فِي الْحَارِثِ بْنِ قَيْسٍ مِنَ الْغَيَاطِلَةِ. وَحَكَى النَّقَّاشُ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي أَبِي جَهْلٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ طَافَ بِالْبَيْتِ ذَاتَ ليلة ومعه الوليد ابن الْمُغِيرَةِ، فَتَحَدَّثَا فِي شَأْنِ النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: وَاللَّهِ إِنِّي لَأَعْلَمُ إِنَّهُ لَصَادِقٌ! فَقَالَ لَهُ مَهْ! وَمَا دَلَّكَ عَلَى ذَلِكَ!؟ قَالَ: يَا أَبَا عَبْدِ شَمْسٍ، كُنَّا نُسَمِّيهِ فِي صِبَاهُ الصَّادِقَ الْأَمِينَ، فَلَمَّا تَمَّ عَقْلُهُ وَكَمُلَ رُشْدُهُ، نُسَمِّيهِ الْكَذَّابَ الْخَائِنَ!! وَاللَّهِ إِنِّي لَأَعْلَمُ إِنَّهُ لَصَادِقٌ! قَالَ: فَمَا يَمْنَعُكَ أَنْ تُصَدِّقَهُ وَتُؤْمِنَ بِهِ؟ قَالَ: تَتَحَدَّثُ عَنِّي بَنَاتُ قُرَيْشٍ أَنِّي قَدِ اتَّبَعْتُ يَتِيمَ أَبِي طَالِبٍ مِنْ أَجْلِ كِسْرَةٍ، وَاللَّاتِ وَالْعُزَّى إِنِ اتَّبَعْتُهُ أَبَدًا. فَنَزَلَتْ" وَخَتَمَ عَلَى سمعه وقلبه".
Gıyâtıle'den el-Hâris b. Kays hakkında [indiğini nakletmiştir]. en-Nakkâş ise bunun Hâris b. Nevfel b. Abdimenâf hakkında indiğini nakletmiştir. Mukâtil de şöyle demiştir: Ebû Cehil hakkında indi. Şöyle ki; o bir gece yanında Velîd b. el-Muğîre varken Kâbe'yi tavaf etti. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu hakkında konuştular. Ebû Cehil: "Allah'a yemin olsun ki ben onun şüphesiz doğru söylediğini biliyorum!" dedi. Velîd ona: "Sus! Sana bunu gösteren nedir?!" dedi. [Ebû Cehil]: "Ey Ebû Abdişems! Biz çocukluğunda ona 'es-Sâdıkul-Emîn' (doğru ve güvenilir) derdik. Aklı kemale erip rüşdü tamamlanınca ona 'el-Kezzâbul-Hâin' (yalancı ve hain) mi diyeceğiz?! Allah'a yemin olsun ki ben onun şüphesiz doğru söylediğini biliyorum!" dedi. Velîd: "Öyleyse onu tasdik edip ona iman etmekten seni alıkoyan nedir?" dedi. [Ebû Cehil]: "Kureyş'in kızları, bir lokma ekmek uğruna Ebû Tâlib'in yetimine uyduğumu konuşurlar. Lât ve Uzzâ'ya yemin olsun ki ona asla uymam!" dedi. Bunun üzerine: { وَخَتَمَ عَلَى سمعه وقلبه } “kulağını ve kalbini mühürledi” [ayeti] indi.
[سورة الجاثية (٤٥): آية ٢٤]
[Câsiye Sûresi (45), Ayet 24]
وَقالُوا مَا هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلاَّ الدَّهْرُ وَما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (٢٤)
{ وَقالُوا مَا هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلاَّ الدَّهْرُ وَما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (٢٤) } “Dediler ki: “Dünya hayatımızdan başka bir hayat yoktur. Ölürüz ve yaşarız. Bizi ancak zaman yok eder.” Halbuki onların bu hususta hiçbir bilgisi yoktur. Onlar sadece zanda bulunuyorlar. (24)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا" هَذَا إِنْكَارٌ مِنْهُمْ لِلْآخِرَةِ وَتَكْذِيبٌ لِلْبَعْثِ وَإِبْطَالٌ لِلْجَزَاءِ. وَمَعْنَى" نَمُوتُ وَنَحْيا" أي نموت نحن وتحيا أولادنا، قاله الكلبي. وقرى" وَنَحْيا" بِضَمِّ النُّونِ. وَقِيلَ: يَمُوتُ بَعْضُنَا وَيَحْيَا بَعْضُنَا. وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ نَحْيَا وَنَمُوتُ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ." وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ" قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي السِّنِينَ وَالْأَيَّامَ. وقال قتادة: إلا العمر، والمعنى واحد. وقرى" إِلَّا دَهْرٌ يَمُرُّ". وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ: الدَّهْرُ هُوَ الَّذِي يُهْلِكُنَا وَهُوَ الَّذِي يُحْيِينَا وَيُمِيتُنَا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَقَالَ قُطْرُبٌ: وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الْمَوْتُ، وَأَنْشَدَ قَوْلَ أَبِي ذُؤَيْبٍ:
Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا } “Dediler ki: “Dünya hayatımızdan başka bir hayat yoktur. Ölürüz ve yaşarız...”” buyruğu, onların ahireti inkâr etmeleri, dirilişi yalanlamaları ve karşılık görmeyi (cezayı) iptal etmeleridir. { نَمُوتُ وَنَحْيا } “Ölürüz ve yaşarız” ifadesinin anlamı şudur: Biz ölürüz, çocuklarımız yaşar; bunu el-Kelbî söylemiştir. { وَنَحْيا } kelimesi nûn harfinin zammesiyle [nuhyâ şeklinde] de okunmuştur. Bir kısmımız ölür, bir kısmımız yaşar, diye de açıklanmıştır. Bunda bir takdim ve tehir olduğu, yani: "Yaşarız ve ölürüz" [demek olduğu] da söylenmiştir ki bu İbn Mes'ûd'un kıraatidir. { وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ } “Bizi ancak zaman yok eder” buyruğu hakkında Mücâhid: "Yıllar ve günler demektir" demiştir. Katâde ise: "Ömürden başkası [değildir]" demiştir; anlam birdir. { إِلَّا دَهْرٌ يَمُرُّ } şeklinde de okunmuştur. İbn Uyeyne şöyle demiştir: Câhiliye ehli: "Bizi helak eden de, diriltip öldüren de ancak zamandır (dehr)" derlerdi. Bunun üzerine bu ayet indi. Kutrub: "Bizi ölümden başkası helak etmez" [anlamındadır] demiş ve Ebû Züeyb'in şu sözünü inşad etmiştir:
أَمِنَ الْمَنُونِ وَرَيْبِهَا تَتَوَجَّعُ ... والدهر ليس بمعتب من يجزع
Ölümden ve onun felaketlerinden dolayı mı acı duyup sızlanıyorsun? Oysa zaman, feryat edip dövüneni hoşnut edecek (şikâyetini giderecek) değildir.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: أَيْ وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا اللَّهُ. وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ مَا يُهْلِكُنَا إِلَّا اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَهُوَ الَّذِي يُهْلِكُنَا وَيُمِيتُنَا وَيُحْيِينَا فَيَسُبُّونَ الدَّهْرَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يُؤْذِينِي ابْنُ آدَمَ يَسُبُّ الدَّهْرَ وَأَنَا الدَّهْرُ بِيَدِي الْأَمْرَ أُقَلِّبُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ". قُلْتُ: قَوْلُهُ" قَالَ اللَّهُ" إِلَى آخِرِهِ نَصُّ الْبُخَارِيِّ وَلَفْظُهُ. وَخَرَّجَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا وَأَبُو دَاوُدَ. وَفِي الْمُوَطَّأِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ يَا خَيْبَةَ الدَّهْرِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الدَّهْرُ). وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الدَّهْرَ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ. وَقَالَ: مَنْ لَمْ يَجْعَلْهُ مِنَ الْعُلَمَاءِ اسْمًا إِنَّمَا خَرَجَ رَدًّا عَلَى الْعَرَبِ فِي جَاهِلِيَّتِهَا، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ الدَّهْرَ هُوَ الْفَاعِلُ كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَكَانُوا إِذَا أَصَابَهُمْ ضُرٌّ أَوْ ضَيْمٌ أَوْ مَكْرُوهٌ نَسَبُوا ذَلِكَ إِلَى الدَّهْرِ فَقِيلَ لَهُمْ عَلَى ذَلِكَ لَا تَسُبُّوا الدَّهْرَ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الدَّهْرُ، أَيْ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْفَاعِلُ لِهَذِهِ الْأُمُورِ الَّتِي تُضِيفُونَهَا إِلَى الدَّهْرِ فَيَرْجِعُ السَّبُّ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ، فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ. وَدَلَّ عَلَى صِحَّةِ هذا ما ذكرناه مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (قَالَ اللَّهُ ﵎ يُؤْذِينِي ابْنُ آدَمَ ... ) الْحَدِيثَ. وَلَقَدْ أَحْسَنَ مَنْ قَالَ، وَهُوَ أَبُو عَلِيٍّ الثَّقَفِيُّ:
İkrime: Yani bizi Allah'tan başkası helak etmez, demiştir. Ebû Hureyre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: "Câhiliye ehli: 'Bizi gece ile gündüzden başkası helak etmez; bizi helak eden, öldüren ve dirilten odur' der ve zamana (dehre) söverlerdi. Allah Teâlâ buyurdu ki: 'Âdemoğlu zamana söverek bana eziyet eder. Hâlbuki dehr (zamanı yaratan ve yöneten) benim. Emir benim elimdedir; geceyi ve gündüzü ben evirip çeviririm.'" Ben derim ki: "Allah buyurdu ki..." [ifadesinden] hadisin sonuna kadar olan kısım Buhârî'nin metni ve lafzıdır. Bunu Müslim de, Ebû Dâvûd da tahric etmiştir. el-Muvatta'da Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sakın hiçbiriniz 'Yazıklar olsun şu zamana!' demesin; zira Allah, dehrin ta kendisidir (zamanı yönetendir).» Zamanın (ed-Dehr) Allah'ın isimlerinden biri olduğunu söyleyenler bu hadisi delil getirmişlerdir. Bunu [Allah'ın] bir ismi saymayan ilim adamları ise şöyle demişlerdir: Bu söz, Câhiliye dönemindeki Araplara bir reddiye olarak varid olmuştur. Zira onlar, Allah'ın bu ayette kendilerinden haber verdiği gibi asıl failin zaman olduğuna inanıyorlardı. Kendilerine bir zarar, haksızlık veya hoşlanmadıkları bir durum isabet ettiğinde bunu zamana nispet ederlerdi. Bunun üzerine onlara: "Zamana sövmeyiniz; zira Allah dehrin kendisidir" denildi. Yani zamana nispet ettiğiniz bu fiilleri yapan bizzat Allah'tır; dolayısıyla sövme O'na dönmüş olur. Bu sebeple bundan menedildiler. Bunun doğruluğuna, Ebû Hureyre'den naklettiğimiz şu hadis delalet etmektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah azze ve celle: "Âdemoğlu bana eziyet eder..." buyurdu.» Şu sözü söyleyen Ebû Alî es-Sekafî ne güzel söylemiştir:
يَا عَاتِبَ الدَّهْرِ إِذَا نَابَهُ ... لَا تَلُمِ الدَّهْرَ عَلَى غَدْرِهِ
Ey başına bir musibet geldiğinde zamana serzenişte bulunan! Zamanı vefasızlığı sebebiyle kınama!
الدَّهْرُ مَأْمُورٌ، لَهُ آمِرٌ ... وَيَنْتَهِي الدَّهْرُ إِلَى أَمْرِهِ
Zaman buyruk altındadır, onun bir emredeni vardır ... Ve zaman nihayetinde O'nun emrine boyun eğer.
كَمْ كَافِرٍ أَمْوَالُهُ جَمَّةٌ ... تَزْدَادُ أَضْعَافًا عَلَى كُفْرِهِ
Nice kâfir vardır ki malları pek çoktur ... Küfrüne rağmen kat kat artar.
وَمُؤْمِنٌ لَيْسَ له درهم ... يزداد إِيمَانًا عَلَى فَقْرِهِ
Nice mümin de vardır ki tek bir dirhemi dahi yoktur ... Fakat fakirliğine rağmen imanı artar.
وَرُوِيَ أَنَّ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ كَانَ كَثِيرًا مَا يَذْكُرُ الدَّهْرَ فَزَجَرَهُ أَبُوهُ وَقَالَ: إِيَّاكَ يَا بُنَيَّ وَذِكْرَ الدَّهْرِ! وَأَنْشَدَ:
Sâlim b. Abdillâh b. Ömer'in zamanı (dehri) çokça andığı, babasının da onu bundan menedip şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Yavrucuğum, zamandan [şikayetle] söz etmekten sakın!" ve şu beyti inşad etmiştir:
فَمَا الدَّهْرُ بِالْجَانِي لِشَيْءٍ لِحِينِهِ ... وَلَا جَالِبَ الْبَلْوَى فَلَا تَشْتُمَ الدَّهْرَا
Zaman, vadesi gelmiş hiçbir şeyin faili/suçlusu değildir ... Belayı getiren de o değildir; sakın zamana sövme!
وَلَكِنْ مَتَى مَا يَبْعَثُ اللَّهُ بَاعِثًا ... عَلَى مَعْشَرٍ يَجْعَلُ مَيَاسِيرَهُمْ عُسْرَا
Fakat ne zaman ki Allah bir topluluğa bir bela gönderirse ... Onların kolaylıklarını zorluğa çevirir.
وقال أبو عبيد: ناظرت بعض الملحدة فَقَالَ: أَلَا تَرَاهُ يَقُولُ:" فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الدَّهْرُ"!؟ فَقُلْتُ: وَهَلْ كَانَ أَحَدٌ يَسُبُّ اللَّهَ فِي آبَادِ الدَّهْرِ، بَلْ كَانُوا يَقُولُونَ كَمَا قَالَ الْأَعْشَى:
Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Bazı mülhidlerle (dinsizlerle) tartıştım; [biri] dedi ki: "Görmüyor musun, O 'Şüphesiz Allah zamanın ta kendisidir' buyuruyor!?" Ben de dedim ki: "Zaman boyunca hiç Allah'a söven bir kimse olmuş mudur? Bilakis onlar el-A'şâ'nın dediği gibi diyorlardı:
إِنْ مَحِلًّا وَإِنْ مُرْتَحِلًا ... وَإِنَّ فِي السَّفَرِ إِذْ مَضَوْا مَهَلَا
İster bir yerde konaklamış olsun ister göç etmiş olsun ... Gidenler için yolculukta bir mühlet vardır.
اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِالْوَفَاءِ وَبِالْعَدْ ... لِ وَوَلَّى الْمَلَامَةَ الرَّجُلَا
Allah vefayı ve adaleti zatına tahsis etti ... Kınanmayı ise insana bıraktı."
قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَمِنْ شَأْنِ الْعَرَبِ أَنْ يَذُمُّوا الدَّهْرَ عِنْدَ الْمَصَائِبِ وَالنَّوَائِبِ، حَتَّى ذَكَرُوهُ فِي أَشْعَارِهِمْ، وَنَسَبُوا الْأَحْدَاثَ إِلَيْهِ. قَالَ عَمْرُو بْنُ قَمِيئَةَ:
Ebû Ubeyd dedi ki: Musibetler ve felaketler anında zamana yergi yöneltmek Arapların adetindendir; hatta bunu şiirlerinde zikretmişler ve meydana gelen hadiseleri ona nispet etmişlerdir. Amr b. Kamîe şöyle demiştir:
رَمَتْنِي بَنَاتُ الدَّهْرِ مِنْ حَيْثُ لَا أَرَى ... فَكَيْفَ بِمَنْ يُرْمَى وَلَيْسَ بِرَامٍ
Zamanın felaketleri (kızları) beni göremediğim bir yerden vurdu ... Kendisi ok atmayan, atılan oka karşı ne yapsın?
فَلَوْ أَنَّهَا نِبْلٌ إِذًا لَاتَّقَيْتُهَا ... وَلَكِنَّنِي أُرْمَى بِغَيْرِ سِهَامِ
Şayet onlar ok olsaydı sakınırdım ... Fakat ben oktan başka şeylerle vurulmaktayım.
عَلَى الرَّاحَتَيْنِ مَرَّةً وَعَلَى الْعَصَا ... أَنُوءُ ثَلَاثًا بَعْدَهُنَّ قِيَامِي
Kâh iki avucumun üzerine, kâh bastona dayanarak ... Üç kere güçlükle doğrulurum, sonra ancak ayağa kalkarım.
وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ فِي الشِّعْرِ. يُنْسِبُونَ ذَلِكَ إِلَى الدَّهْرِ وَيُضِيفُونَهُ إِلَيْهِ، وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ الْفَاعِلُ لَا رَبَّ سِوَاهُ." وَما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ". أي علم. و" من" زَائِدَةٌ، أَيْ قَالُوا مَا قَالُوا شَاكِّينَ." إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ" أَيْ مَا هُمْ إِلَّا يَتَكَلَّمُونَ بِالظَّنِّ. وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ أَصْنَافًا، مِنْهُمْ هَؤُلَاءِ، وَمِنْهُمْ مَنْ كَانَ يُثْبِتُ الصَّانِعُ وَيُنْكِرُ الْبَعْثَ، وَمِنْهُمْ مَنْ كَانَ يَشُكُّ فِي الْبَعْثِ وَلَا يَقْطَعُ بِإِنْكَارِهِ. وَحَدَّثَ فِي الْإِسْلَامِ أَقْوَامٌ لَيْسَ يُمْكِنُهُمْ إِنْكَارُ الْبَعْثِ خَوْفًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَيَتَأَوَّلُونَ وَيَرَوْنَ الْقِيَامَةَ مَوْتَ الْبَدَنِ، وَيَرَوْنَ الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ إِلَى خَيَالَاتٍ تَقَعُ لِلْأَرْوَاحِ بِزَعْمِهِمْ، فَشَرُّ هَؤُلَاءِ أَضَرُّ مِنْ شَرِّ جَمِيعِ الْكُفَّارِ، لِأَنَّ هَؤُلَاءِ يُلَبِّسُونَ عَلَى الْحَقِّ، وَيُغْتَرُّ بِتَلْبِيسِهِمُ الظَّاهِرِ. وَالْمُشْرِكُ الْمُجَاهِرُ بِشِرْكِهِ يَحْذَرُهُ الْمُسْلِمُ. وَقِيلَ: نَمُوتُ وَتَحْيَا آثَارُنَا، فَهَذِهِ حَيَاةُ الذِّكْرِ. وَقِيلَ أَشَارُوا إِلَى التَّنَاسُخِ، أَيْ يَمُوتُ الرَّجُلُ فَتُجْعَلُ رُوحُهُ فِي موات فتحيا به.
Şiirde bunun benzeri pek çoktur. Bunu zamana nispet eder ve ona izafe ederler; oysa fail olan Allah Teâlâ'dır, O'ndan başka Rab yoktur. { وَما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ } “Halbuki onların bu hususta hiçbir bilgisi yoktur.” Yani hiçbir ilimleri [yoktur]. { مِنْ } edatı zâidedir. Yani onlar ne söyledilerse şüphe içinde söylemişlerdir. { إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ } “Onlar sadece zanda bulunuyorlar.” Yani ancak zanla konuşmaktadırlar. Müşrikler fırka fırkaydı: Bir kısmı bunlardı; bir kısmı Yaratıcı'yı kabul edip dirilişi inkâr ediyordu; bir kısmı da diriliş hakkında şüphe içindeydi, kesin bir inkârda bulunmuyordu. İslâm döneminde ise Müslümanlardan korktukları için dirilişi açıkça inkâr edemeyen, bu yüzden tevil edip kıyameti bedenin ölümü olarak gören, sevap ve cezayı da kendi iddialarınca ruhların yaşadığı hayallerden ibaret sayan topluluklar türemiştir. Bunların şerri, bütün kâfirlerin şerrinden daha zararlıdır; çünkü bunlar hakkı perdelerler ve onların bu zâhirî aldatmacasına aldanılır. Şirkini açıkça ortaya koyan müşrikten ise Müslüman sakınır. [Ayetteki ifade hakkında] "Ölürüz ve eserlerimiz yaşar, bu da anılma hayatıdır" da denilmiştir. Tenasühe (ruh göçüne) işaret ettikleri de söylenmiştir; yani insan ölür, ruhu ölü bir bedene konur ve onunla hayat bulur.
[سورة الجاثية (٤٥): الآيات ٢٥ الى ٢٦]
[Câsiye Sûresi (45), Ayetler 25-26]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ مَا كانَ حُجَّتَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٥) قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٢٦)
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ مَا كانَ حُجَّتَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman, onların delili: “Eğer doğru söyleyenler iseniz atalarımızı getirin!” demekten başka bir şey olmadı.” (25) { قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “De ki: “Allah sizi diriltir, sonra sizi öldürür, sonra da kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde sizi bir araya toplar; fakat insanların çoğu bilmezler.”” (26)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ" أَيْ وَإِذْ تُقْرَأُ عَلَى هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ آيَاتُنَا الْمُنَزَّلَةُ فِي جَوَازِ الْبَعْثِ لَمْ يَكُنْ ثَمَّ دَفْعٌ" مَا كانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا"" حُجَّتَهُمْ" خَبَرُ كَانَ، وَالِاسْمُ" إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا" الْمَوْتَى نَسْأَلُهُمْ عَنْ صِدْقِ مَا تَقُولُونَ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ" قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ" يَعْنِي بَعْدَ كَوْنِكُمْ نُطَفًا أَمْوَاتًا" ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ" كَمَا أَحْيَاكُمْ فِي الدُّنْيَا." وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ" أَنَّ اللَّهَ يُعِيدُهُمْ كَمَا بَدَأَهُمْ. الزَّمَخْشَرِيُّ:" فَإِنْ قُلْتَ لِمَ سَمَّى قَوْلَهُمْ حُجَّةً وَلَيْسَ بِحُجَّةٍ؟ قُلْتُ: لِأَنَّهُمْ أَدْلَوْا بِهِ كَمَا يُدْلِي الْمُحْتَجُّ بِحُجَّتِهِ، وَسَاقُوهُ مَسَاقَهَا فَسُمِّيَتْ حُجَّةٌ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ. أَوْ لِأَنَّهُ فِي حُسْبَانِهِمْ وَتَقْدِيرِهِمْ حُجَّةٌ. أَوْ لِأَنَّهُ فِي أُسْلُوبِ قَوْلِهِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ } “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman...” buyruğu, yani bu müşriklere dirilişin imkânına dair indirilen ayetlerimiz okunduğu zaman hiçbir itirazları olmamıştır. { مَا كانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا } “...onların delilleri sadece: “Atalarımızı getirin” demekten ibaret olmuştur.” { حُجَّتَهُمْ } kelimesi { كَانَ } fiilinin haberi, ismi ise: “Ölmüş olan atalarımızı getirin de söylediklerinizin doğruluğunu onlara soralım” [anlamındaki] { إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا } ifadesidir. Allah Teâlâ da onlara şu buyruğu ile cevap vermiştir: { قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ } “De ki: “Allah sizi diriltir...”” Yani sizler ölü nutfeler halindeyken; { ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “...sonra sizi öldürür, sonra da kıyamet gününde sizi bir araya toplar” tıpkı sizi dünyada dirilttiği gibi. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler” Allah'ın kendilerini ilk başta yarattığı gibi yeniden dirilteceğini. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: "Eğer 'Onların sözü bir delil (hüccet) olmadığı halde niçin hüccet olarak isimlendirildi?' dersen, şöyle derim: Çünkü onlar, delil getiren kimsenin delilini ileri sürdüğü gibi bunu ileri sürdüler ve delil üslubuyla sundular; bu sebeple alay yollu olarak 'hüccet' diye isimlendirildi. Veya onların zannına ve kanaatine göre bir hüccet olduğu içindir. Yahut da şu sözün üslubunda olduğu içindir:
تَحِيَّةٌ بَيْنَهُمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ
Aralarındaki selamlaşma acı bir darbedir.
كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا كَانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا مَا لَيْسَ بِحُجَّةٍ. وَالْمُرَادُ نَفْيَ أَنْ تَكُونَ لَهُمْ حُجَّةٌ الْبَتَّةَ. فَإِنْ قُلْتَ: كَيْفَ وَقَعَ قَوْلُهُ" قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ" جَوَابُ" ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ"؟ قُلْتُ: لَمَّا أَنْكَرُوا الْبَعْثَ وَكَذَّبُوا الرُّسُلَ، وَحَسِبُوا أَنَّ مَا قَالُوهُ قَوْلَ مُبَكِّتٍ أُلْزِمُوا مَا هُمْ مُقِرُّونَ بِهِ مِنْ أَنَّ اللَّهَ ﷿ وَهُوَ الَّذِي يُحْيِيهِمْ ثُمَّ يُمِيتُهُمْ، وَضَمَّ إِلَى إِلْزَامِ ذَلِكَ إِلْزَامَ مَا هُوَ وَاجِبُ الْإِقْرَارِ بِهِ إِنْ أَنْصَفُوا وَأَصْغَوْا إِلَى دَاعِي الْحَقِّ وَهُوَ جَمْعُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَمَنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى ذَلِكَ كَانَ قَادِرًا عَلَى الْإِتْيَانِ بِآبَائِهِمْ، وكان أهون شيء عليه.
Sanki şöyle denilmiştir: Onların delili, delil olmayan bir şeyden ibaretti. Buradaki maksat, onların kesinlikle hiçbir delillerinin bulunmadığını nefyetmektir. Eğer 'O'nun: { قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ } “De ki: “Allah sizi diriltir”” buyruğu, { ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz atalarımızı getirin” sözünün nasıl cevabı olmuştur?' dersen, şöyle derim: Onlar dirilişi inkâr edip elçileri yalanlayınca ve söyledikleri şeyin susturucu bir söz olduğunu zannedince, Allah azze ve celle'nin kendilerini dirilten sonra da öldüren olduğunu kabul ettikleri şey kendilerine ilzam edildi. Bu ilzamın yanına, eğer insaflı davranıp hakkın davetçisine kulak verirlerse ikrar etmeleri vacip olan bir hususun ilzamı da eklendi ki o da kıyamet gününde onların toplanmasıdır. Buna kadir olan zât, onların atalarını getirmeye de kadirdir ve bu O'na pek pek kolaydır."
[سورة الجاثية (٤٥): آية ٢٧]
[Câsiye Sûresi (45), Ayet 27]
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ (٢٧)
{ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ (٢٧) } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Kıyametin kopacağı gün, işte o gün bâtıla sapanlar hüsrana uğrayacaktır. (27)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" خَلْقًا وَمِلْكًا." وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ"" يَوْمٌ" الْأَوَّلُ مَنْصُوبٌ بِ" يخسر" و" يومئذ" تكرير للتأكيد (هامش)
Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır” buyruğu, yaratılış ve mülkiyet bakımından [O'nundur demektir]. { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ } “Kıyametin kopacağı gün, işte o gün bâtıla sapanlar hüsrana uğrayacaktır” [buyruğundaki] birinci { يَوْمَ } lafzı { يَخْسَرُ } fiili ile mensubdur; { يَوْمَئِذٍ } ise tekit için bir tekrardır.
أَوْ بَدَلٌ. وَقِيلَ: إِنَّ التَّقْدِيرَ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ. وَالْعَامِلُ فِي" يَوْمئِذٍ"" يَخْسَرُ"، وَمَفْعُولُ" يَخْسَرُ" مَحْذُوفٌ، وَالْمَعْنَى يَخْسَرُونَ مَنَازِلَهُمْ فِي الجنة.
veya bedeldir. Takdirin: "Kıyametin kopacağı gün mülk O'nundur" şeklinde olduğu da söylenmiştir. { يَوْمَئِذٍ } kelimesindeki âmil { يَخْسَرُ } fiilidir; { يَخْسَرُ } fiilinin mef'ûlü ise hazfedilmiştir. Anlam: "Cennetteki konaklarını kaybederler/hüsrana uğratırlar" demektir.
[سورة الجاثية (٤٥): آية ٢٨]
[Câsiye Sûresi (45), Ayet 28]
وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨)
{ وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨) } “Her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün. Her ümmet kendi kitabına çağrılır: “Bugün, yapmış olduğunuz amellerin karşılığı size verilecektir.” (28)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً" أَيْ مِنْ هَوْلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ. وَالْأُمَّةُ هُنَا: أَهْلُ كُلِّ مِلَّةٍ. وَفِي الْجَاثِيَةِ تَأْوِيلَاتٌ خَمْسٌ: الْأَوَّلُ- قَالَ مُجَاهِدٌ: مُسْتَوْفِزَةٌ. وَقَالَ سُفْيَانُ: الْمُسْتَوْفِزُ الَّذِي لَا يُصِيبُ الْأَرْضَ مِنْهُ إِلَّا رُكْبَتَاهُ وَأَطْرَافُ أَنَامِلِهِ. الضَّحَّاكُ: ذَلِكَ عِنْدَ الْحِسَابِ. الثَّانِي- مُجْتَمِعَةٌ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى وَتَرَى أَهْلَ كُلِّ دِينٍ مُجْتَمِعِينَ. الثَّالِثُ- مُتَمَيِّزَةٌ، قَالَهُ عِكْرِمَةُ. الرَّابِعُ- خَاضِعَةٌ بِلُغَةِ قُرَيْشٍ، قَالَهُ مُؤَرِّجٌ. الْخَامِسُ- بَارِكَةٌ عَلَى الرُّكَبِ، قَالَهُ الْحَسَنُ. وَالْجَثْوُ: الْجُلُوسُ عَلَى الرَّكْبِ. جَثَا عَلَى رُكْبَتَيْهِ يَجْثُو وَيَجْثِي جُثُوًّا وَجُثِيًّا، على فعول فيهما، وَقَدْ مَضَى فِي" مَرْيَمَ": وَأَصْلُ الْجُثْوَةِ: الْجَمَاعَةُ من كل شي. قَالَ طَرَفَةُ يَصِفُ قَبْرَيْنِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً } “Her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün” buyruğu, o günün dehşetindendir. Buradaki { أُمَّةٍ } (ümmet), her dinin mensuplarıdır. { الْجَاثِيَةِ } kelimesi hakkında beş tevil vardır: Birincisi: Mücâhid: "Tetiktedir (kalkmaya hazır haldedir)" demiştir. Süfyân ise: "Müstevfiz (tetikte olan), kendisinden yere yalnızca dizleri ve parmak uçları değen kimsedir" demiştir. ed-Dahhâk: "Bu, hesap anındadır" demiştir. İkincisi: "Toplanmış haldedir", bunu İbn Abbâs söylemiştir. el-Ferrâ: "Anlamı, her dinin ehlini toplanmış olarak görürsün, demektir" demiştir. Üçüncüsü: "Ayrışmış haldedir", bunu İkrime söylemiştir. Dördüncüsü: Kureyş lehçesinde "boyun eğmiş/huzuda bulunmuş haldedir", bunu Müerric söylemiştir. Beşincisi: "Dizleri üzerine çökmüş haldedir", bunu el-Hasan söylemiştir. el-Cesv (الجَثْوُ): Dizler üzerine oturmaktır. Dizleri üzerine çöktü anlamında { جَثَا عَلَى رُكْبَتَيْهِ يَجْثُو وَيَجْثِي جُثُوًّا وَجُثِيًّا } denilir ki her ikisinde de fül (فُعُول) veznindedir; Meryem Sûresi'nde geçmişti. { الْجُثْوَةِ } kelimesinin aslı ise: Her şeyin kümesi/topluluğudur. Tarafe iki kabri tavsif ederek şöyle demiştir:
تَرَى جُثْوَتَيْنِ مِنْ تُرَابٍ عَلَيْهِمَا ... صَفَائِحُ صُمٌّ مِنْ صَفِيحٍ مُنَضَّدٍ
Üzerlerinde dizilmiş sert levhalardan yapılmış taşlar bulunan ... Topraktan iki yığın görürsün.
ثم قيل: هو خاص بالكفار، قاله يحي بْنُ سَلَّامٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُ عَامٌّ لِلْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ انْتِظَارًا لِلْحِسَابِ. وَقَدْ رَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَابَاهَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" كَأَنِّي أَرَاكُمْ بِالْكَوْمِ جَاثِينَ دُونَ جَهَنَّمَ" ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَقَالَ سَلْمَانُ: إِنَّ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَسَاعَةٌ هِيَ عَشْرُ سِنِينَ يَخِرُّ النَّاسُ فِيهَا جُثَاةً عَلَى رُكَبِهِمْ حَتَّى إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لِيُنَادِيَ" لَا أَسْأَلُكَ الْيَوْمَ إِلَّا نَفْسِي"." كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا" قَالَ يَحْيَى ابن سَلَّامٍ: إِلَى حِسَابِهَا. وَقِيلَ: إِلَى كِتَابِهَا الَّذِي كَانَ يَسْتَنْسِخُ لَهَا فِيهِ مَا عَمِلَتْ مِنْ خير وشر،
Sonra şöyle denilmiştir: Bu, kâfirlere mahsustur; bunu Yahyâ b. Sellâm söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, hesabın beklenmesi bakımından hem mümin hem de kâfir için geneldir. Süfyân b. Uyeyne'nin Amr'dan, onun da Abdullah b. Bâbâh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « كَأَنِّي أَرَاكُمْ بِالْكَوْمِ جَاثِينَ دُونَ جَهَنَّمَ » «Sanki ben sizi cehennemin berisinde, yüksekçe bir tepede diz üstü çökmüş halde görüyor gibiyim.» Bunu el-Mâverdî zikretmiştir. Selmân ise şöyle demiştir: "Kıyamet gününde öyle bir an vardır ki on yıl sürer; insanlar o anda dizleri üstüne çökerler, hatta İbrâhim aleyhisselâm bile: 'Bugün senden yalnızca kendi nefsimi [kurtarmanı] istiyorum' diye seslenir." { كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا } “Her ümmet kendi kitabına çağrılır” buyruğu hakkında Yahyâ b. Sellâm: "Kendi hesabına [çağrılır]" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Hayır ve şerden işlediği amellerin kendisi için yazılıp kaydedildiği kitabına [çağrılır],
قَالَهُ مُقَاتِلٌ. وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ. وَقِيلَ:" كِتابِهَا" مَا كَتَبَتِ الْمَلَائِكَةُ عَلَيْهَا. وَقِيلَ كِتَابُهَا الْمُنَزَّلُ عَلَيْهَا لِيَنْظُرَ هَلْ عَمِلُوا بِمَا فِيهِ. وقيل: الكتاب ها هنا اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ الْحَضْرَمِيُّ" كُلَّ أُمَّةٍ" بِالنَّصْبِ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ" كُلٍّ" الْأُولَى لِمَا فِي الثَّانِيَةِ مِنَ الْإِيضَاحِ الَّذِي لَيْسَ فِي الْأُولَى، إِذْ لَيْسَ فِي جُثُوِّهَا شَيْءٌ مِنْ حَالِ شَرْحِ الْجَثْوِ كَمَا فِي الثَّانِيَةِ مِنْ ذِكْرِ السَّبَبِ الدَّاعِي إِلَيْهِ وَهُوَ اسْتِدْعَاؤُهَا إِلَى كِتَابِهَا. وَقِيلَ: انْتَصَبَ بِإِعْمَالِ" تَرَى" مُضْمَرًا. وَالرَّفْعُ عَلَى الِابْتِدَاءِ." الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ" من خير أو شر.
bunu Mukâtil söylemiştir. Mücâhid'in sözünün anlamı da budur. { كِتابِهَا } ifadesinin meleklerin onların aleyhine yazdıkları şeyler olduğu da söylenmiştir. İçindekilerle amel edip etmediklerine bakılmak üzere kendilerine indirilen kitap olduğu da söylenmiştir. Buradaki kitabın Levh-i Mahfuz olduğu da söylenmiştir. Ya'kûb el-Hadramî, ikinci { كُلَّ أُمَّةٍ } ifadesini birinci { كُلَّ } lafzından bedel olarak nasb ile okumuştur; çünkü ikincide birincide olmayan bir açıklık vardır; zira onların diz çöküşünde diz çökmenin açıklanmasına dair bir durum yokken, ikincisinde buna sevk eden sebep, yani kitabına çağrılması zikredilmiştir. Takdir edilen gizli bir { تَرَى } fiilinin ameliyle mansup olduğu da söylenmiştir. Merfû okunuşu ise mübteda oluşu sebebiyledir. { الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Bugün, yapmış olduğunuz amellerin karşılığı size verilecektir” hayırdan veya şerden [yaptıklarınızın].
[سورة الجاثية (٤٥): آية ٢٩]
[Câsiye Sûresi (45), Ayet 29]
هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٩)
{ هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٩) } “İşte bu bizim kitabımızdır; size karşı hakkı söylemektedir. Şüphesiz biz sizin yaptıklarınızı kaydediyorduk. (29)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" هَذَا كِتابُنا" قِيلَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ لَهُمْ. وَقِيلَ مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ." يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ" أَيْ يَشْهَدُ. وَهُوَ اسْتِعَارَةٌ، يُقَالُ: نَطَقَ الْكِتَابُ بِكَذَا أَيْ بَيَّنَ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ يَقْرَءُونَهُ فَيُذَكِّرُهُمُ الْكِتَابُ مَا عَمِلُوا، فَكَأَنَّهُ يَنْطِقُ عَلَيْهِمْ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ:" وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها" [الكهف: ٤٩]. وَفِي الْمُؤْمِنِينَ:" وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ" وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَ" يَنْطِقُ" فِي، مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْكِتَابِ، أَوْ مِنْ ذَا، أَوْ خَبَرٌ ثَانٍ لِذَا، أَوْ يَكُونُ" كِتابُنا" بدلا من" هذا" و" يَنْطِقُ" الْخَبَرُ." إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ" أَيْ نَأْمُرُ بِنَسْخِ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. قَالَ عَلِيٌّ ﵁: إِنَّ لِلَّهِ مَلَائِكَةً يَنْزِلُونَ كُلَّ يَوْمٍ بِشَيْءٍ يَكْتُبُونَ فِيهِ أَعْمَالَ بَنِي آدَمَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ اللَّهَ وَكَّلَ مَلَائِكَةً مُطَهَّرِينَ فَيَنْسَخُونَ مِنْ أُمِّ الْكِتَابِ فِي رَمَضَانَ كُلَّ مَا يَكُونُ مِنْ أَعْمَالِ بَنِي آدَمَ فَيُعَارِضُونَ حَفَظَةَ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ كُلَّ خَمِيسٍ، فَيَجِدُونَ مَا جَاءَ بِهِ الْحَفَظَةُ مِنْ أَعْمَالِ الْعِبَادِ مُوَافِقًا لِمَا فِي كِتَابِهِمُ الَّذِي اسْتَنْسِخُوا مِنْ ذَلِكَ الْكِتَابِ لَا زِيَادَةَ فِيهِ وَلَا نُقْصَانَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَهَلْ يَكُونُ النَّسْخُ إِلَّا مِنْ كِتَابٍ. الْحَسَنُ: نَسْتَنْسِخُ ما كتبته الحفظة
Yüce Allah'ın: { هَذَا كِتابُنا } “İşte bu bizim kitabımızdır” buyruğunun, Allah'ın onlara hitabı olduğu söylenmiştir. Meleklerin sözü olduğu da söylenmiştir. { يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ } “Size karşı hakkı söylemektedir” yani [aleyhinize] şahitlik etmektedir. Bu bir istiare olup nitekim "Kitap şöyle söyledi" denir ki "açıkladı, beyan etti" demektir. Şöyle de denilmiştir: Onlar onu okurlar ve kitap onlara yaptıklarını hatırlatır; dolayısıyla sanki aleyhlerine konuşuyormuş gibi olur. Bunun delili Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } “Ve: 'Vay başımıza gelene! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!' derler.” [el-Kehf: 49]. el-Mü'minûn Sûresi'nde de: { وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Katımızda hakkı söyleyen bir kitap vardır ve onlar haksızlığa uğratılmazlar” [buyrulmuştur] ki bunun [açıklaması] daha önce geçmişti. { يَنْطِقُ } [fiili], el-Kitâb'dan veya { ذَا }'dan hâl konumundadır; yahut { ذَا } için ikinci haberdir; ya da { كِتابُنا }, { هذا }'dan bedel olup { يَنْطِقُ } haberdir. { إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz biz sizin yaptıklarınızı kaydediyorduk (yazdırıyorduk)” yani yaptıklarınızın kopyalanıp yazılmasını emrediyorduk. Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah'ın melekleri vardır; her gün yanlarında Âdemoğullarının amellerini yazdıkları bir şeyle inerler." İbn Abbâs ise şöyle demiştir: "Allah tertemiz melekleri görevlendirmiştir; onlar Ramazan ayında Âdemoğullarının amellerinden olacak her şeyi Ümmü'l-Kitâb'dan istinsah ederler (kopyalarlar). Sonra her perşembe günü Allah'ın kullar üzerindeki hafaza melekleriyle [yazılanları] karşılaştırırlar ve hafaza meleklerinin getirdiği kul amellerini, o kitaptan istinsah ettikleri kendi kitaplarındakiyle ne bir fazlalık ne de bir eksiklik olmaksızın tam bir uyum içinde bulurlar." İbn Abbâs: "Zaten istinsah ancak bir kitaptan yapılmaz mı?" demiştir. el-Hasan ise: "Hafaza meleklerinin yazdıklarını istinsah ederiz (kaydederiz)" demiştir.
عَلَى بَنِي آدَمَ، لِأَنَّ الْحَفَظَةَ تَرْفَعُ إِلَى الْخَزَنَةِ صَحَائِفَ الْأَعْمَالِ. وَقِيلَ: تَحْمِلُ الْحَفَظَةُ كُلَّ يَوْمٍ مَا كَتَبُوا عَلَى الْعَبْدِ، ثُمَّ إِذَا عَادُوا إِلَى مَكَانِهِمْ نُسِخَ مِنْهُ الْحَسَنَاتُ وَالسَّيِّئَاتُ، وَلَا تُحَوَّلُ الْمُبَاحَاتُ إِلَى النُّسْخَةِ الثَّانِيَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ إِذَا رَفَعَتْ أَعْمَالَ الْعِبَادِ إِلَى اللَّهِ ﷿ أَمَرَ بِأَنْ يُثْبَتَ عِنْدَهُ مِنْهَا مَا فِيهِ ثَوَابٌ وَعِقَابٌ، وَيَسْقُطُ مِنْ جُمْلَتِهَا مَا لَا ثَوَابَ فِيهِ وَلَا عِقَابَ.
Âdemoğlunun aleyhine; çünkü hafaza melekleri amel sayfalarını hazinedarlara yükseltirler, demiştir. Şöyle de denilmiştir: Hafaza melekleri her gün kulun aleyhine yazdıklarını taşırlar; sonra yerlerine döndüklerinde oradan iyilikler ve kötülükler istinsah edilir, mübahlar ise ikinci nüshaya aktarılmaz. Melekler kulların amellerini Allah azze ve celle'ye yükselttiklerinde, Allah'ın O'nun katında sevap ve ceza ihtiva eden kısımların sabit kılınmasını, sevap ve ceza bulunmayanların ise bütünden düşürülmesini emrettiği de söylenmiştir.
[سورة الجاثية (٤٥): الآيات ٣٠ الى ٣١]
[Câsiye Sûresi (45), Ayetler 30-31]
فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ (٣٠) وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَفَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَاسْتَكْبَرْتُمْ وَكُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِينَ (٣١)
{ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ (٣٠) وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَفَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَاسْتَكْبَرْتُمْ وَكُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِينَ (٣١) } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rableri onları rahmetine sokar. İşte apaçık kurtuluş budur. (30) İnkâr edenlere gelince: “Ayetlerim size okunmadı mı? Siz ise büyüklük tasladınız ve suçlu bir kavim oldunuz” [denilir]. (31)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ" أَيِ الْجَنَّةَ" ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ. وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَفَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ" أَيْ فَيُقَالُ لَهُمْ ذَلِكَ. وَهُوَ اسْتِفْهَامُ تَوْبِيخٍ." فَاسْتَكْبَرْتُمْ" عَنْ قَبُولِهَا." وَكُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِينَ" أَيْ مُشْرِكِينَ تَكْسِبُونَ الْمَعَاصِي. يُقَالُ: فُلَانٌ جَرِيمَةُ أَهْلِهِ إِذَا كَانَ كَاسِبُهُمْ، فَالْمُجْرِمُ مَنْ أَكْسَبَ نَفْسَهُ الْمَعَاصِي. وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ" [القلم: ٣٥] فَالْمُجْرِمُ ضِدُّ الْمُسْلِمِ فَهُوَ الْمُذْنِبُ بِالْكُفْرِ إِذًا.
Allah Teâlâ'nın: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rableri onları rahmetine sokar” buyruğu, yani cennete [sokar demektir]. { ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ. وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَفَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ } “İşte apaçık kurtuluş budur. İnkâr edenlere gelince: “Ayetlerim size okunmadı mı?...”” yani onlara böyle denilir. Bu bir kınama (tevbih) istifhamıdır. { فَاسْتَكْبَرْتُمْ } “Siz ise büyüklük tasladınız” onları kabul etmekten kaçındınız. { وَكُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِينَ } “ve suçlu bir kavim oldunuz” yani günahlar kazanan müşrikler oldunuz. Bir kimse ailesinin geçimini/kazancını temin ettiğinde: "Falanca ailesinin cerîmesidir (kazananıdır)" denilir. Mücrim de kendi nefsine günahlar kazandıran kimsedir. Nitekim Allah Teâlâ: { أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ } “Biz Müslümanları mücrimler (suçlular) gibi mi tutarız?” [Kalem: 35] buyurmuştur. Mücrim, Müslümanın zıddıdır; o halde o, küfür sebebiyle günahkâr olandır.
[سورة الجاثية (٤٥): آية ٣٢]
[Câsiye Sûresi (45), Ayet 32]
وَإِذا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيها قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلاَّ ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ (٣٢)
{ وَإِذا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيها قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلاَّ ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ (٣٢) } ““Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır ve kıyamette hiçbir şüphe yoktur” denildiğinde siz: “Kıyametin ne olduğunu bilmiyoruz; sadece bir zanda bulunuyoruz, kesin bir bilgiye sahip değiliz” demiştiniz. (32)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ" أَيِ الْبَعْثُ كَائِنٌ." وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيها" وَقَرَأَ حَمْزَةُ" وَالسَّاعَةَ" بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى" وَعْدَ". الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، أَوِ العطف
Yüce Allah'ın: { وَإِذا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } ““Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır...” denildiğinde” buyruğu; yani yeniden diriliş muhakkak gerçekleşecektir, [demektir]. { وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيها } “...ve kıyamette hiçbir şüphe yoktur...” ifadesini Hamza, { وَعْدَ } kelimesine atfederek { وَالسَّاعَةَ } şeklinde nasb ile (üstünlü) okumuştur. Diğer [kıraat imamları] ise mübteda (özne) olarak yahut atıf sebebiyle ref' ile (ötreli) okumuşlardır.
عَلَى مَوْضِعِ" إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ". وَلَا يَحْسُنُ عَلَى الضَّمِيرِ الَّذِي فِي الْمَصْدَرِ، لِأَنَّهُ غَيْرُ مُؤَكِّدٍ، وَالضَّمِيرُ الْمَرْفُوعُ إِنَّمَا يُعْطَفُ عَلَيْهِ بِغَيْرِ تَأْكِيدٍ فِي الشِّعْرِ." قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ" هَلْ هِيَ حَقٌّ أَمْ بَاطِلٌ." إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا" تَقْدِيرُهُ عِنْدَ الْمُبَرِّدِ: إِنْ نحن إلا نظن ظنا. وقيل لا التَّقْدِيرُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا أَنَّكُمْ تَظُنُّونَ ظَنًّا وَقِيلَ أَيْ وَقُلْتُمْ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا " وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ" أن الساعة آتية.
{ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ } ifadesinin mahalline matuftur. Masdardaki zamire atfedilmesi ise uygun değildir; çünkü tekit edilmemiştir, merfû zamire tekitsiz olarak ancak şiirde atıf yapılır. { قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ } “Siz: “Kıyametin ne olduğunu bilmiyoruz...” demiştiniz” o hak mıdır yoksa bâtıl mıdır? { إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا } “...sadece bir zanda bulunuyoruz...” el-Müberred'e göre takdiri: "Biz ancak bir zanda bulunuyoruz" şeklindedir. Takdirin: "Biz ancak sizin zanda bulunduğunuzu sanıyoruz" şeklinde olduğu da söylenmiştir. Yani siz: "Biz ancak zanda bulunuyoruz" dediniz, şeklinde de açıklanmıştır. { وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ } “...kesin bir bilgiye sahip değiliz” kıyametin geleceğine dair.
[سورة الجاثية (٤٥): آية ٣٣]
[Câsiye Sûresi (45), Ayet 33]
وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٣٣)
{ وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٣٣) } “Yaptıklarının kötülükleri kendilerine belirip göründü ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi. (33)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا" أَيْ ظَهَرَ لَهُمْ جَزَاءُ سَيِّئَاتِ مَا عَمِلُوا." وَحاقَ بِهِمْ" أَيْ نَزَلَ بِهِمْ وَأَحَاطَ." مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ من عذاب الله.
Allah Teâlâ'nın: { وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا } “Yaptıklarının kötülükleri kendilerine belirip göründü...” buyruğu, yani yaptıkları kötü amellerin cezası kendilerine açıkça göründü demektir. { وَحاقَ بِهِمْ } “ve... kendilerini kuşatıverdi” yani üzerlerine indi ve kuşattı; { مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “alay edip durdukları şey” Allah'ın azabından.
[سورة الجاثية (٤٥): آية ٣٤]
[Câsiye Sûresi (45), Âyet 34]
وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْساكُمْ كَما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا وَمَأْواكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٣٤)
{ وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْساكُمْ كَما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا وَمَأْواكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٣٤) } “Ve [onlara] şöyle denildi: “Siz bugüne kavuşacağınızı unuttuğunuz gibi, Biz de bugün sizi unuturuz. Barınağınız ateştir ve sizin için hiçbir yardımcı da yoktur.” (34)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْساكُمْ" أَيْ نَتْرُكُكُمْ فِي النَّارِ كَمَا تَرَكْتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا، أَيْ تَرَكْتُمُ الْعَمَلَ لَهُ." وَمَأْواكُمُ النَّارُ" أَيْ مَسْكَنُكُمْ وَمُسْتَقَرُّكُمْ." وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ" مَنْ ينصركم.
Allah Teâlâ'nın: { وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْساكُمْ } “Ve [onlara] şöyle denildi: “...Biz de bugün sizi unuturuz...”” buyruğu, yani bu gününüze kavuşmayı terk ettiğiniz gibi Biz de sizi ateşte terk ederiz; yani onun için amel etmeyi terk ettiniz [demektir]. { وَمَأْواكُمُ النَّارُ } “Barınağınız ateştir...” yani meskeniniz ve karargâhınızdır. { وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “...ve sizin için hiçbir yardımcı da yoktur” size yardım edecek kimse.
[سورة الجاثية (٤٥): آية ٣٥]
[Câsiye Sûresi (45), Âyet 35]
ذلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَغَرَّتْكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْها وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٣٥)
{ ذلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَغَرَّتْكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْها وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٣٥) } “Bunun sebebi, sizin Allah'ın ayetlerini alaya almanız ve dünya hayatının sizi aldatmış olmasıdır. Artık bugün onlar oradan çıkarılmazlar ve onların özür dilemeleri de kabul edilmez. (35)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" ذلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آياتِ اللَّهِ" يَعْنِي الْقُرْآنَ." هُزُواً" لَعِبًا." وَغَرَّتْكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا" أَيْ خَدَعَتْكُمْ بِأَبَاطِيلِهَا وَزَخَارِفِهَا، فَظَنَنْتُمْ أَنْ لَيْسَ ثَمَّ غَيْرُهَا، وَأَنْ لَا بَعْثَ." فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْها" أَيْ مِنَ النَّارِ." وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ" يُسْتَرْضُونَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" فَالْيَوْمَ لَا يَخْرُجُونَ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وضم الراء، لقوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın: { ذلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آياتِ اللَّهِ } “Bunun sebebi, sizin Allah'ın ayetlerini...” buyruğu, Kur'ân'ı [ifade etmektedir]. { هُزُواً } “...alaya almanız...” [ifadesi], oyun ve eğlence [edinmeniz demektir]. { وَغَرَّتْكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “...ve dünya hayatının sizi aldatmış olmasıdır” [buyruğu ise], bâtılları ve süsleriyle sizi kandırdı; siz de bundan başka [bir âlem] olmadığını ve yeniden dirilişin bulunmadığını zannettiniz [anlamındadır]. { فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْها } “Artık bugün onlar oradan çıkarılmazlar...” yani ateşten [çıkarılmazlar]. { وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } “...ve onların özür dilemeleri de kabul edilmez” [ifadesi de], kendilerinden râzı olunacak bir duruma getirilmezler (özürleri dinlenmez) [demektir]. Bu husus daha önce geçmişti. Hamza ve el-Kisâî ise Allah Teâlâ'nın [şu] buyruğundan dolayı { فَالْيَوْمَ لَا يَخْرُجُونَ } [ifadesini] yâ'nın fethası ve râ'nın dammesi ile okumuşlardır:
" كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها" [السجدة: ٢٠] الْبَاقُونَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الرَّاءِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" رَبَّنا أَخْرِجْنا" [فاطر: ٣٧] ونحوه.
{ كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها } “Oradan her çıkmak istediklerinde, tekrar oraya iade edilirler” [Secde: 20]. Diğer [kıraat imam]ları ise, Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا أَخْرِجْنا } “Rabbimiz, bizi çıkar...” [Fâtır: 37] ve benzeri buyrukları sebebiyle yâ'nın dammesi ve râ'nın fethası ile okumuşlardır.
[سورة الجاثية (٤٥): الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Câsiye Sûresi (45), Âyetler 36-37]
فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّماواتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٦) وَلَهُ الْكِبْرِياءُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٣٧)
{ فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّماواتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٦) وَلَهُ الْكِبْرِياءُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٣٧) } “Hamd; göklerin Rabbi, yerin Rabbi ve âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. (36) Göklerde ve yerde büyüklük yalnız O'na aittir. O, Azîzdir, Hakîmdir. (37)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّماواتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعالَمِينَ" قَرَأَ مُجَاهِدٌ وَحُمَيْدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ" رَبِّ السَّماواتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعالَمِينَ" بِالرَّفْعِ فِيهَا كُلِّهَا عَلَى مَعْنَى هُوَ رَبُّ." وَلَهُ الْكِبْرِياءُ" أَيِ الْعَظَمَةُ وَالْجَلَالُ وَالْبَقَاءُ وَالسُّلْطَانُ وَالْقُدْرَةُ وَالْكَمَالُ." فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ" والله أعلم.
Allah Teâlâ'nın: { فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّماواتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd; göklerin Rabbi, yerin Rabbi ve âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” buyruğunda Mücâhid, Humeyd ve İbn Muhaysın, "O, Rab'dir" anlamında hepsinde ref' ile { رَبُّ السَّماواتِ وَرَبُّ الْأَرْضِ رَبُّ الْعالَمِينَ } şeklinde okumuşlardır. { وَلَهُ الْكِبْرِياءُ } “...büyüklük yalnız O'na aittir” yani azamet, celâl, bekâ, saltanat, kudret ve kemâl [yalnız O'na aittir]. { فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Göklerde ve yerde... O, Azîzdir, Hakîmdir”. En doğrusunu Allah bilir.