ يَفْزَعُونَ أَنْ يَنْظُرُوا إِلَيْهَا بِجَمِيعِ أَبْصَارِهِمْ لِمَا يَرَوْنَ مِنْ أَصْنَافِ الْعَذَابِ." وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ" أَيْ يَقُولُ الْمُؤْمِنُونَ فِي الْجَنَّةِ لَمَّا عَايَنُوا مَا حَلَّ بِالْكَفَّارِ إِنَّ الْخُسْرَانَ فِي الْحَقِيقَةِ مَا صَارَ إِلَيْهِ هَؤُلَاءِ، فَإِنَّهُمْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ لِأَنَّهُمْ فِي الْعَذَابِ الْمُخَلَّدِ، وَخَسِرُوا أَهْلِيهِمْ لِأَنَّ الْأَهْلَ إِنْ كَانُوا فِي النَّارِ فَلَا انْتِفَاعَ بِهِمْ، وَإِنْ كَانُوا فِي الْجَنَّةِ فَقَدْ حِيلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ. وَقِيلَ: خُسْرَانُ الْأَهْلِ أَنَّهُمْ لَوْ آمَنُوا لَكَانَ لَهُمْ أَهْلٌ فِي الْجَنَّةِ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ. وَفِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا لَهُ مَنْزِلَانِ مَنْزِلٌ فِي الْجَنَّةِ وَمَنْزِلٌ فِي النَّارِ فَإِذَا مَاتَ فَدَخَلَ النَّارَ وَرِثَ أَهْلُ الْجَنَّةِ مَنْزِلَهُ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ" [المؤمنون: ١٠]. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَفِي مُسْنَدِ الدَّارِمِيِّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا مِنْ أَحَدٍ يُدْخِلُهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ إِلَّا زَوَّجَهُ اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ زَوْجَةً مِنَ الْحُورِ الْعِينِ وَسَبْعِينَ مِنْ مِيرَاثِهِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَمَا مِنْهُنَّ وَاحِدَةٌ إِلَّا وَلَهَا قُبُلٌ شَهِيٌّ وَلَهُ ذَكَرٌ لَا يَنْثَنِي (. قَالَ هِشَامُ ابن خَالِدٍ:) مِنْ مِيرَاثِهِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ) يَعْنِي رِجَالًا أُدْخِلُوا النَّارَ فَوَرِثَ أَهْلُ الْجَنَّةِ نِسَاءَهُمْ كَمَا وُرِّثَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ." أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ" أَيْ دَائِمٌ لَا يَنْقَطِعُ. ثُمَّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ قَوْلِ الْمُؤْمِنِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ابْتِدَاءٌ مِنَ اللَّهِ تعالى
zayıf gören bir gözle bakarlar, demektir. Yûnus: { مِنْ } harf-i cerri 'bâ' anlamındadır; yani zillet ve korkudan dolayı gizli, zayıf bir bakışla (bi-tarfin hafiyyin) bakarlar, demiştir; Ahfeş'ten de benzeri nakledilmiştir. İbn Abbâs: Sönük ve zelil bir bakışla, demiştir. Azabın çeşitlerini gördükleri için gözlerinin tamamıyla ona bakmaktan dehşete kapılırlar, şeklinde de açıklanmıştır. { وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “İnananlar ise: 'Gerçek hüsrana uğrayanlar, kıyamet günü hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratanlardır' derler” yani kâfirlerin başına gelenleri müşahede ettiklerinde cennetteki müminler şöyle derler: Hakiki hüsran bu kimselerin düştüğü durumdur; zira onlar ebedî azapta oldukları için nefislerini kaybetmişler, ailelerini de kaybetmişlerdir; çünkü aileleri ateşte ise onlardan hiçbir fayda yoktur, cennette iseler artık kendileriyle aralarına engel konulmuştur. Şöyle de denilmiştir: Ailenin kaybedilmesi; şayet iman etselerdi cennette hurilerden aileleri olacağıdır. Sünen-i İbn Mâce'de Ebû Hureyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (Sizden hiç kimse yoktur ki cennette bir konağı ve cehennemde bir konağı bulunmasın. Ölüp de cehenneme girdiğinde cennet ehli onun konağına varis olur. İşte Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ } “İşte asıl vârisler onlardır” [Mü'minûn: 10] buyruğu budur). Bu daha önce geçmişti. Dârimî'nin Müsned'inde Ebû Ümâme'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Allah'ın cennete koyduğu hiç kimse yoktur ki onu hûrü'l-înden yetmiş iki eşle ve cehennem ehlinden olan mirasından yetmiş eşle evlendirmesin. Onlardan hiçbir kadın yoktur ki arzulu bir ferce sahip olmasın ve erkeğin de bükülmeyen bir uzvu olmasın). Hişâm b. Hâlid: '(Cehennem ehlinden olan mirasından) ifadesi, ateşe sokulan ve cennet ehlinin -tıpkı Firavun'un hanımına varis olunduğu gibi- hanımlarına varis olduğu erkekler demektir' demiştir. { أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ } “İyi bilin ki zalimler sürekli bir azap içindedirler” yani kesintisi olmayan daimî bir azaptadırlar. Sonra bunun müminlerin sözünden olması caiz olduğu gibi, Yüce Allah'tan yeni bir kelam (istînâf) olması da caizdir.
[سورة الشورى (٤٢): آية ٤٦]
[Şûrâ Suresi (42), Âyet 46]
وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ (٤٦)
{ وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ (٤٦) } “Onların, Allah'tan başka kendilerine yardım edecek hiçbir dostları yoktur. Allah kimi saptırırsa, artık onun için hiçbir yol yoktur.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ" أَيْ أَعْوَانًا وَنُصَرَاءَ" يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ" أَيْ مِنْ عَذَابِهِ" وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ" أَيْ طَرِيقٍ يَصِلُ بِهِ إِلَى الْحَقِّ فِي الدُّنْيَا وَالْجَنَّةِ فِي الْآخِرَةِ، لِأَنَّهُ قَدْ سُدَّتْ عَلَيْهِ طَرِيقُ النجاة.
Yüce Allah'ın: { وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ } “Onların hiçbir dostları yoktur” buyruğu; yani yardımcıları ve destekçileri [yoktur] demektir. { يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka kendilerine yardım edecek” buyruğu; yani O'nun azabından [kurtaracak kimseleri yoktur] demektir. { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ } “Allah kimi saptırırsa, artık onun için hiçbir yol yoktur” buyruğu ise; dünyada hakka, ahirette de cennete kendisiyle ulaşabileceği hiçbir yol [yoktur] demektir. Çünkü kurtuluş yolu onun yüzüne kapanmıştır.
[سورة الشورى (٤٢): آية ٤٧]
[Şûrâ Suresi (42), Âyet 47]
اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ (٤٧)
{ اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ (٤٧) } “Allah katından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce Rabbinizin çağrısına uyun. O gün sizin için sığınacak hiçbir yer yoktur ve sizin için (günahlarınızı) inkâr edecek bir yol da yoktur.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ" أَيْ أَجِيبُوهُ إِلَى مَا دَعَاكُمْ إِلَيْهِ مِنَ الْإِيمَانِ بِهِ وَالطَّاعَةِ. اسْتَجَابَ وَأَجَابَ بِمَعْنًى، وَقَدْ تَقَدَّمَ." مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ" يُرِيدُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، أَيْ لَا يَرُدُّهُ أحد بعد ما حَكَمَ اللَّهُ بِهِ وَجَعَلَهُ أَجَلًا وَوَقْتًا." مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ" أَيْ مِنْ مَلْجَأٍ يُنْجِيكُمْ مِنَ الْعَذَابِ." وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ" أَيْ مِنْ نَاصِرٍ يَنْصُرُكُمْ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَقِيلَ: النَّكِيرُ بِمَعْنَى الْمُنْكَرِ، كَالْأَلِيمِ بِمَعْنَى الْمُؤْلِمِ، أَيْ لَا تَجِدُونَ يَوْمئِذٍ مُنْكِرًا لِمَا يَنْزِلُ بِكُمْ مِنَ الْعَذَابِ، حَكَاهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَقَالَهُ الْكَلْبِيُّ. الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ أَنْ يُنْكِرُوا الذُّنُوبَ الَّتِي يُوقَفُونَ عَلَيْهَا. وَقِيلَ:" مِنْ نَكِيرٍ" أَيْ إِنْكَارِ مَا يَنْزِلُ بِكُمْ مِنَ الْعَذَابِ، وَالنَّكِيرُ وَالْإِنْكَارُ تَغْيِيرُ المنكر.
Yüce Allah'ın: { اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ } “Rabbinizin çağrısına uyun” buyruğu; yani O'na iman ve itaat etmek üzere sizi davet ettiği şeye icabet edin demektir. İsticebe (اسْتَجَابَ) ile ecâbe (أَجَابَ) aynı anlamdadır ve daha önce geçmişti. { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ } “Allah katından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce” buyruğuyla kıyamet gününü kastetmektedir; yani Allah onun hakkında hüküm verip onu bir ecel ve vakit kıldıktan sonra hiç kimse onu geri çeviremez. { مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ } “sizin için sığınacak hiçbir yer yoktur” yani sizi azaptan kurtaracak bir sığınak yoktur. { وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ } “ve sizin için... bir yol da yoktur” yani size yardım edecek bir yardımcı yoktur; bunu Mücâhid söylemiştir. Nakîr (النَّكِير) kelimesinin -tıpkı elîm (الْأَلِيم) kelimesinin mü'lim (elverici) anlamına gelmesi gibi- münker (inkâr eden/engelleyen) anlamına geldiği de söylenmiştir; yani İbn Ebî Hâtim'in naklettiği ve Kelbî'nin söylediği üzere; o gün başınıza inen azaba karşı koyacak bir kimse bulamazsınız. Zeccâc: Bunun anlamı, kendilerine bildirilen günahları inkâr etmeye güç yetirememeleridir, demiştir. { مِنْ نَكِيرٍ } ifadesinin, başınıza inen azabı inkâr etme [imkânınız yoktur], anlamına geldiği de söylenmiştir. Nekîr ve inkâr, münkeri değiştirmek/ortadan kaldırmaktır.
[سورة الشورى (٤٢): آية ٤٨]
[Şûrâ Suresi (42), Âyet 48]
فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلاَّ الْبَلاغُ وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ (٤٨)
{ فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلاَّ الْبَلاغُ وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ (٤٨) } “Eğer yüz çevirirlerse, bilesin ki biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik. Sana düşen ancak tebliğdir. Biz insana tarafımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinip şımarır. Şayet kendi ellerinin yapıp öne sürdükleri yüzünden başlarına bir kötülük gelirse, işte o zaman insan pek nankördür.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِنْ أَعْرَضُوا" أَيْ عَنِ الْإِيمَانِ" فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً" أَيْ حَافِظًا لِأَعْمَالِهِمْ حَتَّى تُحَاسِبَهُمْ عَلَيْهَا. وَقِيلَ: مُوَكَّلًا بِهِمْ لَا تُفَارِقُهُمْ دُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا، أَيْ لَيْسَ لَكَ إِكْرَاهُهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ." إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ" وَقِيلَ: نُسِخَ هَذَا بِآيَةِ الْقِتَالِ." وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ" الْكَافِرَ." مِنَّا رَحْمَةً" رَخَاءً وَصِحَّةً." فَرِحَ بِها" بَطِرَ بِهَا." وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ" بَلَاءٌ وَشِدَّةٌ." بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ" أَيْ لِمَا تَقَدَّمَ مِنَ النِّعْمَةِ فَيُعَدِّدُ الْمَصَائِبَ وينسى النعم.
Yüce Allah'ın: { فَإِنْ أَعْرَضُوا } “Eğer yüz çevirirlerse” yani imandan yüz çevirirlerse; { فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “bilesin ki biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik” yani amellerini hesaba çekmen için onları koruyucu kılmadık demektir. İman etmedikleri sürece yanlarından ayrılmayan bir vekil kılmadık, yani onları imana zorlama yetkin yoktur, şeklinde de açıklanmıştır. { إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ } “Sana düşen ancak tebliğdir” buyruğunun savaş ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir. { وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ } “Biz insana... tattırdığımız zaman” yani kâfire; { مِنَّا رَحْمَةً } “tarafımızdan bir rahmet” yani bolluk ve sağlık; { فَرِحَ بِها } “onunla sevinir” yani şımarır ve böbürlenir. { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “Şayet... başlarına bir kötülük gelirse” yani bela ve darlık; { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ } “kendi ellerinin yapıp öne sürdükleri yüzünden... işte o zaman insan pek nankördür” yani geçmişteki nimetleri inkâr eder, musibetleri sayar ve nimetleri unutur.
[سورة الشورى (٤٢): الآيات ٤٩ الى ٥٠]
[Şûrâ Suresi (42), Âyetler 49-50]
لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ (٤٩) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠)
{ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ (٤٩) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠) } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır. Dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar. Yahut onları hem erkek hem kız çocukları olarak çift verir. Dilediğini de kısır kılar. Şüphesiz O, her şeyi bilendir, her şeye gücü yetendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ" فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ." يَخْلُقُ مَا يَشاءُ" مِنَ الْخَلْقِ." يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ" قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَأَبُو مَالِكٍ وَمُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ وَالضِّحَاكُ: يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا لَا ذُكُورَ مَعَهُنَّ، وَيَهَبُ لِمَنْ يشاء ذكورا لا إناثا مَعَهُمْ، وَأَدْخَلَ الْأَلِفَ وَاللَّامَ عَلَى الذُّكُورِ دُونَ الْإِنَاثِ لِأَنَّهُمْ أَشْرَفُ فَمَيَّزَهُمْ بِسِمَةِ التَّعْرِيفِ. وَقَالَ وَاثِلَةُ بْنُ الْأَسْقَعِ: إِنَّ مِنْ يُمْنِ الْمَرْأَةِ تَبْكِيرَهَا بِالْأُنْثَى قَبْلَ الذَّكَرِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ" فَبَدَأَ بِالْإِنَاثِ." أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً" قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ أَنْ تَلِدَ الْمَرْأَةُ غُلَامًا ثُمَّ تَلِدُ جَارِيَةً، ثُمَّ تَلِدُ غُلَامًا ثُمَّ تَلِدُ جَارِيَةً. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَنَفِيَّةِ: هُوَ أَنْ تَلِدَ تَوْأَمًا، غُلَامًا وَجَارِيَةً، أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا. قَالَ الْقُتَبِيُّ: التَّزْوِيجُ ها هنا هُوَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْبَنِينَ وَالْبَنَاتِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: زَوَّجْتُ إِبِلِي إِذَا جَمَعْتُ بَيْنَ الْكِبَارِ وَالصِّغَارِ." وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً" أَيْ لَا يُولَدُ لَهُ، يُقَالُ: رَجُلٌ عَقِيمٌ، وَامْرَأَةٌ عَقِيمٌ. وَعَقِمَتِ الْمَرْأَةُ تَعْقَمُ عَقْمًا، مِثْلُ حَمِدَ يَحْمَدُ. وَعَقُمَتْ تَعْقُمُ، مِثْلُ عَظُمَ يَعْظُمُ. وَأَصْلُهُ الْقَطْعُ، وَمِنْهُ الْمُلْكُ الْعَقِيمُ، أَيْ تُقْطَعُ فِيهِ الْأَرْحَامُ بِالْقَتْلِ وَالْعُقُوقِ خَوْفًا عَلَى الْمُلْكِ. وَرِيحٌ عَقِيمٌ، أَيْ لَا تَلْقَحُ سَحَابًا وَلَا شَجَرًا. وَيَوْمُ الْقِيَامَةِ يَوْمٌ عَقِيمٌ، لِأَنَّهُ لَا يَوْمَ بَعْدَهُ. وَيُقَالُ: نِسَاءٌ عُقُمٌ وَعُقْمٌ، قَالَ الشاعر:
Yüce Allah'ın: { لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır” buyruğunda dört mesele vardır: BİRİNCİ MESELE Yüce Allah'ın: { لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır” ifadesi mübteda ve haberdir. { يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “O dilediğini yaratır” yani mahlukattan dilediğini yaratır. { يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ } “Dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar” buyruğu hakkında Ebû Ubeyde, Ebû Mâlik, Mücâhid, Hasan ve Dahhâk şöyle demişlerdir: Dilediğine yanlarında erkek olmayan sadece kız çocukları bahşeder; dilediğine de yanlarında kız olmayan sadece erkek çocukları bahşeder. Erkekler daha şerefli olduğu için kızlara değil erkeklere elif-lam takısı dahil edilmiş ve onları marifelik alametiyle ayırt etmiştir. Vâsile b. el-Eskâ şöyle demiştir: 'Kadının bereketinden biri de erkekten önce ilk olarak kız çocuğu doğurmasıdır; zira Allah Teâlâ: { يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ } “Dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar” buyurarak önce kızlarla başlamıştır.' { أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً } “Yahut onları hem erkek hem kız çocukları olarak çift verir” buyruğu hakkında Mücâhid şöyle demiştir: Bu, kadının bir erkek ardından bir kız, sonra tekrar bir erkek ve ardından bir kız doğurmasıdır. Muhammed b. el-Hanefiyye ise: Kadının biri erkek biri kız olmak üzere ikiz doğurmasıdır demiştir; yahut onları hem erkekler hem kızlar olarak çift çift verir. Kutebî şöyle demiştir: Buradaki tezvîc (تَزْوِيج), erkekler ile kızları bir arada toplamaktır. Araplar: 'Büyüklerle küçükleri bir araya topladığımda develerimi çiftledim/eşledim (zevvectü ibilî)' derler. { وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً } “Dilediğini de kısır kılar” yani çocuğu olmaz. 'Racülün akîmun' (kısır adam) ve 'imraetün akîmun' (kısır kadın) denilir. Kadın kısırlaştığında, tıpkı 'hamide yahmedu' gibi 'akimet el-mer'etü ta'kamu akmen' denilir. 'Azume ya'zumu' gibi 'akumet ta'kumu' da denir. Bunun aslı kesmektir; saltanat için katletmek ve isyan etmek suretiyle akrabalık bağlarının kesildiği 'akîm mülk' (el-mülkü'l-akîm) tabiri de buradan gelir. 'Rîhun akîmün' (kısır rüzgâr) ise ne bulutu aşılayan ne de ağacı dölleyen rüzgârdır. Kıyamet günü de 'akîm bir gün'dür; çünkü ondan sonra başka bir gün yoktur. Çoğulu olarak 'nisâun ukumun ve ukmun' denilir. Şair şöyle demiştir:
عُقِمَ النِّسَاءُ فَمَا يَلِدْنَ شَبِيهَهُ ... إِنَّ النِّسَاءَ بمثله عقم
[Şair şöyle demiştir:] Kadınlar kısır kaldı da onun bir benzerini doğuramaz oldular, Şüphesiz kadınlar onun gibisini doğurmaktan kısırdır.
وَحَكَى النَّقَّاشُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْأَنْبِيَاءِ خُصُوصًا وَإِنْ عَمَّ حُكْمُهَا. وُهِبَ لِلُوطٍ الْإِنَاثُ لَيْسَ مَعَهُنَّ ذَكَرٌ، وَوُهِبَ لِإِبْرَاهِيمَ الذُّكُورُ لَيْسَ مَعَهُمْ أُنْثَى، وَوُهِبَ لِإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ الذُّكُورَ وَالْإِنَاثَ، وَجُعِلَ عِيسَى وَيَحْيَى عَقِيمَيْنِ، وَنَحْوَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَإِسْحَاقَ بْنِ بِشْرٍ. قَالَ إِسْحَاقُ: نَزَلَتْ فِي الْأَنْبِيَاءِ، ثُمَّ عَمَّتْ." يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً" يَعْنِي لُوطًا ﵇، لَمْ يُولَدْ لَهُ ذَكَرٌ وَإِنَّمَا وُلِدَ لَهُ ابْنَتَانِ." وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ" يَعْنِي إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمْ يُولَدْ لَهُ أُنْثَى بَلْ وُلِدَ لَهُ ثَمَانِيَةُ ذُكُورٍ." أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً" يَعْنِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، وُلِدَ لَهُ أَرْبَعَةُ بَنِينَ وَأَرْبَعُ بَنَاتٍ." وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً" يَعْنِي يَحْيَى بْنَ زَكَرِيَّا ﵉، لَمْ يَذْكُرْ عِيسَى. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَالَ عُلَمَاؤُنَا" يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً" يَعْنِي لُوطًا كَانَ لَهُ بَنَاتٌ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ابْنٌ." وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ" يَعْنِي إِبْرَاهِيمَ، كَانَ لَهُ بَنُونَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ بِنْتٌ. وَقَوْلُهُ" أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً" يَعْنِي آدَمَ، كَانَتْ حَوَّاءُ تَلِدُ لَهُ فِي كُلِّ بَطْنٍ تَوْأَمَيْنِ ذَكَرًا وَأُنْثَى، وَيُزَوِّجُ الذَّكَرَ مِنْ هَذَا الْبَطْنِ مِنَ الْأُنْثَى مِنَ الْبَطْنِ الْآخَرِ، حَتَّى أَحْكَمَ اللَّهُ التَّحْرِيمَ فِي شَرْعِ نُوحٍ ﷺ. وَكَذَلِكَ مُحَمَّدٌ ﷺ كَانَ لَهُ ذُكُورٌ وَإِنَاثٌ مِنَ الْأَوْلَادِ: الْقَاسِمُ وَالطَّيِّبُ وَالطَّاهِرُ وَعَبْدُ اللَّهِ وَزَيْنَبُ وَأُمُّ كُلْثُومَ وَرُقَيَّةُ وَفَاطِمَةُ، وَكُلُّهُمْ مِنْ خَدِيجَةَ ﵂، وَإِبْرَاهِيمُ وَهُوَ مِنْ مَارِيَةَ الْقِبْطِيَّةِ. وَكَذَلِكَ قَسَمَ اللَّهُ الْخَلْقَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ إِلَى زَمَانِنَا هَذَا، إِلَى أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ، عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الْمَحْدُودِ بِحِكْمَتِهِ الْبَالِغَةِ وَمَشِيئَتِهِ النَّافِذَةِ، لِيَبْقَى النَّسْلُ، وَيَتَمَادَى الْخَلْقُ، وَيَنْفُذَ الْوَعْدُ، وَيَحِقَّ الْأَمْرُ، وَتَعْمُرَ الدُّنْيَا، وَتَأْخُذَ الْجَنَّةُ وَجَهَنَّمُ كُلَّ وَاحِدَةٍ مَا يَمْلَؤُهَا وَيَبْقَى. فَفِي الْحَدِيثِ: (إِنَّ النَّارَ لَنْ تَمْتَلِئَ حَتَّى يَضَعَ الْجَبَّارُ فِيهَا قَدَمَهُ، فَتَقُولُ قَطْ قَطْ. وَأَمَّا الْجَنَّةُ فَيَبْقَى مِنْهَا فَيُنْشِئُ اللَّهُ لَهَا خَلْقًا آخَرَ.) الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لِعُمُومِ قُدْرَتِهِ وَشَدِيدِ قُوَّتِهِ يَخْلُقُ الْخَلْقَ ابتداء من غير شي، وَبِعَظِيمِ لُطْفِهِ وَبَالِغِ حِكْمَتِهِ يَخْلُقُ شَيْئًا مِنْ شيء لا عن حاجة، فانه قدوس
en-Nakkâş, bu ayetin hükmü genel olmakla birlikte özellikle peygamberler hakkında indiğini nakletmiştir: Lût'a erkek olmaksızın sadece kız çocukları bağışlanmış, İbrâhim'e kız olmaksızın sadece erkek çocukları bağışlanmış, İsmâil ve İshak'a hem erkek hem kız çocukları bağışlanmış, Îsâ ve Yahyâ ise kısır (çocuksuz) kılınmıştır. İbn Abbâs ile İshak b. Bişr'den de benzeri rivayet edilmiştir. İshak şöyle demiştir: [Bu ayet] peygamberler hakkında indi, sonra genel oldu: { يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً } “Dilediğine kız çocukları bağışlar” yani Lût aleyhisselâm'ı [kastetmektedir]; onun erkek çocuğu olmamış, sadece iki kızı dünyaya gelmiştir. { وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ } “Dilediğine de erkek çocukları bağışlar” yani İbrâhim aleyhisselâm'ı [kastetmektedir]; onun kız çocuğu olmamış, aksine sekiz erkek çocuğu dünyaya gelmiştir. { أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً } “Yahut onları erkek ve kızlar olarak çift verir” yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i [kastetmektedir]; onun dört erkek ve dört kız çocuğu doğmuştur. { وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً } “Dilediğini de kısır bırakır” yani Zekeriyyâ'nın oğlu Yahyâ aleyhimesselâm'ı [kastetmektedir]; Îsâ'yı zikretmemiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: İlim adamlarımız şöyle dedi: { يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً } “Dilediğine kız çocukları bağışlar” buyruğuyla Lût kastedilmiştir; onun kızları vardı, erkek çocuğu yoktu. { وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ } “Dilediğine de erkek çocukları bağışlar” buyruğuyla İbrâhim kastedilmiştir; onun erkek çocukları vardı, kızı yoktu. Yüce Allah'ın: { أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً } “Yahut onları erkek ve kızlar olarak çift verir” buyruğuyla Âdem kastedilmiştir; Havvâ onun için her batında biri erkek biri kız olmak üzere ikiz doğurur, o da Nûh aleyhisselâm'ın şeriatında Allah haram kılmayı muhkem hale getirinceye kadar bu batındaki erkeği diğer batındaki kızla evlendirirdi. Aynı şekilde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in de çocuklardan hem erkekleri hem kızları vardı: el-Kâsım, et-Tayyib, et-Tâhir, Abdullah, Zeyneb, Ümmü Külsûm, Rukiyye ve Fâtıma; bunların hepsi Hadîce radıyallâhu anhâ'dandır. İbrâhim ise Mâriye el-Kıbtiyye'dendir. Allah Teâlâ, neslin devam etmesi, yaratılışın sürmesi, vaadin gerçekleşmesi, emrin yerini bulması, dünyanın imar edilmesi ve cennet ile cehennemin her birinin kendisini dolduracak olanı alıp [fazlasının] kalması için Âdem'den günümüze ve kıyamet kopuncaya kadar yaratılışı, üstün hikmeti ve geçerli meşîetiyle belirlenmiş bu takdir üzere taksim etmiştir. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: « إِنَّ النَّارَ لَنْ تَمْتَلِئَ حَتَّى يَضَعَ الْجَبَّارُ فِيهَا قَدَمَهُ، فَتَقُولُ قَطْ قَطْ. وَأَمَّا الْجَنَّةُ فَيَبْقَى مِنْهَا فَيُنْشِئُ اللَّهُ لَهَا خَلْقًا آخَرَ » «Cehennem, Cebbâr [olan Allah] ayağını/kademini oraya koyuncaya kadar asla dolmaz; [o zaman cehennem:] 'Yeter, yeter!' der. Cennete gelince, onda bir miktar boşluk kalır da Allah onun için başka bir mahlukat yaratır.» İKİNCİ MESELE İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Yüce Allah, kudretinin genelliği ve kuvvetinin şiddeti sebebiyle mahlukatı başlangıçta hiçbir şey yokken yaratır; yüce lütfu ve üstün hikmetiyle de bir şeyi başka bir şeyden bir ihtiyaca binaen olmaksızın yaratır; zira O Kuddûs'tür,
عَنِ الْحَاجَاتِ سَلَامٌ عَنِ الْآفَاتِ، كَمَا قَالَ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ، فَخَلَقَ آدَمَ مِنَ الْأَرْضِ وَخَلَقَ حَوَّاءَ مِنْ آدَمَ وَخَلَقَ النَّشْأَةَ مِنْ بَيْنِهِمَا منهما مرتبا على الوطي كَائِنًا عَنِ الْحَمْلِ مَوْجُودًا فِي الْجَنِينِ بِالْوَضْعِ، كَمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِذَا سَبَقَ مَاءُ الرَّجُلِ مَاءَ الْمَرْأَةِ أَذْكَرَا وإذا سبق ماء المرأة ماء الرجل أنثى). وَكَذَلِكَ فِي الصَّحِيحِ أَيْضًا (إِذَا عَلَا مَاءُ الرَّجُلِ مَاءَ الْمَرْأَةِ أَشْبَهَ الْوَلَدُ أَعْمَامَهُ وَإِذَا عَلَا مَاءُ الْمَرْأَةِ مَاءَ الرَّجُلِ أَشْبَهَ الْوَلَدُ أَخْوَالَهُ (. قُلْتُ: وَهَذَا مَعْنَى حَدِيثِ عَائِشَةَ لَا لَفْظُهُ خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْهَا أَنَّ امْرَأَةً قَالَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: هَلْ تَغْتَسِلُ الْمَرْأَةُ إِذَا احْتَلَمَتْ وَأَبْصَرَتِ الْمَاءَ؟ فَقَالَ: (نَعَمْ) فَقَالَتْ لَهَا عَائِشَةُ: تَرِبَتْ يَدَاكِ وَأَلَّتْ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (دَعِيهَا وَهَلْ يَكُونُ الشَّبَهُ إِلَّا مِنْ قِبَلِ ذَلِكَ. إِذَا عَلَا مَاؤُهَا مَاءَ الرَّجُلِ أَشْبَهَ الْوَلَدُ أَخْوَالَهُ وَإِذَا عَلَا مَاءُ الرَّجُلِ مَاءَهَا أَشْبَهَ أَعْمَامَهُ (. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فَعَلَى مُقْتَضَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ الْعُلُوَّ يَقْتَضِي الشَّبَهَ، وَقَدْ جَاءَ فِي حَدِيثِ ثَوْبَانَ خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِلْيَهُودِيِّ: (مَاءُ الرَّجُلِ أَبْيَضُ وَمَاءُ الْمَرْأَةِ أَصْفَرُ، فَإِذَا اجْتَمَعَا فَعَلَا مَنِيُّ الرَّجُلِ مَنِيَّ الْمَرْأَةِ أَذْكَرَا بِإِذْنِ اللَّهِ وإذا علا مني المرأة مني الرجل أنثى بِإِذْنِ اللَّهِ ... (الْحَدِيثَ. فَجَعَلَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ أَيْضًا الْعُلُوَّ يَقْتَضِي الذُّكُورَةَ وَالْأُنُوثَةَ، فَعَلَى مُقْتَضَى الْحَدِيثَيْنِ يَلْزَمُ اقْتِرَانُ الشَّبَهِ لِلْأَعْمَامِ وَالذُّكُورَةِ إِنْ عَلَا مَنِيُّ الرَّجُلِ، وَكَذَلِكَ يَلْزَمُ إِنْ عَلَا مَنِيُّ الْمَرْأَةِ اقْتِرَانُ الشَّبَهِ لِلْأَخْوَالِ وَالْأُنُوثَةِ، لِأَنَّهُمَا مَعْلُولًا عِلَّةٌ وَاحِدَةٌ، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بَلِ الْوُجُودُ بِخِلَافِ ذَلِكَ، لِأَنَّا نَجِدُ الشَّبَهَ لِلْأَخْوَالِ وَالذُّكُورَةِ وَالشَّبَهَ لِلْأَعْمَامِ وَالْأُنُوثَةِ فَتَعَيَّنَ تَأْوِيلُ أَحَدِ الْحَدِيثَيْنِ. وَالَّذِي يَتَعَيَّنُ تَأْوِيلُهُ الَّذِي فِي حَدِيثِ ثَوْبَانَ فَيُقَالُ: إِنَّ ذَلِكَ الْعُلُوَّ مَعْنَاهُ سَبَقَ الماء إلى الرحم، ووجهه أَنَّ الْعُلُوَّ لِمَا كَانَ مَعْنَاهُ الْغَلَبَةَ مِنْ قَوْلِهِمْ سَابَقَنِي فُلَانٌ فَسَبَقْتُهُ أَيْ غَلَبْتُهُ، وَمِنْهُ قوله تعالى:
...ihtiyaçlardan münezzeh, âfetlerden berîdir; nitekim el-Kuddûs ve es-Selâm buyurmuştur. Böylece Âdem'i topraktan yarattı, Havvâ'yı Âdem'den yarattı ve ikisinin arasındaki nesli de onlardan var etti. Bu neslin oluşumunu cinsî münasebete bağlamış, gebelikten meydana getirmiş ve doğumla cenin olarak var etmiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Erkeğin suyu kadının suyunu geçerse çocuk erkek olur; kadının suyu erkeğin suyunu geçerse çocuk kız olur». Aynı şekilde Sahîh'te de şöyle yer almaktadır: «Erkeğin suyu kadının suyuna üstün gelirse çocuk amcalarına benzer; kadının suyu erkeğin suyuna üstün gelirse çocuk dayılarına benzer.» Derim ki: Bu, Âişe hadisinin lafzı değil, manasıdır. Müslim, Urve b. ez-Zübeyr'in Âişe'den naklettiği rivayette bunu şöyle tahric etmiştir: Bir kadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Kadın ihtilam olduğunda ve su gördüğünde gusleder mi?" diye sordu. O da: «Evet» buyurdu. Bunun üzerine Âişe ona: "Ellerin toprağa bulansın ve çığlık atıp feryat edesin!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise şöyle buyurdu: «Bırak onu! Benzerlik bundan başka neden ileri gelir ki? Kadının suyu erkeğin suyuna üstün gelirse çocuk dayılarına benzer; erkeğin suyu kadının suyuna üstün gelirse çocuk amcalarına benzer.» Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu hadisin gereğine göre üstün gelmek (ulüvv) benzerliği gerektirmektedir. Müslim'in de tahric ettiği Sevbân hadisinde ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yahudiye şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Erkeğin suyu beyaz, kadının suyu ise sarıdır. İkisi birleştiğinde erkeğin menisi kadının menisine üstün gelirse Allah'ın izniyle çocuk erkek olur; kadının menisi erkeğin menisine üstün gelirse Allah'ın izniyle çocuk kız olur...» (hadisin devamı). Böylece bu hadiste de üstün gelmeyi erkeklik ve dişiliğin sebebi kılmıştır. Dolayısıyla bu iki hadisin gereğine göre, erkeğin menisi üstün geldiğinde amcalara benzerlik ile erkekliğin bir arada bulunması gerekir; aynı şekilde kadının menisi üstün geldiğinde dayılara benzerlik ile dişiliğin bir arada bulunması gerekir. Çünkü bu ikisi tek bir sebebin (illetin) neticesidir. Fakat durum böyle değildir; aksine fiilî vâkıa buna zıttır. Zira biz bazen dayılara benzerlikle birlikte erkekliğe, bazen de amcalara benzerlikle birlikte dişiliğe rastlamaktayız. Bu sebeple iki hadisten birini tevil etmek zorunlu olmuştur. Tevil edilmesi gereken hadis ise Sevbân'ın rivayet ettiği hadistir. Şöyle denilir: Buradaki üstün gelmenin (ulüvv) anlamı, suyun rahme önce ulaşmasıdır (sebkat). Bunun gerekçesi şudur: 'Ulüvv' kelimesi, Arapların "Falanca benimle yarıştı, ben de onu geçtim (yani ona galebe çaldım/üstün geldim)" sözünden hareketle üstün gelmek/galip gelmek anlamına geldiğindendir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir:
" وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ" [الواقعة: ٦٠] أَيْ بِمَغْلُوبِينَ قِيلَ عَلَيْهِ: عَلَا. وَيُؤَيِّدُ هَذَا التَّأْوِيلُ قَوْلُهُ فِي الْحَدِيثِ: (إِذَا سَبَقَ مَاءُ الرَّجُلِ مَاءَ الْمَرْأَةِ أَذْكَرَا وَإِذَا سَبَقَ مَاءُ المرأة ماء الرجل أنثى). وَقَدْ بَنَى الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ عَلَى هَذِهِ الْأَحَادِيثِ بِنَاءً فَقَالَ: إِنَّ لِلْمَاءَيْنِ أَرْبَعَةَ أَحْوَالٍ: الْأَوَّلُ أَنْ يَخْرُجَ مَاءُ الرَّجُلِ أَوَّلًا، الثَّانِي أَنْ يَخْرُجَ مَاءُ الْمَرْأَةِ أَوَّلًا، الثَّالِثُ أَنْ يَخْرُجَ مَاءُ الرَّجُلِ أَوَّلًا وَيَكُونُ أَكْثَرَ، الرَّابِعُ أَنْ يَخْرُجَ مَاءُ الْمَرْأَةِ أَوَّلًا وَيَكُونُ أَكْثَرَ. وَيَتِمُّ التَّقْسِيمُ بِأَنْ يَخْرُجَ مَاءُ الرَّجُلِ أَوَّلًا ثُمَّ يَخْرُجُ مَاءُ الْمَرْأَةِ بَعْدَهُ وَيَكُونُ أَكْثَرَ أَوْ بِالْعَكْسِ، فَإِذَا خَرَجَ مَاءُ الرَّجُلِ أَوَّلًا وَكَانَ أَكْثَرَ جَاءَ الْوَلَدُ ذَكَرًا بِحُكْمِ السَّبْقِ وَأَشْبَهَ الْوَلَدُ أَعْمَامَهُ بِحُكْمِ الْكَثْرَةِ. وَإِنْ خَرَجَ مَاءُ الْمَرْأَةِ أَوَّلًا وَكَانَ أَكْثَرَ جَاءَ الْوَلَدُ أُنْثَى بِحُكْمِ السَّبْقِ وَأَشْبَهَ أَخْوَالَهُ بِحُكْمِ الْغَلَبَةِ. وَإِنْ خَرَجَ مَاءُ الرَّجُلِ أَوَّلًا لَكِنْ لَمَّا خَرَجَ مَاءُ الْمَرْأَةِ بَعْدَهُ كَانَ أَكْثَرَ كَانَ الْوَلَدُ ذَكَرًا بِحُكْمِ السَّبْقِ وَأَشْبَهَ أَخْوَالَهُ بِحُكْمِ غَلَبَةِ مَاءِ الْمَرْأَةِ. وَإِنْ سَبَقَ مَاءُ الْمَرْأَةِ لَكِنْ لَمَّا خَرَجَ مَاءُ الرَّجُلِ كَانَ أَعْلَى مِنْ مَاءِ الْمَرْأَةِ كَانَ الْوَلَدُ أُنْثَى بِحُكْمِ سَبْقِ مَاءِ الْمَرْأَةِ وَأَشْبَهَ أَعْمَامَهُ بِحُكْمِ غَلَبَةِ مَاءِ الرَّجُلِ. قَالَ: وَبِانْتِظَامِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ يَسْتَتِبُّ الْكَلَامُ وَيَرْتَفِعُ التَّعَارُضُ عَنِ الْأَحَادِيثِ، فَسُبْحَانَ الْخَالِقِ الْعَلِيمِ. الثَّالِثَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: كَانَتِ الْخِلْقَةُ مُسْتَمِرَّةً ذَكَرًا وَأُنْثَى إِلَى أَنْ وَقَعَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى الْخُنْثَى فَأُتِيَ بِهِ فَرِيضَ الْعَرَبِ وَمُعَمِّرَهَا عَامِرَ بْنَ الظَّرِبِ فَلَمْ يَدْرِ مَا يَقُولُ فِيهِ وَأَرْجَأَهُمْ عَنْهُ، فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ تَنَكَّرَ مَوْضِعَهُ، وَأَقَضَّ عَلَيْهِ مَضْجَعَهُ، وجعل يتقلى وَيَتَقَلَّبُ، وَتَجِيءُ بِهِ الْأَفْكَارُ وَتَذْهَبُ، إِلَى أَنْ أَنْكَرَتْ خَادِمُهُ حَالَهُ فَقَالَتْ: مَا بِكَ؟ قَالَ لَهَا: سَهِرْتُ لِأَمْرٍ قَصَدْتُ بِهِ فَلَمْ أَدْرِ مَا أَقُولُ فِيهِ؟ فَقَالَتْ مَا هُوَ؟ قَالَ لَهَا: رَجُلٌ لَهُ ذَكَرٌ وَفَرْجٌ كَيْفَ يَكُونُ حَالُهُ فِي الْمِيرَاثِ؟ قَالَتْ لَهُ الْأَمَةُ: وَرِّثْهُ مِنْ حَيْثُ يَبُولُ، فَعَقَلَهَا وَأَصْبَحَ فَعَرَضَهَا عَلَيْهِمْ وَانْقَلَبُوا بِهَا رَاضِينَ. وَجَاءَ الْإِسْلَامُ عَلَى ذَلِكَ فَلَمْ تَنْزِلْ إِلَّا فِي عَهْدِ عَلِيٍّ ﵁ فَقَضَى فِيهَا. وَقَدْ رَوَى الْفَرْضِيُّونَ عَنِ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ مَوْلُودٍ لَهُ قُبُلٌ وَذَكَرٌ مِنْ أَيْنَ يُوَرَّثُ؟ قَالَ: مِنْ حَيْثُ يَبُولُ. وروي
{ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } [el-Vâkıa: 60] “Bizim önümüze geçilmiş de değildir (bizi mağlup edemezler).” Yani mağlup edilmiş değiliz. Şöyle de denilmiştir: Aleyhine galip geldi, üstün oldu [anlamındadır]. Hadiste geçen şu ifade de bu tevili desteklemektedir: « إِذَا سَبَقَ مَاءُ الرَّجُلِ مَاءَ الْمَرْأَةِ أَذْكَرَا وَإِذَا سَبَقَ مَاءُ المرأة ماء الرجل أنثى » «Erkeğin suyu kadının suyunu geçerse [çocuk] erkek olur; kadının suyu erkeğin suyunu geçerse [çocuk] kız olur.» Kâdı Ebû Bekr b. el-Arabî bu hadislere dayanarak bir kural vazetmiş ve şöyle demiştir: İki su için dört durum söz konusudur: Birincisi, erkeğin suyunun önce çıkması; ikincisi, kadının suyunun önce çıkması; üçüncüsü, erkeğin suyunun önce çıkması ve daha çok olması; dördüncüsü, kadının suyunun önce çıkması ve daha çok olmasıdır. Taksimat; erkeğin suyunun önce çıkıp ardından kadının suyunun çıkması ve daha çok olması yahut bunun aksi olması şeklinde tamamlanır. Buna göre erkeğin suyu önce çıkar ve daha çok olursa, önce çıkması sebebiyle çocuk erkek olur ve suyun çokluğu sebebiyle de amcalarına benzer. Şayet kadının suyu önce çıkar ve daha çok olursa, önce çıkması sebebiyle çocuk kız olur ve suyun üstün gelmesi sebebiyle dayılarına benzer. Erkeğin suyu önce çıkar ancak ardından kadının suyu çıktığında daha çok olursa, önce çıkması sebebiyle çocuk erkek olur; kadının suyunun üstün gelmesi sebebiyle de dayılarına benzer. Kadının suyu önce çıkar ancak erkeğin suyu çıktığında kadının suyundan daha üstün [ve çok] olursa, kadının suyunun önce çıkması sebebiyle çocuk kız olur; erkeğin suyunun üstün gelmesi sebebiyle de amcalarına benzer. [İbnü'l-Arabî] şöyle demiştir: "Bu taksimatın intizamıyla mesele açıklığa kavuşur ve hadisler arasındaki çelişki ortadan kalkar. Her şeyi bilen Yaratıcı [olan Allah] noksanlıklardan münezzehtir." Üçüncü [Mesele]- Âlimlerimiz şöyle demiştir: İlk Câhiliye döneminde hünsâ (çift cinsiyetli kişi) ortaya çıkıncaya kadar yaratılış sadece erkek ve dişi olarak sürüp gitti. [İlk hünsâ ortaya çıktığında] Arapların miras uzmanı ve en yaşlısı olan Âmir b. ez-Zarib'e getirildi. O, bu konuda ne diyeceğini bilemedi ve onları bekletti. Gece olunca yatacağı yeri yadırgadı, yatağı kendisine batar oldu, içi içine sığmayıp kıvranmaya ve bir o yana bir bu yana dönmeye başladı; aklına türlü fikirler gelip gidiyordu. Sonunda cariyesi onun bu hâlini garipseyip: "Neyin var?" dedi. Âmir ona: "Bana danışılan bir mesele yüzünden uykusuz kaldım, bu konuda ne diyeceğimi bilemiyorum" dedi. Cariye: "O nedir?" diye sordu. Âmir: "Hem erkeklik hem kadınlık organı bulunan bir kimse... Mirastaki durumu nasıl olacak?" dedi. Cariye ona: "İdrarını nereden yapıyorsa oradan mirasçı kıl" dedi. Âmir bu fikri kavradı, sabah olunca bunu onlara sundu ve onlar da razı olarak geri döndüler. İslâm geldiğinde de durum böyle kaldı ve bu husus ancak Ali radıyallâhu anh döneminde [somut bir hadise olarak] vuku bulup hakkında hüküm verdi. Miras hukukçuları (fardiyyûn), el-Kelbî'den, o Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan nakletmiştir ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hem ön (kadınlık) hem erkeklik organı bulunan bir yenidoğanın nereden mirasçı kılınacağı sorulduğunda: « مِنْ حَيْثُ يَبُولُ » «İdrarını yaptığı yerden» buyurmuştur. Rivayet edildiğine göre
أَنَّهُ أُتِيَ بِخُنْثَى مِنَ الْأَنْصَارِ فَقَالَ: (وَرِّثُوهُ مِنْ أَوَّلِ مَا يَبُولُ). وَكَذَا رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ الْحَنَفِيَّةِ عَنْ عَلِيٍّ، وَنَحْوَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ، وَحَكَاهُ الْمُزَنِيُّ عَنِ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ قَوْمٌ: لَا دَلَالَةَ فِي الْبَوْلِ، فَإِنْ خَرَجَ الْبَوْلُ مِنْهُمَا جَمِيعًا قَالَ أَبُو يُوسُفَ: يُحْكَمُ بِالْأَكْثَرِ. وَأَنْكَرَهُ أَبُو حَنِيفَةَ وَقَالَ: أَتَكِيلُهُ! وَلَمْ يَجْعَلْ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ لِلْكَثْرَةِ حُكْمًا. وَحُكِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَالْحَسَنِ أَنَّهُمَا قَالَا: تُعَدُّ أَضْلَاعُهُ، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ تَزِيدُ عَلَى الرَّجُلِ بِضِلْعٍ وَاحِدٍ. وَقَدْ مَضَى مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا فِي آيَةِ الْمَوَارِيثِ فِي" النِّسَاءِ" مُجَوَّدًا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الرَّابِعَةُ- قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: وَقَدْ أَنْكَرَ قَوْمٌ مِنْ رُءُوسِ الْعَوَامِّ وُجُودَ الْخُنْثَى، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَسَمَ الْخَلْقَ إِلَى ذَكَرٍ وَأُنْثَى. قُلْنَا: هَذَا جَهْلٌ بِاللُّغَةِ، وَغَبَاوَةٌ عَنْ مَقْطَعِ الْفَصَاحَةِ، وَقُصُورٌ عَنْ مَعْرِفَةِ سَعَةِ الْقُدْرَةِ. أَمَّا قُدْرَةُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَإِنَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ، وَأَمَّا ظَاهِرُ الْقُرْآنِ فَلَا يَنْفِي وُجُودَ الْخُنْثَى، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ". فَهَذَا عُمُومُ مَدْحٍ فَلَا يَجُوزُ تَخْصِيصُهُ، لِأَنَّ الْقُدْرَةَ تَقْتَضِيهِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ" يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ. أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً" فَهَذَا إِخْبَارٌ عَنِ الْغَالِبِ فِي الْمَوْجُودَاتِ، وَسَكَتَ عَنْ ذِكْرِ النَّادِرِ لِدُخُولِهِ تَحْتَ عُمُومِ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ، وَالْوُجُودُ يَشْهَدُ لَهُ وَالْعِيَانُ يُكَذِّبُ مُنْكِرَهُ، وَقَدْ كَانَ يَقْرَأُ مَعَنَا بِرِبَاطِ أَبِي سَعِيدٍ عَلَى الْإِمَامِ الشَّهِيدِ مِنْ بِلَادِ الْمَغْرِبِ خُنْثَى لَيْسَ لَهُ لِحْيَةٌ وَلَهُ ثَدْيَانِ وَعِنْدَهُ جَارِيَةٌ، فَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِهِ، وَمَعَ طُولِ الصُّحْبَةِ عَقَلَنِي الْحَيَاءُ عَنْ سُؤَالِهِ، وبودي اليوم لو كاشفته عن حاله.
Ensardan bir hünsâ getirildiğinde şöyle buyurmuştur: (Ona ilk idrar yaptığı yerden miras veriniz). Muhammed b. el-Hanefiyye de Ali'den böyle rivayet etmiş, İbn Abbâs'tan da benzeri rivayet edilmiştir. İbnü'l-Müseyyeb, Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve Muhammed de bu görüşü benimsemiş; Müzenî de Şâfiî'den bunu nakletmiştir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: İdrarda bir delalet yoktur; şayet idrar her iki organdan birden çıkarsa Ebû Yûsuf: 'Daha çok olanına göre hükmedilir' demiştir. Ebû Hanîfe bunu reddederek: 'Onu ölçecek misin!' demiştir. Şâfiî'nin ashabı ise çokluğa bir hüküm bağlamamışlardır. Ali ve Hasan'dan ise şöyle dedikleri nakledilmiştir: Kaburga kemikleri sayılır; zira kadının kaburga kemiği erkeğinkinden bir fazla olur. İlim ehlinin bu husustaki ayrıntılı açıklamaları Nisâ Suresi'ndeki miras ayetinde mükemmel bir şekilde geçmişti, Allah'a hamdolsun. DÖRDÜNCÜ MESELE Kadı Ebû Bekir b. el-Arabî şöyle demiştir: Avam tabakasının önde gelenlerinden bir topluluk, Allah Teâlâ mahlukatı erkek ve dişi olarak taksim ettiği için hünsânın varlığını inkâr etmişlerdir. Biz deriz ki: Bu, dile karşı bir cehalet, fesahatin inceliklerinden gafil olmak ve kudretin genişliğini bilmekten acizliktir. Allah Sübhânehu'nun kudretine gelince; O Vâsi'dir (lütfu geniştir), Alîm'dir (her şeyi bilendir). Kur'an'ın zahirine gelince; o hünsânın varlığını nefyetmez; çünkü Allah Teâlâ: { لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır” buyurmuştur. Bu genel bir övgüdür, dolayısıyla tahsis edilmesi caiz değildir; zira kudret bunu gerektirir. Yüce Allah'ın: { يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ. أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً } “Dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar. Yahut onları hem erkek hem kız çocukları olarak çift verir. Dilediğini de kısır kılar” buyruğuna gelince; bu, varlıklarda galip olan durumu haber vermektedir. Nadir olanı zikretmekten ise ilk genel sözün kapsamına girdiği için sükût etmiştir. Fiilî varlık da buna şahittir ve bizzat gözlemlemek onu inkâr edeni yalanlar. Nitekim Mağrip diyarından Ebû Saîd Ribatı'nda eş-Şehîd İmam'ın huzurunda bizimle birlikte okuyan bir hünsâ vardı; sakalı yoktu, iki memesi vardı ve yanında bir cariyesi bulunuyordu. Rabbin onu en iyi bilendir. Uzun süre arkadaşlık etmemize rağmen utangaçlığım ona bu durumu sormama engel oldu; bugün ise onun hâlini açıkça sormuş olmayı çok arzu ederdim.
[سورة الشورى (٤٢): آية ٥١]
[Şûrâ Suresi (42), Âyet 51]
وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ (٥١)
{ وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ } “Allah bir insanla ancak vahiy yoluyla yahut bir perde arkasından konuşur; ya da bir elçi gönderip izniyle dilediğini vahyeder. Şüphesiz O çok yücedir, hikmet sahibidir.” (51)
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى" وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً" سَبَبُ ذَلِكَ أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَلَا تُكَلِّمُ اللَّهَ وَتَنْظُرُ إِلَيْهِ إِنْ كُنْتَ نَبِيًّا كَمَا كَلَّمَهُ مُوسَى وَنَظَرَ إِلَيْهِ، فَإِنَّا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْعَلَ ذَلِكَ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِنَّ مُوسَى لَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ) فَنَزَلَ قَوْلُهُ" وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً"، ذَكَرَهُ النَّقَّاشُ وَالْوَاحِدِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ." وَحْياً" قَالَ مُجَاهِدٌ: نَفَثَ يَنْفُثُ فِي قَلْبِهِ فَيَكُونُ إِلْهَامًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ: (إِنَّ رُوحَ الْقُدُسِ نَفَثَ فِي رَوْعِي إِنَّ نَفْسًا لَنْ تَمُوتَ حَتَّى تَسْتَكْمِلَ، رِزْقَهَا وَأَجَلَهَا فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَجْمِلُوا فِي الطَّلَبِ. خُذُوا مَا حَلَّ وَدَعُوا مَا حَرُمَ)." أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ" كَمَا كَلَّمَ مُوسَى." أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا" كَإِرْسَالِهِ جِبْرِيلَ ﵇. وَقِيلَ:" إِلَّا وَحْياً" رُؤْيَا يَرَاهَا فِي مَنَامِهِ، قَالَهُ مُحَمَّدُ بْنُ زُهَيْرٍ." أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ" كَمَا كَلَّمَ مُوسَى." أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا" قَالَ زُهَيْرٌ هُوَ جِبْرِيلُ ﵇." فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ" وَهَذَا الْوَحْيُ مِنَ الرُّسُلِ خِطَابٌ مِنْهُمْ لِلْأَنْبِيَاءِ يَسْمَعُونَهُ نُطْقًا وَيَرَوْنَهُ عِيَانًا. وَهَكَذَا كَانَتْ حَالُ جِبْرِيلَ ﵇ إِذَا نَزَلَ بِالْوَحْيِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ عَلَى كُلِّ نَبِيٍّ فَلَمْ يَرَهُ مِنْهُمْ إِلَّا مُحَمَّدٌ وَعِيسَى وَمُوسَى وَزَكَرِيَّا ﵈. فَأَمَّا غَيْرُهُمْ فَكَانَ وَحْيًا إِلْهَامًا فِي الْمَنَامِ. وَقِيلَ" إِلَّا وَحْياً" بِإِرْسَالِ جِبْرِيلَ" أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ" كَمَا كَلَّمَ مُوسَى." أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا" إِلَى النَّاسِ كَافَّةً. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ وَشَيْبَةُ وَنَافِعٌ" أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ" بِرَفْعِ الْفِعْلَيْنِ. الْبَاقُونَ بِنَصْبِهِمَا. فَالرَّفْعُ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، أَيْ وَهُوَ يُرْسِلُ. وَقِيلَ:" يُرْسِلُ" بِالرَّفْعِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَالتَّقْدِيرُ إِلَّا مُوحِيًا أَوْ مُرْسَلًا. وَمَنْ نَصَبَ عَطَفُوهُ عَلَى مَحَلِّ الْوَحْيِ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُوحِيَ أَوْ يُرْسِلَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ النَّصْبُ عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْجَارِّ مِنْ أَنِ الْمُضْمَرَةِ. وَيَكُونُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، التَّقْدِيرُ أَوْ بِأَنْ يُرْسِلَ رَسُولًا. وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَعْطِفَ" أَوْ يُرْسِلَ" بِالنَّصْبِ عَلَى" أَنْ يُكَلِّمَهُ" لِفَسَادِ الْمَعْنَى، لِأَنَّهُ يَصِيرُ: مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُرْسِلَهُ أَوْ أَنْ يُرْسِلَ إِلَيْهِ رَسُولًا، وَهُوَ قَدْ أَرْسَلَ الرُّسُلَ مِنَ الْبَشَرِ وأرسل إليهم.
Burada iki mesele vardır: BİRİNCİ MESELE: Yüce Allah’ın: { وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً } “Allah bir insanla ancak vahiy yoluyla konuşur...” buyruğu: Bunun iniş sebebi şudur: Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e: “Eğer peygamber isen, Mûsâ’nın Allah ile konuştuğu ve O’na baktığı gibi sen de Allah ile konuşup O’na baksana! Sen bunu yapmadıkça sana asla inanmayacağız” dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « إِنَّ مُوسَى لَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ » «Şüphesiz Mûsâ O’na bakmadı» buyurdu. Bunun üzerine: { وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً } “Allah bir insanla ancak vahiy yoluyla konuşur...” ayeti indi. Bunu en-Nakkâş, el-Vâhidî ve es-Sa‘lebî zikretmiştir. { وَحْياً } “...ancak vahiy yoluyla...” ifadesi hakkında Mücâhid şöyle demiştir: “Kalbine üfler, bu da ilham olur.” Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in şu buyruğu da bu kabildendir: « إِنَّ رُوحَ الْقُدُسِ نَفَثَ فِي رَوْعِي إِنَّ نَفْسًا لَنْ تَمُوتَ حَتَّى تَسْتَكْمِلَ، رِزْقَهَا وَأَجَلَهَا فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَجْمِلُوا فِي الطَّلَبِ. خُذُوا مَا حَلَّ وَدَعُوا مَا حَرُمَ » «Rûhu'l-Kudüs kalbime şunu üfledi: Hiçbir nefis rızkını ve ecelini tamamlamadıkça asla ölmez. Öyleyse Allah'tan korkun ve istemede güzel bir yol tutun. Helal olanı alın, haram olanı bırakın.» { أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “...yahut bir perde arkasından...” yani Mûsâ ile konuştuğu gibi. { أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً } “...yahut bir elçi gönderir...” yani Cebrail aleyhisselâm'ı göndermesi gibi. Bir görüşe göre: { إِلَّا وَحْياً } “ancak vahiy yoluyla”, uykusunda gördüğü rüyadır; bunu Muhammed b. Züheyr söylemiştir. { أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “yahut bir perde arkasından”, Mûsâ ile konuştuğu gibi. { أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا } “yahut bir elçi gönderir”; Züheyr, bunun Cebrail aleyhisselâm olduğunu söylemiştir. { فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ } “de kendi izniyle dilediğini vahyeder”. Elçilerin bu vahyi, peygamberlere hitaplarıdır; peygamberler bunu telaffuz edilmiş söz olarak işitirler ve elçiyi bizzat gözleriyle görürler. Cebrail aleyhisselâm Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e vahiyle indiği zamanki hali de böyleydi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Cebrail aleyhisselâm her peygambere inmiştir; ancak onlardan Muhammed, Îsâ, Mûsâ ve Zekeriyyâ aleyhimüsselâm dışında hiçbiri onu görmemiştir. Diğerlerine gelince, bu uykuda ilham yoluyla bir vahiy idi. Şöyle de denilmiştir: { إِلَّا وَحْياً } “ancak vahiy yoluyla”, Cebrail'i göndermesiyle; { أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “yahut bir perde arkasından”, Mûsâ ile konuştuğu gibi; { أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا } “yahut bir elçi gönderir”, bütün insanlara [elçi göndermesidir]. ez-Zührî, Şeybe ve Nâfi‘: { أَوْ يُرْسِلُ رَسُولًا فَيُوحِي } ifadesini her iki fiili de merfû (ötreli) olarak okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise mensûb (üstünlü) okumuşlardır. Merfû okuyuş istînâf (yeni bir başlangıç) üzeredir; yani “ve hüve yürsilu (O gönderir)” takdirindedir. Merfû olarak okunan « يُرْسِلُ » fiilinin hal konumunda olduğu da söylenmiştir; takdiri ise “illâ mûhiyen ev mürsilen (vahyetmiş veya göndermiş olmaksızın...)” şeklindedir. Mensûb okuyanlar ise bunu vahiy kelimesinin mahalline atfetmişlerdir; zira anlamı: “Allah bir insanla ancak vahyetmesi veya elçi göndermesi suretiyle konuşur” takdirindedir. Nasbın, gizli “en” (en-i muzmara) edatından harf-i cerrin hazfedilmesi takdiriyle olması da caizdir. Bu durumda hal konumunda olur; takdiri “ev bi-en yürsile resûlen (yahut bir elçi göndermesiyle)” şeklindedir. Mensûb okunan « أَوْ يُرْسِلَ » fiilini « أَنْ يُكَلِّمَهُ » ifadesine atfetmek ise anlamın bozulması sebebiyle caiz değildir; çünkü o zaman anlam: “Bir insan için Allah’ın onu göndermesi veya ona bir elçi göndermesi söz konusu olamaz” şekline dönüşür. Halbuki O, insanlardan peygamberler göndermiş ve onlara da elçiler göndermiştir.
الثَّانِيَةُ- احْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ رَأَى فِيمَنْ حَلَفَ أَلَّا يُكَلِّمَ رَجُلًا فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ رَسُولًا أَنَّهُ حَانِثٌ، لِأَنَّ الْمُرْسَلَ قَدْ سُمِّيَ فِيهَا مُكَلِّمًا لِلْمُرْسَلِ إِلَيْهِ، إِلَّا أَنْ يَنْوِيَ الْحَالِفُ الْمُوَاجَهَةَ بِالْخِطَابِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَاخْتَلَفُوا فِي الرَّجُلِ يَحْلِفُ أَلَّا يُكَلِّمَ فُلَانًا فَكَتَبَ إِلَيْهِ كِتَابًا أَوْ أَرْسَلَ إِلَيْهِ رَسُولًا، فَقَالَ الثَّوْرِيُّ: الرَّسُولُ لَيْسَ بِكَلَامٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَبِينُ أَنْ يَحْنَثَ. وَقَالَ النَّخَعِيُّ: وَالْحُكْمُ فِي الْكِتَابِ يَحْنَثُ. وَقَالَ مَالِكٌ: يَحْنَثُ فِي الْكِتَابِ وَالرَّسُولِ. وَقَالَ مَرَّةً: الرَّسُولُ أَسْهَلُ مِنَ الْكِتَابِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الْكَلَامُ سِوَى الْخَطِّ وَالْإِشَارَةِ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: لَا يَحْنَثُ فِي الْكِتَابِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَا يَحْنَثُ فِي الْكِتَابِ وَالرَّسُولِ. قُلْتُ: وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَمَنْ حَلَفَ أَلَّا يُكَلِّمَ رَجُلًا فَسَلَّمَ عَلَيْهِ عَامِدًا أَوْ سَاهِيًا، أَوْ سَلَّمَ عَلَى جَمَاعَةٍ هُوَ فِيهِمْ فَقَدْ حَنِثَ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ عِنْدَ مَالِكٍ. وَإِنْ أَرْسَلَ إِلَيْهِ رَسُولًا أَوْ سَلَّمَ عَلَيْهِ فِي الصَّلَاةِ لَمْ يَحْنَثْ. قُلْتُ: يَحْنَثُ فِي الرَّسُولِ إِلَّا أَنْ يَنْوِيَ الْمُشَافَهَةَ، لِلْآيَةِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَابْنِ الْمَاجِشُونِ. وَقَدْ مَضَى فِي أَوَّلِ" سُورَةِ مَرْيَمَ" هَذَا الْمَعْنَى عن علمائنا مستوفى، والحمد لله.
İKİNCİ MESELE Bir adamla konuşmayacağına yemin edip de ona bir elçi gönderen kimsenin yeminini bozmuş (hânis) olacağını savunanlar bu ayeti delil getirmişlerdir; zira ayette elçi gönderen kimse, kendisine elçi gönderilenle konuşan olarak isimlendirilmiştir; meğerki yemin eden kimse bizzat yüz yüze hitap etmeyi niyet etmiş olsun. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Falan kimseyle konuşmayacağına yemin edip de ona bir mektup yazan yahut bir elçi gönderen adam hakkında ihtilaf etmişlerdir. Sevrî: 'Elçi göndermek kelam (konuşma) değildir' demiştir. Şâfiî: 'Yeminini bozduğu açık değildir' demiştir. Nehaî: 'Mektup konusundaki hüküm yeminini bozacağı yönündedir' demiştir. Mâlik: 'Mektupta da elçide de yeminini bozar' demiştir. Bir keresinde de: 'Elçi göndermek mektuptan daha hafiftir' demiştir. Ebû Ubeyd: 'Kelam (konuşma), yazı ve işaretten başkasıdır' demiştir. Ebû Sevr: 'Mektupta yeminini bozmaz' demiştir. İbnü'l-Münzir: 'Mektupta da elçide de yeminini bozmaz' demiştir. Derim ki: Bu da Mâlik'in bir görüşüdür. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bir kimse bir adamla konuşmayacağına yemin eder de ona bilerek veya yanılarak selam verirse yahut onun da içinde bulunduğu bir cemaate selam verirse, Mâlik'e göre bütün bunlarda yeminini bozmuş olur. Şayet ona bir elçi gönderir veya namazda ona selam verirse yeminini bozmaz. Derim ki: Ayet sebebiyle, bizzat yüz yüze konuşmayı niyet etmedikçe elçi göndermekle de yeminini bozar; bu Mâlik ve İbnü'l-Mâcişûn'un görüşüdür. Meryem Suresi'nin başında ilim adamlarımızdan bu mana eksiksiz olarak geçmişti, Allah'a hamdolsun.
[سورة الشورى (٤٢): الآيات ٥٢ الى ٥٣]
[Şûrâ Suresi (42), Âyetler 52-53]
وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلا الْإِيمانُ وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٢) صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ (٥٣)
{ وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلا الْإِيمانُ وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٢) صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ (٥٣) } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh (vahiy) vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Fakat biz onu, kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle hidayete erdirdiğimiz bir nur kıldık. Şüphesiz sen de dosdoğru bir yola iletiyorsun; göklerde ve yerde ne varsa hepsi kendisine ait olan Allah'ın yoluna. İyi bilin ki bütün işler sonunda Allah'a döner.”
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ" أَيْ وَكَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَى الْأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ" رُوحاً" أَيْ نُبُوَّةً، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا. السُّدِّيُّ: وَحْيًا. الْكَلْبِيُّ: كِتَابًا. الرَّبِيعُ: هُوَ جبريل. الضحاك: هو القرآن. وهو قول
Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “İşte böylece sana da vahyettik” buyruğudur; yani senden önceki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik. { رُوحاً } “bir ruh” yani peygamberlik [vahyettik]. Bunu İbn Abbâs söylemiştir. el-Hasan ve Katâde: 'Katımızdan bir rahmet', es-Süddî: 'Bir vahiy', el-Kelbî: 'Bir kitap', er-Rebî': 'O Cebrâil'dir', ed-Dahhâk: 'O Kur'an'dır' demiştir. Bu [sonuncusu] aynı zamanda
مَالِكِ بْنِ دِينَارٍ. وَسَمَّاهُ رُوحًا لِأَنَّ فِيهِ حَيَاةً مِنْ مَوْتِ الْجَهْلِ. وَجَعَلَهُ مِنْ أَمْرِهِ بِمَعْنَى أَنْزَلَهُ كَمَا شَاءَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنَ النَّظْمِ الْمُعْجِزِ وَالتَّأْلِيفِ الْمُعْجِبِ. وَيُمْكِنُ أَنْ يحمل قوله" وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ"»
Mâlik b. Dînâr'ın da görüşüdür. Ona 'ruh' denilmiştir; çünkü onda cehalet ölümünden dirilten bir hayat vardır. Onu 'kendi emrinden' kılması ise, mucizevî bir nazım ve hayranlık uyandıran bir tertip ile dilediği kimseye dilediği şekilde indirmesi anlamındadır. Yüce Allah'ın: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ } “Sana ruhtan sorarlar” «١»
[الاسراء: ٨٥] عَلَى الْقُرْآنِ أَيْضًا" قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي" [الاسراء: ٨٥] أي يسئلونك مِنْ أَيْنَ لَكَ هَذَا الْقُرْآنُ، قُلْ إِنَّهُ من أمر الله أنزله عَلَيَّ مُعْجِزًا، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَكَانَ مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ يَقُولُ: يَا أَهْلَ الْقُرْآنِ، مَاذَا زَرَعَ الْقُرْآنُ فِي قُلُوبِكُمْ؟ فَإِنَّ الْقُرْآنَ رَبِيعُ الْقُلُوبِ كَمَا أَنَّ الْغَيْثَ رَبِيعُ الْأَرْضِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ" أَيْ لَمْ تَكُنْ تَعْرِفُ الطَّرِيقَ إِلَى الْإِيمَانِ. وَظَاهِرُ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا كَانَ قَبْلَ الْإِيحَاءِ مُتَّصِفًا بِالْإِيمَانِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَهُوَ مِنْ مُجَوَّزَاتِ الْعُقُولِ، وَالَّذِي صَارَ إِلَيْهِ الْمُعْظَمُ أَنَّ اللَّهَ مَا بَعَثَ نَبِيًّا إِلَّا كَانَ مُؤْمِنًا بِهِ قَبْلَ الْبَعْثَةِ. وَفِيهِ تَحَكُّمٌ، إِلَّا أَنْ يَثْبُتَ ذَلِكَ بِتَوْقِيفٍ مَقْطُوعٍ بِهِ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو الْفَضْلِ عِيَاضٌ: وَأَمَّا عِصْمَتُهُمْ مِنْ هَذَا الْفَنِّ قَبْلَ النُّبُوَّةِ فَلِلنَّاسِ فِيهِ خِلَافٌ، وَالصَّوَابُ أَنَّهُمْ مَعْصُومُونَ قَبْلَ النُّبُوَّةِ مِنَ الْجَهْلِ بِاللَّهِ وَصِفَاتِهِ وَالتَّشَكُّكِ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ. وَقَدْ تَعَاضَدَتِ الْأَخْبَارُ وَالْآثَارُ عَنِ الْأَنْبِيَاءِ بِتَنْزِيهِهِمْ عَنْ هَذِهِ النَّقِيصَةِ مُنْذُ وُلِدُوا، وَنَشْأَتِهِمْ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالْإِيمَانِ، بَلْ عَلَى إِشْرَاقِ أَنْوَارِ الْمَعَارِفِ وَنَفَحَاتِ أَلْطَافِ السَّعَادَةِ، وَمَنْ طَالَعَ سِيَرَهُمْ مُنْذُ صِبَاهُمْ إِلَى مَبْعَثِهِمْ حَقَّقَ ذَلِكَ، كَمَا عُرِفَ مِنْ حَالِ مُوسَى وَعِيسَى وَيَحْيَى وَسُلَيْمَانَ وَغَيْرِهِمْ ﵈. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا" [مريم: ١٢] قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: أُعْطِيَ يَحْيَى الْعِلْمَ بِكِتَابِ اللَّهِ فِي حَالِ صِبَاهُ. قَالَ مَعْمَرٌ: كَانَ ابْنَ سَنَتَيْنِ أَوْ ثَلَاثٍ، فَقَالَ لَهُ الصِّبْيَانُ: لِمَ لَا تَلْعَبُ! فَقَالَ: أَلِلَّعِبِ خُلِقْتُ! وَقِيلَ فِي قوله" مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ" [آل عمران: ٣٩] صَدَّقَ يَحْيَى بِعِيسَى وَهُوَ ابْنُ ثَلَاثِ سِنِينَ، فَشَهِدَ لَهُ أَنَّهُ كَلِمَةُ اللَّهِ وَرُوحُهُ وَقِيلَ: صَدَّقَهُ وَهُوَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ، فَكَانَتْ أُمُّ يَحْيَى تَقُولُ لِمَرْيَمَ إِنِّي أَجِدُ مَا فِي بَطْنِي يَسْجُدُ لِمَا فِي بَطْنِكِ تَحِيَّةً لَهُ. وَقَدْ نَصَّ اللَّهُ عَلَى كَلَامِ عِيسَى لِأُمِّهِ عند ولادتها إياه بقوله" أَلَّا تَحْزَنِي" [مريم: ٢٤] على قراءة من قرأ"
[el-İsrâ: 85] [buyruğunun da] aynı şekilde Kur'an'a hamledilmesi mümkündür: { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” [el-İsrâ: 85]; yani sana bu Kur'an'ın nereden geldiğini soruyorlar. De ki: O, Allah'ın emrindendir; onu bana mucize olarak indirmiştir; bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir. Mâlik b. Dînâr şöyle derdi: "Ey Kur'an ehli! Kur'an kalplerinizde ne ekti? Çünkü yağmur yerin baharı olduğu gibi Kur'an da kalplerin baharıdır." İKİNCİ MESELE Yüce Allah'ın: { مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ } “Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin” buyruğu; yani imana giden yolu bilmiyordun demektir. Bunun zahiri, [peygamberimize] vahiy gelmeden önce onun iman vasfına sahip olmadığına delalet eder. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: "Bu, aklın caiz gördüğü şeylerdendir. Âlimlerin çoğunluğunun benimsediği görüş ise şudur: Allah, peygamber olarak gönderdiği herkesi peygamberlikten önce de kendisine iman etmiş kılmıştır. Fakat kesin bir nakille (tevkîfî bir delille) sabit olmadıkça bu [iddiada] keyfî bir hüküm verme durumu (tahakküm) vardır." el-Kâdî Ebu'l-Fazl İyâz ise şöyle demiştir: "Peygamberlikten önce bu tür şeylerden korunmuş (masum) olmalarına gelince, bu konuda insanlar arasında ihtilaf vardır. Doğru olan şudur: Onlar peygamberlikten önce Allah'ı ve O'nun sıfatlarını bilmemekten ve bunlardan herhangi bir şey hakkında şüpheye düşmekten korunmuşlardır. Peygamberlerden gelen rivayet ve eserler de onların doğdukları andan itibaren bu noksanlıktan münezzeh olduklarını, tevhit ve iman üzere, hatta marifet nurlarının parıltısı ve saadet lütuflarının esintileri üzere yetiştiklerini teyit etmektedir. Çocukluklarından peygamber olarak gönderilmelerine kadar onların hayat hikâyelerini (siyerlerini) inceleyen kimse bunu kesin olarak anlar; nitekim Mûsâ, Îsâ, Yahyâ, Süleymân ve diğer peygamberlerin aleyhimüsselâm durumundan da bu bilinmektedir. Nitekim Yüce Allah: { وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا } “Ona henüz çocukken hikmet verdik” [Meryem: 12] buyurmuştur. Müfessirler: 'Yahyâ'ya çocukluk hâlindeyken Allah'ın Kitabının ilmi verildi' demişlerdir. Ma'mer şöyle demiştir: 'O iki ya da üç yaşlarındaydı; çocuklar ona: «Niçin oynamıyorsun?» dediler. O da: «Ben oyun için mi yaratıldım!» dedi.' { مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” [Âl-i İmrân: 39] buyruğu hakkında da şöyle denilmiştir: Yahyâ, üç yaşındayken Îsâ'yı tasdik etmiş ve onun Allah'ın bir kelimesi ve O'ndan bir ruh olduğuna şahitlik etmiştir. Bir rivayette de henüz annesinin karnındayken onu tasdik ettiği söylenmiştir. Nitekim Yahyâ'nın annesi Meryem'e: 'Karnımdakinin, senin karnındakine hürmeten secde ettiğini hissediyorum' derdi. Yüce Allah, Îsâ'nın doğumu esnasında annesine konuşmasını da { أَلَّا تَحْزَنِي } “Sakın üzülme!” [Meryem: 24] buyruğuyla açıkça belirtmiştir; [bu,] şu şekilde okuyan kimsenin kıraatine göredir:
مِنْ تَحْتِها"، وَعَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ إِنَّ الْمُنَادِي عِيسَى وَنُصَّ عَلَى كَلَامِهِ فِي مَهْدِهِ فَقَالَ" إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا" [مريم: ٣٠]. وَقَالَ:" فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً" [الأنبياء: ٧٩] وَقَدْ ذُكِرَ مِنْ حُكْمِ سُلَيْمَانَ وَهُوَ صَبِيٌّ يَلْعَبُ فِي قِصَّةِ الْمَرْجُومَةِ وَفِي قِصَّةِ الصَّبِيِّ مَا اقْتَدَى بِهِ أَبُوهُ دَاوُدُ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ أَنَّ عُمْرَهُ كَانَ حِينَ أُوتِيَ الْمُلْكَ اثْنَيْ عشر عاما. وكذلك قصة موسى مَعَ فِرْعَوْنَ وَأَخْذُهُ بِلِحْيَتِهِ وَهُوَ طِفْلٌ. وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى" وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ" [الأنبياء: ٥١]: أَيْ هَدَيْنَاهُ صَغِيرًا، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ ابْنُ عَطَاءٍ: اصْطَفَاهُ قَبْلَ إِبْدَاءِ خَلْقِهِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَمَّا وُلِدَ إِبْرَاهِيمُ بَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِ مَلَكًا يَأْمُرُهُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَعْرِفَهُ بِقَلْبِهِ وَيَذْكُرَهُ بِلِسَانِهِ فَقَالَ: قَدْ فَعَلْتُ، وَلَمْ يَقُلْ أَفْعَلُ، فَذَلِكَ رُشْدُهُ. وَقِيلَ: إِنَّ إِلْقَاءَ إِبْرَاهِيمَ فِي النَّارِ وَمِحْنَتَهُ كَانَتْ وَهُوَ ابْنُ سِتَّ عَشْرَةَ سَنَةً. وَإِنَّ ابْتِلَاءَ إِسْحَاقَ بِالذَّبْحِ وَهُوَ ابْنُ سَبْعِ سِنِينَ. وَإِنَّ اسْتِدْلَالَ إِبْرَاهِيمَ بِالْكَوْكَبِ وَالْقَمَرِ وَالشَّمْسِ كَانَ وَهُوَ ابْنُ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً. وَقِيلَ أُوحِيَ إِلَى يُوسُفَ وَهُوَ صبي عند ما هَمَّ إِخْوَتُهُ بِإِلْقَائِهِ فِي الْجُبِّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا" [يوسف: ١٥] الْآيَةَ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَخْبَارِهِمْ. وَقَدْ حَكَى أَهْلُ السِّيَرِ أَنَّ آمِنَةَ بِنْتَ وَهْبٍ أُخْبِرَتْ أَنَّ نَبِيَّنَا مُحَمَّدًا ﷺ وُلِدَ حِينَ وُلِدَ بَاسِطًا يَدَيْهِ إِلَى الْأَرْضِ رَافِعًا رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ، وَقَالَ فِي حَدِيثِهِ ﷺ: (لَمَّا نَشَأَتُ بُغِّضَتْ إِلَيَّ الْأَوْثَانُ وَبُغِّضَ إِلَيَّ الشِّعْرُ وَلَمْ أَهُمَّ بِشَيْءٍ مِمَّا كَانَتِ الْجَاهِلِيَّةُ تَفْعَلُهُ إِلَّا مَرَّتَيْنِ فَعَصَمَنِي اللَّهُ مِنْهُمَا ثُمَّ لَمْ أَعُدْ (. ثُمَّ يَتَمَكَّنُ الْأَمْرُ لَهُمْ، وَتَتَرَادَفُ نَفَحَاتُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ، وَتُشْرِقُ أَنْوَارُ الْمَعَارِفِ فِي قُلُوبِهِمْ حَتَّى يَصِلُوا الْغَايَةَ وَيَبْلُغُوا بِاصْطِفَاءِ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ بِالنُّبُوَّةِ فِي تَحْصِيلِ الْخِصَالِ الشَّرِيفَةِ النِّهَايَةَ دُونَ مُمَارَسَةٍ وَلَا رِيَاضَةٍ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوى آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً" [يوسف: ٢٢]. قَالَ الْقَاضِي: وَلَمْ يَنْقِلْ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْأَخْبَارِ أَنَّ أَحَدًا نُبِّئَ وَاصْطُفِيَ مِمَّنْ عُرِفَ بِكُفْرٍ وَإِشْرَاكٍ قَبْلَ ذَلِكَ. وَمُسْتَنَدُ هَذَا الْبَابِ النَّقْلُ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ بَعْضُهُمْ بِأَنَّ الْقُلُوبَ تَنْفُرُ عمن كانت هذه سبيله.
"...aşağısından" [buyruğuna göre] ve seslenenin Îsâ olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre de onun beşikteki konuşması açıkça nass ile bildirilmiş ve şöyle demiştir: { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا } “Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum. O bana Kitab'ı verdi ve beni peygamber kıldı” [Meryem: 30]. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Biz onu Süleyman'a kavrattık. Her birine de bir hüküm ve bir ilim verdik” [Enbiyâ: 79]. Süleyman henüz oynayan bir çocuk iken, recmedilecek kadın kıssasında ve [iki kadının] çocuğu kıssasında babası Dâvûd'un kendisine uyduğu hükmü zikredilmiştir. Taberî, Süleyman'a hükümdarlık verildiğinde yaşının on iki olduğunu nakletmiştir. Aynı şekilde Mûsâ'nın Firavun ile olan kıssası ve henüz bir çocuk iken onun sakalından tutması da böyledir. Müfessirler, Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ } “Andolsun ki daha önce İbrâhim'e de rüşdünü (doğru yolu bulma yeteneğini) vermiştik” [Enbiyâ: 51] buyruğu hakkında: "Yani ona küçükken hidayet verdik" demişlerdir; bunu Mücâhid ve başkaları söylemiştir. İbn Atâ ise: "Yaratılışını var etmeden önce onu seçti" demiştir. Bazıları da şöyle demiştir: İbrâhim doğduğunda Allah ona, Yüce Allah adına kalbiyle O'nu tanımasını ve diliyle O'nu zikretmesini emreden bir melek gönderdi. İbrâhim: "Yaptım bile" dedi, "Yaparım" demedi. İşte onun rüşdü budur. Denildi ki: İbrâhim'in ateşe atılması ve imtihana çekilmesi o on altı yaşında iken idi. İshak'ın kurban edilmeyle imtihan edilmesi o yedi yaşında iken idi. İbrâhim'in yıldız, ay ve güneş ile delil getirmesi ise o on beş yaşında iken idi. Yusuf'a da henüz bir çocuk iken, kardeşleri onu kuyuya atmaya yeltendiklerinde, Yüce Allah'ın: { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا } “Biz de ona: 'Andolsun ki sen onlara bu işlerini haber vereceksin' [diye vahyettik]” [Yûsuf: 15] ayetiyle vahyedildiği söylenmiştir. Peygamberlerin buna benzer daha pek çok haberleri vardır. Siyer ehli nakletmiştir ki; Âmine binti Vehb'e, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğduğu anda ellerini yere koymuş ve başını göğe kaldırmış vaziyette doğduğu haber verilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir hadisinde şöyle buyurmuştur: «Ben yetişip büyüdüğümde putlar bana çirkin gösterildi, şiir bana çirkin gösterildi. Câhiliye ehlinin yaptığı şeylerden hiçbirine yeltenmedim; sadece iki defa [böyle bir şeye niyetlendim], Allah beni o ikisinden de korudu ve bir daha asla tekrarlamadım.» Sonra bu durum peygamberlerde iyice yerleşir, Yüce Allah'ın feyizleri ve lütufları onların üzerine ardı ardına gelir ve herhangi bir pratik veya nefis terbiyesi olmaksızın, en üst gayeye ulaşıncaya ve Yüce Allah'ın onları peygamberlikle seçmesi sayesinde şerefli hasletleri elde etmede son noktaya varıncaya kadar kalplerinde marifet nurları parıldar. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوى آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً } “O, erginlik çağına ulaşıp olgunlaşınca, ona hüküm ve ilim verdik” [Yûsuf: 22]. Kadı [İyâz] şöyle demiştir: Haber nakilcilerinden hiç kimse, bundan önce küfür ve şirk ile tanınmış olan bir kimseye peygamberlik verildiğini ve seçildiğini nakletmemiştir. Bu konunun dayanağı nakildir. Bazıları da kalplerin, daha önce bu yolda olmuş kimseden nefret edip uzaklaşacağını delil getirmişlerdir.
قَالَ الْقَاضِي: وَأَنَا أَقُولُ إِنَّ قُرَيْشًا قَدْ رَمَتْ نَبِيَّنَا ﵇ بِكُلِّ مَا افْتَرَتْهُ، وَعَيَّرَ كُفَّارُ الْأُمَمِ أَنْبِيَاءَهَا بِكُلِّ مَا أَمْكَنَهَا وَاخْتَلَقَتْهُ، مِمَّا نَصَّ اللَّهُ عَلَيْهِ أَوْ نَقَلَتْهُ إِلَيْنَا الرُّوَاةُ، وَلَمْ نَجِدْ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ تَعْيِيرًا لِوَاحِدٍ مِنْهُمْ بِرَفْضِهِ آلِهَتَهُمْ وَتَقْرِيعِهِ بِذَمِّهِ بِتَرْكِ مَا كَانَ قَدْ جَامَعَهُمْ عَلَيْهِ. ولو كان هذا لكانوا بذلك مبادرين، ويتلونه فِي مَعْبُودِهِ مُحْتَجِّينَ، وَلَكَانَ تَوْبِيخُهُمْ لَهُ بِنَهْيِهِمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ قَبْلُ أَفْظَعَ وَأَقْطَعَ فِي الْحُجَّةِ مِنْ تَوْبِيخِهِ بِنَهْيِهِمْ عَنْ تَرْكِهِ آلِهَتَهُمْ وَمَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ، فَفِي إِطْبَاقِهِمْ عَلَى الْإِعْرَاضِ عَنْهُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَجِدُوا سَبِيلًا إِلَيْهِ، إِذْ لَوْ كَانَ لَنُقِلَ وَمَا سَكَتُوا عَنْهُ كَمَا لَمْ يَسْكُتُوا عَنْ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ وَقَالُوا" مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها" [البقرة: ١٤٢] كَمَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ. الثَّالِثَةُ- وَتَكَلَّمَ الْعُلَمَاءُ فِي نَبِيِّنَا ﷺ، هَلْ كَانَ مُتَعَبِّدًا بِدِينٍ قَبْلَ الْوَحْيِ أَمْ لَا، فَمِنْهُمْ مَنْ مَنَعَ ذَلِكَ مُطْلَقًا وَأَحَالَهُ عَقْلًا. قَالُوا: لِأَنَّهُ يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ مَتْبُوعًا مَنْ عُرِفَ تَابِعًا، وَبَنَوْا هَذَا عَلَى التَّحْسِينِ وَالتَّقْبِيحِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ أُخْرَى بِالْوَقْفِ فِي أَمْرِهِ ﵇ وَتَرْكِ قَطْعِ الْحُكْمِ عَلَيْهِ بِشَيْءٍ فِي ذَلِكَ، إِذْ لَمْ يُحِلِ الْوَجْهَيْنِ مِنْهُمَا الْعَقْلُ وَلَا اسْتَبَانَ عِنْدَهَا فِي أَحَدِهِمَا طَرِيقُ النَّقْلِ، وَهَذَا مَذْهَبُ أَبِي الْمَعَالِي. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ ثَالِثَةٌ: إِنَّهُ كَانَ مُتَعَبِّدًا بِشَرْعِ مَنْ قَبْلَهُ وَعَامِلًا بِهِ، ثُمَّ اخْتَلَفَ هَؤُلَاءِ فِي التَّعْيِينِ، فَذَهَبَتْ طَائِفَةٌ إِلَى أَنَّهُ كَانَ عَلَى دِينِ عِيسَى فَإِنَّهُ نَاسِخٌ لِجَمِيعِ الْأَدْيَانِ وَالْمِلَلِ قَبْلَهَا، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ عَلَى دِينٍ مَنْسُوخٍ. وَذَهَبَتْ طَائِفَةٌ إِلَى أَنَّهُ كَانَ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ، لِأَنَّهُ مِنْ وَلَدِهِ وَهُوَ أَبُو الْأَنْبِيَاءِ. وَذَهَبَتْ طَائِفَةٌ إِلَى أَنَّهُ كَانَ عَلَى دِينِ مُوسَى، لِأَنَّهُ أَقْدَمُ الْأَدْيَانِ. وَذَهَبَتِ الْمُعْتَزِلَةُ إِلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ عَلَى دِينٍ وَلَكِنْ عَيْنُ الدِّينِ غَيْرُ مَعْلُومَةٍ عِنْدَنَا. وَقَدْ أَبْطَلَ هَذِهِ الْأَقْوَالَ كُلَّهَا أَئِمَّتُنَا، إِذْ هِيَ أَقْوَالٌ مُتَعَارِضَةٌ وَلَيْسَ فِيهَا دَلَالَةٌ قَاطِعَةٌ، وَإِنْ كَانَ الْعَقْلُ يُجَوِّزُ ذَلِكَ كُلَّهُ. وَالَّذِي يُقْطَعُ بِهِ أَنَّهُ ﵇ لَمْ يَكُنْ مَنْسُوبًا إِلَى وَاحِدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ نِسْبَةً تَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ وَاحِدًا مِنْ أُمَّتِهِ وَمُخَاطَبًا بِكُلِّ شَرِيعَتِهِ، بَلْ شَرِيعَتُهُ مُسْتَقِلَّةٌ بِنَفْسِهَا مُفْتَتَحَةٌ مِنْ عِنْدِ الله الحاكم ﷿ وأنه
Kâdı [İyâz] şöyle demiştir: Ben derim ki: Kureyş, Peygamberimiz aleyhisselâm'a uydurabildiği her türlü iftirayı atmıştır. Kâfir milletler de peygamberlerine -ister Allah'ın açıkça bildirdiği, ister râvilerin bize aktardığı olsun- güçlerinin yettiği ve uydurabildikleri her şeyle ayıplama yöneltmişlerdir. Fakat bunların hiçbirinde, [peygamberlerden] herhangi birinin onların putlarını reddettiği için ayıplandığını veya daha önce kendileriyle birlikte üzerinde bulunduğu şeyi terk etmesi sebebiyle kınandığını görmedik. Şayet böyle bir durum olsaydı, bunu öne sürmekte acele ederler ve [kendi] mâbudları konusunda bunu delil göstererek [ileri] sürerlerdi. Daha önce ibadet ettiği şeyden sakındırması sebebiyle onu azarlamaları; putlarını ve daha önce atalarının ibadet ettiği şeyleri terk etmelerini yasaklaması sebebiyle azarlamalarından çok daha ağır ve kesin bir hüccet teşkil ederdi. Onların bu konuda tamamen suskun kalmaları, buna dair hiçbir yol (dayanak) bulamadıklarının delilidir. Zira şayet böyle bir şey olsaydı mutlaka nakledilir ve kıblenin değiştirilmesinde susmadıkları gibi bundan da susmazlardı; nitekim Allah'ın onlardan naklettiği gibi: { مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها } [el-Bakara: 142] “Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları ne çevirdi?” demişlerdi. Üçüncü [Mesele]- Âlimler, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in vahiyden önce bir din ile amel edip etmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı bunu mutlak olarak reddetmiş ve aklen imkânsız görmüştür. 'Çünkü [daha önce birine] tâbi olduğu bilinen kimsenin, [sonradan] kendisine tâbi olunan biri olması uzak bir ihtimaldir' demişler ve bu görüşü tahsin ve takbih (aklen iyi ve kötü sayma) esasına dayandırmışlardır. Diğer bir fırka ise onun aleyhisselâm durumu hakkında tevakkuf etmiş (hüküm vermekten çekinmiş) ve bu hususta kesin bir hüküm vermeyi terk etmiştir; zira akıl bu iki durumdan birini imkânsız kılmadığı gibi nezdinde bunlardan birine dair naklî bir yol da açıklık kazanmamıştır. Ebu'l-Meâlî'nin mezhebi de budur. Üçüncü bir fırka ise şöyle demiştir: O, kendisinden önceki [peygamberlerden] birinin şeriatına tâbi idi ve onunla amel ediyordu. Sonra bunlar bu peygamberin tayininde ihtilaf ettiler: Bir grup, Îsâ'nın dini üzere olduğu görüşüne vardı; çünkü o kendisinden önceki bütün dinleri ve milletleri neshetmiştir, dolayısıyla Peygamber'in neshedilmiş bir din üzere olması caiz değildir. Bir grup, İbrâhim'in dini üzere olduğu görüşüne gitti; çünkü o onun soyundandır ve peygamberlerin atasıdır. Bir grup da Mûsâ'nın dini üzere olduğu görüşünü benimsedi; zira o dinlerin en eskisidir. Mu'tezile ise mutlaka bir din üzere olması gerektiği, fakat o dinin bizzat kendisinin bizim tarafımızdan bilinmediği görüşüne gitti. Bütün bu görüşleri imamlarımız iptal etmiştir; zira bunlar birbiriyle çelişen görüşlerdir ve içlerinde -akıl bunların hepsini caiz görse bile- kesin bir delil bulunmamaktadır. Kesin olan şudur ki, o aleyhisselâm, o peygamberin ümmetinden biri olmayı ve onun şeriatının tamamıyla muhatap bulunmayı gerektirecek bir nispetle peygamberlerden hiçbirine mensup değildi; bilakis onun şeriatı bizzat müstakildir, Hâkim [olan] Allah azze ve celle katından başlatılmıştır ve o
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ مُؤْمِنًا بِاللَّهِ ﷿، وَلَا سَجَدَ لِصَنَمٍ، وَلَا أَشْرَكَ بِاللَّهِ، وَلَا زَنَى وَلَا شَرِبَ الْخَمْرَ، وَلَا شَهِدَ السَّامِرَ وَلَا حَضَرَ حِلْفَ الْمَطَرِ وَلَا حِلْفَ الْمُطَيَّبِينَ، بَلْ نَزَّهَهُ اللَّهُ وَصَانَهُ عَنْ ذَلِكَ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ رَوَى عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ حَدِيثًا بِسَنَدِهِ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ كَانَ يَشْهَدُ مَعَ الْمُشْرِكِينَ مَشَاهِدَهُمْ، فَسَمِعَ مَلَكَيْنِ خَلْفَهُ أَحَدُهُمَا يَقُولُ لِصَاحِبِهِ: اذْهَبْ حَتَّى تَقُومَ خَلْفَهُ، فَقَالَ الْآخَرُ: كَيْفَ أَقُومُ خَلْفَهُ وَعَهْدُهُ بِاسْتِلَامِ الْأَصْنَامِ فَلَمْ يَشْهَدهُمْ بَعْدُ؟ فَالْجَوَابُ أَنَّ هَذَا حَدِيثٌ أَنْكَرَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ جِدًّا وَقَالَ: هَذَا مَوْضُوعٌ أَوْ شَبِيهٌ بِالْمَوْضُوعِ. وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: إِنَّ عُثْمَانَ وَهِمَ فِي إِسْنَادِهِ، وَالْحَدِيثُ بِالْجُمْلَةِ مُنْكَرٌ غَيْرُ مُتَّفَقٍ عَلَى إِسْنَادِهِ فَلَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ، وَالْمَعْرُوفُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ خِلَافُهُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قَوْلِهِ: (بُغِّضَتْ إِلَيَّ الْأَصْنَامُ) وَقَوْلِهِ فِي قِصَّةِ بَحِيرَا حِينَ اسْتَحْلَفَ النَّبِيَّ ﷺ بِاللَّاتِ وَالْعُزَّى إِذْ لَقِيَهُ بِالشَّامِ فِي سَفْرَتِهِ مَعَ عَمِّهِ أَبِي طَالِبٍ وَهُوَ صَبِيٌّ، وَرَأَى فِيهِ عَلَامَاتِ النُّبُوَّةِ فَاخْتَبَرَهُ بِذَلِكَ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: (لَا تَسْأَلْنِي بِهِمَا فَوَاللَّهِ مَا أَبْغَضْتُ شَيْئًا قَطُّ بُغْضَهُمَا) فَقَالَ لَهُ بَحِيرَا: فَبِاللَّهِ إِلَّا مَا أَخْبَرْتِنِي عَمَّا أَسْأَلُكَ عَنْهُ، فَقَالَ: (سَلْ عَمَّا بَدَا لَكَ). وَكَذَلِكَ الْمَعْرُوفُ مِنْ سِيرَتِهِ ﵇ وَتَوْفِيقِ اللَّهِ إِيَّاهُ لَهُ أَنَّهُ كَانَ قَبْلَ نُبُوَّتِهِ يُخَالِفُ الْمُشْرِكِينَ فِي وُقُوفِهِمْ بِمُزْدَلِفَةَ فِي الْحَجِّ، وَكَانَ يَقِفُ هُوَ بِعَرَفَةَ، لِأَنَّهُ كان
[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce Allah'a iman etmekteydi; hiçbir puta secde etmemiş, Allah'a şirk koşmamış, zina etmemiş, içki içmemiş, gece eğlencelerine (samir) katılmamış, yağmur yemini (hılfü'l-matar) ve koku sürünenlerin yemini (hılfü'l-mutayyebîn) meclislerinde bulunmamıştı; bilakis Allah onu bunlardan tenzih etmiş ve korumuştur. Eğer: "Osman b. Ebî Şeybe, Câbir'den naklettiği bir isnadla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müşriklerle birlikte onların merasimlerine katıldığını, o esnada arkasındaki iki melekten birinin arkadaşına: 'Git, onun arkasında dur' dediğini, diğerinin de: 'Putlara dokunma âdeti varken arkasında nasıl durayım?' dediğini ve bundan sonra artık onların toplantılarına katılmadığını rivayet etmiştir" denilirse, buna cevap şudur: Bu, İmam Ahmed b. Hanbel'in şiddetle reddettiği bir hadistir. O: "Bu hadis uydurmadır veya uydurmaya benzemektedir" demiştir. Dârekutnî de: "Osman onun isnadında vehme düşmüştür (yanılmıştır). Hadis bütünüyle münkerdir, isnadı üzerinde ittifak edilmemiştir; dolayısıyla buna itibar edilmez" demiştir. İlim ehline göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bilinen rivayetler ise bunun aksinedir. Nitekim o: «Putlar bana sevimsiz kılındı» buyurmuştur. Yine amcası Ebû Tâlib ile birlikte çocukken Şam'a yaptığı yolculukta karşılaştığı Râhip Bahîrâ'nın kıssasındaki rivayet de böyledir. Bahîrâ onda peygamberlik alametlerini görünce onu sınamak için Lât ve Uzzâ adına yemin ettirmek istemiş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ona: «Bana o ikisi adına soru sorma! Vallahi hiçbir şeye o ikisine duyduğum nefret kadar nefret duymadım» buyurmuştur. Bunun üzerine Bahîrâ: "O halde Allah adına, sana soracaklarıma cevap ver" deyince, o: «Aklına geleni sor» buyurmuştur. Aynı şekilde onun (aleyhisselâm) sîretinden ve Allah'ın kendisini muvaffak kılmasından bilinen bir husus da peygamberliğinden önce hacda müşriklerin Müzdelife'de vakfeye durmalarına muhalefet etmesi ve kendisinin Arafat'ta vakfeye durmasıdır. Çünkü burası
مَوْقِفَ إِبْرَاهِيمَ ﵇. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ" [البقرة: ١٣٥] وقال:" أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ" [النحل: ١٢] وقال:" شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ" [الشورى: ١٣] الْآيَةَ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ مُتَعَبِّدًا بِشَرْعٍ. فَالْجَوَابُ أَنَّ ذَلِكَ فِيمَا لَا تَخْتَلِفُ فِيهِ الشَّرَائِعُ مِنَ التَّوْحِيدِ وَإِقَامَةِ الدِّينِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ وَفِي هَذِهِ السُّورَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ" شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ" [الشورى: ١٣] وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الرَّابِعَةُ- إِذَا تَقَرَّرَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ". فَقَالَ جَمَاعَةٌ: مَعْنَى الْإِيمَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ شَرَائِعُ الْإِيمَانِ وَمَعَالِمُهُ، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَقِيلَ: تَفَاصِيلُ هَذَا الشَّرْعِ، أَيْ كُنْتَ غَافِلًا عَنْ هَذِهِ التَّفَاصِيلِ. وَيَجُوزُ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْإِيمَانِ عَلَى تَفَاصِيلِ الشَّرْعِ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ: وَقِيلَ: مَا كُنْتَ تَدْرِي قَبْلَ الْوَحْيِ أَنْ تَقْرَأَ الْقُرْآنَ، وَلَا كَيْفَ تَدْعُو الْخَلْقَ إِلَى الْإِيمَانِ، وَنَحْوَهُ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ. وَقَالَ بَكْرٌ الْقَاضِي: وَلَا الْإِيمَانُ الَّذِي هُوَ الْفَرَائِضُ وَالْأَحْكَامُ. قَالَ: وَكَانَ قَبْلُ مُؤْمِنًا بِتَوْحِيدِهِ ثُمَّ نَزَلَتِ الْفَرَائِضُ الَّتِي لَمْ يَكُنْ يَدْرِيهَا قَبْلُ، فَزَادَ بِالتَّكْلِيفِ إِيمَانًا. وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ الْأَرْبَعَةُ مُتَقَارِبَةٌ. وَقَالَ ابْنُ خُزَيْمَةَ: عَنَى بِالْإِيمَانِ الصَّلَاةَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى" وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ" [البقرة: ١٤٣] أَيْ صَلَاتَكُمْ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَيَكُونُ اللَّفْظُ عَامًّا وَالْمُرَادُ الْخُصُوصُ. وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: أَيْ مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا أَهْلَ الْإِيمَانِ. وَهُوَ مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ مَنِ الَّذِي يُؤْمِنُ؟ أَبُو طَالِبٍ أَوِ الْعَبَّاسُ أَوْ غَيْرُهُمَا. وَقِيلَ: مَا كُنْتَ تَدْرِي شَيْئًا إِذْ كُنْتَ فِي الْمَهْدِ وَقَبْلَ الْبُلُوغِ. وَحَكَى الْمَاوَرْدِيُّ نَحْوَهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عِيسَى قَالَ: مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ لَوْلَا الرِّسَالَةُ، وَلَا الْإِيمَانُ لَوْلَا الْبُلُوغُ. وَقِيلَ: مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ لَوْلَا إِنْعَامُنَا عَلَيْكَ، وَلَا الْإِيمَانُ لَوْلَا هِدَايَتُنَا لَكَ، وَهُوَ مُحْتَمَلٌ. وَفِي هَذَا الْإِيمَانِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ، وَهَذَا يَعْرِفُهُ بَعْدَ بُلُوغِهِ وَقَبْلَ نُبُوَّتِهِ. وَالثَّانِي- أَنَّهُ دِينُ الْإِسْلَامِ، وَهَذَا لَا يَعْرِفُهُ إلا بعد النبوة.
...İbrâhim aleyhisselâm'ın duruşunu [sergilemişti]. Eğer: Yüce Allah { قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “De ki: Hayır, İbrâhim'in dinine [uyarız]”, { أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'in dinine uy!” ve { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ } “O, dinden sizin için şeriat kıldı (hüküm koydu)...” ayetini buyurmuştur; bu da onun bir şeriat ile ibadet etmekle yükümlü olmasını gerektirir, denilirse; cevap şudur: Bu [emirler], başka yerlerde ve bu surede { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ } ayetinin [tefsirinde] daha önce açıklandığı üzere, şeriatların ihtilaf etmediği tevhid ve dinin ikame edilmesi hususundadır; Allah'a hamdolsun. Dördüncü [Mesele]- Bu husus açıklığa kavuştuğuna göre bil ki ilim adamları, Yüce Allah'ın { مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ } “Sen Kitap nedir, iman nedir bilmezdin” ayetinin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Bu ayetteki imandan maksat, imanın şeriatları (hükümleri) ve alametleridir; bunu es-Sa'lebî zikretmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu şeriatın detaylarıdır; yani sen bu detaylardan habersizdin. Şeriatın detaylarına 'iman' lafzının verilmesi caizdir; bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir. Şöyle de denilmiştir: Vahiyden önce ne Kur'an okumayı bilirdin ne de insanları imana nasıl davet edeceğini [bilirdin]. Ebü'l-Âliye'den de benzeri nakledilmiştir. Kadı Bekr ise şöyle demiştir: Farzlar ve hükümler olan imanı da [bilmezdin]. [Devamla] şöyle demiştir: O, daha önce O'nun tevhidini bilip inanıyordu; sonra daha önce bilmediği farzlar indi ve [bu] yükümlülük ile birlikte imanı arttı. Bu dört görüş birbirine yakındır. İbn Huzeyme ise şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” yani Beytü'l-Makdis'e doğru kıldığınız namazınızı [zayi edecek değildir] buyruğu sebebiyle imandan maksat namazdır. Buna göre lafız genel olup kastedilen özeldir. el-Hüseyin b. el-Fadl şöyle demiştir: Yani sen ne Kitab'ı ne de iman ehlini bilirdin. Bu, muzafın hazfi (tamlayanın düşürülmesi) kabilindendir; yani Ebû Tâlib'in mi, el-Abbâs'ın mı yoksa bir başkasının mı iman edeceğini [bilmezdin]. Şöyle de denilmiştir: Beşikte iken ve büluğ çağından önce hiçbir şey bilmezdin. el-Mâverdî buna benzer bir görüşü Ali b. Îsâ'dan naklederek şöyle dediğini aktarmıştır: Peygamberlik olmasaydı Kitab'ın ne olduğunu bilmezdin, büluğ olmasaydı imanın ne olduğunu bilmezdin. Şöyle de denilmiştir: Bizim sana olan lütfumuz olmasaydı Kitab'ın ne olduğunu bilmezdin, sana olan hidayetimiz olmasaydı imanın ne olduğunu bilmezdin. Bu da muhtemeldir. Buradaki iman hakkında iki vecih (görüş) vardır: Birincisi, onun Allah'a iman olmasıdır ki bunu büluğundan sonra ve peygamberliğinden önce bilmiştir. İkincisi ise onun İslâm dini olmasıdır ki bunu da ancak peygamberlikten sonra bilmiştir.
قلت: أَنَّهُ ﷺ كَانَ مُؤْمِنًا بِاللَّهِ ﷿ مِنْ حِينِ نَشَأَ إِلَى حِينِ بُلُوغِهِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ:" مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ" أَيْ كُنْتَ مِنْ قَوْمٍ أُمِّيِّينَ لَا يَعْرِفُونَ الْكِتَابَ وَلَا الْإِيمَانَ، حَتَّى تَكُونَ قَدْ أَخَذْتَ مَا جِئْتَهُمْ بِهِ عَمَّنْ كَانَ يَعْلَمُ ذَلِكَ مِنْهُمْ، وهو كقوله تعالى:" وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ" [العنكبوت: ٤٨] رُوِيَ مَعْنَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄." وَلكِنْ جَعَلْناهُ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ: يَعْنِي الْإِيمَانَ. السُّدِّيُّ: الْقُرْآنُ. وَقِيلَ الْوَحْيُ، أَيْ جَعَلْنَا هَذَا الْوَحْيَ" نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ" أَيْ مَنْ نَخْتَارُهُ لِلنُّبُوَّةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ" [آل عمران: ٧٤]. ووحد الكناية لِأَنَّ الْفِعْلَ فِي كَثْرَةِ أَسْمَائِهِ بِمَنْزِلَةِ الْفِعْلِ فِي الِاسْمِ الْوَاحِدِ، أَلَا تَرَى أَنَّكَ تَقُولُ: إِقْبَالُكَ وَإِدْبَارُكَ يُعْجِبُنِي، فَتَوَحَّدَ، وَهُمَا اثْنَانِ." وَإِنَّكَ لَتَهْدِي" أَيْ تَدْعُو وَتُرْشِدُ" إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ" دِينٍ قَوِيمٍ لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ. وَقَالَ عَلِيٌّ: إِلَى كِتَابٍ مُسْتَقِيمٍ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ وَحَوْشَبٌ" وَإِنَّكَ لَتُهْدَى" غَيْرَ مُسَمَّى الْفَاعِلِ، أَيْ لَتُدْعَى. الْبَاقُونَ" لَتَهْدِي" مُسَمِّي الْفَاعِلِ. وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ" وَإِنَّكَ لَتَدْعُو". قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا لَا يُقْرَأُ بِهِ، لِأَنَّهُ مُخَالِفٌ لِلسَّوَادِ، وَإِنَّمَا يُحْمَلُ مَا كَانَ مِثْلُهُ عَلَى أَنَّهُ مِنْ قَائِلِهِ عَلَى جِهَةِ التَّفْسِيرِ، كَمَا قَالَ" وَإِنَّكَ لَتَهْدِي" أَيْ لَتَدْعُو. وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى" وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ" قَالَ:" وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ" [الرعد: ٧ [." صِراطِ اللَّهِ" بَدَلٌ مِنَ الْأَوَّلِ بَدَلُ الْمَعْرِفَةِ مِنَ النَّكِرَةِ. قَالَ عَلِيٌّ: هُوَ الْقُرْآنُ. وَقِيلَ الْإِسْلَامُ. وَرَوَاهُ النَّوَّاسُ بْنُ سَمْعَانَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ." الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ" ملكا وعبد اوخلقا." أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ" وَعِيدٌ بِالْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ. قَالَ سَهْلُ بْنُ أَبِي الْجَعْدِ: احْتَرَقَ مُصْحَفٌ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا قَوْلُهُ" أَلَا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ" وَغَرَقَ مُصْحَفٌ فَامَّحَى كُلُّهُ إِلَّا قَوْلُهُ" أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ". والحمد لله وحده.
Derim ki: Yukarıda geçtiği üzere o (ﷺ), yetiştiği andan büluğ çağına erdiği zamana kadar Allah azze ve celle'ye iman eden biriydi. Şöyle de denilmiştir: { مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ } “Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin” yani sen, onlara getirdiğin şeyleri onların içinden bunu bilen birinden almış olasın diye [değil], kitabı ve imanı bilmeyen ümmî bir kavimdendin. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ } “Sen bundan önce ne bir kitap okuyor ne de elinle onu yazıyordun. Öyle olsaydı batıl peşinde koşanlar mutlaka şüpheye düşerlerdi” [el-Ankebût: 48]. Bunun anlamı İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilmiştir. { وَلكِنْ جَعَلْناهُ } “Fakat biz onu kıldık” [ifadesi hakkında] İbn Abbâs ve ed-Dahhâk: 'Yani imanı' demişlerdir. es-Süddî: 'Kur'an'ı' demiştir. 'Vahyi' [kıldık] da denilmiştir; yani biz bu vahyi { نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ } “bir nur kıldık, onunla dilediğimizi doğru yola iletiriz” kıldık; yani peygamberlik için seçtiğimiz kimseyi [iletiriz]; nitekim Allah Teâlâ: { يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ } “O, rahmetini dilediğine tahsis eder” [Âl-i İmrân: 74] buyurmuştur. Zamir tekil getirilmiştir; çünkü isimlerinin çokluğu içinde fiil, tek bir isimdeki fiil konumundadır. Görmez misin ki: 'Gelişin ve gidişin hoşuma gidiyor (إِقْبَالُكَ وَإِدْبَارُكَ يُعْجِبُنِي)' dersin; ikisi iki [ayrı şey] olduğu halde [fiil] tekil kılınmıştır. { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي } “Şüphesiz ki sen iletirsin / yol gösterirsin” yani çağırıyorsun ve irşad ediyorsun, { إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “dosdoğru bir yola” içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru bir dine. Ali [radıyallâhu anh]: 'Dosdoğru bir kitaba' demiştir. Âsım el-Cahderî ve Havşeb meçhul (fâili zikredilmeyen) olarak { وَإِنَّكَ لَتُهْدَى } şeklinde okumuşlardır; yani 'Sen davet olunuyorsun' demektir. Diğerleri ise fâili zikredilmiş (mâlum) olarak { لَتَهْدِي } şeklinde okumuşlardır. Übey'in kıraatinde ise: { وَإِنَّكَ لَتَدْعُو } “Şüphesiz ki sen davet ediyorsun” şeklindedir. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Bununla kıraat olunmaz; çünkü mushaf hattına (sevâd) aykırıdır. Bu tür rivayetler ancak sahibinin bunu tefsir kabilinden söylediğine hamledilir; nitekim { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي } yani sen davet ediyorsun denildiği gibi.' Ma'mer, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: { وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ } “Her kavmin bir yol göstericisi vardır” [er-Ra'd: 7]. { صِراطِ اللَّهِ } “Allah'ın yoluna” ifadesi, birincisinden bedeldir; nekireden marife yapılmış bir bedeldir. Ali [radıyallâhu anh]: 'O, Kur'an'dır' demiştir. 'İslam'dır' da denilmiştir. Bunu en-Nevvâs b. Sem'ân Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. { الَّذِي لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur” mülk olarak, kul olarak ve yaratılış olarak. { أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ } “Haberiniz olsun ki bütün işler Allah'a döner” buyruğu ise yeniden diriltilme (ba's) ve ceza/mükâfat ile bir tehdittir. Sehl b. Ebî'l-Ca'd şöyle demiştir: 'Bir mushaf yandı; geriye yalnızca: { أَلَا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ } buyruğu kaldı. Bir mushaf da suya battı; { أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ } buyruğu hariç tamamı silindi.' Yalnızca Allah'a hamdolsun.