Binûn

[Duhân Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ هؤُلاءِ لَيَقُولُونَ" يَعْنِي كُفَّارَ قُرَيْشٍ" إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولى " ابْتِدَاءٌ وخبر، مثل" إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ" [الأعراف: ١٥٥]،" إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا" [المؤمنون: ٣٧] " وَما نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ" أَيْ بِمَبْعُوثِينَ." فَأْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ" أَنْشَرَ اللَّهُ الْمَوْتَى فَنُشِرُوا. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالْمَنْشُورُونَ الْمَبْعُوثُونَ. قِيلَ: إِنَّ قَائِلَ هَذَا مِنْ كُفَّارِ قُرَيْشٍ أَبُو جَهْلٍ، قَالَ: يَا مُحَمَّدُ، إِنْ كُنْتَ صَادِقًا فِي قَوْلِكَ فَابْعَثْ لَنَا رَجُلَيْنِ مِنْ آبَائِنَا، أَحَدُهُمَا- قُصَيُّ بْنُ كِلَابٍ فَإِنَّهُ كَانَ رَجُلًا صَادِقًا، لِنَسْأَلَهُ عَمَّا يَكُونُ بَعْدَ الْمَوْتِ. وَهَذَا الْقَوْلُ مِنْ أَبِي جَهْلٍ مِنْ أَضْعَفِ الشُّبُهَاتِ، لِأَنَّ الْإِعَادَةَ إِنَّمَا هِيَ لِلْجَزَاءِ لَا لِلتَّكْلِيفِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: إِنْ كُنْتَ صَادِقًا فِي إِعَادَتِهِمْ لِلْجَزَاءِ فَأَعِدْهُمْ لِلتَّكْلِيفِ. وَهُوَ كَقَوْلِ قَائِلٍ: لَوْ قَالَ إِنْ كَانَ يَنْشَأُ بَعْدَنَا قَوْمٌ مِنَ الْأَبْنَاءِ، فَلِمَ لَا يَرْجِعُ مَنْ مَضَى مِنَ الْآبَاءِ، حَكَاهُ الماوردي. ثم قيل:" فَأْتُوا بِآبائِنا" مخاطبة وللنبي ﷺ وَحْدَهُ، كَقَوْلِهِ:" رَبِّ ارْجِعُونِ" [المؤمنون: ٩٩] قاله الفراء. وقيل: مخاطبة له ولاتباعه.

Yüce Allah'ın: { إِنَّ هؤُلاءِ لَيَقُولُونَ } “Şüphesiz bunlar mutlaka şöyle diyorlar” kavli, Kureyş kâfirlerini kastetmektedir. { إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولى } “Bizim ilk ölümümüzden başka bir şey yoktur” ifadesi, { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } “Bu, senin imtihanından başka bir şey değildir” [el-A'râf 155] ve { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } “O, sadece bizim bu dünya hayatımızdır” [el-Mü'minûn 37] ayetlerinde olduğu gibi mübteda ve haberdir. { وَما نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ } “Ve biz yeniden diriltilecek de değiliz” yani yeniden diriltilecekler değiliz demektir. { فَأْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söylüyorsanız atalarımızı getirin bakalım!”; Allah ölüleri diriltti ve onlar da dirildiler [anlamındaki 'neşere' fiilindendir]. Bu daha önce geçmişti. 'el-Menşûrûn', yeniden diriltilenler demektir. Kureyş kâfirlerinden bunu söyleyen kimsenin Ebû Cehil olduğu söylenmiştir; o şöyle demiştir: 'Ey Muhammed! Eğer söylediğin şeyde doğru isen, atalarımızdan iki kişiyi diriltip bize getir; onlardan biri Kusayy b. Kilâb olsun; zira o doğru sözlü bir adamdı. Böylece ona ölümden sonra ne olacağını soralım.' Ebû Cehil'in bu sözü, şüphelerin en zayıf olanlarındandır; çünkü [ahirette] yeniden dirilme sadece mükâfat ve ceza içindir, mükellef kılınmak için değildir. Sanki o şöyle demiş gibidir: 'Eğer onları ceza ve mükâfat için dirilteceğinde doğru söylüyorsan, onları mükellef kılınmaları için geri dirilt.' Bu, bir kimsenin şöyle demesine benzer: 'Bizden sonra oğullardan bir kavim dünyaya geliyorsa, geçmiş atalardan gidenler neden geri dönmüyor?' Bunu el-Mâverdî nakletmiştir. Sonra şöyle denilmiştir: { فَأْتُوا بِآبائِنا } “Atalarımızı getirin bakalım!” sözü, tıpkı { رَبِّ ارْجِعُونِ } “Rabbim! Beni geri döndürün” [el-Mü'minûn 99] ayetinde olduğu gibi tek başına Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır; bunu el-Ferrâ söylemiştir. Ona ve tâbilerine yöneltilmiş bir hitap olduğu da söylenmiştir.

[سورة الدخان (٤٤): الآيات ٣٧ الى ٣٩]

[Duhan Suresi (44), 37-39. Ayetler]

أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَهْلَكْناهُمْ إِنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ (٣٧) وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ (٣٨) مَا خَلَقْناهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٩)

{ أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَهْلَكْناهُمْ إِنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ (٣٧) وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ (٣٨) مَا خَلَقْناهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٩) } “Onlar mı daha hayırlıdır yoksa Tübba' kavmi ile onlardan öncekiler mi? Biz onları helak ettik; çünkü onlar suçlu kimselerdi. Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri bir oyun ve eğlence olsun diye yaratmadık. Biz onları ancak hak ile yarattık; fakat onların çoğu bilmezler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ" هَذَا اسْتِفْهَامُ إِنْكَارٍ، أَيْ إِنَّهُمْ مُسْتَحِقُّونَ فِي هَذَا الْقَوْلِ الْعَذَابَ، إِذْ لَيْسُوا خَيْرًا مِنْ قَوْمِ تُبَّعٍ وَالْأُمَمِ الْمُهْلَكَةِ، وَإِذَا أَهْلَكْنَا أُولَئِكَ فَكَذَا هَؤُلَاءِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَهُمْ أَظْهَرُ نِعْمَةً وَأَكْثَرُ أَمْوَالًا أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ. وَقِيلَ: أَهُمْ أَعَزُّ وَأَشَدُّ وَأَمْنَعُ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِتُبَّعٍ رَجُلًا وَاحِدًا بَلِ الْمُرَادُ بِهِ مُلُوكُ الْيَمَنِ، فَكَانُوا يُسَمُّونَ مُلُوكَهُمُ التَّبَابِعَةَ. فَتُبَّعٌ لَقَبٌ لِلْمَلِكِ مِنْهُمْ كَالْخَلِيفَةِ لِلْمُسْلِمِينَ، وَكِسْرَى لِلْفُرْسِ، وَقَيْصَرَ لِلرُّومِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: سُمِّيَ كُلُّ وَاحِدٍ منهم تبعا لِأَنَّهُ يَتْبَعُ صَاحِبَهُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالتَّبَابِعَةُ مُلُوكُ الْيَمَنِ، وَاحِدُهُمْ تُبَّعٌ. وَالتُّبَّعُ أَيْضًا الظِّلُّ، وَقَالَ:

Yüce Allah'ın: { أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ } “Onlar mı daha hayırlıdır yoksa Tübba' kavmi mi?” buyruğundaki bu ifade, inkârî bir istifhamdır (sorudur). Yani bu söze göre onlar azabı hak etmektedirler; çünkü onlar Tübba' kavminden ve helak edilmiş ümmetlerden daha hayırlı [üstün] değillerdir. Biz onları helak ettiğimize göre bunları da [helak ederiz]. Bir görüşe göre anlam şöyledir: "Nimetçe daha belirgin ve malca daha çok olanlar onlar mıdır yoksa Tübba' kavmi midir?" Bir diğer görüşe göre de: "Onlar mı daha izzetli, daha güçlü ve [kendilerini savunmada] daha korunaklıdır yoksa Tübba' kavmi mi?" Tübba' ile kastedilen tek bir şahıs olmayıp bilakis Yemen krallarıdır. Onlar krallarını "et-Tebâbi'a" diye isimlendirirlerdi. Dolayısıyla Tübba', Müslümanlar için "halife", Farslar için "Kisrâ" ve Bizanslılar için "Kayser" unvanı gibi onlardan her bir kralın unvanıdır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: "Onlardan her birine, kendisinden öncekine tâbi olduğu (ardından geldiği) için tübba' adı verilmiştir." el-Cevherî de şöyle demiştir: "et-Tebâbi'a Yemen krallarıdır, tekili tübba'dır. et-Tübba' (تُبَّع) aynı zamanda gölge demektir." [Şair] şöyle demiştir:

يَرِدُ الْمِيَاهَ حَضِيرَةً وَنَفِيضَةً ... وِرْدَ الْقَطَاةِ إِذَا اسْمَأَلَّ التُّبَّعُ

Gölge kısaldığında, bağırgan kuşunun suya gelişi gibi, bir müfreze ve öncü birlik halinde sulara varır.

وَالتُّبَّعُ أَيْضًا ضَرْبٌ مِنَ الطَّيْرِ. وَقَالَ السُّهَيْلِيُّ: تُبَّعٌ اسْمٌ لِكُلِّ مَلِكٍ مَلَكَ الْيَمَنَ وَالشِّحْرَ وَحَضْرَمَوْتَ، وَإِنْ مَلَكَ الْيَمَنَ وَحْدَهَا لَمْ يُقَلْ لَهُ تُبَّعٌ، قَالَهُ الْمَسْعُودِيُّ. فَمِنَ التبابعة: الحارث الرائش، هو ابْنُ هَمَّالٍ ذِي سُدَدٍ. وَأَبْرَهَةُ ذُو الْمَنَارِ. وَعَمْرٌو ذُو الْأَذْعَارِ. وَشِمْرُ بْنُ مَالِكٍ، الَّذِي تُنْسَبُ إِلَيْهِ سَمَرْقَنْدُ. وَأَفْرِيقِيسُ بْنُ قَيْسٍ، الَّذِي سَاقَ الْبَرْبَرَ إِلَى أَفْرِيقِيَّةَ مِنْ أَرْضِ كَنْعَانَ، وَبِهِ سُمِّيَتْ إِفْرِيقِيَّةُ. وَالظَّاهِرُ مِنَ الْآيَاتِ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا أَرَادَ وَاحِدًا مِنْ هَؤُلَاءِ، وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَعْرِفُهُ بِهَذَا الِاسْمِ أَشَدَّ مِنْ مَعْرِفَةِ غَيْرِهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ ﵇: (وَلَا أَدْرِي أَتُبَّعٌ لَعِينٌ أَمْ لَا). ثُمَّ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: (لَا تَسُبُّوا تُبَّعًا فَإِنَّهُ كَانَ مُؤْمِنًا) فَهَذَا يَدُلُّكَ عَلَى أَنَّهُ كان واحدا بعينه، وهووالله أعلم- أبو كرب الذي كسا البيت بعد ما أراد غزوه، وبعد ما غَزَا الْمَدِينَةَ وَأَرَادَ خَرَابَهَا، ثُمَّ انْصَرَفَ عَنْهَا لما أخبر أنهم مُهَاجَرُ نَبِيٍّ اسْمُهُ أَحْمَدُ. وَقَالَ شِعْرًا أَوْدَعَهُ عِنْدَ أَهْلِهَا، فَكَانُوا يَتَوَارَثُونَهُ كَابِرًا عَنْ كَابِرٍ إِلَى أَنْ هَاجَرَ النَّبِيُّ ﷺ فَأَدَّوْهُ إِلَيْهِ. وَيُقَالُ: كَانَ الْكِتَابُ وَالشِّعْرُ عِنْدَ أَبِي أَيُّوبَ خَالِدِ بْنِ زَيْدٍ. وَفِيهِ:

Tübba' aynı zamanda bir tür kuştur. es-Süheylî şöyle demiştir: 'Tübba', Yemen'e, eş-Şihr'e ve Hadramut'a hükmeden her bir kralın adıdır; şayet sadece Yemen'e hükmetmişse ona Tübba' denmez'; bunu el-Mes'ûdî söylemiştir. Tebâbi'a krallarından bazıları şunlardır: el-Hâris er-Râiş; o, Zû Süded b. Hemmâl'dir. Ebrehe Zü'l-Menâr, Amr Zü'l-Ezkâr, Semerkand'ın kendisine nispet edildiği Şimr b. Mâlik ve Kenan diyarından Berberileri Afrika'ya süren ve Afrika'ya adı verilen İfrîkîs b. Kays. Ayetlerden zahir olan odur ki Yüce Allah bunlardan sadece birini kastetmiştir ve Araplar onu bu isimle diğerlerinden daha iyi bilmekteydi. Bu sebeple Peygamber aleyhisselâm: (Tübba' lanetli midir değil midir bilmiyorum) buyurmuştur. Sonra ondan: (Tübba'a sövmeyiniz, zira o mümin idi) buyurduğu da rivayet edilmiştir. Bu da sana onun bizzat tek bir kişi olduğunu gösterir. O da -en doğrusunu Allah bilir- Kâbe'ye gazve düzenlemek isteyip ardından ona örtü giydiren, Medine'ye gazve düzenleyip onu tahrip etmek isteyen, sonra da oranın Ahmed adında bir peygamberin hicret yeri olduğu kendisine haber verilince oradan geri dönen Ebû Kerib'dir. O bir şiir söyleyip Medine ehline emanet etmişti; onlar da bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hicret edene kadar nesilden nesile miras bıraktılar ve nihayet ona teslim ettiler. Bu mektubun ve şiirin Ebû Eyyûb Hâlid b. Zeyd'in yanında olduğu söylenir. Şiirde şöyle denilmektedir:

شَهِدْتُ عَلَى أَحْمَدَ أَنَّهُ ... رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ بَارِي النَّسَمْ

Şahitlik ederim ki Ahmed, canları yaratan Allah'ın elçisidir.

فَلَوْ مُدَّ عُمْرِي إِلَى عُمْرِهِ ... لَكُنْتُ وَزِيرًا لَهُ وَابْنَ عَمْ

Şayet ömrüm onun ömrüne yetişecek kadar uzatılsaydı, ona bir vezir ve bir amca oğlu olurdum.

وَذَكَرَ الزَّجَّاجُ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَالزَّمَخْشَرِيُّ وَغَيْرُهُمْ أَنَّهُ حُفِرَ قَبْرٌ لَهُ بِصَنْعَاءَ- وَيُقَالُ بِنَاحِيَةِ حِمْيَرَ- فِي الْإِسْلَامِ، فَوُجِدَ فِيهِ امْرَأَتَانِ صَحِيحَتَانِ، وَعِنْدَ رُءُوسِهِمَا لَوْحٌ مِنْ فِضَّةٍ مَكْتُوبٌ فِيهِ بِالذَّهَبِ" هَذَا قَبْرُ حُبَّى وَلَمِيسَ" وَيُرْوَى أَيْضًا: حُبَّى وَتُمَاضِرَ، ويروى أَيْضًا: هَذَا قَبْرُ رَضْوَى وَقَبْرُ حُبَّى ابْنَتَا تُبَّعٍ، مَاتَتَا وَهُمَا يَشْهَدَانِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَلَا يُشْرِكَانِ بِهِ شَيْئًا، وَعَلَى ذلك مات الصالحون قبلهما.

Zeccâc, İbn Ebi'd-Dünyâ, Zemahşerî ve diğerleri zikretmişlerdir ki: İslâm döneminde San'a'da -Himyer taraflarında da denilmiştir- ona ait bir kabir kazıldı ve içinde [cesetleri hiç bozulmamış] sapasağlam iki kadın bulundu. Baş uçlarında gümüşten bir levha vardı ve üzerinde altın [harfler]le şöyle yazılmıştı: “Bu, Hubbâ ve Lemîs'in kabridir.” Ayrıca “Hubbâ ve Tumâdır” şeklinde de rivayet edilmiştir. Yine şöyle rivayet edilmiştir: “Bu, Tubba'ın iki kızı olan Radvâ'nın kabri ile Hubbâ'nın kabridir. İkisi de Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmadıklarına şahitlik ederek vefat ettiler; onlardan önceki salih kimseler de bu [inanç] üzere vefat etmişlerdi.”

قُلْتُ: وَرَوَى ابْنُ إِسْحَاقَ وَغَيْرُهُ أَنَّهُ كَانَ فِي الْكِتَابِ الَّذِي كَتَبَهُ: (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي آمَنْتُ بِكَ وَبِكِتَابِكَ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْكَ، وَأَنَا عَلَى دِينِكَ وَسُنَّتِكَ، وَآمَنْتُ بِرَبِّكَ وَرَبِّ كُلِّ شي، وَآمَنْتُ بِكُلِّ مَا جَاءَ مِنْ رَبِّكَ مِنْ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ، فَإِنْ أَدْرَكْتُكَ فَبِهَا وَنِعْمَتْ، وَإِنْ لَمْ أُدْرِكْكَ فَاشْفَعْ لِي وَلَا تَنْسَنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَإِنِّي مِنْ أُمَّتِكَ الْأَوَّلِينَ وَبَايَعْتُكَ قَبْلَ مَجِيئِكَ، وَأَنَا عَلَى مِلَّتِكَ وَمِلَّةِ أَبِيكَ إِبْرَاهِيمَ ﵇". ثُمَّ خَتَمَ الْكِتَابَ وَنَقَشَ عَلَيْهِ:" لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ" [الروم: ٤]. وَكَتَبَ عَلَى عِنْوَانِهِ (إِلَى مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ نَبِيُّ اللَّهِ وَرَسُولُهُ، خَاتَمُ النَّبِيِّينَ وَرَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ ﷺ. مِنْ تُبَّعٍ الْأَوَّلِ". وَقَدْ ذَكَرْنَا بَقِيَّةَ خَبَرِهِ وَأَوَّلُهُ في" اللمع اللؤلؤية شَرْحُ الْعَشْرِ بَيِّنَاتٍ النَّبَوِيَّةِ" لِلْفَارَابِي ﵀. وَكَانَ مِنَ الْيَوْمِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ تُبَّعٌ إِلَى الْيَوْمِ الَّذِي بُعِثَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ أَلْفَ سَنَةٍ لَا يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ. وَاخْتُلِفَ هَلْ كَانَ نَبِيًّا أَوْ مَلِكًا، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ تُبَّعٌ نَبِيًّا. وَقَالَ كَعْبٌ: كَانَ تُبَّعٌ مَلِكًا مِنَ الْمُلُوكِ، وَكَانَ قَوْمُهُ كُهَّانًا وَكَانَ مَعَهُمْ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَأَمَرَ الْفَرِيقَيْنِ أَنْ يُقَرِّبَ كُلُّ فَرِيقٍ مِنْهُمْ قُرْبَانًا فَفَعَلُوا، فَتُقُبِّلَ قُرْبَانَ أَهْلِ الْكِتَابِ فَأَسْلَمَ، وَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: لَا تَسُبُّوا تُبَّعًا فَإِنَّهُ كَانَ رَجُلًا صَالِحًا. وَحَكَى قَتَادَةُ أَنَّ تُبَّعًا كَانَ رَجُلًا مِنْ حِمْيَرٍ، سَارَ بِالْجُنُودِ حَتَّى عَبَرَ الْحِيرَةَ وَأَتَى سَمَرْقَنْدَ فَهَدَمَهَا، حَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَحَكَى الثَّعْلَبِيُّ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّهُ تُبَّعٌ الْحِمْيَرِيُّ، وَكَانَ سَارَ بِالْجُنُودِ حَتَّى عَبَرَ الْحِيرَةَ. وَبَنَى سَمَرْقَنْدَ وَقَتَلَ وَهَدَمَ الْبِلَادَ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: تُبَّعٌ هُوَ أَبُو كَرْبٍ أسعد بن ملكيكرب، وَإِنَّمَا سُمِّيَ تُبَّعًا لِأَنَّهُ تَبِعَ مَنْ قَبْلَهُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ الَّذِي كَسَا الْبَيْتَ الْحِبَرَاتَ. وَقَالَ كَعْبٌ: ذَمَّ اللَّهُ قَوْمَهُ وَلَمْ يَذُمَّهُ، وَضَرَبَ بِهِمْ لِقُرَيْشٍ مِثْلًا لِقُرْبِهِمْ مِنْ دَارِهِمْ وَعِظَمِهِمْ فِي نُفُوسِهِمْ، فَلَمَّا أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى وَمَنْ قَبْلَهُمْ- لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ- كَانَ مَنْ أَجْرَمَ مَعَ ضَعْفِ الْيَدِ وَقِلَّةِ الْعَدَدِ أَحْرَى بِالْهَلَاكِ. وَافْتَخَرَ أَهْلُ الْيَمَنِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، إِذْ جَعَلَ اللَّهُ قَوْمَ تُبَّعٍ خَيْرًا مِنْ قُرَيْشٍ. وَقِيلَ: سُمِّيَ أَوَّلُهُمْ تُبَّعًا لِأَنَّهُ اتَّبَعَ قَرْنَ الشَّمْسِ وَسَافَرَ فِي الشَّرْقِ مَعَ العساكر.

Ben derim ki: İbn İshâk ve başkaları, onun yazdığı mektupta şunların yer aldığını rivayet etmişlerdir: "İmdi, şüphesiz ben sana ve sana indirilen Kitabına iman ettim. Ben senin dinin ve sünnetin üzereyim. Senin Rabbine ve her şeyin Rabbine iman ettim. Rabbinden gelen bütün İslam şeriatlerine inandım. Şayet sana yetişirsem bu ne âlâ ve ne güzeldir! Şayet sana yetişemezsem bana şefaat et ve kıyamet gününde beni unutma. Zira ben senin ilk ümmetindenim ve sen gelmeden önce sana biat ettim. Ben senin dinin ve baban İbrahim'in aleyhisselâm dini üzereyim." Sonra mektubu mühürledi ve üzerine { لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ } “Önünde de sonunda da emir Allah'ındır” [Rûm: 4] ibaresini nakşetti. Başlığına da şöyle yazdı: "Âlemlerin Rabbinin elçisi, peygamberlerin sonuncusu, Allah'ın nebisi ve resûlü Muhammed b. Abdullâh'a sallallâhu aleyhi ve sellem. Birinci Tübba'dan." Biz onun haberinin baş tarafını ve geri kalanını el-Fârâbî'nin -Allah ona rahmet etsin- el-Lüma'u'l-Lü'lüiyye fî Şerhi'l-Aşri Beyyinâtin-Nebeviyye adlı eserinde zikretmiştik. Tübba'ın vefat ettiği günden Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderildiği güne kadar ne fazla ne eksik tam bin yıl geçmişti. Onun bir peygamber mi yoksa bir hükümdar mı olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs: "Tübba' bir peygamberdi" demiştir. Kâ'b ise şöyle demiştir: "Tübba' hükümdarlardan bir hükümdardı. Kavmi kâhinlerdi; yanlarında Ehl-i Kitap'tan bir topluluk da bulunuyordu. Her iki gruba da birer kurban sunmalarını emretti, onlar da yaptılar. Ehl-i Kitap'ın kurbanı kabul edilince o da Müslüman oldu." Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: "Tübba'a sövmeyiniz; zira o salih bir kimseydi." Katâde, Tübba'ın Himyer'den bir adam olduğunu, ordularla yürüyüp Hîre'yi geçtiğini ve Semerkand'a gelip orayı yıktığını nakletmiştir; bunu el-Mâverdî aktarmıştır. es-Sa'lebî ise Katâde'den onun Tübba' el-Himyerî olduğunu, ordularla yürüyüp Hîre'yi geçtiğini, Semerkand'ı inşa ettiğini, insanları öldürüp memleketleri yıktığını aktarmıştır. el-Kelbî şöyle demiştir: "Tübba', Ebû Kerib Es'ad b. Melkîkerib'dir. Kendisinden öncekine tâbi olduğu için 'Tübba'' diye isimlendirilmiştir." Saîd b. Cübeyr: "Kâbe'ye hiberât [adlı kumaşları] örten odur" demiştir. Kâ'b ise şöyle demiştir: "Allah onun kavmini yermiştir, kendisini yermemiştir. Yurtlarına yakın olmaları ve nefislerinde büyük bir yere sahip bulunmaları sebebiyle Kureyş'e onları misal vermiştir. Yüce Allah onları ve onlardan öncekileri -günahkâr kimseler oldukları için- helak edince; imkânı zayıf, sayısı az olduğu halde günah işleyen kimse helake çok daha layıktır." Yemenliler bu ayetle iftihar etmişlerdir; zira Allah, Tübba' kavmini Kureyş'ten daha hayırlı kılmıştır. Onların ilkine, güneşin doğuşunu takip ettiği ve ordularla doğuya sefer yaptığı için "Tübba'" denildiği de söylenmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَهْلَكْناهُمْ"" الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعِ عَطْفٍ عَلَى" قَوْمُ تُبَّعٍ"." أَهْلَكْناهُمْ" صِلَتُهُ. وَيَكُونُ" مِنْ قَبْلِهِمْ" مُتَعَلِّقًا بِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" مِنْ قَبْلِهِمْ" صِلَةَ" الَّذِينَ" وَيَكُونُ فِي الظَّرْفِ عَائِدٌ إِلَى الْمَوْصُولِ. وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ" أَهْلَكْناهُمْ" عَلَى أَحَدِ أَمْرَيْنِ: إِمَّا أَنْ يُقَدَّرَ مَعَهُ" قَدْ" فَيَكُونُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. أَوْ يُقَدَّرُ حَذْفٌ مَوْصُوفٌ، كَأَنَّهُ قَالَ: قَوْمٌ أَهْلَكْنَاهُمْ. وَالتَّقْدِيرُ أَفَلَا تَعْتَبِرُونَ أَنَّا إِذَا قَدَرْنَا عَلَى إِهْلَاكِ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ قَدَرْنَا عَلَى إِهْلَاكِ الْمُشْرِكِينَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ" ابْتِدَاءٌ خَبَرُهُ" أَهْلَكْناهُمْ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ جَرٍّ عَطْفًا عَلَى" تُبَّعٍ" كَأَنَّهُ قَالَ: قَوْمُ تُبَّعٍ الْمُهْلِكِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ دَلَّ عَلَيْهِ" أَهْلَكْناهُمْ". وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ" أَيْ غَافِلِينَ، قَالَهُ مُقَاتِلٌ. وقيل: لاهين، وهو قول الكلبي." وما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ" أَيْ إِلَّا بِالْأَمْرِ الْحَقِّ، قَالَهُ مُقَاتِلٌ. وَقِيلَ: إِلَّا لِلْحَقِّ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ والحسن. وقيل: إلا لإقامة الحق وإظهاره مِنْ تَوْحِيدِ اللَّهِ وَالْتِزَامِ طَاعَتِهِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْأَنْبِيَاءِ"." وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ" يَعْنِي أكثر الناس." لا يَعْلَمُونَ" ذلك.

Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَهْلَكْناهُمْ } “Ve onlardan öncekileri de [helak ettik]. Biz onları helak ettik” kavlinde { الَّذِينَ } lafzı, { قَوْمُ تُبَّعٍ } üzerine atıfla ref mahallindedir. { أَهْلَكْناهُمْ } onun sılasıdır; { مِنْ قَبْلِهِمْ } de ona müteallıktır. { مِنْ قَبْلِهِمْ } ifadesinin { الَّذِينَ } lafzının sılası olması da caizdir ve bu zarfta ism-i mevsûle dönen bir zamir bulunur. Böyle olduğunda { أَهْلَكْناهُمْ } iki durumdan biri üzere olur: Ya onunla birlikte bir { قَدْ } takdir edilir ve hal mahallinde olur, ya da sanki 'onları helak ettiğimiz bir kavim' demiş gibi mevsufun hazfedildiği takdir edilir. Takdiri şöyledir: 'Biz bu zikredilenleri helak etmeye güç yetirdiğimize göre, müşrikleri de helak etmeye güç yetireceğimizi düşünüp ibret almaz mısınız?' { وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } ifadesinin mübteda, haberinin de { أَهْلَكْناهُمْ } olması caizdir. { الَّذِينَ } lafzının, sanki 'onlardan önce helak edilen Tübba' kavmi' demiş gibi { تُبَّعٍ } üzerine atıfla cer mahallinde olması da caizdir. { الَّذِينَ } lafzının, { أَهْلَكْناهُمْ } ifadesinin delalet ettiği gizli bir fiil ile nasb mahallinde olması da caizdir. En doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri bir oyun ve eğlence olsun diye yaratmadık” kavli; yani gafil kimseler olarak [yaratmadık] demektir; bunu Mukâtil söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Boş ve anlamsız iş yapanlar olarak [yaratmadık]; bu el-Kelbî'nin görüşüdür. { مَا خَلَقْناهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ } “Biz onları ancak hak ile yarattık” yani ancak hak olan bir emir ile [yarattık]; bunu Mukâtil söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Ancak hak için [yarattık]; bunu el-Kelbî ve el-Hasan söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Ancak Allah'ın birliği ve O'na itaatin gerekliliği şeklindeki hakkı ikame etmek ve ortaya çıkarmak için [yarattık]. Bu anlam daha önce el-Enbiyâ Suresi'nde geçmişti. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ } “Fakat onların çoğu” yani insanların çoğu, { لَا يَعْلَمُونَ } “bilmezler” bunu [bilmezler].

[سورة الدخان (٤٤): آية ٤٠]

[Duhan Suresi (44), 40. Ayet]

إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقاتُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٠)

{ إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقاتُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٠) } “Şüphesiz hüküm günü, onların hepsinin bir arada bulunacağı vakittir.”

" يَوْمَ الْفَصْلِ" هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَسُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَفْصِلُ فِيهِ بَيْنَ خَلْقِهِ. دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحامُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ" [الممتحنة: ٣]. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ" [الروم: ١٤]. فَ" يَوْمَ الْفَصْلِ" مِيقَاتُ الْكُلِّ، كَمَا قَالَ تعالى:" إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كانَ مِيقاتاً" [النبأ: ١٧] أَيِ الْوَقْتُ الْمَجْعُولُ لِتَمْيِيزِ الْمُسِيءِ مِنَ الْمُحْسِنِ، وَالْفَصْلِ بَيْنَهُمَا: فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ. وَهَذَا غَايَةٌ فِي التَّحْذِيرِ وَالْوَعِيدِ. وَلَا خلاف بين القراء في رفع

"Ayrım günü" (yevmü'l-fasl), kıyamet günüdür. Allah Teâlâ o günde mahlûkatı arasında hüküm verip [haklıyı haksızdan] ayıracağı için bu şekilde isimlendirilmiştir. Bunun delili, Yüce Allah'ın: { لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحامُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ } “Kıyamet günü ne akrabalarınız ne de evlatlarınız size asla fayda vermez; [Allah] aranızı ayırır.” [Mümtehine: 3] buyruğudur. Bunun benzeri ise Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ } “Kıyametin kopacağı gün, işte o gün [müminler ve kâfirler] birbirinden ayrılırlar.” [Rûm: 14] buyruğudur. Dolayısıyla "ayrım günü" herkesin buluşma vaktidir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كانَ مِيقاتاً } “Şüphesiz hüküm ve ayrım günü belirlenmiş bir vakittir.” [Nebe: 17] Yani kötülük yapan ile iyilik yapanı birbirinden ayırt etmek ve aralarında hüküm vermek üzere belirlenmiş vakittir: [Onlardan] bir fırka cennette, bir fırka da çılgın alevli cehennemdedir. Bu ise sakındırma ve tehdidin zirvesidir. Kıraat imamları arasında [şu kelimenin] merfû okunması hususunda hiçbir ihtilaf yoktur:

" مِيقاتُهُمْ" عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ" إِنَّ" وَاسْمُهَا" يَوْمَ الْفَصْلِ". وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ نَصْبَ" مِيقَاتُهُمْ". بِ" إِنَّ" وَ" يَوْمَ الْفَصْلِ" ظَرْفٌ فِي مَوْضِعِ خَبَرٍ" إِنَّ"، أَيْ إِنَّ مِيقَاتَهُمْ يَوْمَ الْفَصْلِ.

{ مِيقاتُهُمْ } lafzının { إِنَّ } nin haberi, { يَوْمَ الْفَصْلِ } lafzının da onun ismi olması üzere merfû okunması hususunda bir ihtilaf yoktur. el-Kisâî ve el-Ferrâ, { مِيقاتُهُمْ } lafzının { إِنَّ } ile mansub olmasını, { يَوْمَ الْفَصْلِ } ifadesinin de { إِنَّ } nin haberi konumunda bir zarf olmasını caiz görmüşlerdir; yani 'şüphesiz onların buluşma vakti ayrım günüdür' takdirindedir.

[سورة الدخان (٤٤): الآيات ٤١ الى ٤٢]

[Duhan Suresi (44), 41-42. Ayetler]

يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤١) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ اللَّهُ إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٤٢)

{ يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤١) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ اللَّهُ إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٤٢) } “O gün, hiçbir dostun dosta hiçbir faydası olmaz ve onlara yardım da edilmez. Ancak Allah'ın merhamet ettiği kimse müstesna. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً"" يَوْمَ" بَدَلٌ مِنْ" يَوْمَ" الْأَوَّلِ. وَالْمَوْلَى: الْوَلِيُّ وَهُوَ ابْنُ الْعَمِّ وَالنَّاصِرُ. أَيْ لَا يَدْفَعُ ابْنُ عَمٍّ عَنِ ابْنِ عَمِّهِ، وَلَا قَرِيبٌ عَنْ قَرِيبِهِ، وَلَا صَدِيقٌ عَنْ صَدِيقِهِ." وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ" أَيْ لَا يَنْصُرُ الْمُؤْمِنُ الْكَافِرَ لِقَرَابَتِهِ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ" وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً" [البقرة: ٤٨] الْآيَةَ." إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ"" مَنْ" رُفِعَ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الْمُضْمَرِ فِي" يُنْصَرُونَ"، كَأَنَّكَ قُلْتَ: لَا يَقُومُ أَحَدٌ إِلَّا فُلَانٌ. أَوْ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مُضْمَرٌ، كَأَنَّهُ قَالَ: إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ فَمَغْفُورٌ لَهُ، أَوْ فَيُغْنِي عَنْهُ وَيَشْفَعُ وَيَنْصُرُ. أَوْ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ" مَوْلًى" الْأَوَّلِ، كَأَنَّهُ قَالَ: لَا يُغْنِي إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ. وَهُوَ عِنْدَ الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ نَصْبٍ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ، أَيْ لَكِنْ مَنْ رَحِمَ اللَّهُ لَا يَنَالُهُمْ مَا يَحْتَاجُونَ فِيهِ إِلَى مَنْ يُغْنِيهِمْ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْتِثْنَاءً مُتَّصِلًا، أَيْ لَا يُغْنِي قَرِيبٌ عَنْ قَرِيبٍ إِلَّا الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّهُ يُؤْذَنُ لَهُمْ فِي شَفَاعَةِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ." إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ" أَيِ الْمُنْتَقِمُ مِنْ أَعْدَائِهِ الرَّحِيمُ بِأَوْلِيَائِهِ، كما قال" شَدِيدِ الْعِقابِ ذِي الطَّوْلِ" [غافر: ٣] فقرن الوعد بالوعيد.

Yüce Allah'ın: { يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً } “O gün, hiçbir dostun dosta hiçbir faydası olmaz” kavlindeki { يَوْمَ } kelimesi, birinci { يَوْمَ } kelimesinden bedeldir. 'el-Mevlâ': Velî olup amca oğlu ve yardımcı demektir. Yani amca oğlu amca oğlundan, akraba akrabasından, dost da dostundan hiçbir şeyi savamaz. { وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “Ve onlara yardım da edilmez”; yani mümin, akrabalığından dolayı kâfire yardım etmez. Bu ayetin benzeri: { وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “Hiçbir kimsenin başkası adına bir şey ödeyemeyeceği günden sakının” [el-Bakara 48] ayetidir. { إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ } “Ancak Allah'ın merhamet ettiği kimse müstesna”; { مَنْ } lafzı, { يُنْصَرُونَ } fiilindeki gizli zamirden bedel olarak merfû kılınmıştır; bu tıpkı senin 'Falanca hariç kimse ayağa kalkmaz' demen gibidir. Ya da mübteda olarak merfûdur ve haberi gizlidir; sanki 'ancak Allah'ın merhamet ettiği kimse bağışlanmıştır' veya 'onun faydası olur, şefaat eder ve yardım eder' demiş gibidir. Ya da birinci { مَوْلًى } lafzından bedel olarak merfûdur; sanki 'Allah'ın merhamet ettiği kimseden başkası bir fayda sağlayamaz' demiş gibidir. el-Kisâî ve el-Ferrâ'ya göre bu, munkatı' istisna üzere mansubdur; yani 'fakat Allah'ın merhamet ettiği kimselere, yaratılmışlardan kendilerine fayda sağlayacak birine ihtiyaç duyacakları bir durum isabet etmez' demektir. Muttasıl istisna olması da caizdir; yani 'müminler hariç hiçbir akraba akrabasına fayda vermez, zira müminlerin birbirine şefaat etmelerine izin verilir' demektir. { إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir”; yani düşmanlarından intikam alan, dostlarına ise merhamet edendir; nitekim { شَدِيدِ الْعِقابِ ذِي الطَّوْلِ } “Cezası şiddetli, lütfu bol olandır” [el-Mü'min 3] buyurarak vaat ile tehdidi bir arada zikretmiştir.

[سورة الدخان (٤٤): الآيات ٤٣ الى ٤٦]

[Duhan Suresi (44), 43-46. Ayetler]

إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعامُ الْأَثِيمِ (٤٤) كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ (٤٥) كَغَلْيِ الْحَمِيمِ (٤٦)

{ إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعامُ الْأَثِيمِ (٤٤) كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ (٤٥) كَغَلْيِ الْحَمِيمِ (٤٦) } “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârın yiyeceğidir. Erimiş maden gibidir; karınlarda kaynar, kaynar suyun kaynaması gibi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ" كُلُّ مَا فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ ذِكْرِ الشَّجَرَةِ فَالْوَقْفُ عَلَيْهِ بِالْهَاءِ، إلا حرفا واحدا في صورة الدُّخَانِ" إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ. طَعامُ الْأَثِيمِ"، قَالَهُ

Yüce Allah'ın: { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ } “Şüphesiz zakkum ağacı...” buyruğuna gelince; Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda 'eş-şecere' (ağaç) kelimesinin geçtiği her yerde vakıf [son harfte] 'he' (هـ) iledir; sadece Duhan Suresi'ndeki şu tek yer müstesnadır: { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ. طَعامُ الْأَثِيمِ } “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârın yiyeceğidir.” Bunu [şöyle] ifade etmiştir:

ابن الأنباري. و" الْأَثِيمِ" الْفَاجِرُ، قَالَهُ أَبُو الدَّرْدَاءِ. وَكَذَلِكَ قَرَأَ هُوَ وَابْنُ مَسْعُودٍ. وَقَالَ هَمَّامُ بْنُ الْحَارِثِ: كَانَ أَبُو الدَّرْدَاءِ يُقْرِئُ رَجُلًا" إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ" وَالرَّجُلُ يَقُولُ: طَعَامُ الْيَتِيمِ، فَلَمَّا لَمْ يَفْهَمْ قَالَ لَهُ:" طَعَامُ الْفَاجِرِ". قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ حَدَّثَنَا نَصْرٌ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدٍ قَالَ حَدَّثَنَا نُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ عَجْلَانَ عَنْ عَوْنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: عَلَّمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ رَجُلًا" إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ. طَعامُ الْأَثِيمِ" فَقَالَ الرَّجُلُ: طَعَامُ الْيَتِيمِ، فَأَعَادَ عَلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ الصَّوَابَ وَأَعَادَ الرَّجُلُ الْخَطَأَ، فَلَمَّا رَأَى عَبْدُ اللَّهِ أَنَّ لِسَانَ الرَّجُلِ لَا يَسْتَقِيمُ عَلَى الصَّوَابِ قَالَ لَهُ: أَمَا تُحْسِنُ أَنْ تَقُولَ طَعَامُ الْفَاجِرِ؟ قَالَ بَلَى، قَالَ فَافْعَلْ. وَلَا حُجَّةَ فِي هَذَا لِلْجُهَّالِ مِنْ أَهْلِ الزَّيْغِ، أَنَّهُ يَجُوزُ إِبْدَالُ الْحَرْفِ مِنَ الْقُرْآنِ بِغَيْرِهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا كَانَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ تَقْرِيبًا لِلْمُتَعَلِّمِ، وَتَوْطِئَةً مِنْهُ لَهُ لِلرُّجُوعِ إِلَى الصَّوَابِ، وَاسْتِعْمَالُ الْحَقِّ وَالتَّكَلُّمِ بِالْحَرْفِ عَلَى إِنْزَالِ اللَّهِ وَحِكَايَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ:" وَبِهَذَا يُسْتَدَلُّ عَلَى أَنَّ إِبْدَالَ كَلِمَةٍ مَكَانَ كَلِمَةٍ جَائِزٌ إِذَا كَانَتْ مُؤَدِّيَةً مَعْنَاهَا. وَمِنْهُ أَجَازَ أَبُو حَنِيفَةَ الْقِرَاءَةَ بِالْفَارِسِيَّةِ عَلَى شَرِيطَةِ، وَهِيَ أَنْ يُؤَدِّيَ الْقَارِئُ الْمَعَانِي عَلَى كَمَالِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَخْرِمَ مِنْهَا شَيْئًا. قَالُوا: وَهَذِهِ الشَّرِيطَةُ تَشْهَدُ أَنَّهَا إِجَازَةٌ كَلَا إِجَازَةٍ، لِأَنَّ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ خُصُوصًا فِي الْقُرْآنِ الَّذِي هُوَ مُعْجِزٌ بِفَصَاحَتِهِ وَغَرَابَةِ نَظْمِهِ وَأَسَالِيبِهِ، مِنْ لَطَائِفَ الْمَعَانِي وَالْأَغْرَاضِ مَا لَا يَسْتَقِلُّ بِأَدَائِهِ لِسَانٌ مِنْ فَارِسِيَّةٍ وَغَيْرِهَا، وَمَا كَانَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ يُحْسِنُ الْفَارِسِيَّةَ، فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مِنْهُ عَنْ تَحَقُّقٍ وَتَبَصُّرٍ. وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ عَنْ أَبِي يُوسُفَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ مِثْلَ قَوْلِ صَاحِبَيْهِ فِي إِنْكَارِ الْقِرَاءَةِ بِالْفَارِسِيَّةِ". وشَجَرَةُ الزَّقُّومِ: الشَّجَرَةُ الَّتِي خَلَقَهَا اللَّهُ فِي جَهَنَّمَ وَسَمَّاهَا الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ، فَإِذَا جَاعَ أَهْلُ النَّارِ الْتَجَئُوا إِلَيْهَا فَأَكَلُوا مِنْهَا، فَغَلِيَتْ فِي بُطُونِهِمْ كَمَا يَغْلِي الْمَاءُ الْحَارُّ. وَشَبَّهَ مَا يَصِيرُ مِنْهَا إِلَى بُطُونِهِمْ بِالْمُهْلِ، وَهُوَ النُّحَاسُ الْمُذَابُ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" تَغْلِي" بِالتَّاءِ حَمْلًا عَلَى الشَّجَرَةِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ" يَغْلِي" بِالْيَاءِ حَمْلًا عَلَى الطَّعَامِ، وَهُوَ فِي مَعْنَى الشَّجَرَةِ. وَلَا يُحْمَلُ عَلَى الْمُهْلِ لِأَنَّهُ

İbnü'l-Enbârî söylemiştir. { الْأَثِيمِ } 'el-Fâcir' (günahkâr) demektir; bunu Ebû'd-Derdâ söylemiştir. Kendisi ve İbn Mes'ûd da böyle okumuşlardır. Hemmâm b. el-Hâris şöyle demiştir: Ebû'd-Derdâ bir adama: { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ } ayetini okutuyordu; adam ise 'taâmu'l-yetîm' (yetimin yiyeceği) diyordu. Adam doğru telaffuz edemeyince ona: 'taâmu'l-fâcir' (günahkârın yiyeceği) [de] dedi. Ebû Bekr el-Enbârî şöyle demiştir: Babam bana anlattı, dedi ki: Bize Nasr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ubeyd anlattı, dedi ki: Bize Nuaym b. Hammâd, Abdülazîz b. Muhammed'den, o İbn Aclân'dan, o Avn b. Abdillâh b. Utbe b. Mes'ûd'dan anlattı, o şöyle dedi: Abdullah b. Mes'ûd bir adama: { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ. طَعامُ الْأَثِيمِ } ayetini öğretiyordu; adam 'taâmu'l-yetîm' dedi. Abdullah ona doğrusunu tekrarladı, adam ise hatasını tekrarladı. Abdullah adamın dilinin doğruya dönmediğini görünce ona: 'Taâmu'l-fâcir demeyi beceremiyor musun?' dedi. Adam: 'Evet' dedi. O da: 'Öyleyse öyle söyle' dedi. Bunda, haktan sapan cahiller için Kur'an'daki bir harfin/kelimenin başkasıyla değiştirilmesinin caiz olduğuna dair hiçbir delil yoktur; çünkü Abdullah'ın bu yaptığı yalnızca öğrenene kolaylık sağlamak ve onun doğruya dönmesi için bir zemin hazırlamak, hakkı uygulamak ve harfi/kelimeyi Allah'ın indirdiği ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in rivayet ettiği şekliyle konuşmasını sağlamak içindir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: 'Bununla, manasını karşıladığı takdirde bir kelimenin yerine başka bir kelimenin konulmasının caiz olduğuna delil getirilir. Bundan hareketle Ebû Hanîfe, okuyanın manaları hiçbir şeyi eksiltmeksizin tam olarak aktarması şartıyla Farsça okumayı caiz görmüştür. [Âlimler] şöyle demişlerdir: Bu şart, bunun caiz olmama hükmünde bir cevaz olduğuna şahitlik eder; çünkü Arap kelamında, özellikle de fesahati, eşsiz nazmı ve üsluplarıyla mucize olan Kur'an'da, Farsça ve diğer hiçbir lisanın müstakil olarak aktarmaya güç yetiremeyeceği latif manalar ve gayeler vardır. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise Farsçayı iyi bilmezdi; dolayısıyla bu görüşü tam bir tahkik ve basirete dayalı değildi. Ali b. el-Ca'd, Ebû Yûsuf'tan, o da Ebû Hanîfe'den, Farsça kıraatin inkârı hususunda iki talebesinin görüşünün aynısını rivayet etmiştir.' Zakkum ağacı: Allah'ın cehennemde yarattığı ve 'lanetlenmiş ağaç' olarak isimlendirdiği ağaçtır. Cehennemlikler acıktıklarında ona sığınırlar ve ondan yerler; o da karınlarında sıcak suyun kaynaması gibi kaynar. Ondan karınlarına giren şeyi 'el-mühl'e benzetmiştir ki o da erimiş bakırdır. Genel kıraat, ağaca (şecere) hamledilerek te harfiyle { تَغْلِي } şeklindedir. İbn Kesîr, Hafs, İbn Muhaysın ve Ya'kûb'dan rivayetle Ruveys ise, yiyeceğe (taâm) hamledilerek ye harfiyle { يَغْلِي } şeklinde okumuşlardır; o da ağaç anlamındadır. el-Mühl'e hamledilmez; çünkü o

ذكر للتشبيه. و" الْأَثِيمِ" الآثم، من أثم يأثم إثما، قاله الْقُشَيْرِيُّ وَابْنُ عِيسَى. وَقِيلَ هُوَ الْمُشْرِكُ الْمُكْتَسِبُ لِلْإِثْمِ، قَالَهُ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ. وَفِي الصِّحَاحِ: وقد أَثِمَ الرَّجُلُ (بِالْكَسْرِ) إِثْمًا وَمَأْثَمًا إِذَا وَقَعَ في الإثم، فهو آثم وأثيم أَيْضًا. فَمَعْنَى" طَعامُ الْأَثِيمِ" أَيْ ذِي الْإِثْمِ الْفَاجِرِ، وَهُوَ أَبُو جَهْلٍ. وَذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ: يَعِدُنَا مُحَمَّدٌ أَنَّ فِي جَهَنَّمَ الزَّقُّومَ، وَإِنَّمَا هُوَ الثَّرِيدُ بِالزُّبْدِ وَالتَّمْرُ، فَبَيَّنَ اللَّهُ خِلَافَ مَا قَالَهُ. وَحَكَى النَّقَّاشُ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ أَبُو جَهْلٍ. قُلْتُ: وَهَذَا لَا يَصِحُّ عَنْ مُجَاهِدٍ. وَهُوَ مَرْدُودٌ بِمَا ذَكَرْنَاهُ فِي هَذِهِ الشَّجَرَةِ فِي سُورَةِ" الصَّافَّاتِ وَسُبْحَانَ" أيضا.

teşbih için zikredilmiştir. { الْأَثِيمِ } 'el-Âsim' (günahkâr) demektir; günaha girdiğinde 'esime ye'semü ismen' denir; bunu el-Kuşeyrî ve İbn Îsâ söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: O, günah kazanan müşriktir; bunu Yahyâ b. Sellâm söylemiştir. es-Sıhâh'ta şöyle geçer: Adam günaha düştüğünde 'esime'r-raculü' (esre ile), 'ismen ve me'semen' denir; o kimse 'âsim' ve aynı zamanda 'esîm'dir. Dolayısıyla { طَعامُ الْأَثِيمِ } kavlinin anlamı: 'Günah sahibi fâcirin yiyeceğidir' demektir ki o da Ebû Cehil'dir. Zira o şöyle demişti: 'Muhammed bizi cehennemde zakkum bulunacağı ile tehdit ediyor; oysa o sadece tereyağlı tirit ve hurmadır.' Bunun üzerine Allah onun söylediğinin aksini açıkladı. en-Nakkâş, Mücâhid'den zakkum ağacının Ebû Cehil olduğunu nakletmiştir. Derim ki: Bu, Mücâhid'den sahih değildir. es-Sâffât ve Sübhân (el-İsrâ) surelerinde bu ağaç hakkında zikrettiklerimizle de merduttur.

[سورة الدخان (٤٤): الآيات ٤٧ الى ٤٨]

[Duhan Suresi (44), 47-48. Ayetler]

خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلى سَواءِ الْجَحِيمِ (٤٧) ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذابِ الْحَمِيمِ (٤٨)

{ خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلى سَواءِ الْجَحِيمِ (٤٧) ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذابِ الْحَمِيمِ (٤٨) } “'Onu tutun da cehennemin ortasına sürükleyin! Sonra başının üstüne kaynar su azabından dökün!'”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" خُذُوهُ" أَيْ يُقَالُ لِلزَّبَانِيَةِ خُذُوهُ، يَعْنِي الْأَثِيمَ." فَاعْتِلُوهُ" أَيْ جُرُّوهُ وَسُوقُوهُ. وَالْعَتْلُ: أَنْ تَأْخُذَ بِتَلَابِيبِ الرَّجُلِ فَتَعْتِلُهُ، أَيْ تَجُرُّهُ إِلَيْكَ لِتَذْهَبَ بِهِ إِلَى حَبْسٍ أَوْ بَلِيَّةٍ. عَتَلْتُ الرَّجُلَ أَعْتِلُهُ وَأَعْتُلُهُ عَتْلًا إِذَا جَذَبْتُهُ جَذْبًا عَنِيفًا. وَرَجُلٌ، مِعْتَلٌ (بِالْكَسْرِ). وَقَالَ يَصِفُ فَرَسًا:

Yüce Allah'ın: { خُذُوهُ } “Onu tutun” kavli, yani zebânîlere 'onu tutun' denilir; o günahkârı kastetmektedir. { فَاعْتِلُوهُ } “Onu sürükleyin” yani onu çekip sürün. 'el-Atl': Bir adamın yakasından tutup onu kendine doğru sürüklemendir ki onu hapse veya bir belaya götüresin. Bir kimseyi sertçe çektiğinde 'ateltü'r-racüle a'tilühû ve a'tülühû atlen' denir. [Sert çeken kimseye] 'racülün mi'telün' (esre ile) denir. [Şair] bir atı vasfederek şöyle demiştir:

نَفْرَعُهُ فَرْعًا وَلَسْنَا نَعْتِلُهُ

Biz onu dizgininden çekerek durdururuz, onu sertçe sürüklemeyiz.

وَفِيهِ لُغَتَانِ: عَتَلَهُ وَعَتَنَهُ (بِاللَّامِ وَالنُّونِ جَمِيعًا)، قَالَهُ ابْنُ السِّكِّيتِ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَأَبُو عَمْرٍو" فَاعْتِلُوهُ" بِالْكَسْرِ. وَضَمَّ الْبَاقُونَ." إِلى سَواءِ الْجَحِيمِ" وَسَطَ الْجَحِيمِ." ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذابِ الْحَمِيمِ" قَالَ مُقَاتِلٌ: يَضْرِبُ مَالِكٌ خَازِنُ النَّارِ ضَرْبَةً عَلَى رَأْسِ أَبِي جَهْلٍ بِمَقْمَعٍ مِنْ حَدِيدٍ، فَيَتَفَتَّتُ رَأْسُهُ عن دماغه، فيجري دماغه عل جسده،

Bu kelimede iki lehçe vardır: İbnü's-Sikkît'in belirttiğine göre hem lâm hem de nûn ile 'atelehu' (عَتَلَهُ) ve 'atenehu' (عَتَنَهُ) denir. Kûfeliler ve Ebû Amr { فَاعْتِلُوهُ } kelimesini [tâ harfinin] kesresiyle okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise damme ile okumuşlardır. { إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ } “Çılgın alevli cehennemin tam ortasına”, cehennemin ortası demektir. { ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ } “Sonra başının üstüne kaynar su azabından dökün!” [kavli hakkında] Mukâtil şöyle demiştir: Cehennemin bekçisi Mâlik, Ebû Cehil'in başına demirden bir topuzla bir darbe indirir; bunun üzerine kafatası beyninden parçalanıp ayrılır ve beyni bedeninin üzerine akar,

ثُمَّ يَصُبُّ الْمَلَكُ فِيهِ مَاءً حَمِيمًا قَدِ انْتَهَى حَرُّهُ فَيَقَعُ فِي بَطْنِهِ، فَيَقُولُ الْمَلَكُ: ذق العذاب. ونظيره" يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ" [الحج: ١٩].

sonra melek onun içine sıcaklığı son noktaya ulaşmış kaynar bir su döker ve o su karnına ulaşır. Melek de: 'Tad azabı!' der. Bunun benzeri: { يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ } “Başlarının üstünden kaynar su dökülür” [el-Hac 19] ayetidir.

[سورة الدخان (٤٤): الآيات ٤٩ الى ٥٠]

[Duhan Suresi (44), 49-50. Ayetler]

ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ (٤٩) إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ (٥٠)

{ ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ (٤٩) إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ (٥٠) } “'Tat bakalım! Hani sen çok güçlü, çok üstündün!' 'İşte bu, hakkında şüphe edip durduğunuz şeydir.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ" قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أَجْمَعَتِ الْعَوَامُّ عَلَى كَسْرِ" إِنَّ". وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِيٍّ ﵀" ذُقْ إِنَّكَ" بِفَتْحِ" أَنَّ"، وَبِهَا قَرَأَ الْكِسَائِيُّ. فَمَنْ كَسَرَ" إِنَّ" وَقَفَ عَلَى" ذُقْ". وَمَنْ فَتَحَهَا لَمْ يَقِفْ عَلَى" ذُقْ"، لِأَنَّ الْمَعْنَى ذُقْ لِأَنَّكَ وَبِأَنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ. قَالَ قَتَادَةُ: نَزَلَتْ فِي أَبِي جَهْلٍ وَكَانَ قَدْ قَالَ: مَا فِيهَا أَعَزُّ مِنِّي وَلَا أَكْرَمُ، فَلِذَلِكَ قِيلَ لَهُ: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: الْتَقَى النَّبِيُّ ﷺ وَأَبُو جَهْلٍ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَقُولَ لَكَ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى) فَقَالَ: بِأَيِ شَيْءٍ تُهَدِّدُنِي! وَاللَّهِ مَا تَسْتَطِيعُ أَنْتَ وَلَا رَبُّكَ أَنْ تَفْعَلَا بِي شَيْئًا، إِنِّي لَمِنْ أَعَزِّ هَذَا الْوَادِي وَأَكْرَمِهِ عَلَى قَوْمِهِ، فَقَتَلَهُ اللَّهُ يَوْمَ بَدْرٍ وَأَذَلَّهُ وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. أَيْ يَقُولُ لَهُ الْمَلَكُ: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ بِزَعْمِكَ. وَقِيلَ: هُوَ عَلَى مَعْنَى الِاسْتِخْفَافِ وَالتَّوْبِيخِ وَالِاسْتِهْزَاءِ وَالْإِهَانَةِ وَالتَّنْقِيصِ، أَيْ قَالَ لَهُ: إِنَّكَ أَنْتَ الذَّلِيلُ الْمُهَانُ. وَهُوَ كَمَا قَالَ قَوْمُ شعيب لشعيب:" إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ" [هود: ٨٧] يَعْنُونَ السَّفِيهَ الْجَاهِلَ فِي أَحَدِ التَّأْوِيلَاتِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَهَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ." إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ" أَيْ تَقُولُ لَهُمُ الْمَلَائِكَةُ: إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ تشكون فيه في الدنيا.

Yüce Allah'ın: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “'Tat bakalım! Şüphesiz sen çok güçlü, çok üstündün!'” kavli hakkında İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bütün kıraat imamları { إِنَّ } lafzının hemzesinin kesresi üzerinde icmâ etmişlerdir. el-Hasan'dan, o da Ali radıyallâhu anh'tan { ذُقْ أَنَّكَ } şeklinde fetha ile okunduğu rivayet edilmiştir; el-Kisâî de böyle okumuştur. { إِنَّ } lafzını kesre ile okuyan kimse { ذُقْ } üzerinde vakıf yapar. Onu fetha ile okuyan ise { ذُقْ } üzerinde vakıf yapmaz; zira anlam: 'Çünkü sen çok güçlü ve üstün olduğunu iddia ediyordun, işte bundan ötürü tat' demektir. Katâde şöyle demiştir: Bu ayet Ebû Cehil hakkında inmiştir; o şöyle diyordu: 'Bu vadide benden daha izzetli ve daha kerim kimse yoktur.' İşte bu sebeple ona: 'Tat bakalım! Hani sen çok güçlü, çok üstündün!' denilmiştir. İkrime şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Cehil karşılaştılar; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Allah bana sana 'Yazıklar olsun sana, yazıklar olsun!' dememi emretti) buyurdu. Ebû Cehil de: 'Beni ne ile tehdit ediyorsun! Vallahi ne sen ne de Rabbin bana hiçbir şey yapamazsınız. Ben bu vadinin en izzetlisi ve kavmi yanında en kerim olanıyım' dedi. Allah onu Bedir günü öldürdü ve zelil kıldı; bu ayet de nazil oldu. Yani melek ona şöyle der: 'Zannınca güçlü ve üstün olan sendin, tat bakalım!' Şöyle de denilmiştir: Bu ifade hafife alma, azarlama, alay etme, aşağılama ve küçümseme anlamındadır; yani ona: 'Sen zelil ve aşağılıksın' denilmiştir. Bu, Şuayb'ın kavminin Şuayb'a: { إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ } “Şüphesiz sen yumuşak huylu ve aklı başında birisin” [Hûd 87] demesi gibidir ki tefsirlerden birine göre daha önce geçtiği üzere 'sefih ve cahil' anlamını kastetmişlerdir. Bu, Saîd b. Cübeyr'in görüşüdür. { إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ } “'İşte bu, hakkında şüphe edip durduğunuz şeydir'”; yani melekler onlara şöyle der: 'İşte bu, dünyadayken hakkında şüpheye düştüğünüz şeydir.'

[سورة الدخان (٤٤): الآيات ٥١ الى ٥٣]

[Duhan Suresi (44), 51-53. Ayetler]

إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقامٍ أَمِينٍ (٥١) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٢) يَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَقابِلِينَ (٥٣)

{ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقامٍ أَمِينٍ (٥١) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٢) يَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَقابِلِينَ (٥٣) } “Şüphesiz takva sahipleri güvenli bir makamdadırlar. Bahçelerde ve pınarlardadırlar. İnce ipekten ve parlak atlastan giyinirler, karşılıklı otururlar.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقامٍ أَمِينٍ" لَمَّا ذَكَرَ مُسْتَقَرَّ الْكَافِرِينَ وَعَذَابَهُمْ ذَكَرَ نُزُلَ الْمُؤْمِنِينَ وَنَعِيمَهُمْ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ" فِي مُقَامٍ" بِضَمِّ الْمِيمِ. الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: الْمُقَامُ الْمَكَانُ، وَالْمُقَامُ الْإِقَامَةُ، كَمَا قَالَ:

Yüce Allah'ın: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقامٍ أَمِينٍ } “Şüphesiz takva sahipleri güvenli bir makamdadırlar” kavli: Kâfirlerin yerleşeceği yeri ve azaplarını zikredince, müminlerin konaklayacağı yeri ve nimetlerini de zikretti. Nâfi ve İbn Âmir, mîm harfinin ötresiyle { فِي مُقَامٍ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise fetha ile okumuşlardır. el-Kisâî şöyle demiştir: 'el-Mekâm' mekân demektir, 'el-Mükâm' ise ikamet etmek demektir; nitekim [şair] şöyle demiştir:

عَفَتِ الدِّيَارُ مَحَلُّهَا فَمُقَامُهَا

Yurtlar silinip gitti; orası önce konaklama yeri, sonra ikamet yurduydu.

قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَأَمَّا الْمَقَامُ وَالْمُقَامُ فَقَدْ يَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِمَعْنَى الْإِقَامَةِ، وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى مَوْضِعِ الْقِيَامِ، لِأَنَّكَ إِذَا جَعَلْتَهُ مِنْ قَامَ يَقُومُ فَمَفْتُوحٌ، وَإِنْ جَعَلْتَهُ مِنْ أَقَامَ يُقِيمُ فَمَضْمُومٌ، لِأَنَّ الْفِعْلَ إذا جاوز الثلاثة فَالْمَوْضِعُ مَضْمُومُ الْمِيمِ، لِأَنَّهُ مُشَبَّهٌ بِبَنَاتِ الْأَرْبَعَةِ، نَحْوُ دَحْرَجَ وَهَذَا مُدَحْرِجُنَا. وَقِيلَ: الْمَقَامُ (بِالْفَتْحِ) الْمَشْهَدُ وَالْمَجْلِسُ، وَ (بِالضَّمِّ) يُمْكِنُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْمَكَانُ، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا وَيُقَدَّرُ فِيهِ الْمُضَافُ، أَيْ فِي مَوْضِعِ إِقَامَةٍ." أَمِينٌ" يؤمن فيه من الآفاتِ ي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ

el-Cevherî şöyle demiştir: 'el-Mekâm ve el-Mükâm kelimelerine gelince; bunların her biri bazen ikamet anlamında, bazen de kıyam yeri (durulacak yer) anlamında olur. Çünkü onu 'kāme yekūmü' fiilinden yaparsan fethalı olur; şayet 'ekāme yükīmü' fiilinden yaparsan ötreli olur; zira fiil üç harfi aştığında mekân isminin mîm'i ötreli olur, çünkü dört harfli fiillere benzetilir; nitekim 'dahrece' fiilinden 'hâzâ müdahricünâ' (bu bizim yuvarlanma yerimizdir) denmesi gibi.' Şöyle de denilmiştir: el-Mekâm (fetha ile) toplanma yeri ve meclistir; [ötre ile olduğunda ise] onunla mekân kastedilmiş olabilir ya da masdar olup onda bir muzaf takdir edilir; yani 'ikamet yerindedirler' anlamındadır. { أَمِينٍ } 'Emîn', içinde afetlerden emin olunan yerdir. { فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Bahçelerde ve pınarlardadırlar”;

" بدل" فِي مَقامٍ أَمِينٍ"." يَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَقابِلِينَ" لَا يَرَى بَعْضُهُمْ قَفَا بَعْضٍ، مُتَوَاجِهِينَ يَدُورُ بِهِمْ مَجْلِسُهُمْ حَيْثُ دَارُوا. وَالسُّنْدُسُ: مَا رَقَّ مِنَ الدِّيبَاجِ. وَالْإِسْتَبْرَقُ: مَا غَلُظَ مِنْهُ. وقد مضى في" الكهف".

{ فِي مَقامٍ أَمِينٍ } ifadesinden bedeldir. { يَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَقابِلِينَ } “Karşılıklı oturarak ince ipekten ve parlak atlastan elbiseler giyerler”; birbirlerinin enselerini görmezler, yüz yüzedirler; nereye dönerlerse meclisleri de onlarla birlikte döner. 'es-Sündüs': İpeğin ince olanıdır. 'el-İstebrak' ise: İpeğin kalın olanıdır. Bu daha önce el-Kehf Suresi'nde geçmişti.

[سورة الدخان (٤٤): آية ٥٤]

[Duhan Suresi (44), 54. Ayet]

كَذلِكَ وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٥٤)

{ كَذلِكَ وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٥٤) } “İşte böyle; ayrıca onları iri gözlü hurilerle evlendirmişizdir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" كَذلِكَ" أَيِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ. فَيُوقَفُ عَلَى" كَذلِكَ". وَقِيلَ: أَيْ كَمَا أَدْخَلْنَاهُمُ الْجَنَّةَ وَفَعَلْنَا بِهِمْ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، كَذَلِكَ أَكْرَمْنَاهُمْ بِأَنْ زَوَّجْنَاهُمْ حُورًا عِينًا. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي الْعِينِ فِي" وَالصَّافَّاتِ". وَالْحُورُ: الْبِيضُ، فِي قَوْلِ قَتَادَةَ وَالْعَامَّةِ، جَمْعُ حَوْرَاءَ. وَالْحَوْرَاءُ: الْبَيْضَاءُ الَّتِي يُرَى سَاقُهَا مِنْ وَرَاءِ ثِيَابِهَا، وَيَرَى النَّاظِرُ وَجْهَهُ فِي كَعْبِهَا، كَالْمِرْآةِ مِنْ دِقَّةِ الْجِلْدِ وَبَضَاضَةِ الْبَشَرَةِ وَصَفَاءِ اللَّوْنِ. وَدَلِيلُ هَذَا التَّأْوِيلِ أَنَّهَا فِي حَرْفِ ابْنِ مَسْعُودٍ" بِعِيسٍ عِينٍ". وَذَكَرَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ الحسين قال حدثنا حسين

Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ } “İşte böyle” buyruğu; [durum ve] iş, bahsettiğimiz gibidir, anlamına gelir. Bu sebeple { كَذلِكَ } “İşte böyle” üzerinde vakıf yapılır (durulur). Şöyle de denilmiştir: Yani onları cennete koyduğumuz ve haklarında zikri geçenleri yaptığımız gibi, aynı şekilde onları iri gözlü hurilerle evlendirerek kendilerine ikramda bulunduk. İri gözlüler (el-'în) hakkındaki açıklama es-Sâffât Suresi'nde geçmişti. el-Hûr ise Katâde'nin ve cumhurun kavline göre beyaz tenliler olup 'havrâ' kelimesinin çoğuludur. Havrâ; cildinin inceliği, teninin tazeliği ve renginin berraklığından dolayı elbisesinin ardından bacağı görünen, bakan kimsenin aynada olduğu gibi onun topuğunda kendi yüzünü gördüğü beyaz tenli kadındır. Bu tevilin delili, İbn Mes'ûd'un kıraatinde bu ayetin: "Bi-îsin 'în" şeklinde olmasıdır. Ebû Bekr el-Enbârî şunu zikretmiştir: Bize Ahmed b. el-Huseyn haber verdi, dedi ki: Bize Huseyn anlattı...

قَالَ حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ: صَلَّيْتُ خَلْفَ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ فَقَرَأَ فِي" حم" الدُّخَانِ" بِعِيسٍ عِينٍ. لَا يَذُوقُونَ طَعْمَ الْمَوْتِ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى". وَالْعِيسُ: الْبِيضُ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْإِبِلِ الْبِيضِ: عِيسٌ، وَاحِدُهَا بَعِيرٌ أَعْيَسُ وَنَاقَةٌ عيساء. قال امرؤ القيس: ي

dedi ki: Bize Ammâr b. Muhammed anlattı, dedi ki: Mansûr b. el-Mu'temir'in arkasında namaz kıldım; Hâ-Mîm ed-Duhân Suresi'nde: 'Bi-îsin îyn. Lâ yezûkūne ta'me'l-mevti illâ'l-mev鼓ete'l-ûlâ' şeklinde okudu. 'el-Îs': Beyaz olanlardır; nitekim beyaz develere 'îs' denir; tekiline 'baîrün a'yes' ve 'nâkatün aysâ' denir. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

رعن إِلَى صَوْتِي إِذَا مَا سَمِعْنَهُ ... كَمَا تَرْعَوِي عِيطٌ إِلَى صَوْتِ أَعْيَسَا

Sesimi işittiklerinde bana yönelirler; tıpkı uzun boyunlu dişi develerin ak tüylü erkek devenin sesine yöneldiği gibi.

فَمَعْنَى الْحُورِ هُنَا: الْحِسَانُ الثَّاقِبَاتُ الْبَيَاضِ بِحُسْنٍ. وَذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ الْأَوْدِيِّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِنَّ الْمَرْأَةَ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ لَيُرَى مُخُّ سَاقِهَا مِنْ وَرَاءِ اللَّحْمِ وَالْعَظْمِ، وَمِنْ تَحْتِ سَبْعِينَ حُلَّةً، كَمَا يُرَى الشَّرَابُ الْأَحْمَرُ فِي الزُّجَاجَةِ الْبَيْضَاءِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّمَا سُمِّيَتِ الْحُورُ حُورًا لِأَنَّهُنَّ يَحَارُ الطَّرْفِ فِي حُسْنِهِنَّ وَبَيَاضِهِنَّ وَصَفَاءِ لَوْنِهِنَّ. وَقِيلَ: إِنَّمَا قِيلَ لَهُنَّ حُورٌ لِحَوَرِ أَعْيُنِهِنَّ. وَالْحَوَرُ: شِدَّةُ بَيَاضِ الْعَيْنِ فِي شِدَّةِ سَوَادِهَا. امْرَأَةٌ حَوْرَاءُ بَيِّنَةُ الْحَوَرِ. يُقَالُ: احْوَرَّتْ عَيْنُهُ احْوِرَارًا. وَاحْوَرَّ الشَّيْءُ ابْيَضَّ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: مَا أَدْرِي مَا الْحَوَرُ فِي الْعِينِ؟ وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: الْحَوَرُ أَنْ تَسْوَدَّ الْعَيْنُ كُلُّهَا مِثْلَ أَعْيُنِ الظِّبَاءِ وَالْبَقَرِ. قَالَ: وَلَيْسَ فِي بَنِي آدَمَ حَوَرٌ، وَإِنَّمَا قِيلَ لِلنِّسَاءِ: حُورُ الْعِينِ لِأَنَّهُنَّ يُشَبَّهْنَ بِالظِّبَاءِ وَالْبَقَرِ. وَقَالَ الْعَجَّاجُ:

Buna göre buradaki 'hûr'un anlamı: Güzellikle parıldayan bembeyaz güzel kadınlar demektir. İbnü'l-Mübârek zikretti: Bize Ma'mer, Ebû İshâk'tan, o Amr b. Meymûn el-Evdî'den, o İbn Mes'ûd'dan haber verdi; o şöyle dedi: 'İri gözlü hurilerden olan bir kadının bacağının iliği, etinin ve kemiğinin arkasından ve yetmiş kat elbisenin altından, tıpkı kırmızı içeceğin beyaz kadehin içinde görüldüğü gibi görünür.' Mücâhid şöyle demiştir: 'Hurilere hûr denilmesinin sebebi, onların güzellikleri, beyazlıkları ve renklerinin berraklığı karşısında gözlerin kamaşmasıdır.' Şöyle de denilmiştir: Gözlerindeki havar (aşırı beyazlık ve siyahlık) sebebiyle onlara hûr denilmiştir. 'el-Havar': Gözdeki şiddetli siyahlığın yanında görülen şiddetli beyazlıktır. Havarı belirgin olan kadına 'imraetün havrâ'' denir. 'Gözü şiddetle beyazlaştı' anlamında 'ihverrat aynühû ihvirâran' denir. 'Bir şey beyazlaştı' anlamında 'ihverra'ş-şey'ü' denir. el-Asmaî: 'Gözdeki havarın ne olduğunu bilmiyorum' demiştir. Ebû Amr ise: 'Havar, ceylan ve sığır gözlerinde olduğu gibi gözün tamamının siyah olmasıdır' demiştir ve şöyle eklemiştir: 'Âdemoğullarında havar olmaz; kadınlara hûru'l-îyn denilmesinin sebebi onların ceylanlara ve sığırlara benzetilmesidir.' el-Accâc da şöyle demiştir:

بِأَعْيُنٍ مُحَوَّرَاتٍ حُورِ

Aşırı beyaz ve kapkara gözlerle.

يَعْنِي الْأَعْيُنَ النَّقِيَّاتِ الْبَيَاضِ الشَّدِيدَاتِ سَوَادِ الْحَدْقِ. وَالْعِينُ جَمْعُ عَيْنَاءَ، وَهِيَ الْوَاسِعَةُ الْعَظِيمَةُ الْعَيْنَيْنِ. وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مُهُورُ الْحُورِ الْعِينِ قَبَضَاتُ التَّمْرِ وَفِلَقُ الْخُبْزِ). وَعَنْ أَبِي قِرْصَافَةَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: (إِخْرَاجُ الْقُمَامَةِ مِنَ الْمَسْجِدِ مُهُورُ الْحُورِ الْعِينِ). وَعَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ

Yani beyazlığı tertemiz, göz bebekleri simsiyah olan gözler demektir. el-'În (الْعِينُ) kelimesi 'aynâ' (عَيْنَاء) kelimesinin çoğuludur; o da iri ve geniş gözlü kadın anlamına gelir. Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hûru'l-îynin mehirleri birer avuç hurma ve ekmek parçalarıdır.» Ebû Kırsâfe'den [rivayet edildiğine göre]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Mescitten süprüntüyü [çöpü] dışarı çıkarmak, hûru'l-îynin mehirleridir.» Enes'ten [rivayet edildiğine göre] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem...

قَالَ: (كَنْسُ الْمَسَاجِدِ مُهُورُ الْحُورِ الْعِينِ) ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ ﵀. وَقَدْ أَفْرَدْنَا لِهَذَا الْمَعْنَى بَابًا مُفْرَدًا فِي (كِتَابِ التَّذْكِرَةِ) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَاخْتُلِفَ أَيُّمَا أَفْضَلُ فِي الْجَنَّةِ، نِسَاءُ الْآدَمِيَّاتِ أَمِ الْحُورُ؟ فَذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ: وَأَخْبَرَنَا رشدين عن ابن أنعم عن حبان بن أَبِي جَبَلَةَ قَالَ: إِنَّ نِسَاءَ الْآدَمِيَّاتِ مَنْ دَخَلَ مِنْهُنَّ الْجَنَّةَ فُضِّلْنَ عَلَى الْحُورِ الْعِينِ بِمَا عَمِلْنَ فِي الدُّنْيَا. وَرُوِيَ مَرْفُوعًا إِنَّ (الآدميات أفضل من الحور العين سبعين أَلْفِ ضِعْفٍ). وَقِيلَ: إِنَّ الْحُورَ الْعِينَ أَفْضَلُ، لِقَوْلِهِ ﵇ فِي دُعَائِهِ: (وَأَبْدِلْهُ زَوْجًا خَيْرًا مِنْ زَوْجِهِ). وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ" بِحُورِ عِينٍ" مُضَافٌ. وَالْإِضَافَةُ وَالتَّنْوِينُ فِي" بِحُورٍ عين" سواء.

şöyle buyurmuştur: (Mescitleri süpürmek hûru'l-îynin mehirleridir); bunu es-Sa'lebî rahimehullâh zikretmiştir. Biz bu manaya 'Kitâbü't-Tezkire'de müstakil bir bab ayırdık, Allah'a hamdolsun. Cennette insan kadınları mı yoksa huriler mi daha üstündür diye ihtilaf edilmiştir. İbnü'l-Mübârek zikredip dedi ki: Bize Rüşdîn, İbn En'am'dan, o Hibbân b. Ebî Cebele'den haber verdi; o şöyle dedi: 'İnsan kadınlarından cennete girenler, dünyada işledikleri ameller sebebiyle hûru'l-îynden üstün kılınırlar.' Merfû olarak da: (İnsan kadınları hûru'l-îynden yetmiş bin kat daha üstündür) şeklinde rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Hûru'l-îyn daha üstündür; çünkü Peygamber aleyhisselâm duasında: (Ve ona eşinden daha hayırlı bir eş ver) buyurmuştur. En doğrusunu Allah bilir. İkrime izâfetle { بِحُورِ عِينٍ } şeklinde okumuştur. { بِحُورٍ عِينٍ } lafzında izâfet yapmak ile tenvinli okumak mana bakımından birdir.

[سورة الدخان (٤٤): آية ٥٥]

[Duhan Suresi (44), 55. Ayet]

يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ آمِنِينَ (٥٥)

{ يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ آمِنِينَ (٥٥) } “Orada güven içinde her tür meyveyi isterler.”

قَالَ قَتَادَةُ:" آمِنِينَ" مِنَ الْمَوْتِ وَالْوَصَبِ وَالشَّيْطَانِ. وَقِيلَ: آمِنِينَ مِنَ انْقِطَاعِ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ النَّعِيمِ، أَوْ مِنْ أَنْ يَنَالَهُمْ مِنْ أَكْلِهَا أَذًى أو مكروه.

Katâde şöyle demiştir: { آمِنِينَ } “Güven içinde”; ölümden, hastalıktan/yorgunluktan ve şeytandan emin olarak [isterler]. Şöyle de denilmiştir: İçinde bulundukları nimetin kesilmesinden veya o meyveleri yemekten ötürü kendilerine bir eziyet yahut hoşlanmadıkları bir şeyin dokunmasından emin olarak [isterler].

[سورة الدخان (٤٤): الآيات ٥٦ الى ٥٧]

[Duhan Suresi (44), 56-57. Ayetler]

لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلاَّ الْمَوْتَةَ الْأُولى وَوَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ (٥٦) فَضْلاً مِنْ رَبِّكَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٥٧)

{ لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلاَّ الْمَوْتَةَ الْأُولى وَوَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ (٥٦) فَضْلاً مِنْ رَبِّكَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٥٧) } “İlk ölüm müstesna, orada ölümü tatmazlar. [Rabbin] onları cehennem azabından korumuştur. Rabbinden bir lütuf olarak. İşte büyük kurtuluş budur.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى " أَيْ لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ الْبَتَّةَ لِأَنَّهُمْ خَالِدُونَ فِيهَا. ثُمَّ قَالَ:" إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى " عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ، أَيْ لَكِنَّ الْمَوْتَةَ الْأُولَى قَدْ ذَاقُوهَا فِي الدُّنْيَا. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

Yüce Allah'ın: { لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى } “İlk ölüm müstesna, orada ölümü tatmazlar” buyruğu; yani orada ebedî kalacakları için orada asla ölümü tatmazlar demektir. Sonra { إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى } “İlk ölüm müstesna” buyurmuştur ki bu, munkatı' istisnadır; yani 'fakat ilk ölümü dünyada tatmışlardır' demektir. Sîbeveyh şu şiiri inşad etmiştir:

مَنْ كَانَ أَسْرَعَ فِي تَفَرُّقِ فَالِجٍ ... فَلَبُونُهُ جَرِبَتْ مَعًا وَأَغَدَّتِ»

“Kim Fâlic'in [yurdundan] ayrılmasında acele ettiyse ... Bütün sağmal develeri uyuz olsun ve yumru illetine tutulsun!”

ثُمَّ اسْتَثْنَى بِمَا لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ فَقَالَ:

Sonra birinciden olmayan bir şeyi istisna ederek şöyle demiştir:

إِلَّا كَنَاشِرَةِ الَّذِي ضَيَّعْتُمُ ... كَالْغُصْنِ فِي غُلَوَائِهِ الْمُتَنَبَّتِ

Ancak zayi ettiğiniz Nâşire müstesna ... O, tazeliğinde bitip serpilmiş dal gibidir.

وَقِيلَ: إِنَّ" إِلَّا" بِمَعْنَى بَعْدُ، كَقَوْلِكَ: مَا كَلَّمْتُ رَجُلًا الْيَوْمَ إِلَّا رَجُلًا عِنْدَكَ، أَيْ بَعْدَ رَجُلٍ عِنْدَكَ. وَقِيلَ:" إِلَّا" بِمَعْنَى سِوَى، أَيْ سِوَى الْمَوْتَةِ الَّتِي مَاتُوهَا فِي الدُّنْيَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ" [النساء: ٢٢]. وَهُوَ كَمَا تَقُولُ: مَا ذُقْتُ الْيَوْمَ طَعَامًا سِوَى مَا أَكَلْتُ أَمْسِ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ:" إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى " مَعْنَاهُ أَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا أَشْرَفَ عَلَى الْمَوْتِ اسْتَقْبَلَتْهُ مَلَائِكَةُ الرَّحْمَةِ وَيَلْقَى الرَّوْحَ وَالرَّيْحَانَ، وَكَانَ مَوْتُهُ فِي الْجَنَّةِ لِاتِّصَافِهِ بِأَسْبَابِهَا، فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ صَحِيحٌ. وَالْمَوْتُ عَرَضٌ لَا يُذَاقُ، وَلَكِنْ جُعِلَ كَالطَّعَامِ الَّذِي يُكْرَهُ ذَوْقُهُ، فَاسْتُعِيرَ فِيهِ لَفْظُ الذَّوْقِ." وَوَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ. فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ" أَيْ فَعَلَ ذَلِكَ بِهِمْ تَفَضُّلًا مِنْهُ عَلَيْهِمْ. فَ" فَضْلًا" مَصْدَرٌ عَمَلَ فِيهِ" يَدْعُونَ". وَقِيلَ: الْعَامِلُ فِيهِ" وَوَقاهُمْ". وَقِيلَ فِعْلٌ مُضْمَرٌ. وَقِيلَ: مَعْنَى الْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَهُ، لِأَنَّهُ تَفَضُّلٌ مِنْهُ عَلَيْهِمْ، إِذْ وَفَّقَهُمْ فِي الدُّنْيَا إِلَى أَعْمَالٍ يَدْخُلُونَ بِهَا الْجَنَّةَ." ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ" أَيِ السَّعَادَةُ وَالرِّبْحُ الْعَظِيمُ وَالنَّجَاةُ الْعَظِيمَةُ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِكَ فَازَ بِكَذَا، أي ناله وظفر به.

Şöyle de denilmiştir: Buradaki { إِلَّا }, tıpkı senin: 'Bugün yanındaki adamdan başkasıyla konuşmadım' yani 'yanındaki adamdan sonra' demen gibi 'sonra' (ba'de) manasındadır. { إِلَّا } lafzının 'başka/gayrı' (sivâ) manasında olduğu da söylenmiştir; yani Yüce Allah'ın: { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } [en-Nisâ: 22] “Geçmişte olanlar müstesna, babalarınızın evlendiği kadınlarla evlenmeyin” buyruğunda olduğu gibi, 'dünyada öldükleri ölümden başka [ölüm tatmazlar]' demektir. Bu, senin: 'Bugün dün yediğimden başka bir yemek tatmadım' demen gibidir. el-Kutebî ise şöyle demiştir: { إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى } “İlk ölüm müstesna” ifadesinin manası; mümin ölümün eşiğine geldiğinde onu rahmet melekleri karşılar, o da huzur ve güzel rızıkla karşılaşır; dolayısıyla cennetin sebeplerine kavuştuğu için sanki onun ölümü cennette olmuş gibidir; bu sebeple o sahih bir istisnadır. Ölüm, tadılmayan bir arazdır; fakat tadılması hoşlanılmayan bir yiyecek gibi kabul edilmiş ve onda tatma (zevk) lafzı istiare yoluyla kullanılmıştır. { وَوَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ. فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ } “[Rabbin] onları cehennem azabından korumuştur. Rabbinden bir lütuf olarak” yani onlara karşı bir lütuf olmak üzere bunu onlara yapmıştır. { فَضْلًا } lafzı, { يَدْعُونَ } fiilinin kendisinde amel ettiği bir mastardır. Amilin { وَوَقاهُمْ } olduğu da söylenmiştir. Gizli bir fiil olduğu da söylenmiştir. Kendisinden önceki kelamın manası olduğu da söylenmiştir; çünkü bu, Allah'ın onlara bir lütfudur, zira onları dünyada cennete girmelerini sağlayacak amellere muvaffak kılmıştır. { ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “İşte büyük kurtuluş budur” yani büyük mutluluk, büyük kazanç ve büyük kurtuluştur. Bunun senin 'falanca şeyi elde etti' yani 'ona kavuştu ve zafere ulaştı' sözünden geldiği de söylenmiştir.

[سورة الدخان (٤٤): الآيات ٥٨ الى ٥٩]

[Duhan Suresi (44), 58-59. Ayetler]

فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥٨) فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ (٥٩)

{ فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥٨) فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ (٥٩) } “Öğüt alsınlar diye onu senin dilinle kolaylaştırdık. Artık gözetle, çünkü onlar da gözetlemektedirler.”

قوله تعالى:" فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ" يَعْنِي الْقُرْآنَ، أَيْ سَهَّلْنَاهُ بِلُغَتِكَ عَلَيْكَ وَعَلَى مَنْ يَقْرَؤُهُ. (لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ) أَيْ يَتَّعِظُونَ وَيَنْزَجِرُونَ. وَنَظِيرُهُ" وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ"

Yüce Allah'ın: { فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ } “Onu senin dilinle kolaylaştırdık” buyruğu; yani Kur'an'ı, senin dilinle hem sana hem de onu okuyanlara kolaylaştırdık [demektir]. { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Öğüt alsınlar diye” yani ibret alsınlar ve vazgeçsinler diye. Bunun benzeri: { وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ }

[القمر: ١٧] فَخَتَمَ السُّورَةَ بِالْحَثِّ عَلَى اتِّبَاعِ الْقُرْآنِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَذْكُورًا، كَمَا قَالَ فِي مُفْتَتَحِ السورة:" إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ" [الدخان: ٣]،" إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ" [الْقَدْرِ: ١] عَلَى مَا تَقَدَّمَ." فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ" أَيِ انْتَظِرْ مَا وَعَدْتُكَ مِنَ النَّصْرِ عَلَيْهِمْ إنهم منتظرون لك الموت، حكاه

[“Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; yok mu hiç öğüt alan?”] [Kamer: 17] [ayetidir]. Böylece [Cenâb-ı Hak], açıkça adı geçmemiş olsa da Kur'an'a uymayı teşvik ederek sûreyi sona erdirmiştir. Nitekim sûrenin başında: { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ } “Biz onu mübarek bir gecede indirdik” [Duhân: 3] ve daha önce geçtiği üzere { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” [Kadir: 1] buyurmuştur. { فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ } “Artık gözetle; çünkü onlar da gözetlemektedirler” buyruğu; sana vadettiğim, onlara karşı olan zaferi bekle; şüphesiz onlar da senin ölümünü beklemektedirler, demektir. Bunu

النَّقَّاشُ. وَقِيلَ: انْتَظِرِ الْفَتْحَ مِنْ رَبِّكَ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ بِزَعْمِهِمْ قَهْرَكَ. وَقِيلَ: انْتَظِرْ أَنْ يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ فَإِنَّهُمْ يَنْتَظِرُونَ بِكَ رَيْبَ الْحَدَثَانِ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَقِيلَ: ارْتَقِبْ مَا وَعَدْتُكَ مِنَ الثَّوَابِ فَإِنَّهُمْ كَالْمُنْتَظِرِينَ لِمَا وَعَدْتُهُمْ مِنَ الْعِقَابِ. وَقِيلَ: ارْتَقِبْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَإِنَّهُ يَوْمُ الْفَصْلِ، وَإِنْ لَمْ يَعْتَقِدُوا وُقُوعَ الْقِيَامَةِ، جُعِلُوا كَالْمُرْتَقِبِينَ لِأَنَّ عَاقِبَتَهُمْ ذَلِكَ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

nakletmiştir. Şöyle de denilmiştir: Rabbinden gelecek fethi bekle; çünkü onlar kendi zanlarınca senin mağlup olmanı beklemektedirler. Şöyle de denilmiştir: Allah'ın seninle onlar arasında hüküm vermesini bekle; zira onlar senin başına zamanın felaketlerinin gelmesini beklemektedirler. Bu anlamlar birbirine yakındır. Şöyle de denilmiştir: Sana vadettiğim sevabı gözetle; çünkü onlar da kendilerine vadettiğim azabı bekler gibidirler. Şöyle de denilmiştir: Kıyamet gününü gözetle; çünkü o, ayrım günüdür; onlar kıyametin kopacağına inanmasalar bile, akıbetleri o olduğu için gözetleyen kimseler gibi kılınmışlardır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.