Binûn

[Ahkâf Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قالُوا أَجِئْتَنا لِتَأْفِكَنا عَنْ آلِهَتِنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٢) قالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَأُبَلِّغُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ (٢٣) فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قالُوا هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٤) تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها فَأَصْبَحُوا لَا يُرى إِلاَّ مَساكِنُهُمْ كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ (٢٥)

{ قالُوا أَجِئْتَنا لِتَأْفِكَنا عَنْ آلِهَتِنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Dediler ki: «Bizi ilahlarımızdan çevirmek için mi geldin? Eğer doğru söyleyenlerden isen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!»” (22) { قالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَأُبَلِّغُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ } “[Hûd] dedi ki: «İlim ancak Allah katındadır. Ben ise size benimle gönderilen şeyi tebliğ ediyorum; fakat ben sizi cahillik eden bir topluluk olarak görüyorum.»” (23) { فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قالُوا هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ } “Nihayet onu, vadilerine doğru yönelen geniş bir bulut halinde gördüklerinde: «Bu, bize yağmur yağdıracak bir buluttur» dediler. [Hûd dedi ki:] «Aksine o, acele gelmesini istediğiniz şeydir; içinde can yakıcı bir azap bulunan bir rüzgârdır!»” (24) { تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها فَأَصْبَحُوا لَا يُرى إِلاَّ مَساكِنُهُمْ كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ } “[O rüzgâr] Rabbinin emriyle her şeyi helak eder/yerle bir eder. Nihayet geride meskenlerinden başka bir şey görünmez oldu. İşte Biz, günahkârlar topluluğunu böyle cezalandırırız.»” (25)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالُوا أَجِئْتَنا لِتَأْفِكَنا عَنْ آلِهَتِنا" فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- لِتُزِيلَنَا عَنْ عِبَادَتِهَا بِالْإِفْكِ. الثَّانِي- لِتَصْرِفَنَا عَنْ آلِهَتِنَا بِالْمَنْعِ، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. قَالَ عُرْوَةُ بْنُ أُذَيْنَةَ:

Yüce Allah'ın: { قالُوا أَجِئْتَنا لِتَأْفِكَنا عَنْ آلِهَتِنا } “Dediler ki: «Bizi ilahlarımızdan çevirmek için mi geldin?»” ayetinde iki anlam vechi vardır: Birincisi: Bizi iftira ve yalanla onlara ibadetten uzaklaştırmak için [mi geldin]? İkincisi: Bizi engelleyerek ilahlarımızdan çevirmek için [mi geldin]? Bunu ed-Dahhâk söylemiştir. Urve b. Üzeyne şöyle demiştir:

إِنْ تَكُ عَنْ أحسن الصنيعة مأ ... فوكا ففي آخرين قد أُفِكُوا

Eğer en güzel iyilikten çevrilmiş isen sen, Bilesin ki bundan önce başkaları da çevrilmişti.

يَقُولُ: إِنْ لَمْ تُوَفَّقْ لِلْإِحْسَانِ فَأَنْتَ فِي قَوْمٍ قَدْ صُرِفُوا." فَأْتِنا بِما تَعِدُنا" هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَعْدَ قَدْ يُوضَعُ مَوْضِعُ الْوَعِيدِ." إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ" أَنَّكَ نَبِيٌّ" قالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ" بِوَقْتِ مَجِيءِ الْعَذَابِ." عِنْدَ اللَّهِ" لَا عِنْدِي." وَأُبَلِّغُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ" عَنْ رَبِّكُمْ." وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ" فِي سُؤَالِكُمُ اسْتِعْجَالُ الْعَذَابِ." فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً" قَالَ الْمُبَرِّدُ: الضَّمِيرُ فِي" رَأَوْهُ" يَعُودُ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ، وَبَيَّنَهُ قَوْلُهُ:" عارِضاً" فَالضَّمِيرُ يَعُودُ إِلَى السَّحَابِ، أَيْ فَلَمَّا رَأَوُا السَّحَابَ عَارِضًا. ف" عارِضاً" نُصِبَ عَلَى التَّكْرِيرِ، سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ يَبْدُو فِي عُرْضِ السَّمَاءِ. وَقِيلَ: نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. وَقِيلَ: يَرْجِعُ الضَّمِيرُ إِلَى قَوْلِهِ:" فَأْتِنا بِما تَعِدُنا" فَلَمَّا رَأَوْهُ حَسِبُوهُ سَحَابًا يُمْطِرُهُمْ، وَكَانَ الْمَطَرُ قَدْ أَبْطَأَ عَنْهُمْ، فَلَمَّا رَأَوْهُ" مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ" اسْتَبْشَرُوا. وَكَانَ قَدْ جَاءَهُمْ مِنْ وَادٍ جَرَتِ الْعَادَةُ أَنَّ مَا جَاءَ مِنْهُ يَكُونُ غَيْثًا، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْعَارِضُ السَّحَابُ يَعْتَرِضُ فِي الْأُفُقِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا" أَيْ مُمْطِرٌ لَنَا، لِأَنَّهُ مَعْرِفَةٌ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِعَارِضٍ وَهُوَ نَكِرَةٌ. وَالْعَرَبُ إِنَّمَا تَفْعَلُ مِثْلَ هَذَا فِي الْأَسْمَاءِ الْمُشْتَقَّةِ مِنَ الْأَفْعَالِ دُونَ غَيْرِهَا. قَالَ جَرِيرٌ:

Şair der ki: Eğer iyilik yapmaya muvaffak kılınmadıysan, sen [hayırdan] çevrilmiş bir kavim arasındasın demektir. { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “Eğer doğru söyleyenlerden isen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!” Bu ifade, vaadin (va'd) bazen tehdit ve azap vaadi (vaîd) yerinde kullanılabileceğini gösterir. { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenlerden isen”, yani peygamber olduğun hususunda doğru söylüyorsan. { قالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ } “Dedi ki: «Bilgi ancak...»”, yani azabın geliş vaktine dair bilgi, { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katındadır”, benim yanımda değildir. { وَأُبَلِّغُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ } “Ben size benimle gönderilen şeyleri tebliğ ediyorum”, Rabbinizden gelenleri bildiriyorum. { وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ } “Fakat ben sizi cahillik eden bir kavim olarak görüyorum”, azabın acele gelmesini istemeniz hususunda cahillik ediyorsunuz. { فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً } “Nihayet onu bir bulut halinde gördüklerinde”; el-Müberred der ki: { رَأَوْهُ } fiilindeki zamir metinde açıkça zikredilmeyen bir şeye gitmektedir ve onu ardından gelen { عارِضاً } ifadesi açıklamaktadır; dolayısıyla zamir buluta dönmektedir, yani «bulutu ufukta yayılan bir halde gördüklerinde». { عارِضاً } kelimesi tekerrür/tekit üzere mansub kılınmıştır; göğün ufkunda belirdiği ve enlemesine yayıldığı için bu ismi almıştır. Hal olarak mansub kılındığı da söylenmiştir. Zamirin { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “Bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir” sözüne döndüğü de ileri sürülmüştür. Onu gördüklerinde, kendilerine yağmur getirecek bir bulut zannettiler. Yağmur onlardan gecikmişti; bu sebeple onu { مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ } “vadilerine doğru yönelen bir halde” görünce sevindiler. Zira bu bulut, kendisinden gelen bulutların genellikle bol yağmur getirdiği bilinen bir vadi yönünden gelmişti; bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir. el-Cevherî der ki: Ârız (الْعَارِضُ), ufukta enlemesine yayılan buluttur. Yüce Allah'ın: { هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا } “Bu bize yağmur yağdıracak bir buluttur” ayeti de bu köktendir; yani bize yağmur getirendir. Çünkü kelime marife olduğundan, nekire olan { عَارِضٌ } kelimesine sıfat olması caiz değildir. Araplar bu tür kullanımı fiillerden türetilmiş isimlerde yaparlar, başkalarında yapmazlar. Cerîr şöyle demiştir:

يَا رُبَّ غَابِطِنَا لَوْ كَانَ يَطْلُبُكُمْ ... لَاقَى مُبَاعَدَةً مِنْكُمْ وَحِرْمَانًا

Nice bize gıpta eden kimseler vardır ki sizi arayacak olsalardı, Sizden yalnızca uzaklaştırılma ve mahrumiyet bulurlardı.

وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: هَذَا رَجُلُ غُلَامِنَا. وَقَالَ أَعْرَابِيٌّ بَعْدَ الْفِطْرِ: رُبَّ صَائِمَةٍ لَنْ تَصُومَهُ وَقَائِمَةٌ لَنْ تَقُومَهُ، فَجَعَلَهُ نَعْتًا لِلنَّكِرَةِ وَأَضَافَهُ إلى المعرفة.

«Bu bizim kölenin adamıdır (هَذَا رَجُلُ غُلَامِنَا)» denilmesi caiz değildir. Bir bedevi ise Ramazan bayramından sonra şöyle demiştir: «Nice oruç tutan kadın vardır ki onu bir daha tutamayacak ve nice gece namazına kalkan kadın vardır ki bir daha kalkamayacaktır»; böylece onu nekireye sıfat yapmış ve marifeye izafe etmiştir.

قُلْتُ: قَوْلُهُ: (لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِعَارِضٍ) خِلَافُ قَوْلِ النَّحْوِيِّينَ، وَالْإِضَافَةُ فِي تَقْدِيرِ الِانْفِصَالِ، فَهِيَ إِضَافَةٌ لَفْظِيَّةٌ لَا حَقِيقِيَّةٌ، لِأَنَّهَا لَمْ تَفِدِ الْأَوَّلَ تَعْرِيفًا، بَلِ الِاسْمُ نَكِرَةٌ عَلَى حَالِهِ، فَلِذَلِكَ جَرَى نَعْتًا عَلَى النَّكِرَةِ. هَذَا قَوْلُ النَّحْوِيِّينَ فِي الْآيَةِ وَالْبَيْتِ. وَنَعْتُ النَّكِرَةِ نَكِرَةٌ. وَ" رُبَّ" لَا تَدْخُلُ إِلَّا عَلَى النَّكِرَةِ." بَلْ هُوَ" أَيْ قَالَ هُودٌ لَهُمْ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ" قَالَ هود بل هو" وقرى" قُلْ بَلْ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ هِيَ رِيحٌ" أَيْ قَالَ اللَّهُ قُلْ بَلْ هُوَ مَا استعجلتم به، يعني قولهم:" فَأْتِنا بِما تَعِدُنا" ثم بين ما هو فقال:" رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ" وَالرِّيحُ الَّتِي عُذِّبُوا بِهَا نَشَأَتْ مِنْ ذَلِكَ السَّحَابُ الَّذِي رَأَوْهُ، وَخَرَجَ هُودٌ مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِهِمْ، فَجَعَلَتْ تَحْمِلُ الْفَسَاطِيطَ وَتَحْمِلُ الظَّعِينَةَ فَتَرْفَعُهَا كَأَنَّهَا جَرَادَةٌ، ثُمَّ تَضْرِبُ بِهَا الصُّخُورَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَوَّلُ ما راو الْعَارِضَ قَامُوا فَمَدُّوا أَيْدِيَهُمْ، فَأَوَّلُ مَا عَرَفُوا أَنَّهُ عَذَابٌ رَأَوْا مَا كَانَ خَارِجًا مِنْ دِيَارِهِمْ مِنَ الرِّجَالِ وَالْمَوَاشِي تَطِيرُ بِهِمُ الرِّيحُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ مِثْلَ الرِّيشِ، فَدَخَلُوا بُيُوتَهُمْ وَأَغْلَقُوا أَبْوَابَهُمْ، فَقَلَعَتِ الرِّيحُ الْأَبْوَابَ وَصَرَعَتْهُمْ، وَأَمَرَ اللَّهُ الرِّيحَ فَأَمَالَتْ عَلَيْهِمُ الرِّمَالَ، فَكَانُوا تَحْتَ الرِّمَالِ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا، ولهم أنين، ثم أمر الله الريح فكشفت عَنْهُمُ الرِّمَالَ وَاحْتَمَلَتْهُمْ فَرَمَتْهُمْ فِي الْبَحْرِ، فَهِيَ الَّتِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهَا:" تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها" أَيْ كُلُّ شَيْءٍ مَرَّتْ عَلَيْهِ مِنْ رِجَالِ عَادٍ وَأَمْوَالِهَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ كُلُّ شَيْءٍ بُعِثَتْ إِلَيْهِ. وَالتَّدْمِيرُ: الهلاك. وكذلك الدمار. وقرى" يدمر كل شي" مِنْ دَمَرَ دَمَارًا. يُقَالُ: دَمَّرَهُ تَدْمِيرًا وَدَمَارًا وَدَمَّرَ عَلَيْهِ بِمَعْنًى. وَدَمَرَ يَدْمُرُ دُمُورًا دَخَلَ بِغَيْرِ إِذْنٍ. وَفِي الْحَدِيثِ:] مَنْ سَبَقَ طَرْفُهُ اسْتِئْذَانَهُ فَقَدْ دَمَرَ [مُخَفَّفُ الْمِيمِ. وَتَدْمُرُ: بَلَدٌ بِالشَّامِ. وَيَرْبُوعٌ تُدْمُرِيٌّ إِذَا كَانَ صَغِيرًا قَصِيرًا." بِأَمْرِ رَبِّها" بِإِذْنِ رَبِّهَا. وَفَى الْبُخَارِيِّ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَتْ: مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ضَاحِكًا حَتَّى أَرَى مِنْهُ لَهَوَاتَهُ إِنَّمَا كَانَ يَتَبَسَّمُ. قَالَتْ: وكان إذا رأى غيما أو ريحا

Derim ki: [Ebû Ali el-Fârisî'nin] "Ârız kelimesine sıfat olması caiz değildir" sözü, nahiv âlimlerinin görüşüne aykırıdır. Zira buradaki tamlama (izâfet) ayrılık (infisâl) takdirindedir; dolayısıyla hakiki değil lâfzî bir izâfettir. Çünkü bu tamlama birinci kelimeye (muzafa) marifelik kazandırmamış, aksine isim olduğu gibi nekire (belirsiz) kalmıştır. İşte bu sebeple nekire bir kelimeye sıfat olmuştur. Ayet ve şiir hakkında nahivcilerin benimsediği görüş budur. Nekirenin sıfatı da nekiredir; nitekim "rubbe" (رُبَّ) edatı da ancak nekire kelimelerin başına gelir. { بَلْ هُوَ } “Aksine o...” yani Hûd onlara böyle demiştir. Bunun delili, «قَالَ هُودٌ بَلْ هُوَ» (Hûd dedi ki: Aksine o...) şeklinde okuyanın kıraatidir. Ayrıca «قُلْ بَلْ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ هِيَ رِيحٌ» şeklinde de okunmuştur; yani Allah Teâlâ: "De ki: Aksine o, sizin aceleyle istediğiniz şeydir" buyurmuştur. Kastedilen, onların { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “Haydi, bize vaat ettiğin şeyi getir!” şeklindeki sözleridir. Daha sonra onun ne olduğunu açıklayarak: { رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ } “İçinde elem verici bir azap bulunan bir rüzgârdır” buyurmuştur. Kendilerine azap edilen bu rüzgâr, gördükleri o buluttan çıkmıştır. Hûd onların arasından ayrılıp çıkınca, rüzgâr çadırları ve devenin üzerindeki hevdecte bulunan kadını çekirge gibi havaya kaldırıp savurmaya ve kayalara çarpmaya başladı. İbn Abbâs şöyle demiştir: Âd kavmi ufukta yayılan o bulutu ilk gördüklerinde ayağa kalkıp ellerini uzattılar. Onun bir azap olduğunu ilk olarak, yerleşim yerlerinin dışındaki insanların ve hayvanların rüzgâr tarafından tüy gibi yerle gök arasında savrulup uçtuğunu gördüklerinde anladılar. Bunun üzerine evlerine girip kapılarını kapattılar. Fakat rüzgâr kapıları söküp attı ve onları yere serdi. Allah rüzgâra emretti, rüzgâr da üzerlerine kumları yığdı. Kumların altında yedi gece sekiz gün kesintisiz inleyip durdular. Sonra Allah rüzgâra emretti; rüzgâr üzerlerindeki kumları açtı, onları kaldırıp denize fırlattı. İşte bu rüzgâr, Allah Teâlâ'nın hakkında şöyle buyurduğu rüzgârdır: { تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها } “Rabbinin emriyle her şeyi yerle bir eder.” Yani Âd kavminden üzerinden geçtiği her bir insanı ve onların mallarını helak eder. İbn Abbâs: "Yani helak edilmek üzere gönderildiği her şeyi yerle bir eder" demiştir. Tedmîr (تَدْمِير) ve demâr (دَمَار) kelimeleri helak etmek demektir. Âyetteki kelime "yedmurü külle şey'in" (يَدْمُرُ كُلَّ شَيْءٍ) şeklinde de okunmuştur ki bu da "demera-demâran" kökündendir. «دَمَّرَهُ تَدْمِيرًا وَدَمَارًا» ve «دَمَّرَ عَلَيْهِ» ifadeleri aynı anlamda kullanılır. «دَمَرَ يَدْمُرُ دُمُورًا» ise "izinsiz girmek" demektir. Hadiste geçen « مَنْ سَبَقَ طَرْفُهُ اسْتِئْذَانَهُ فَقَدْ دَمَرَ » «Kimin bakışı izin istemesinin önüne geçerse [izinsiz içeri bakarsa], izinsiz girmiş sayılır» ifadesinde mim harfi şeddesiz (hafif) okunur. Tedmür (تدمر), Şam bölgesinde bir şehirdir. Küçük ve kısa boylu dağ sıçanına "yerbûun tedmüriyyün" (يَرْبُوعٌ تُدْمُرِيٌّ) denir. { بِأَمْرِ رَبِّها } “Rabbinin emriyle” ifadesi, O'nun izniyle demektir. Buhârî'de Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: « مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ضَاحِكًا حَتَّى أَرَى مِنْهُ لَهَوَاتَهُ إِنَّمَا كَانَ يَتَبَسَّمُ » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i küçük dili görünecek derecede [kahkahayla] gülerken görmedim; o sadece tebessüm ederdi.» Âişe [devamla] şöyle demiştir: Bulut veya rüzgâr gördüğünde...

عُرِفَ فِي وَجْهِهِ. قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، النَّاسُ إِذَا رَأَوُا الْغَيْمَ فَرِحُوا رَجَاءَ أَنْ يَكُونَ فِيهِ الْمَطَرُ، وَأَرَاكَ إِذَا رَأَيْتَهُ عُرِفَ فِي وَجْهِكَ الْكَرَاهِيَةُ؟ فَقَالَ:] يَا عَائِشَةُ، مَا يُؤَمِّنُنِي أَنْ يَكُونَ فِيهِ عَذَابٌ عُذِّبَ قَوْمٌ بِالرِّيحِ وَقَدْ رَأَى قَوْمٌ الْعَذَابَ فَقَالُوا هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرنَا [خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ، وَقَالَ فِيهِ: حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:] نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ [. وَذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ أَنَّ الْقَائِلَ" هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا" مِنْ قَوْمِ عَادٍ: بَكْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، وَلَمَّا رَأَى السَّحَابَ قَالَ: إِنِّي لَأَرَى سَحَابًا مُرَمَّدًا، لَا تَدَعُ مِنْ عَادٍ أَحَدًا. فَذَكَرَ عَمْرُو بْنُ مَيْمُونَ أَنَّهَا كَانَتْ تَأْتِيهِمْ بِالرَّجُلِ الْغَائِبِ حَتَّى تَقْذِفَهُ فِي نَادِيهِمْ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَاعْتَزَلَ هُودٌ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي حَظِيرَةٍ، مَا يُصِيبُهُ وَمَنْ مَعَهُ مِنْهَا إِلَّا مَا يُلِينُ أَعْلَى ثِيَابِهِمْ. وَتَلْتَذُّ الْأَنْفُسُ بِهِ، وَإِنَّهَا لَتَمُرُّ مِنْ عَادٍ بِالظَّعْنِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَتَدْمَغُهُمْ بِالْحِجَارَةِ حَتَّى هَلَكُوا. وَحَكَى الْكَلْبِيُّ أَنَّ شَاعِرَهُمْ قَالَ فِي ذَلِكَ:

bu durum yüzünden anlaşılırdı. Âişe dedi ki: «Ey Allah'ın Resûlü! İnsanlar bulut gördüklerinde içinde yağmur olması ümidiyle sevinirler; oysa ben senin bulut gördüğünde yüzünde bir hoşnutsuzluk ve endişe belirdiğini görüyorum?» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: [ يَا عَائِشَةُ، مَا يُؤَمِّنُنِي أَنْ يَكُونَ فِيهِ عَذَابٌ عُذِّبَ قَوْمٌ بِالرِّيحِ وَقَدْ رَأَى قَوْمٌ الْعَذَابَ فَقَالُوا هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرنَا ] “Ey Âişe! Onun içinde bir azap bulunmadığından beni ne emin kılabilir ki? Bir kavim rüzgârla azaba uğratıldı; nitekim bir kavim azabı gördüğünde: «Bu bize yağmur yağdıracak bir buluttur» demişti.” Bu hadisi Müslim ve Tirmizî tahric etmiş ve Tirmizî: «Bu hasen bir hadistir» demiştir. Sahîh-i Müslim'de İbn Abbâs'tan, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: [ نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ ] “Ben sabâ rüzgârı ile zafere ulaştırıldım, Âd kavmi ise debûr rüzgârı ile helak edildi.” el-Mâverdî, Âd kavminden { هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا } “Bu bize yağmur yağdıracak bir buluttur” diyen kişinin Bekr b. Muâviye olduğunu zikretmiştir; o, bulutu gördüğünde: «Ben kül rengi öyle bir bulut görüyorum ki Âd kavminden hiç kimseyi geride bırakmayacaktır» demiştir. Amr b. Meymûn, o rüzgârın uzakta olan adamı bile getirip onların meclislerinin içine fırlattığını zikretmiştir. İbn İshâk der ki: Hûd ve beraberindeki müminler bir ağıla çekildiler; rüzgârdan onlara ve Hûd'a ancak elbiselerinin üstünü hafifçe okşayan ve nefislerin lezzet aldığı bir esinti dokunuyordu. Âd kavmine gelince, rüzgâr bineklerindeki kadınları yerle gök arasında savuruyor, taşlarla başlarını yarıyordu, nihayet hepsi helak oldular. el-Kelbî, onların şairinin bu hususta şöyle dediğini nakletmiştir:

فَدَعَا هُودٌ عَلَيْهِمْ ... دَعْوَةً أَضْحَوْا هُمُودًا

Hûd onların aleyhine öyle bir beddua etti ki, Sabahleyin hepsi sönüp kül oldular.

عَصَفَتْ رِيحٌ عَلَيْهِمْ ... تَرَكَتْ عَادًا خُمُودًا

Üzerlerine öyle şiddetli bir rüzgâr esti ki, Âd kavmini hareketsiz ve cansız bıraktı.

سُخِّرَتْ سَبْعَ لَيَالٍ ... لَمْ تَدَعْ فِي الْأَرْضِ عُودًا

Yedi gece boyunca musallat kılındı, Yeryüzünde tek bir canlı dal bile bırakmadı.

وَعَمَّرَ هُودٌ فِي قَوْمِهِ بَعْدِهِمْ مِائَةً وَخَمْسِينَ سَنَةً." فَأَصْبَحُوا لَا يُرى إِلَّا مَساكِنُهُمْ" قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ" لَا يُرَى إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ" بِالْيَاءِ غَيْرَ مُسَمِّي الْفَاعِلَ. وَكَذَلِكَ رَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ إِلَّا أَنَّهُ قَرَأَ" تُرَى" بِالتَّاءِ. وَقَدْ رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ. الْبَاقُونَ" تَرَى" بِتَاءٍ مَفْتُوحَةٍ." مَساكِنُهُمْ" بِالنَّصْبِ، أَيْ لَا تَرَى يَا مُحَمَّدُ إِلَّا مَسَاكِنَهُمْ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ غَيْرَ مُسَمِّي الْفَاعِلَ فَعَلَى لَفْظِ الظَّاهِرِ الَّذِي هُوَ الْمَسَاكِنُ الْمُؤَنَّثَةُ، وَهُوَ قَلِيلٌ لَا يُسْتَعْمَلُ إِلَّا فِي الشِّعْرِ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: لَا يَسْتَقِيمُ هَذَا فِي اللُّغَةِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِيهَا إِضْمَارٌ، كَمَا تَقُولُ فِي الْكَلَامِ أَلَا تُرَى النِّسَاءُ إِلَّا زَيْنَبُ. وَلَا يَجُوزُ لَا تُرَى إِلَّا زَيْنَبُ.

Hûd, onlardan sonra kavmi içinde yüz elli yıl yaşadı. { فَأَصْبَحُوا لَا يُرَىٰ إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ } “Nihayet öyle oldular ki meskenlerinden başka bir şey görünmez oldu.” Âsım ve Hamza meçhul fiil olarak [baştaki] yâ harfiyle { لَا يُرَى إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ } şeklinde okumuşlardır. Hammâd b. Seleme'nin İbn Kesîr'den rivayeti de bu şekildedir; ancak o meçhul fiili tâ harfiyle { تُرَى } şeklinde okumuştur. Bu [kıraat], Ebû Bekir vasıtasıyla Âsım'dan da rivayet edilmiştir. Geriye kalanlar ise fethalı tâ ile { تَرَى }, { مَسَاكِنَهُمْ } lafzını da mansub olarak okumuşlardır; yani: [Ey Muhammed!] Sen onların meskenlerinden başkasını göremezsin [demektir]. el-Mehdevî şöyle demiştir: Fiili meçhul olarak tâ harfiyle okuyan kimse, bunu zahir lafza göre yapmıştır ki o da müennes olan el-mesâkin (meskenler) kelimesidir. Bu ise az olup yalnızca şiirde kullanılır. Ebû Hâtim de şöyle demiştir: Bu [kullanım], dilde içinde gizli bir zamir (idmâr) bulunmadığı sürece düzgün olmaz. Nitekim konuşma dilinde: «Kadınlardan Zeyneb'den başkası görülmüyor mu? (أَلَا تُرَى النِّسَاءُ إِلَّا زَيْنَبُ)» dersin; fakat [müenneslik alâmeti olmaksızın] «Zeyneb'den başkası görülmüyor (لَا تُرَى إِلَّا زَيْنَبُ)» demek câiz olmaz.

وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: مَعْنَاهُ لَا تَرَى أَشْخَاصُهُمْ إِلَّا مَسَاكِنَهُمْ. وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ قِرَاءَةَ عَاصِمٍ وَحَمْزَةَ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: مَعْنَاهُ لَا يُرَى شَيْءٌ إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ، فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى، كَمَا تَقُولُ: مَا قَامَ إِلَّا هِنْدٌ، وَالْمَعْنَى مَا قَامَ أَحَدٌ إِلَّا هِنْدٌ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: لَا يُرَى النَّاسُ لِأَنَّهُمْ كَانُوا تَحْتَ الرَّمْلِ، وَإِنَّمَا تُرَى مَسَاكِنُهُمْ لِأَنَّهَا قَائِمَةٌ." كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ" أَيْ مِثْلَ هَذِهِ الْعُقُوبَةِ نُعَاقِبُ بها المشركين.

Sîbeveyh der ki: Ayetin anlamı «onların meskenlerinden başka şahıslarını göremezsin» demektir. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim, Âsım ve Hamza'nın kıraatini tercih etmişlerdir. el-Kisâî der ki: Manası «meskenlerinden başka hiçbir şey görünmez» demektir; bu manaya hamledilmiştir. Nitekim «Hind'den başkası kalkmadı (مَا قَامَ إِلَّا هِنْدٌ)» dersin; anlamı ise «Hind'den başka hiç kimse kalkmadı» demektir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: İnsanlar görünmüyordu çünkü kumun altındaydılar; yalnızca meskenleri ayakta durduğu için görünüyordu. { كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ } “İşte günahkâr kavmi biz böyle cezalandırırız”, yani işte müşrikleri bu tür cezalandırmayla cezalandırırız.

[سورة الأحقاف (٤٦): آية ٢٦]

[Ahkâf Suresi (46), 26. Ayet]

وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ وَجَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَأَبْصاراً وَأَفْئِدَةً فَما أَغْنى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كانُوا يَجْحَدُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٢٦)

{ وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ وَجَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَأَبْصاراً وَأَفْئِدَةً فَما أَغْنى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كانُوا يَجْحَدُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٢٦) } “Andolsun ki biz onlara, size vermediğimiz imkân ve kudreti vermiştik. Kendilerine kulaklar, gözler ve kalpler bahşetmiştik. Fakat Allah'ın ayetlerini inkâr ettikleri için ne kulakları, ne gözleri ve ne de kalpleri kendilerine hiçbir fayda sağladı; alaya aldıkları şey kendilerini çepeçevre kuşatıverdi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ" قِيلَ: إِنْ" إِنْ" زَائِدَةٌ، تَقْدِيرُهُ وَلَقَدْ مكناهم فِيمَا مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ. وَهَذَا قَوْلُ الْقُتَبِيِّ. وَأَنْشَدَ الْأَخْفَشُ:

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ } “Andolsun ki biz onlara, size vermediğimiz imkân ve kudreti vermiştik” ayetinde, [in] (إِنْ) edatının zâid olduğu ve ifadenin takdirinin «Ve lekad mekkennâhüm fîmâ mekkennâküm fîh» (Andolsun biz onlara size verdiğimiz imkânı vermiştik) şeklinde olduğu söylenmiştir. Bu, İbn Kuteybe'nin görüşüdür. el-Ahfeş şu beyti inşad etmiştir:

يُرَجِّي الْمَرْءُ مَا إِنْ لَا يَرَاهُ ... وتعرض دون أدناه الخطوب

İnsan hiç görmediği şeyleri umut eder durur, Oysa en yakın umutlarının önüne bile musibetler dikilir.

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

فَمَا إِنْ طِبُّنَا جُبْنَ وَلَكِنْ ... مَنَايَانَا وَدَوْلَةُ آخرينا

Bizim tabiatımızda asla korkaklık yoktur, lâkin, Ecellerimizdir gelen ve başkalarının hüküm sürme sırasıdır.

وقيل: إن" ما" بمعنى الذي. و" إن" بِمَعْنَى مَا، وَالتَّقْدِيرُ وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الَّذِي مَا مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ، قَالَهُ الْمُبَرِّدُ. وَقِيلَ: شَرْطِيَّةٌ وَجَوَابُهَا مُضْمَرٌ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِي مَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ كَانَ بَغْيُكُمْ أَكْثَرَ وَعِنَادُكُمْ أَشَدَّ، وَتَمَّ الْكَلَامُ. ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ:" وَجَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَأَبْصاراً وَأَفْئِدَةً" يَعْنِي قُلُوبًا يَفْقَهُونَ بِهَا." فَما أَغْنى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ" مِنْ عَذَابِ اللَّهِ." إِذْ كانُوا يَجْحَدُونَ" يَكْفُرُونَ" بِآياتِ اللَّهِ وَحاقَ بِهِمْ" أَحَاطَ بِهِمْ." مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ".

Şöyle de denilmiştir: [Buradaki] “mâ” (ما), “ellezî” (الذي) anlamındadır; “in” (إن) ise “mâ” (ما) [olumsuzluk edatı] anlamındadır. [Cümlenin] takdiri: 'Andolsun, onları size vermediğimiz imkânlar içinde yerleşik kıldık' şeklindedir. Bunu el-Müberred söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: [“İn”] şart edatıdır, cevabı ise gizli tutularak hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Takdiri ise: 'Andolsun ki biz onları öyle bir imkân içinde yerleşik kıldık ki şayet sizi de onda yerleşik kılsaydık azgınlığınız daha çok, inadınız daha şiddetli olurdu' şeklindedir ve söz burada tamamlanmıştır. Sonra yeni bir cümleye başlayarak şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَأَبْصاراً وَأَفْئِدَةً } “Ve kendilerine kulaklar, gözler ve kalpler verdik”; yani kendileriyle düşünüp kavrayacakları kalpler [verdik]. { فَما أَغْنى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Fakat ne kulakları ne gözleri ne de kalpleri kendilerine hiçbir fayda sağlamadı”; [yani] Allah'ın azabından [hiçbir şeyi savamadı]. { إِذْ كانُوا يَجْحَدُونَ } “Çünkü inkâr ediyorlardı”; [yani] küfrediyorlardı, { بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini”. { وَحاقَ بِهِمْ } “Ve onları kuşattı”; [yani] onları çepeçevre sardı, { مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Alay edip durdukları şey”.

[سورة الأحقاف (٤٦): آية ٢٧]

[Ahkâf Suresi (46), 27. Ayet]

وَلَقَدْ أَهْلَكْنا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى وَصَرَّفْنَا الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٧)

{ وَلَقَدْ أَهْلَكْنا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى وَصَرَّفْنَا الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٧) } “Andolsun ki biz sizin çevrenizdeki memleketleri de helak ettik. Belki dönerler diye ayetleri türlü türlü açıkladık.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ أَهْلَكْنا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى " يُرِيدُ حِجْرَ ثَمُودَ وَقُرَى لُوطٍ وَنَحْوَهُمَا مِمَّا كَانَ يُجَاوِرُ بِلَادَ الْحِجَازِ، وَكَانَتْ أَخْبَارُهُمْ مُتَوَاتِرَةً عِنْدَهُمْ." وَصَرَّفْنَا الْآياتِ" يَعْنِي الْحُجَجَ وَالدَّلَالَاتِ وَأَنْوَاعَ الْبَيِّنَاتِ وَالْعِظَاتِ، أَيْ بَيَّنَّاهَا لِأَهْلِ تِلْكَ الْقُرَى." لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ" فَلَمْ يَرْجِعُوا. وَقِيلَ: أَيْ صَرَّفْنَا آيَاتِ الْقُرْآنِ فِي الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَالْقَصَصِ وَالْإِعْجَازِ لَعَلَّ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ يرجعون.

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أَهْلَكْنا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى } “Andolsun ki biz sizin çevrenizdeki memleketleri de helak ettik” ayetiyle; Semûd kavminin Hicr beldesini, Lût kavminin yurtlarını ve Hicaz diyarına komşu olan benzeri yerleri kastetmektedir; zira onların haberleri [Mekkelilerce] mütevâtir olarak biliniyordu. { وَصَرَّفْنَا الْآياتِ } “ve ayetleri türlü türlü açıkladık”, yani delilleri, kanıtları, her türlü beyyine ve öğütleri açıkladık; yani o memleketlerin halkına bunları açıkça gösterdik. { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Belki dönerler diye”, fakat onlar dönmediler. Şöyle de denilmiştir: Biz Kur'an'ın ayetlerini vaad, tehdit, kıssalar ve mucizeler halinde türlü türlü açıkladık ki belki bu müşrikler [inkârlarından] dönerler.

[سورة الأحقاف (٤٦): آية ٢٨]

[Ahkâf Suresi (46), 28. Ayet]

فَلَوْلا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَذلِكَ إِفْكُهُمْ وَما كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٨)

{ فَلَوْلا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَذلِكَ إِفْكُهُمْ وَما كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٨) } “O halde Allah'ı bırakıp da O'na yakınlaşmak için ilah edindikleri şeyler kendilerine yardım etselerdi ya! Bilakis, onlardan uzaklaşıp kayboldular. İşte bu onların yalanı ve uydurageldikleri iftiralarıdır.”

قوله تعالى:" فَلَوْلا نَصَرَهُمُ"" فَلَوْلا" بِمَعْنَى هَلَّا، أَيْ هَلَّا نَصَرَهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي تَقَرَّبُوا بِهَا بِزَعْمِهِمْ إِلَى اللَّهِ لِتَشْفَعَ لَهُمْ حيث قالوا:" هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ" [يونس: ١٨] وَمَنَعَتْهُمْ مِنَ الْهَلَاكِ الْوَاقِعِ بِهِمْ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: الْقُرْبَانُ كُلُّ مَا يُتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ طَاعَةٍ وَنَسِيكَةٍ، وَالْجَمْعُ قَرَابِينَ، كَالرُّهْبَانِ وَالرَّهَابِينَ. وَأَحَدُ مَفْعُولَيِ اتَّخَذَ الرَّاجِعُ إِلَى الَّذِينَ المحذوف، والثاني" آلِهَةً". و" قُرْباناً" حَالٌ، وَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ" قُرْباناً" مَفْعُولًا ثانيا. و" آلِهَةً" بدل منه لفساد المعنى، قاله الزمخشري. وقرى" قُرُبَانًا" بِضَمِّ الرَّاءِ." بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ" أَيْ هَلَكُوا عَنْهُمْ. وَقِيلَ:" بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ" أَيْ ضَلَّتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمْ لِأَنَّهَا لَمْ يُصِبْهَا مَا أَصَابَهُمْ، إِذْ هِيَ جَمَادٌ. وَقِيلَ: ضَلُّوا عَنْهُمْ، أَيْ تَرَكُوا الْأَصْنَامَ وَتَبَرَّءُوا مِنْهَا." وَذلِكَ إِفْكُهُمْ" أَيْ وَالْآلِهَةُ الَّتِي ضَلَّتْ عَنْهُمْ هِيَ إِفْكُهُمْ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّهَا تُقَرِّبُهُمْ إِلَى اللَّهِ زُلْفَى. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" إِفْكُهُمْ" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ الْفَاءِ، أَيْ كَذِبُهُمْ. وَالْإِفْكُ: الْكَذِبُ، وَكَذَلِكَ الْأَفِيكَةُ، وَالْجَمْعُ الْأَفَائِكُ. وَرَجُلٌ أَفَّاكٌ أَيْ كَذَّابٌ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ الزُّبَيْرِ" وَذَلِكَ أَفَكَهُمْ" بِفَتْحِ الهمزة

Yüce Allah'ın: { فَلَوْلا نَصَرَهُمُ } “[Kendilerine yardım etselerdi ya!]” buyruğunda geçen "felevlâ" (فَلَوْلا), "hellâ" (هَلَّا / etselerdi ya) anlamındadır. Yani: { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” [Yûnus, 18] dediklerinde, kendilerine şefaat etsinler diye kendi zanlarınca Allah'a yakınlaşma vesilesi edindikleri ilahları kendilerine yardım edip başlarına gelen helaktan onları korusalardı ya! Kisâî şöyle demiştir: Kurban (el-kurbân / الْقُرْبَانُ); taat ve kurbanlık nevinden Yüce Allah'a yakınlaşmak için yapılan her şeydir. Çoğulu, ruhbân ve rehâbîn kelimelerinde olduğu gibi karâbîn (قَرَابِينَ) şeklinde gelir. "İttehaze" (اتَّخَذَ) fiilinin iki mefulünden (nesnesinden) biri, hazfedilmiş olan ve "ellezîne" (الَّذِينَ) ism-i mevsulüne dönen [zamir]dir; ikincisi ise "âliheten" (آلِهَةً) lafzıdır. "Kurbânen" (قُرْباناً) ise haldir. "Kurbânen" kelimesinin ikinci meful, "âliheten" kelimesinin de -anlam bozukluğu sebebiyle- ondan bedel olması caiz değildir; bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. Râ harfinin ötটাsiyle "kurubânen" (قُرُبَانًا) şeklinde de okunmuştur. { بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ } “Bilakis, onlardan uzaklaşıp kayboldular”; yani helak olup yok oldular demektir. Bir görüşe göre: { بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ } “Bilakis, onlardan uzaklaşıp kayboldular” ifadesi; ilahları onlardan uzaklaşıp kayboldu demektir, zira ilahlar cansız varlıklar olduğu için müşriklerin başına gelen helak ilahların başına gelmemiştir. Bir diğer görüşe göre: Onlardan uzaklaştılar; yani [müşrikler] putları terk edip onlardan teberrî ettiler (ilişkilerini kestiler). { وَذلِكَ إِفْكُهُمْ } “İşte bu onların yalanıdır”; yani onlardan kaybolup giden o ilahlar, onların "Bunlar bizi Allah'a yaklaştırır" şeklindeki sözlerinde uydurdukları yalandır. Cumhurun kıraati, hemzenin esresi ve fâ harfinin sükûnu ile "ifkuhum" (إِفْكُهُمْ) şeklindedir; yani "onların yalanı" demektir. el-İfk (الْإِفْكُ) yalan demektir. Aynı şekilde el-efîke (الْأَفِيكَةُ) de bu anlamda olup çoğulu el-efâik (الْأَفَائِكُ) gelir. "Racülün effâk" (رَجُلٌ أَفَّاكٌ) ise çok yalancı adam demektir. İbn Abbâs, Mücâhid ve İbnü'z-Zübeyr ise hemzenin fethasıyla

وَالْفَاءِ وَالْكَافِ، عَلَى الْفِعْلِ، أَيْ ذَلِكَ الْقَوْلُ صَرَفَهُمْ عَنِ التَّوْحِيدِ. وَالْأَفْكُ" بِالْفَتْحِ" مَصْدَرُ قَوْلِكَ: أَفَكَهُ يَأْفِكُهُ أَفْكًا، أَيْ قَلَبَهُ وَصَرَفَهُ عَنِ الشَّيْءِ. وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ" أَفَّكَهُمْ" بِتَشْدِيدِ الْفَاءِ عَلَى التَّأْكِيدِ وَالتَّكْثِيرِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: يَعْنِي قَلَبَهُمْ عَمَّا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ النَّعِيمِ. وَذَكَرَ الْمَهْدَوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا" آفِكَهُمْ" بِالْمَدِّ وَكَسْرِ الْفَاءِ، بِمَعْنَى صَارِفَهُمْ. وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ بِاخْتِلَافٍ عَنْهُ" آفَكَهُمْ" بِالْمَدِّ، فَجَازَ أَنْ يَكُونَ أَفْعَلَهُمْ، أَيْ أَصَارَهُمْ إِلَى الْإِفْكِ. وَجَازَ أَنْ يَكُونَ فَاعَلَهُمْ كَخَادَعَهُمْ. وَدَلِيلُ قِرَاءَةِ الْعَامَّةِ" إِفْكُهُمْ" قَوْلُهُ" وَما كانُوا يَفْتَرُونَ" أَيْ يَكْذِبُونَ. وَقِيلَ" إِفْكُهُمْ" مِثْلُ" أَفَكَهُمْ". الْإِفْكُ وَالْأَفَكُ كَالْحِذْرِ والحذر، قاله المهدوي.

şeklinde okumuşlardır; yani «o söz onları tevhidden çevirdi» demektir. Fetha ile olan efk (الْأَفْكُ) mastardır; «efekehû ye'fikuhû efken» dersin ki, onu bir şeyden döndürüp çevirdi anlamına gelir. İkrime ise tekit ve çokluk bildirmek üzere fâ harfini şeddeleyerek «effekehüm» (أَفَّكَهُمْ) şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim der ki: «Yani onları içinde bulundukları nimetlerden çevirip mahrum bıraktı.» el-Mehdevî, İbn Abbâs'tan med ile ve fâ harfinin kesresiyle «âfikühüm» (آفِكَهُمْ) şeklinde de nakletmiştir ki «onları çeviren» manasındadır. Abdullah b. ez-Zübeyr'den gelen farklı bir rivayette ise med ile «âfekehüm» (آفَكَهُمْ) şeklinde okunmuştur; bu durumda «ef'alehüm» kalıbından olup «onları ifke (yalana) sürükledi» manasına gelmesi caiz olduğu gibi, «hâdaahüm» gibi «fâalehüm» kalıbından olması da mümkündür. Genel kıraatin { إِفْكُهُمْ } olduğuna delil, ayetin devamındaki { وَما كانُوا يَفْتَرُونَ } “ve uydurageldikleri iftiralarıdır”, yani yalanlarıdır ifadesidir. { إِفْكُهُمْ } kelimesinin «efekehüm» ile aynı manada olduğu da söylenmiştir. el-İfk ile el-efek; el-hizr (حِذْر) ile el-hazer (حَذَر) kelimeleri gibidir; bunu el-Mehdevî söylemiştir.

[سورة الأحقاف (٤٦): آية ٢٩]

[Ahkâf Suresi (46), 29. Ayet]

وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ (٢٩)

{ وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ (٢٩) } “Hani cinlerden bir topluluğu Kur'an'ı dinlesinler diye sana yöneltmiştik. Oraya geldiklerinde birbirlerine: «Susun, dinleyin!» dediler. Okuma tamamlanınca da kavimlerine birer uyarıcı olarak döndüler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ" هَذَا تَوْبِيخٌ لِمُشْرِكِي قُرَيْشٍ، أَيْ إِنَّ الْجِنَّ سَمِعُوا الْقُرْآنَ فَآمَنُوا بِهِ وَعَلِمُوا أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ مُصِرُّونَ عَلَى الْكُفْرِ. وَمَعْنَى" صَرَفْنا" وَجَّهْنَا إِلَيْكَ وَبَعَثْنَا. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ صُرِفُوا عَنِ اسْتِرَاقِ السَّمْعِ مِنَ السَّمَاءِ بِرُجُومِ الشُّهُبِ- عَلَى مَا يَأْتِي- وَلَمْ يَكُونُوا بَعْدَ عِيسَى قَدْ صُرِفُوا عَنْهُ إِلَّا عِنْدَ مَبْعَثِ النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمْ: لَمَّا مَاتَ أَبُو طَالِبٍ خَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ وَحْدَهُ إِلَى الطَّائِفِ يَلْتَمِسُ مِنْ ثَقِيفٍ النُّصْرَةَ فَقَصَدَ عَبْدَ يَالِيلَ وَمَسْعُودًا وَحَبِيبًا وَهُمْ إِخْوَةٌ- بَنُو عَمْرِو بْنِ عُمَيْرٍ- وَعِنْدَهُمُ امْرَأَةٌ مِنْ قُرَيْشٍ مِنْ بَنِي جُمَحٍ، فَدَعَاهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ وَسَأَلَهُمْ أَنْ يَنْصُرُوهُ عَلَى قَوْمِهِ فَقَالَ أَحَدُهُمْ: هُوَ يَمْرُطُ ثِيَابَ الْكَعْبَةِ إِنْ كَانَ اللَّهُ أَرْسَلَكَ! وَقَالَ الْآخَرُ: مَا وَجَدَ اللَّهُ أَحَدًا يُرْسِلُهُ غَيْرُكَ! وَقَالَ الثَّالِثُ: وَاللَّهِ لَا أُكَلِّمُكَ كَلِمَةً أَبَدًا، إِنْ كَانَ اللَّهُ أَرْسَلَكَ كَمَا تَقُولُ فَأَنْتَ أَعْظَمُ خَطَرًا مِنْ أَنْ أَرُدَّ عَلَيْكَ الْكَلَامَ، وَإِنْ كُنْتَ تَكْذِبُ فَمَا يَنْبَغِي لِي أَنْ أُكَلِّمَكَ. ثُمَّ أغروا به سفهاءهم

Yüce Allah'ın: { وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ } “Hani cinlerden bir topluluğu sana yöneltmiştik...” buyruğu, Kureyş müşriklerine yönelik bir azarlamadır. Yani cinler Kur'an'ı dinleyip ona iman ettiler ve onun Allah katından olduğunu bildiler; sizler ise yüz çevirip küfürde ısrar ediyorsunuz! { صَرَفْنا } "Yönelttik" lafzının anlamı: "Sana çevirdik ve gönderdik" demektir. Zira onlar -ileride geleceği üzere- kayan yıldızların fırlatılmasıyla gökten kulak hırsızlığı yapmaktan menedilmişlerdi. İsa'dan sonra, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderilmesine kadar kulak hırsızlığından menedilmemişlerdi. Müfessirlerden İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Ebû Tâlib vefat edince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Sakîf kabilesinden yardım talep etmek üzere tek başına Tâif'e çıktı. Amr b. Umeyr'in oğulları olan kardeşler Abdüyâlîl, Mes'ûd ve Habîb'in yanına vardı. Yanlarında Kureyş'in Cumahoğulları kolundan bir kadın bulunuyordu. Onları imana davet etti ve kavmine karşı kendisine yardım etmelerini istedi. İçlerinden biri: "Eğer Allah seni gönderdiyse, O Kâbe'nin örtülerini çekip koparıyor [ve Kâbe'yi zedeliyor] demektir!" dedi. Diğeri: "Allah gönderecek senden başka kimseyi bulamadı mı?" dedi. Üçüncüsü ise: "Vallahi seninle ebediyen tek bir kelime dahi konuşmayacağım! Şayet dediğin gibi Allah seni peygamber göndermişse, sen benim sana sözle karşılık veremeyeceğim kadar ulu bir konumdasın; yok eğer yalan söylüyorsan, o takdirde de benim seninle konuşmam bana yakışmaz" dedi. Sonra akılsızlarını [ve sefihlerini] O'na karşı kışkırttılar...

وَعَبِيدَهُمْ يَسُبُّونَهُ وَيَضْحَكُونَ بِهِ، حَتَّى اجْتَمَعَ عَلَيْهِ النَّاسُ وَأَلْجَئُوهُ إِلَى حَائِطٍ لِعُتْبَةَ وَشَيْبَةَ ابْنَيْ رَبِيعَةَ. فَقَالَ لِلْجُمَحِيَّةِ:] مَاذَا لَقِينَا مِنْ أَحْمَائِكِ [؟ ثُمَّ قَالَ:] اللَّهُمَّ إِنِّي أَشْكُو إِلَيْكَ ضَعْفَ قُوَّتِي وَقِلَّةَ حِيلَتِي وَهَوَانِي عَلَى النَّاسِ، يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ، أَنْتَ رَبُّ الْمُسْتَضْعَفِينَ، وَأَنْتَ رَبِّي، لِمَنْ تَكِلُنِي! إِلَى عَبْدٍ»

kölelerini O'na karşı kışkırttılar; onlar da O'na sövüyor, O'nunla alay ediyorlardı. Nihayet insanlar O'nun etrafında toplandılar ve O'nu Rebîa'nın oğulları Utbe ve Şeybe'ye ait bir bahçeye sığınmak zorunda bıraktılar. Resûlullah o Cumahlı kadına: [ مَاذَا لَقِينَا مِنْ أَحْمَائِكِ ] “Kayınlarından neler çektik!” dedi. Sonra şöyle dua etti: [ اللَّهُمَّ إِنِّي أَشْكُو إِلَيْكَ ضَعْفَ قُوَّتِي وَقِلَّةَ حِيلَتِي وَهَوَانِي عَلَى النَّاسِ، يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ، أَنْتَ رَبُّ الْمُسْتَضْعَفِينَ، وَأَنْتَ رَبِّي، لِمَنْ تَكِلُنِي! إِلَى عَبْدٍ يَتَجَهَّمُنِي، أَوْ إِلَى عَدُوٍّ مَلَّكْتَهُ أَمْرِي! ] “Allahım! Kuvvetimin zayıflığını, çaremin azlığını ve insanların nazarında hor görülüşümü ancak sana arz ediyorum. Ey merhametlilerin en merhametlisi! Sen zayıf düşürülmüşlerin Rabbisin, sen benim de Rabbimsin. Beni kime bırakıyorsun? Beni yüzü asık karşılayan bir kula mı, yoksa işimin idaresini eline verdiğin bir düşmana mı?”

يَتَجَهَّمُنِي، أَوْ إِلَى عَدُوٍّ مَلَّكْتَهُ أَمْرِي! إِنْ لَمْ يَكُنْ بِكَ غَضَبٌ عَلَيَّ فَلَا أُبَالِي، وَلَكِنْ عَافِيَتَكَ هِيَ أَوْسَعُ لِي، أَعُوَذُ بِنُورِ وَجْهِكَ مِنْ أَنْ يَنْزِلَ بِي غَضَبُكَ، أَوْ يَحِلَّ عَلَيَّ سَخَطُكَ، لَكَ الْعُتْبَى حَتَّى تَرْضَى، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِكَ [. فَرَحِمَهُ ابْنَا رَبِيعَةَ وَقَالَا لِغُلَامٍ لَهُمَا نَصْرَانِيٍّ يُقَالُ لَهُ عَدَّاسٌ: خُذْ قِطْفًا مِنَ الْعِنَبِ وَضَعْهُ فِي هَذَا الطَّبَقِ ثُمَّ ضَعْهُ بَيْنَ يَدَيْ هَذَا الرَّجُلِ، فَلَمَّا وَضَعَهُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ (بِاسْمِ اللَّهِ) ثُمَّ أَكَلَ، فَنَظَرَ عَدَّاسٌ إِلَى وَجْهِهِ ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهِ إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ مَا يَقُولُهُ أَهْلُ هَذِهِ الْبَلْدَةِ! فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:] مَنْ أَيِّ الْبِلَادِ أَنْتَ يَا عَدَّاسُ وَمَا دِينُكَ [؟ قَالَ: أَنَا نَصْرَانِيٌّ مِنْ أَهْلِ نِينَوَى. فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ:] أَمِنْ قَرْيَةِ الرَّجُلِ الصَّالِحِ يُونُسِ بْنِ مَتَّى [؟ فَقَالَ: وَمَا يدريك ما يونس ابن مَتَّى؟ قَالَ:] ذَاكَ أَخِي كَانَ نَبِيًّا وَأَنَا نَبِيٌّ [فَانْكَبَّ عَدَّاسٌ حَتَّى قَبَّلَ رَأْسَ النَّبِيِّ ﷺ وَيَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ. فَقَالَ لَهُ ابْنَا رَبِيعَةَ: لِمَ فَعَلْتَ هَكَذَا!؟ فَقَالَ: يَا سَيِّدِي مَا فِي الْأَرْضِ خَيْرٌ مِنْ هَذَا، أَخْبَرَنِي بِأَمْرٍ مَا يَعْلَمُهُ إِلَّا نَبِيٌّ. ثُمَّ انْصَرَفَ النَّبِيُّ ﷺ حِينَ يَئِسَ مِنْ خَيْرِ ثَقِيفٍ، حَتَّى إِذَا كَانَ بِبَطْنِ نَخْلَةٍ قَامَ مِنَ اللَّيْلِ يُصَلِّي فَمَرَّ بِهِ نَفَرٌ مِنْ جِنِّ أَهْلِ نَصِيبِينَ. وَكَانَ سَبَبُ ذَلِكَ أَنَّ الْجِنَّ كَانُوا يَسْتَرِقُونَ السَّمْعَ، فَلَمَّا حُرِسَتِ السَّمَاءُ وَرُمُوا بِالشُّهُبِ قَالَ إِبْلِيسُ: إِنَّ هَذَا الَّذِي حَدَثَ فِي السَّمَاءِ لَشَيْءٌ حَدَثَ فِي الْأَرْضِ، فَبَعَثَ سَرَايَاهُ لِيَعْرِفَ الْخَبَرَ، أَوَّلُهُمْ رَكْبُ نَصِيبِينَ وَهُمْ أَشْرَافُ الْجِنِّ إِلَى تِهَامَةَ، فَلَمَّا بَلَغُوا بَطْنَ نَخْلَةٍ سَمِعُوا النَّبِيَّ ﷺ يُصَلِّي صَلَاةَ الْغَدَاةِ بِبَطْنِ نَخْلَةَ وَيَتْلُو الْقُرْآنَ، فَاسْتَمَعُوا لَهُ وَقَالُوا: أَنْصِتُوا. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: بَلْ أَمَرَ النَّبِيَّ ﷺ أَنْ ينذر

[...yüzüme karşı asık surat takınan] bir yabancıya mı, yoksa işimi eline bıraktığın bir düşmana mı?! Eğer bana karşı bir öfken yoksa [çektiğim sıkıntılara] aldırmam. Fakat senin afiyetin bana çok daha geniştir. Bana gazabının inmesinden yahut öfkenin üzerime çökmesinden senin yüzünün nuruna sığınırım. Sen razı oluncaya kadar rızanı dilerim. Güç ve kuvvet ancak seninledir.] Rebîa'nın iki oğlu O'na merhamet ettiler ve Addâs adındaki Hristiyan bir kölelerine: «Bir salkım üzüm al, onu şu tabağa koy, sonra da şu adamın önüne bırak» dediler. Köle onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önüne koyunca, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: (Bismillâh) dedi, sonra yedi. Addâs O'nun yüzüne baktı, sonra şöyle dedi: «Vallahi bu sözü bu beldenin halkı söylemez!» Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: [ مَنْ أَيِّ الْبِلَادِ أَنْتَ يَا عَدَّاسُ وَمَا دِينُكَ ] “Hangi beldedensin ey Addâs ve dinin nedir?” buyurdu. O da: «Ben Ninovalı bir Hristiyanım» dedi. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ona: [ أَمِنْ قَرْيَةِ الرَّجُلِ الصَّالِحِ يُونُسِ بْنِ مَتَّى ] “Salih adam Yûnus b. Mettâ'nın memleketinden mi?” buyurdu. Addâs: «Yûnus b. Mettâ'nın kim olduğunu nereden biliyorsun?» dedi. [Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem]: [ ذَاكَ أَخِي كَانَ نَبِيًّا وَأَنَا نَبِيٌّ ] “O benim kardeşimdir; o bir peygamberdi, ben de bir peygamberim” buyurdu. Bunun üzerine Addâs [hemen öne] eğilip Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in başını, ellerini ve ayaklarını öptü. Rebîa'nın iki oğlu ona: «Niçin böyle yaptın!?» dediler. Addâs: «Efendim, yeryüzünde bu zattan daha hayırlısı yoktur; bana ancak bir peygamberin bilebileceği bir şeyi haber verdi» dedi. Sonra Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Sakîf kabilesinin hayra yönelmesinden ümidini kesince geri döndü. Nihayet Batn-ı Nahle'ye vardığında geceleyin kalkıp namaz kıldı. O sırada Nusaybin cinlerinden bir topluluk O'na uğradı. Bunun sebebi şuydu: Cinler [gökten] kulak hırsızlığı yapıyorlardı. Gökyüzü [onlara karşı] korunup üzerlerine şahaplar (kayan yıldızlar) atılınca İblis: «Gökyüzünde meydana gelen bu durum, mutlaka yerde meydana gelmiş bir şeyden ötürüdür» dedi ve durumu öğrensinler diye müfrezelerini gönderdi. Bunların ilki, cinlerin ileri gelenleri olan ve Tihâme'ye doğru yola çıkan Nusaybin kafilesiydi. Batn-ı Nahle'ye ulaştıklarında, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Batn-ı Nahle'de sabah namazını kıldığını ve Kur'an okuduğunu işittiler; O'nu dinlediler ve: «Susun!» dediler. Bir grup [âlim] ise şöyle demiştir: Bilakis Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e [cinleri] uyarması...

الْجِنَّ وَيَدْعُوَهُمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَيَقْرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ، فَصَرَفَ اللَّهُ ﷿ إِلَيْهِ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ مِنْ نِينَوَى وَجَمَعَهُمْ لَهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:] إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَى الْجِنِّ اللَّيْلَةَ فَأَيُّكُمْ يَتَّبِعُنِي [؟ فَأَطْرَقُوا، ثُمَّ قَالَ الثَّانِيَةَ فَأَطْرَقُوا، ثُمَّ قَالَ الثَّالِثَةَ فَأَطْرَقُوا، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: وَلَمْ يَحْضُرْ مَعَهُ أَحَدٌ غَيْرِي، فَانْطَلَقْنَا حَتَّى إِذَا كُنَّا بِأَعْلَى مَكَّةَ دَخَلَ النَّبِيُّ ﷺ شِعْبًا يُقَالُ لَهُ (شِعْبُ الْحَجُونِ) وَخَطَّ لِي خَطًّا وَأَمَرَنِي أَنْ أَجْلِسَ فِيهِ وَقَالَ:] لَا تَخْرُجْ مِنْهُ حَتَّى أَعُودَ إِلَيْكَ [. ثُمَّ انْطَلَقَ حَتَّى قَامَ فَافْتَتَحَ الْقُرْآنَ، فَجَعَلْتُ أَرَى أَمْثَالَ النُّسُورِ تَهْوِي وَتَمْشِي فِي رَفْرَفِهَا، وسمعت لغطا وغمغة حَتَّى خِفْتُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَغَشِيَتْهُ أَسْوِدَةٌ كَثِيرَةٌ حَالَتْ بَيْنِي وَبَيْنَهُ حَتَّى مَا أَسْمَعُ صَوْتَهُ، ثُمَّ طَفِقُوا يَتَقَطَّعُونَ مِثْلَ قِطَعِ السَّحَابِ ذَاهِبِينَ، فَفَرَغَ النَّبِيُّ ﷺ مَعَ الْفَجْرِ فَقَالَ:] أَنِمْتَ [؟ قُلْتُ: لَا وَاللَّهِ، وَلَقَدْ هَمَمْتُ مِرَارًا أَنْ أَسْتَغِيثَ بِالنَّاسِ حَتَّى سَمِعْتُكَ تَقْرَعُهُمْ بِعَصَاكَ تَقُولُ اجْلِسُوا، فَقَالَ:] لَوْ خَرَجْتَ لَمْ آمَنْ عَلَيْكَ أَنْ يَخْطَفَكَ بَعْضُهُمْ [ثُمَّ قَالَ:] هَلْ رَأَيْتَ شَيْئًا [؟ قُلْتُ: نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، رَأَيْتُ رِجَالًا سُودًا مُسْتَثْفِرِي ثِيَابًا بِيضًا، فَقَالَ:] أُولَئِكَ جِنُّ نَصِيبِينَ سَأَلُونِي الْمَتَاعَ وَالزَّادَ فَمَتَّعْتُهُمْ بِكُلِّ عَظْمٍ حَائِلٍ وَرَوْثَةٍ وَبَعْرَةٍ [. فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ يَقْذَرُهَا النَّاسُ عَلَيْنَا. فَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُسْتَنْجَى بِالْعَظْمِ وَالرَّوْثِ. قُلْتُ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ، وَمَا يُغْنِي ذَلِكَ عَنْهُمْ! قَالَ:] إِنَّهُمْ لَا يَجِدُونَ عَظْمًا إِلَّا وَجَدُوا عَلَيْهِ لَحْمَهُ يَوْمَ أُكِلَ، وَلَا رَوْثَةَ إِلَّا وَجَدُوا فِيهَا حَبَّهَا يَوْمَ أُكِلَ [فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَقَدْ سَمِعْتُ لَغَطًا شَدِيدًا؟ فَقَالَ:] إِنَّ الْجِنَّ تَدَارَأَتْ فِي قَتِيلٍ بَيْنَهُمْ فَتَحَاكَمُوا إِلَيَّ فَقَضَيْتُ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ [. ثُمَّ تَبَرَّزَ النَّبِيُّ ﷺ ثُمَّ أَتَانِي فَقَالَ:] هَلْ مَعَكَ مَاءٌ [، فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، مَعِي إِدَاوَةٌ فِيهَا شَيْءٌ مِنْ نَبِيذِ التَّمْرِ فَصَبَبْتُ عَلَى يَدَيْهِ فَتَوَضَّأَ فَقَالَ:] تَمْرَةٌ طَيِّبَةٌ وَمَاءٌ طَهُورٌ [. رَوَى مَعْنَاهُ مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ وَشُعْبَةَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وليس

...cinleri [uyarmak], onları Allah Teâlâ'ya davet etmek ve onlara Kur'an okumak [için]... Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah, Ninova'dan bir grup cini O'na yönlendirdi ve onları O'nun için topladı. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu gece cinlere Kur'an okumak istiyorum, hanginiz benimle gelir?» buyurdu. Başlarını öne eğdiler. İkinci kez söyledi, yine başlarını öne eğdiler. Üçüncü kez söyledi, yine başlarını öne eğdiler. Bunun üzerine İbn Mes'ûd: «Ben [gelirim] ey Allah'ın Resûlü!» dedi. İbn Mes'ûd dedi ki: O'nunla birlikte benden başka kimse bulunmadı. Mekke'nin üst tarafına varıncaya kadar gittik. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Hacûn Geçidi (Şi'bü'l-Hacûn) denilen bir vadiye girdi, benim için bir çizgi çizdi ve içine oturmamı emredip şöyle buyurdu: «Ben sana dönünceye kadar buradan dışarı çıkma.» Sonra gidip durdu ve Kur'an okumaya başladı. Derken akbabalar gibi süzülüp kanat çırparak yere inen varlıklar görmeye başladım; öyle bir gürültü ve uğultu işittim ki Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem adına korktum. O'nu pek çok karaltı/kalabalık kapladı; benimle O'nun arasına girdiler, öyle ki sesini bile duyamaz oldum. Sonra bulut parçaları gibi bölük bölük ayrılarak gitmeye başladılar. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem fecir vakti işini bitirip: «Uyudun mu?» diye sordu. Dedim ki: Hayır, vallahi uyumadım; hatta senin asanla onlara vurup 'Oturun!' dediğini duyuncaya kadar defalarca insanlardan yardım istemeye yeltendim. Bunun üzerine buyurdu ki: «Şayet dışarı çıksaydın, onlardan bazısının seni kapıp götürmesinden emin olamazdım.» Sonra: «Bir şey gördün mü?» diye sordu. «Evet ey Allah'ın Resûlü, beyaz elbiselerini bacak aralarından geçirip bağlamış siyah adamlar gördüm» dedim. Buyurdu ki: «Onlar Nusaybin cinleriydi; benden azık ve yiyecek istediler. Ben de üzerindeki et sıyrılmış her kemiği, tezeği ve hayvan pisliğini onlara azık kıldım.» Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü, insanlar bunları bize karşı [istincâ ederek] kirletiyor' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kemik ve tezek ile istincâ yapılmasını yasakladı. Ben: «Ey Allah'ın Peygamberi, bu onlara ne fayda sağlar ki?» dedim. Buyurdu ki: «Onlar hangi kemiği bulurlarsa, üzerinde yenildiği günkü etini bulurlar; hangi tezeği bulurlarsa içinde yenildiği günkü tanesini bulurlar.» Dedim ki: «Ey Allah'ın Resûlü, şiddetli bir gürültü işittim?» Şöyle buyurdu: «Cinler aralarında [öldürülen] bir maktul hakkında ihtilafa düştüler de benim hakemliğime başvurdular; ben de aralarında hak ile hükmettim.» Sonra Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem abdest bozmaya gitti, ardından yanıma gelip: «Yanında su var mı?» buyurdu. Dedim ki: «Ey Allah'ın Peygamberi, yanımda içinde bir miktar hurma şırası bulunan küçük bir deri su kabı (idâve) var.» Ellerine döktüm, abdest aldı ve: «[Bu,] temiz bir hurma ve temizleyici bir sudur» buyurdu. Bunun manasını Ma'mer, Katâde'den; Şu'be de yine İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir. Fakat

فِي حَدِيثِ مَعْمَرٍ ذِكْرُ نَبِيذِ التَّمْرِ. رُوِيَ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ أَبْصَرَ زُطًّا فَقَالَ: مَا هَؤُلَاءِ؟ قَالَ: هَؤُلَاءِ الزُّطُّ. قَالَ: مَا رَأَيْتُ شَبَهَهُمْ إِلَّا الْجِنَّ لَيْلَةَ الْجِنِّ فَكَانُوا مُسْتَفِزِّينَ يَتْبَعُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَذَكَرَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ لَهِيعَةَ حَدَّثَنِي قَيْسُ بْنُ الْحَجَّاجِ عَنْ حَنَشٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ وَضَّأَ النَّبِيِّ ﷺ لَيْلَةَ الْجِنِّ بِنَبِيذٍ فَتَوَضَّأَ بِهِ وَقَالَ:] شَرَابٌ وَطَهُورٌ [. ابْنُ لَهِيعَةَ لَا يُحْتَجُّ بِهِ. وَبِهَذَا السَّنَدِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ خَرَجَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ لَيْلَةَ الْجِنِّ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] أَمَعَكَ مَاءٌ يَا بْنَ مَسْعُودٍ [؟ فَقَالَ: مَعِي نَبِيذٌ فِي إِدَاوَةٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] صُبَّ عَلَيَّ مِنْهُ [. فَتَوَضَّأَ وَقَالَ:] هُوَ شَرَابٌ وَطَهُورٌ [تَفَرَّدَ بِهِ ابْنُ لَهِيعَةَ وَهُوَ ضَعِيفُ الْحَدِيثِ. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: وَقِيلَ إِنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ لَمْ يَشْهَدْ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ لَيْلَةَ الْجِنِّ. كَذَلِكَ رَوَاهُ عَلْقَمَةُ بْنُ قَيْسٍ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَغَيْرُهُمَا عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: مَا شَهِدْتُ لَيْلَةَ الْجِنِّ. حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ صَاعِدٍ حَدَّثَنَا أَبُو الْأَشْعَثِ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ عَنْ عَامِرٍ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ قَيْسٍ قَالَ قُلْتُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ: أَشَهِدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَحَدٌ مِنْكُمْ لَيْلَةَ أَتَاهُ دَاعِي الْجِنِّ؟ قَالَ لَا. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: هَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ لَا يُخْتَلَفُ فِي عَدَالَةِ رَاوِيهِ. وَعَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي عُبَيْدَةَ: حَضَرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ لَيْلَةَ الْجِنِّ؟ فَقَالَ لَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ الْجِنُّ سَبْعَةَ نَفَرٍ مِنْ جِنِّ نَصِيبِينَ فَجَعَلَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ. وَقَالَ زِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ: كَانُوا تِسْعَةً أَحَدُهُمْ زَوْبَعَةُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: إِنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ نِينَوَى. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مِنْ أَهْلِ حَرَّانَ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: مِنْ جَزِيرَةِ الْمَوْصِلِ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ كَانُوا سَبْعَةً، ثَلَاثَةٌ مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ وَأَرْبَعَةٌ مِنْ أَهْلِ نَصِيبِينَ. وَرَوَى ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَذَكَرَ فِيهِ نَصِيبِينَ فَقَالَ:] رُفِعَتْ إِلَيَّ حَتَّى رَأَيْتُهَا فَدَعَوْتُ اللَّهَ أَنْ يُكْثِرَ مَطَرَهَا وَيُنْضِرَ شَجَرَهَا وَأَنْ يَغْزُوَ نَهَرَهَا [. وَقَالَ السُّهَيْلِيُّ: وَيُقَالُ كَانُوا سَبْعَةً، وَكَانُوا يَهُودًا فَأَسْلَمُوا، وَلِذَلِكَ قَالُوا" أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى ". وَقِيلَ في أسمائهم: شاصر وماصر ومنشي

Ma'mer'in hadisinde hurma nebîzinin zikri geçer. Ebû Osmân en-Nehdî'den rivayet edildiğine göre İbn Mes'ûd Zutt'ları (Sindlileri) görüp: "Bunlar kimdir?" diye sordu. Kendisine: "Bunlar Zutt'tur" denildi. [İbn Mes'ûd]: "Cin gecesindeki cinlere bunlardan daha çok benzeyen birilerini görmedim; birbirlerini takip ederek hızlıca ve kaynaşarak yürüyorlardı" dedi. Dârekutnî, Abdullah b. Lehîa'dan rivayet etti: Bana Kays b. el-Haccâc, Haneş'ten, o İbn Abbâs'tan, o da İbn Mes'ûd'dan nakletti ki kendisi Cin gecesinde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e nebîz ile abdest aldırmış, o da onunla abdest alıp: [ شَرَابٌ وَطَهُورٌ ] «[Hem] bir içecektir [hem de] temizleyicidir» buyurmuştur. İbn Lehîa'nın rivayeti delil kabul edilmez. Aynı isnatla İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre kendisi Cin gecesinde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıkmıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: [ أَمَعَكَ مَاءٌ يَا بْنَ مَسْعُودٍ ] «Ey İbn Mes'ûd! Yanında su var mı?» diye sordu. O da: "Mataramda nebîz var" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: [ صُبَّ عَلَيَّ مِنْهُ ] «Ondan üzerime dök» buyurdu. [İbn Mes'ûd döktü], o da abdest aldı ve: [ هُوَ شَرَابٌ وَطَهُورٌ ] «O, [hem] bir içecektir [hem de] temizleyicidir» buyurdu. Bu rivayette İbn Lehîa tek kalmıştır ve kendisi hadis rivayetinde zayıftır. Dârekutnî şöyle dedi: İbn Mes'ûd'un Cin gecesinde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında bulunmadığı da söylenmiştir. Nitekim Alkame b. Kays, Ebû Ubeyde b. Abdillâh ve diğerleri de ondan: "Ben Cin gecesinde hazır bulunmadım" dediğini rivayet etmişlerdir. Bize Ebû Muhammed b. Sâid anlattı, bize Ebü'l-Eş'as anlattı, bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, bize Dâvûd b. Ebî Hind, Âmir'den, o da Alkame b. Kays'tan anlattı; dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd'a: "Cin davetçisinin geldiği gece sizden biri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında hazır bulundu mu?" diye sordum. O da: "Hayır" dedi. Dârekutnî şöyle demiştir: "Bu, râvilerinin adaletinde ihtilaf bulunmayan sahih bir isnattır." Amr b. Mürre'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Ebû Ubeyde'ye: "Abdullah b. Mes'ûd Cin gecesinde hazır bulundu mu?" diye sordum. O: "Hayır" dedi. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Cinler, Nusaybin cinlerinden yedi kişilik bir topluluktu. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onları kavimlerine elçi kıldı." Zirr b. Hubeyş: "Dokuz kişiydiler, biri Zevbea idi" demiştir. Katâde: "Onlar Nineve ehlindendi" dedi. Mücâhid: "Harrân ehlindendi" dedi. İkrime: "Cezîretü'l-Mavsıl'dandı" dedi. Onların yedi kişi olduğu; üçünün Necran ehlinden, dördünün Nusaybin ehlinden olduğu da söylenmiştir. İbn Ebi'd-Dünyâ rivayet etti ki Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadiste Nusaybin'i anarak şöyle buyurmuştur: [ رُفِعَتْ إِلَيَّ حَتَّى رَأَيْتُهَا فَدَعَوْتُ اللَّهَ أَنْ يُكْثِرَ مَطَرَهَا وَيُنْضِرَ شَجَرَهَا وَأَنْ يَغْزُوَ نَهَرَهَا ] «Bana [o belde] gösterildi, nihayet onu gördüm; Allah'a yağmurunu bollaştırması, ağaçlarını yeşertip meyvelendirmesi ve nehrini gür kılması için dua ettim.» es-Süheylî şöyle demiştir: Onların yedi kişi olduğu ve Yahudi olup sonradan Müslüman oldukları söylenir; bu sebeple { أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى } “Mûsâ'dan sonra indirilen” demişlerdir. İsimleri hakkında ise Şâsır, Mâsır ve Menşî... denilmiştir.

وَمَاشِي وَالْأَحْقَبُ، ذَكَرَ هَؤُلَاءِ الْخَمْسَةَ ابْنُ دُرَيْدٍ. وَمِنْهُمْ عَمْرُو بْنُ جَابِرٍ، ذَكَرَهُ ابْنُ سَلَّامٍ مِنْ طَرِيقِ أَبِي إِسْحَاقَ السَّبِيعِيِّ عَنْ أَشْيَاخِهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودَ أَنَّهُ كَانَ فِي نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ يَمْشُونَ فَرُفِعَ لَهُمْ إِعْصَارٌ ثُمَّ جَاءَ إِعْصَارٌ أَعْظَمُ مِنْهُ فَإِذَا حَيَّةُ قَتِيلٍ، فَعَمَدَ رَجُلٌ مِنَّا إِلَى رِدَائِهِ فَشَقَّهُ وَكَفَّنَ الْحَيَّةَ بِبَعْضِهِ وَدَفَنَهَا، فَلَمَّا جَنَّ اللَّيْلُ إِذَا امْرَأَتَانِ تَسْأَلَانِ: أَيُّكُمْ دَفَنَ عَمْرَو بْنَ جَابِرٍ؟ فَقُلْنَا: مَا نَدْرِي مَنْ عَمْرُو بْنُ جَابِرٍ! فَقَالَتَا: إِنْ كُنْتُمُ ابْتَغَيْتُمُ الْأَجْرَ فَقَدْ وَجَدْتُمُوهُ، إِنَّ فَسَقَةَ الْجِنِّ اقْتَتَلُوا مَعَ الْمُؤْمِنِينَ فَقُتِلَ عَمْرٌو، وَهُوَ الْحَيَّةُ الَّتِي رَأَيْتُمْ، وَهُوَ مِنَ النَّفَرِ الَّذِينَ اسْتَمَعُوا الْقُرْآنَ مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ ثُمَّ وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ. وَذَكَرَ ابْنُ سَلَّامٍ رِوَايَةٌ أُخْرَى: أَنَّ الَّذِي كَفَّنَهُ هُوَ صَفْوَانُ بْنُ الْمُعَطَّلِ. قُلْتُ: وَذَكَرَ هَذَا الْخَبَرَ الثَّعْلَبِيُّ بِنَحْوِهِ فَقَالَ: وَقَالَ ثَابِتُ بْنُ قُطْبَةَ جَاءَ أُنَاسٌ إِلَى ابْنِ مَسْعُودٍ فَقَالُوا: إنا كنا في سقر فَرَأَيْنَا حَيَّةً مُتَشَحِّطَةً فِي دِمَائِهَا، فَأَخَذَهَا رَجُلٌ مِنَّا فَوَارَيْنَاهَا، فَجَاءَ أُنَاسٌ فَقَالُوا: أَيُّكُمْ دَفَنَ عَمْرًا؟ قُلْنَا: وَمَا عَمْرٌو! قَالُوا الْحَيَّةُ الَّتِي دَفَنْتُمْ فِي مَكَانِ كَذَا، أَمَا إِنَّهُ كَانَ مِنَ النَّفَرِ الَّذِينَ سَمِعُوا الْقُرْآنَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ وَكَانَ بَيْنَ حَيَّيْنِ مِنَ الْجِنِّ مُسْلِمِينَ وَكَافِرِينَ قِتَالٌ فَقُتِلَ. فَفِي هَذَا الْخَبَرِ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ لَمْ يَكُنْ فِي سَفَرٍ وَلَا حَضَرَ الدَّفْنَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَذَكَرَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا عَنْ رَجُلٍ مِنَ التَّابِعِينَ سَمَّاهُ: أَنَّ حَيَّةً دَخَلَتْ عَلَيْهِ فِي خِبَائِهِ تَلْهَثُ عَطَشًا فَسَقَاهَا ثُمَّ أَنَّهَا مَاتَتْ فَدَفَنَهَا، فَأُتِيَ مِنَ اللَّيْلِ فَسُلِّمَ عَلَيْهِ وَشُكِرَ، وأخبر أن تلك الحية كانت رجلا عن جِنِّ نَصِيبِينَ اسْمُهُ زَوْبَعَةُ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ: وَبَلَغَنَا في فضائل عمر ابن عَبْدِ الْعَزِيزِ ﵁ مِمَّا حَدَّثَنَا بِهِ أَبُو بَكْرِ بْنُ طَاهِرٍ الْأَشْبِيلِيُّ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَانَ يَمْشِي بِأَرْضٍ فَلَاةٍ، فَإِذَا حَيَّةٌ مَيِّتَةٌ فَكَفَّنَهَا بِفَضْلَةٍ مِنْ رِدَائِهِ وَدَفَنَهَا، فَإِذَا قَائِلٌ يَقُولُ: يَا سُرَّقُ، أَشْهَدُ لَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:] سَتَمُوتُ بِأَرْضٍ فَلَاةٍ فَيُكَفِّنُكَ رَجُلٌ صَالِحٌ [. فَقَالَ: وَمَنْ أَنْتَ يَرْحَمُكَ اللَّهُ! فَقَالَ: رَجُلٌ مِنَ الْجِنِّ الَّذِينَ اسْتَمَعُوا الْقُرْآنَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لم يَبْقَ مِنْهُمْ إِلَّا أَنَا وَسُرَّقٌ، وَهَذَا سُرَّقٌ قد مات. وقد قتلت

... ve Mâşî ile el-Ahkab'dır. Bu beş [ismi] İbn Düreyd zikretmiştir. Onlardan biri de Amr b. Câbir'dir. Bunu İbn Sellâm, Ebû İshâk es-Sebîî kanalıyla hocalarından, onlar da İbn Mes'ûd'dan [şöyle] zikretmiştir: İbn Mes'ûd, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir toplulukla birlikte yürüyordu. Önlerinde bir kasırga belirdi, ardından ondan daha büyük bir kasırga geldi; bir de baktılar ki öldürülmüş bir yılan! İçimizden bir adam ridâsına yönelip onu yırttı, bir parçasıyla yılanı kefenleyip defnetti. Gece olunca iki kadın gelip: «Amr b. Câbir'i hanginiz defnetti?» diye sordular. Biz: «Amr b. Câbir'in kim olduğunu bilmiyoruz!» dedik. Bunun üzerine o iki kadın: «Eğer ecir aradıysanız, şüphesiz onu buldunuz. Zira fasık cinler, müminlerle savaştılar ve Amr öldürüldü. O, sizin gördüğünüz yılandır. Kendisi, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den Kur'an dinleyen ve ardından uyarıcılar olarak kavimlerine dönen topluluktandır» dediler. İbn Sellâm başka bir rivayette onu kefenleyen kimsenin Safvân b. el-Muattal olduğunu zikretmiştir. Derim ki: Bu haberi es-Sa'lebî de benzer şekilde zikredip şöyle demiştir: Sâbit b. Kutbe şöyle dedi: İbn Mes'ûd'a bazı kimseler gelip: «Biz bir yolculuktaydık, kanlar içinde çırpınan bir yılan gördük. İçimizden bir adam onu aldı ve onu gömdük. Derken birtakım kimseler gelip: 'Amr'ı hanginiz defnetti?' dediler. Biz: 'Amr kimdir?' dedik. Onlar: 'Falanca yerde defnettiğiniz yılandır. Bilin ki o, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den Kur'an dinleyen o topluluktandı. Cinlerden müslümanlar ile kâfirler arasında bir savaş çıktı ve o öldürüldü' dediler» dediler. Bu haberde İbn Mes'ûd'un yolculukta olmadığı ve definde hazır bulunmadığı yer almaktadır; doğrusunu Allah bilir. İbn Ebi'd-Dünyâ, ismini belirttiği tâbiînden bir zattan şöyle nakletmiştir: Bir yılan çadırına susuzluktan dili sarkmış bir halde girdi; o da ona su verdi. Sonra yılan öldü ve onu defnetti. Gece olunca kendisine gelinip selam verildi ve teşekkür edildi. Kendisine o yılanın, Nusaybin cinlerinden Zevbaa adında bir şahıs olduğu haber verildi. es-Süheylî şöyle demiştir: Bize Ebû Bekir b. Tâhir el-İşbîlî'nin anlattığı rivayetler arasında Ömer b. Abdilazîz'in (radıyallâhu anh) faziletlerine dair şu haber ulaştı: Ömer b. Abdilazîz ıssız bir arazide yürürken ölü bir yılan gördü. Ridâsının fazlalık bir parçasıyla onu kefenleyip defnetti. Derken bir seslenen şöyle seslendi: «Ey Sürrak! Şahitlik ederim ki ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: [ سَتَمُوتُ بِأَرْضٍ فَلَاةٍ فَيُكَفِّنُكَ رَجُلٌ صَالِحٌ ] “Sen ıssız bir arazide öleceksin ve seni salih bir adam kefenleyecek.”» Bunun üzerine [Ömer]: «Allah sana merhamet etsin, sen kimsin?» dedi. O da şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den Kur'an dinleyen cinlerden biriyim. Onlardan geriye sadece ben ve Sürrak kaldık; işte bu Sürrak da vefat etti.» Âişe de öldürmüştü...

عَائِشَةُ ﵂ حَيَّةً رَأَتْهَا فِي حُجْرَتِهَا تَسْتَمِعُ وَعَائِشَةُ تَقْرَأُ، فَأُتِيَتْ فِي الْمَنَامِ فَقِيلَ لَهَا: إِنَّكَ قَتَلْتِ رَجُلًا مُؤْمِنًا مِنَ الْجِنِّ الَّذِينَ قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَتْ: لَوْ كَانَ مُؤْمِنًا مَا دَخَلَ عَلَى حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَقِيلَ لَهَا: مَا دَخَلَ عَلَيْكِ إِلَّا وَأَنْتِ مُتَقَنِّعَةً، وَمَا جَاءَ إِلَّا لِيَسْتَمِعَ الذِّكْرَ. فَأَصْبَحَتْ عَائِشَةُ فَزِعَةً، وَاشْتَرَتْ رِقَابًا فَأَعْتَقَتْهُمْ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ: وَقَدْ ذَكَرْنَا مِنْ أَسْمَاءٍ هَؤُلَاءِ الْجِنِّ مَا حَضَرَنَا، فَإِنْ كَانُوا سَبْعَةً فَالْأَحْقَبُ مِنْهُمْ وَصْفٌ لِأَحَدِهِمْ، وَلَيْسَ بِاسْمِ عَلَمٍ، فَإِنَّ الْأَسْمَاءَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا آنِفًا ثَمَانِيَةٌ بِالْأَحْقَبِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: وَقَدْ ذَكَرَ الْحَافِظُ ابْنُ عَسَاكِرَ فِي تَارِيخِهِ: هَامَّةَ بْنَ الْهَيْمِ بْنِ الْأَقْيَسِ بْنِ إِبْلِيسَ، قِيلَ: إِنَّهُ مِنْ مُؤْمِنِي الْجِنِّ وَمِمَّنْ لَقِيَ النَّبِيَّ ﷺ وعلمه سورة" إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ" [الواقعة: ١] و" الْمُرْسَلاتِ" [المرسلات: ١] و" عَمَّ يَتَساءَلُونَ" [النبأ: ١] و" إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ" [التكوير: ١] و" الْحَمْدُ" [الفاتحة: ١] و" المعوذتين" [الفلق: ١ - والناس: ١]. وَذُكِرَ أَنَّهُ حَضَرَ قَتْلَ هَابِيلَ وَشَرِكَ فِي دَمِهِ وَهُوَ غُلَامٌ ابْنُ أَعْوَامٍ، وَأَنَّهُ لَقِيَ نُوحًا وَتَابَ عَلَى يَدَيْهِ، وَهُودًا وَصَالِحًا وَيَعْقُوبَ وَيُوسُفَ وَإِلْيَاسَ وَمُوسَى بْنَ عِمْرَانَ وَعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ ﵈. وَقَدْ ذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ أَسْمَاءَهُمْ عَنْ مُجَاهِدٍ فَقَالَ: حَسَّى وَمَسَّى وَمُنَشَّى وَشَاصِرٌ وَمَاصِرٌ وَالْأَرَدُ وَأَنِيَّانُ وَالْأَحْقَمُ. وَذَكَرَهَا أَبُو عَمْرٍو عُثْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَعْرُوفُ بِابْنِ السَّمَّاكِ قَالَ: حدثنا محمد ابن الْبَرَاءِ قَالَ حَدَّثَنَا الزُّبَيْرُ بْنُ بَكَّارٍ قَالَ: كَانَ حَمْزَةُ بْنُ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي لَهَبٍّ يُسَمِّي جِنَّ نَصِيبِينَ الَّذِينَ قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَيَقُولُ: حَسَّى ومسي وشاصر وماصر والأفخر والأرد وإنيان. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلَمَّا حَضَرُوهُ" أَيْ حَضَرُوا النَّبِيَّ ﷺ، وَهُوَ مِنْ بَابِ تَلْوِينِ الْخِطَابِ. وَقِيلَ: لَمَّا حَضَرُوا الْقُرْآنَ وَاسْتِمَاعَهُ." قالُوا أَنْصِتُوا" أَيْ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ اسْكُتُوا لِاسْتِمَاعِ الْقُرْآنَ. قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هَبَطُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ

Âişe radıyallâhu anhâ [da] odasında Kur'an okurken dinlemekte olduğunu gördüğü bir yılanı [öldürmüştü]. Rüyasında kendisine gelinip: «Sen, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelmiş olan cinlerden mümin bir adamı öldürdün» denildi. Âişe: «Eğer mümin olsaydı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haremine girmezdi» dedi. Kendisine: «O senin yanına ancak sen örtülü vaziyetteyken girdi ve sırf zikri (Kur'an'ı) dinlemek için geldi» denildi. Bunun üzerine Âişe korku içinde sabahladı ve köleler satın alıp onları azat etti. es-Süheylî şöyle demiştir: «Biz bu cinlerin isimlerinden hatırımıza gelenleri zikrettik. Şayet yedi kişi iseler, aralarındaki el-Ahkab onlardan birinin sıfatıdır, özel isim değildir. Zira az önce zikrettiğimiz isimler el-Ahkab ile birlikte sekiz tanedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.» Derim ki: Hâfız İbn Asâkir de tarihinde, İblis'in oğlu el-Akyes'in oğlu el-Heym'in oğlu Hâme'yi zikretmiştir. Denildiğine göre o, mümin cinlerdendir ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile görüşenlerdendir. [Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem] ona { إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ } [el-Vâkıa: 1], { الْمُرْسَلاتِ } [el-Mürselât: 1], { عَمَّ يَتَساءَلُونَ } [en-Nebe: 1], { إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ } [et-Tekvîr: 1], { الْحَمْدُ } [el-Fâtiha: 1] ve Muavvizeteyn [el-Felak: 1 - en-Nâs: 1] surelerini öğretmiştir. Onun, Hâbil'in öldürülmesine şahit olduğu, henüz birkaç yaşında bir çocukken onun kanına ortak olduğu; Nûh ile karşılaşıp onun elinde tövbe ettiği; Hûd, Sâlih, Ya'kûb, Yûsuf, İlyâs, Mûsâ b. İmrân ve Îsâ b. Meryem aleyhimüsselâm ile görüştüğü zikredilmiştir. el-Mâverdî, Mücâhid'den onların isimlerini şöyle zikretmiştir: Hassâ, Messâ, Müneşşâ, Şâsır, Mâsır, el-Ered, Enyân ve el-Ahkam. Ebû Amr Osmân b. Ahmed el-Ma'rûf bi-İbni's-Semmâk da bunları zikrederek şöyle demiştir: Bize Muhammed b. el-Berâ anlattı, bize ez-Zübeyr b. Bekkâr anlattı, dedi ki: Hamza b. Utbe b. Ebî Leheb, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelen Nusaybin cinlerini isimlendirir ve şöyle derdi: Hassâ, Messî, Şâsır, Mâsır, el-Efhâr, el-Ered ve İnyân. Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا حَضَرُوهُ } “[Cinler] onun yanına geldiklerinde” buyruğu, yani Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldiklerinde demektir; bu da telvînü'l-hitâb (ifade tarzını çeşitlendirme) kabilindendir. Bir görüşe göre: Kur'an'ın ve onu dinlemenin huzuruna geldiklerinde [demektir]. { قالُوا أَنْصِتُوا } “[Birbirlerine:] «Susun, dinleyin!» dediler” buyruğu ise, Kur'an'ı dinlemek için birbirlerine «Susun!» dediler demektir. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına indiler...

وَهُوَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ بِبَطْنِ نَخْلَةَ، فَلَمَّا سَمِعُوهُ" قالُوا أَنْصِتُوا" قَالُوا صَهٍ. وَكَانُوا سَبْعَةً: أَحَدُهُمْ زَوْبَعَةُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا" الْآيَةَ إِلَى قَوْلِهِ:" فِي ضَلالٍ مُبِينٍ" [الأحقاف: ٣٢]. وَقِيلَ:" أَنْصِتُوا" لِسَمَاعِ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ." فَلَمَّا قُضِيَ" وَقَرَأَ لَاحِقُ بْنُ حُمَيْدٍ وَخُبَيْبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ" فَلَمَّا قُضِيَ" بِفَتْحِ الْقَافِ وَالضَّادِ، يَعْنِي النَّبِيُّ ﷺ قَبْلَ الصَّلَاةِ. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ خَرَجُوا حِينَ حُرِسَتِ السَّمَاءُ مِنَ اسْتِرَاقِ السَّمْعِ لِيَسْتَخْبِرُوا مَا أَوْجَبَ ذَلِكَ؟ فَجَاءُوا وَادِي نَخْلَةِ وَالنَّبِيُّ ﷺ يَقْرَأُ فِي صَلَاةِ الْفَجْرِ، وَكَانُوا سَبْعَةً، فَسَمِعُوهُ وَانْصَرَفُوا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ، وَلَمْ يَعْلَمْ بِهِمُ النَّبِيُّ ﷺ. وَقِيلَ: بَلْ أَمَرَ النَّبِيَّ ﷺ أَنْ يُنْذِرَ الْجِنَّ وَيَقْرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ، فَصَرَفَ اللَّهُ إِلَيْهِ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ لِيَسْتَمِعُوا مِنْهُ وَيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ، فَلَمَّا تَلَا عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ وَفَرَغَ انْصَرَفُوا بِأَمْرِهِ قَاصِدِينَ مَنْ وَرَاءَهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ مِنَ الْجِنِّ، مُنْذِرِينَ لَهُمْ مُخَالَفَةَ الْقُرْآنِ وَمُحَذِّرِينَ إِيَّاهُمْ بَأْسَ اللَّهِ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ آمَنُوا بِالنَّبِيِّ ﷺ، وَأَنَّهُ أَرْسَلَهُمْ. وَيَدُلُّ عَلَى هذا قولهم:" يَا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ" [الأحقاف: ٣١] وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا أَنْذَرُوا قَوْمَهُمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ جَعَلَهُمْ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ، فَعَلَى هَذَا لَيْلَةُ الْجِنِّ لَيْلَتَانِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى مُسْتَوْفًى. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ" [الجن: ١]. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ مَعْنٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبِي قَالَ سَأَلْتُ مَسْرُوقًا مَنْ آذَنَ النَّبِيَّ ﷺ بِالْجِنِّ لَيْلَةَ اسْتَمَعُوا الْقُرْآنَ؟ فَقَالَ: حَدَّثَنِي أَبُوكَ- يَعْنِي ابْنُ مَسْعُودٍ- أنه آذنته بهم شجرة.

Batn-ı Nahle'de Kur'an okurken yanına indiler; O'nu işittiklerinde { قالُوا أَنْصِتُوا } “Dediler ki: «Susun, dinleyin!»”, yani «Susun!» dediler. Bunlar yedi kişiydiler, biri Zevbaa idi. Bunun üzerine Yüce Allah: { وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا } ayetini { فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [Ahkâf: 32] ayetine kadar indirdi. «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünü işitmek için susun dediler» de denilmiştir, anlamlar birbirine yakındır. { فَلَمَّا قُضِيَ } “Okuma tamamlanınca”; Lâhık b. Humeyd ve Hubeyb b. Abdillâh b. ez-Zübeyr ise kāf ve dâd harflerinin fethasıyla «felemmâ kadâ» şeklinde okumuşlardır; yani «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem namazı tamamlayınca». Bunun sebebi şudur: Onlar, gök kulak hırsızlığına karşı koruma altına alınınca buna neyin sebep olduğunu öğrenmek için çıkmışlardı. Vadi-i Nahle'ye geldiklerinde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazında kıraat etmekteydi; onlar yedi kişiydiler, O'nu dinlediler ve kavimlerine uyarıcı olarak döndüler; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ise onlardan haberdar olmadı. Şöyle de denilmiştir: Bilakis Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e cinleri uyarması ve onlara Kur'an okuması emredilmişti. Bunun üzerine Allah cinlerden bir topluluğu O'ndan dinlesinler ve kavimlerini uyarsınlar diye O'na yönlendirdi. Resûlullah onlara Kur'an okuyup bitirince, O'nun emriyle arkalarında kalan kendi cin kavimlerine yönelerek Kur'an'a muhalefet etmekten onları sakındırmak ve iman etmedikleri takdirde Allah'ın azabıyla uyarmak üzere geri döndüler. Bu durum onların Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman ettiklerini ve O'nun kendilerini elçi olarak gönderdiğini gösterir. Nitekim onların: { يَا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ } “Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine uyun ve O'na iman edin” [Ahkâf: 31] sözleri de buna delalet eder; böyle olmasaydı kavimlerini uyarmazlardı. Daha önce İbn Abbâs'tan Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları kavimlerine elçiler kıldığı nakledilmişti; buna göre «cin gecesi» iki gecedir ve bu mana daha önce etraflıca geçmişti. Sahîh-i Müslim'de de { قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ } [Cin: 1] ayetinin tefsirinde geleceği üzere buna delalet eden rivayetler vardır. Sahîh-i Müslim'de Ma'n'dan şöyle rivayet edilmiştir: Babamın şöyle dediğini duydum: Mesrûk'a, Kur'an dinledikleri gece Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e cinlerin geldiğini kimin haber verdiğini sordum. O da: «Bana baban —yani İbn Mes'ûd— O'na cinleri bir ağacın haber verdiğini anlattı» dedi.

[سورة الأحقاف (٤٦): الآيات ٣٠ الى ٣١]

[Ahkâf Suresi (46), 30-31. Ayetler]

قالُوا يَا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٠) يَا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ (٣١)

{ قالُوا يَا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ } “Dediler ki: «Ey kavmimiz! Şüphesiz biz Mûsâ'dan sonra indirilen, kendinden öncekileri tasdik eden, hakka ve dosdoğru bir yola ileten bir kitap dinledik.»” (30) { يَا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “«Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine uyun ve O'na iman edin ki, [Allah] günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın ve sizi can yakıcı bir azaptan korusun.»” (31)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالُوا يَا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى " أَيِ الْقُرْآنَ، وَكَانُوا مُؤْمِنِينَ بِمُوسَى. قَالَ عَطَاءٌ: كَانُوا يَهُودًا فَأَسْلَمُوا، وَلِذَلِكَ قَالُوا:" أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى ". وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْجِنَّ لَمْ تَكُنْ سَمِعَتْ بِأَمْرِ عِيسَى، فَلِذَلِكَ قَالَتْ:" أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى "." مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ" يَعْنِي ما قبله من التوراة." يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ" دِينِ الْحَقِّ." وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ" دِينُ اللَّهِ القويم." يا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ" يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى الْجِنِّ وَالْإِنْسِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: وَلَمْ يَبْعَثِ اللَّهُ نَبِيًّا إِلَى الْجِنِّ وَالْإِنْسِ قَبْلَ مُحَمَّدٍ ﷺ. قُلْتُ: يَدُلُّ عَلَى قَوْلِهِ مَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] أُعْطِيَتْ خَمْسًا لَمْ يُعْطَهُنَّ أَحَدٌ قَبْلِي كَانَ كُلُّ نَبِيٍّ يُبْعَثُ إِلَى قَوْمِهِ خَاصَّةً وَبُعِثْتُ إِلَى كُلِّ أَحْمَرَ وَأَسْوَدَ وَأُحِلَّتْ لِيَ الْغَنَائِمُ وَلَمْ تُحَلَّ لِأَحَدٍ قَبْلِي وَجُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ طَيِّبَةً طَهُورًا وَمَسْجِدًا فَأَيُّمَا رَجُلٍ أَدْرَكَتْهُ الصَّلَاةُ صَلَّى حَيْثُ كَانَ وَنُصِرْتُ بِالرُّعْبِ بَيْنَ يَدَيْ مَسِيرَةَ شَهْرٍ وَأُعْطِيَتُ الشَّفَاعَةَ [. قَالَ مُجَاهِدٌ: الْأَحْمَرُ وَالْأَسْوَدُ: الْجِنُّ وَالْإِنْسُ. وَفِي رِوَايَةٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ" وَبُعِثْتُ إِلَى الْخَلْقِ كَافَّةً وَخُتِمَ بِي النَّبِيُّونَ"." وَآمِنُوا بِهِ" أَيْ بِالدَّاعِي، وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ. وَقِيلَ:" بِهِ" أَيْ بِاللَّهِ، لِقَوْلِهِ:" يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ". قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَاسْتَجَابَ لَهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ سَبْعُونَ رَجُلًا، فَرَجَعُوا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَوَافَقُوهُ بِالْبَطْحَاءِ، فَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ وَأَمَرَهُمْ وَنَهَاهُمْ. مَسْأَلَةٌ- هَذِهِ الْآيُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجِنَّ كَالْإِنْسِ فِي الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَيْسَ لِمُؤْمِنِي الْجِنِّ ثَوَابٌ غَيْرَ نَجَاتِهِمْ مِنَ النَّارِ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ". وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ قَالَ: لَيْسَ ثَوَابُ الْجِنِّ إِلَّا أَنْ يُجَارُوا مِنَ النَّارِ، ثُمَّ يُقَالُ لَهُمْ: كُونُوا تُرَابًا مِثْلَ الْبَهَائِمِ. وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُمْ كما يعاقبون

Yüce Allah'ın: { قالُوا يَا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى } “Dediler ki: «Ey kavmimiz! Şüphesiz biz, Mûsâ'dan sonra indirilen bir kitap dinledik»” ayetinde kastedilen Kur'an'dır; onlar Mûsâ'ya iman edenlerdendi. Atâ der ki: Onlar Yahudi idiler ve sonra Müslüman oldular; bu sebeple «Mûsâ'dan sonra indirilen» dediler. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre cinler Îsâ'nın peygamberliğini işitmemişlerdi; bu yüzden «Mûsâ'dan sonra indirilen» demişlerdir. { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendisinden öncekileri doğrulayan”, yani kendisinden önceki Tevrat'ı doğrulayan. { يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ } “gerçeğe ileten”, hak dine ulaştıran; { وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ } “ve dosdoğru yola”, Allah'ın dosdoğru dinine ileten. { يا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ } “Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine uyun”, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e. Bu da O'nun hem cinlere hem de insanlara peygamber olarak gönderildiğini gösterir. Mukâtil der ki: Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce cinlere ve insanlara [aynı anda] bir peygamber göndermemiştir. Derim ki: Sahîh-i Müslim'de Câbir b. Abdillâh el-Ensârî'den gelen rivayet onun bu sözüne delildir; Câbir dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: [ أُعْطِيَتْ خَمْسًا لَمْ يُعْطَهُنَّ أَحَدٌ قَبْلِي كَانَ كُلُّ نَبِيٍّ يُبْعَثُ إِلَى قَوْمِهِ خَاصَّةً وَبُعِثْتُ إِلَى كُلِّ أَحْمَرَ وَأَسْوَدَ وَأُحِلَّتْ لِيَ الْغَنَائِمُ وَلَمْ تُحَلَّ لِأَحَدٍ قَبْلِي وَجُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ طَيِّبَةً طَهُورًا وَمَسْجِدًا فَأَيُّمَا رَجُلٍ أَدْرَكَتْهُ الصَّلَاةُ صَلَّى حَيْثُ كَانَ وَنُصِرْتُ بِالرُّعْبِ بَيْنَ يَدَيْ مَسِيرَةَ شَهْرٍ وَأُعْطِيَتُ الشَّفَاعَةَ ] “Bana benden önce hiçbir kimseye verilmeyen beş şey verildi: Her peygamber yalnızca kendi kavmine gönderilirdi, ben ise her kırmızı ve siyaha [herkese] gönderildim. Ganimetler bana helal kılındı, benden önce kimseye helal kılınmamıştı. Yeryüzü bana temiz, temizleyici ve mescit kılındı; ümmetimden kime namaz vakti erişirse bulunduğu yerde namazını kılar. Bir aylık mesafeden [düşmanın kalbine salınan] korku ile yardım olundum ve bana şefaat [hakkı] verildi.” Mücâhid: «Kırmızı ve siyah; cinler ve insanlardır» demiştir. Ebû Hureyre'nin hadisinden gelen bir rivayette ise «Bütün yaratılmışlara gönderildim ve peygamberler benimle son buldu» buyrulmuştur. { وَآمِنُوا بِهِ } “ve O'na iman edin”, yani davetçiye, o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. { يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ } “[Allah] günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın” buyruğundan ötürü «O'na» zamirinin Allah'a ait olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs der ki: Kavimlerinden yetmiş kişi onların davetine icabet etti; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e geri dönüp O'na Bathâ'da yetiştiler. Resûlullah da onlara Kur'an okudu, emir ve yasakları tebliğ etti. MESELE: Bu ayetler, cinlerin de emir, nehiy, sevap ve ceza hususunda insanlar gibi olduğuna delalet eder. el-Hasan şöyle demiştir: Mümin cinler için cehennemden kurtulmaktan başka bir mükâfat yoktur; Yüce Allah'ın: { يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın ve sizi acı bir azaptan korusun” buyruğu buna delildir. Ebû Hanîfe de bu görüştedir; o şöyle demiştir: Cinlerin mükâfatı ancak cehennemden korunmalarıdır; sonra hayvanlar gibi onlara da «Toprak olun!» denilir. Diğer bazı âlimler ise: Cinler kötülük ettiklerinde cezalandırıldıkları gibi,

فِي الْإِسَاءَةِ يُجَازَوْنَ فِي الْإِحْسَانِ مِثْلُ الْإِنْسِ. وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى. وَقَدْ قَالَ الضَّحَّاكُ: الْجِنُّ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَيَأْكُلُونَ وَيَشْرَبُونَ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَالصَّحِيحُ أَنَّ هَذَا مِمَّا لَمْ يُقْطَعْ فِيهِ بِشَيْءٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ. قُلْتُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا" [الانعام: ١٣٢] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ يُثَابُونَ وَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ، لِأَنَّهُ قال في أول الآية:"امَعْشَرَ

iyilik ettiklerinde de insanlar gibi mükâfatlandırılırlar, demişlerdir. Mâlik, Şâfiî ve İbn Ebî Leylâ bu görüşe meyletmiştir. ed-Dahhâk ise: «Cinler cennete girerler, yerler ve içerler» demiştir. el-Kuşeyrî der ki: Doğru olan, bunun hakkında kesin bir hükme varılmamış meselelerden olduğudur, bilgi Allah katındadır. Derim ki: Yüce Allah'ın: { وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا } “Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır” [En'âm: 132] ayeti, cinlerin de mükâfatlandırılacağına ve cennete gireceğine delalet eder. Zira Allah Teâlâ ayetin başında:

ْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي- إِلَى أَنْ قَالَ- وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا" [الانعام: ١٣٢ - ١٣٠]. وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَسَيَأْتِي لِهَذَا فِي سُورَةِ" الرَّحْمَنِ" مزيد بيان إن شاء الله تعالى.

{ يامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي } “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan peygamberler gelmedi mi?” buyurmuş ve devamında: { وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا } “Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır” [En'âm: 130-132] demiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir; bu konunun geniş açıklaması inşallah er-Rahmân Suresi'nde gelecektir.

[سورة الأحقاف (٤٦): آية ٣٢]

[Ahkâf Suresi (46), 32. Ayet]

وَمَنْ لَا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٢)

{ وَمَنْ لَا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٢) } “Kim Allah'ın davetçisine uymazsa bilsin ki, o yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değildir. Kendisi için O'ndan başka dostlar ve yardımcılar da bulunmaz. İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمَنْ لَا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ" أَيْ لَا يَفُوتُ اللَّهَ وَلَا يَسْبِقُهُ" وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ" أَيْ أَنْصَارٌ يَمْنَعُونَهُ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ." أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ".

Yüce Allah'ın: { وَمَنْ لَا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ } “Kim Allah'ın davetçisine uymazsa bilsin ki, o yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değildir” ayeti, «O Allah'ın elinden kaçıp kurtulamaz ve O'nun önüne geçemez» demektir. { وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ } “Kendisi için O'ndan başka dostlar da bulunmaz”, yani onu Allah'ın azabından koruyacak yardımcıları olmaz. { أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler.”

[سورة الأحقاف (٤٦): آية ٣٣]

[Ahkâf Suresi (46), 33. Ayet]

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى بَلى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٣)

{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى بَلى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٣) } “Gökleri ve yeri yaratan ve bunları yaratmakla yorulup acze düşmeyen Allah'ın, ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu görmediler mi? Evet, şüphesiz O her şeye kadirdir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ" الرُّؤْيَةُ هُنَا بِمَعْنَى العلم. و" أَنَّ" وَاسْمُهَا وَخَبَرُهَا سَدَّتْ مَسَدَّ مَفْعُولَيِ الرُّؤْيَةِ." وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى " احتجاج على منكري البعث. وَمَعْنَى" لَمْ يَعْيَ" يَعْجَزُ وَيَضْعُفُ عَنْ إِبْدَاعِهِنَّ. يُقَالُ: عَيَّ بِأَمْرِهِ وَعَيِيَ إِذَا لَمْ يَهْتَدِ لِوَجْهِهِ، وَالْإِدْغَامُ أَكْثَرُ. وَتَقُولُ فِي الْجَمْعِ عَيُوا، مخففا، وعيوا أيضا بالتشديد. قال:

Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'ı görmediler mi?” buyruğunda geçen rü'yet (görme) fiili burada ilim (bilmek) anlamındadır. “Enne” (أَنَّ) [harfi] ile ismi ve haberi, rü'yet (bilme) fiilinin iki mef'ûlünün (nesnesinin) yerini tutmuştur. { وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } “Onları yaratmaktan ötürü acze düşmeyen [Allah'ın], ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu [görmediler mi?]” [ifadesi], yeniden dirilişi inkâr edenlere karşı bir hüccettir (delildir). “Lem ya'ye” (لَمْ يَعْيَ) [ifadesinin] anlamı: Onları eşsiz bir şekilde yaratmaktan ötürü acze düşmedi ve zaaf göstermedi, demektir. [Kişi] işinin içinden çıkamadığı ve doğru yolu bulamadığı zaman: “Ayye bi-emrihî” (عَيَّ بِأَمْرِهِ) ve “ayiye” (عَيِيَ) denir; şeddeli (idgamlı) kullanımı daha yaygındır. Çoğulunda ise hem şeddesiz olarak “ayû” (عَيُوا), hem de şeddeli olarak “ayyû” (عَيُّوا) dersin. [Şair] şöyle demiştir:

عَيُّوا بِأَمْرِهِمْ كَمَا ... عَيَّتْ بِبَيْضَتِهَا الْحَمَامَةُ

İşlerinde şaşırıp acze düştüler tıpkı, Yumurtasını korumakta acze düşen güvercin gibi.

وَعَيِيتُ بِأَمْرِي إِذَا لَمْ تَهْتَدِ لِوَجْهِهِ. وَأَعْيَانِي هُوَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" وَلَمْ يَعِي" بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَإِسْكَانِ الْيَاءِ، وَهُوَ قَلِيلٌ شَاذٌّ، لَمْ يَأْتِ إِعْلَالُ الْعَيْنِ وَتَصْحِيحُ اللَّامِ إِلَّا فِي أَسْمَاءٍ قَلِيلَةٍ، نَحْوُ غَايَةٍ وَآيَةٍ. وَلَمْ يَأْتِ فِي الْفِعْلِ سِوَى بَيْتٍ أَنْشَدَهُ الْفَرَّاءُ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bir işin içinden çıkamadığın zaman «ayîtü bi-emrî» dersin; o iş sana zor geldiğinde ise «e'yânî hüve» dersin. el-Hasan bu kelimeyi ayn harfinin kesresi ve yâ harfinin sükûnu ile «ve lem ya'yî» (وَلَمْ يَعِي) şeklinde okumuştur; bu az kullanılan şaz bir kıraattir. Aynü'l-fiilin illetli kılınıp lâmu'l-fiilin sahih bırakılması kuralı, gaye (غَايَة) ve âyet (آيَة) gibi pek az isim dışında gelmemiştir. Fiilde ise el-Ferrâ'nın inşad ettiği şu beyitten başka hiçbir yerde gelmemiştir; o da şairin şu sözüdür:

فَكَأَنَّهَا بَيْنَ النِّسَاءِ سَبِيكَةٌ ... تَمْشِي بِسُدَّةِ بَيْتِهَا فَتُعِيُّ

Sanki o kadınlar arasında [som] bir külçe gibidir, Evinin avlusunda yürürken yorulup acze düşer.

" بِقادِرٍ" قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْأَخْفَشُ: الْبَاءُ زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ كَالْبَاءِ فِي قَوْلِهِ:" وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً" [النساء: ١٦٦]، وقوله:" تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ" [المؤمنون: ٢٠]. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: الْبَاءُ فِيهِ خَلَفَ الِاسْتِفْهَامِ وَالْجَحْدِ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالْعَرَبُ تُدْخِلُهَا مَعَ الْجَحْدِ تَقُولُ: مَا ظَنَنْتُ أَنَّ زَيْدًا بِقَائِمٍ. وَلَا تَقُولُ: ظَنَنْتُ أَنَّ زَيْدًا بِقَائِمٍ. وَهُوَ لِدُخُولِ" مَا" وَدُخُولِ" أَنَّ" لِلتَّوْكِيدِ. وَالتَّقْدِيرُ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِقَادِرٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ" [يس: ٨١]. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالْأَعْرَجُ وَالْجَحْدَرِيُّ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبُ" يَقْدِرُ" وَاخْتَارَهُ أَبُو حَاتِمٍ، لِأَنَّ دُخُولَ الْبَاءِ فِي خَبَرِ" أَنَّ" قَبِيحٌ. وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ قِرَاءَةَ الْعَامَّةِ، لِأَنَّهَا فِي قِرَاءَةِ عبد الله" خلق السموات والأرض قادر" بغير باء. والله أعلم.

{ بِقادِرٍ } “[Kadir olduğuna]” ifadesi hakkında Ebû Ubeyde ve el-Ahfeş şöyle demiştir: Bâ (ب) harfi, Yüce Allah'ın: { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } [en-Nisâ: 166] ve { تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ } [el-Mü'minûn: 20] buyruklarındaki bâ gibi tekit için zâiddir. el-Kisâî, el-Ferrâ ve ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Buradaki bâ harfi, kelamın başındaki soru ve inkârın yerine geçmiştir. ez-Zeccâc demiştir ki: Araplar bu bâ'yı inkâr/olumsuzluk ile birlikte dahil ederler; nitekim [mâ zannentü enne Zeyden bi-kâimin] "Zeyd'in ayakta olduğunu sanmadım" derler, fakat [zannentü enne Zeyden bi-kâimin] "Zeyd'in ayakta olduğunu sandım" demezler. Bu da olumsuzluk bildiren [mâ] (مَا) edatının ve tekit için [enne] (أَنَّ) edatının gelmesinden dolayıdır. Takdiri ise: «Allah kadir değil midir?» şeklindedir; nitekim Yüce Allah'ın: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ } [Yâsîn: 81] ayeti gibidir. İbn Mes'ûd, el-A'rec, el-Cahderî, İbn Ebî İshâk ve Ya'kûb «yakdiru» (يَقْدِرُ) şeklinde okumuşlardır. Ebû Hâtim de bu kıraati tercih etmiştir; çünkü bâ harfinin «enne»nin haberine dahil olması çirkindir. Ebû Ubeyd ise çoğunluğun (amme) kıraatini tercih etmiştir; çünkü Abdullah'ın kıraatinde bâ olmaksızın: «haleka's-semâvâti ve'l-arda kâdirun» şeklindedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة الأحقاف (٤٦): آية ٣٤]

[Ahkâf Suresi (46), 34. Ayet]

وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٤)

{ وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٤) } “İnkâr edenler ateşe sunulacakları gün: «Bu gerçek değil miymiş?» [denir]. Onlar: «Rabbimize andolsun ki evet» derler. [Allah da]: «O halde inkâr ettiğinizden dolayı tadın azabı!» buyurur.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ" أَيْ ذَكِّرْهُمْ يَوْمَ يُعْرَضُونَ فَيُقَالُ لَهُمْ:" أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا" فَيَقُولُ لَهُمُ الْمُقَرَّرُ:" فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ" أي بكفركم.

Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ } “İnkâr edenler ateşe sunulacakları gün” buyruğu; yani onlara [ateşe] sunulacakları ve kendilerine: { أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا } “Bu gerçek değil miymiş? Onlar: Rabbimize andolsun ki evet [derler]” denileceği günü hatırlat, demektir. [Onları hesaba çekip] itiraf ettiren de onlara: { فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “O halde inkâr ettiğinizden dolayı tadın azabı!” buyurur; yani inkârınız sebebiyle [tadın].

[سورة الأحقاف (٤٦): آية ٣٥]

[Ahkâf Suresi (46), 35. Ayet]

فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ (٣٥)

{ فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ (٣٥) } “O halde peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sen de sabret ve onlar için acele etme! Tehdit edildikleri azabı görecekleri gün, sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar. [Bu Kur'an] bir tebliğdir. Yoldan çıkmış (fasık) topluluktan başkası hiç helak edilir mi?”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ" وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ذَوُو الْحَزْمِ وَالصَّبْرِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: هُمْ خَمْسَةٌ: نُوحٌ، وَإِبْرَاهِيمُ، وَمُوسَى، وَعِيسَى، وَمُحَمَّدٌ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ. وَهُمْ أَصْحَابُ الشَّرَائِعِ. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: إِنَّ أُولِي الْعَزْمِ: نُوحٌ، وَهُودٌ، وَإِبْرَاهِيمُ. فَأَمَرَ اللَّهُ ﷿ نَبِيَّهُ ﵊ أَنْ يَكُونَ رَابِعَهُمْ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: هُمْ سِتَّةٌ: إِبْرَاهِيمُ، وَمُوسَى، وَدَاوُدُ، وَسُلَيْمَانُ، وَعِيسَى، وَمُحَمَّدٌ، صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ. وَقِيلَ: نُوحٌ، وَهُودٌ، وَصَالِحٌ، وَشُعَيْبُ، وَلُوطٌ، وَمُوسَى، وَهُمُ الْمَذْكُورُونَ عَلَى النَّسَقِ فِي سورة" الْأَعْرَافِ وَالشُّعَرَاءِ". وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُمْ سِتَّةٌ: نُوحٌ صَبَرَ عَلَى أَذَى قَوْمِهِ مُدَّةً. وَإِبْرَاهِيمُ صَبَرَ عَلَى النَّارِ. وَإِسْحَاقُ صَبَرَ عَلَى الذَّبْحِ. وَيَعْقُوبُ صَبَرَ عَلَى فَقْدِ الْوَلَدِ وَذَهَابِ الْبَصَرِ. وَيُوسُفُ صَبَرَ عَلَى الْبِئْرِ وَالسِّجْنِ. وَأَيُّوبُ صَبَرَ عَلَى الضُّرِّ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: إِنَّ مِنْهُمْ إِسْمَاعِيلَ وَيَعْقُوبَ وَأَيُّوبَ، وَلَيْسَ مِنْهُمْ يُونُسُ وَلَا سُلَيْمَانُ وَلَا آدَمُ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَالْكَلْبِيُّ وَمُجَاهِدٌ أَيْضًا: هُمُ الَّذِينَ أُمِرُوا بِالْقِتَالِ فَأَظْهَرُوا الْمُكَاشَفَةَ وَجَاهَدُوا الْكَفَرَةَ. وَقِيلَ: هُمْ نُجَبَاءُ الرُّسُلُ الْمَذْكُورُونَ فِي سُورَةِ" الْأَنْعَامِ" وَهُمْ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ: إِبْرَاهِيمُ، وَإِسْحَاقُ، وَيَعْقُوبُ، وَنُوحٌ، وَدَاوُدُ، وَسُلَيْمَانُ، وَأَيُّوبُ، وَيُوسُفُ، وَمُوسَى، وَهَارُونُ، وَزَكَرِيَّاءُ، وَيَحْيَى، وَعِيسَى، وَإِلْيَاسُ، وَإِسْمَاعِيلُ، وَالْيَسَعُ، وَيُونُسُ، وَلُوطٌ. وَاخْتَارَهُ الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ لِقَوْلِهِ فِي عَقِبِهِ:" أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ" [الانعام: ٩٠] وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: كُلُّ الرُّسُلِ كَانُوا أُولِي عَزْمٍ. وَاخْتَارَهُ عَلِيُّ بْنُ مَهْدِيٍّ الطَّبَرِيُّ، قَالَ: وَإِنَّمَا دَخَلَتْ" مِنْ" لِلتَّجْنِيسِ لَا لِلتَّبْعِيضِ، كَمَا تَقُولُ: اشْتَرَيْتُ أَرْدِيَةً مِنَ الْبَزِّ وَأَكْسِيَةً مِنَ الْخَزِّ. أَيِ اصْبِرْ كَمَا صَبَرَ الرُّسُلُ. وَقِيلَ: كُلُّ الْأَنْبِيَاءِ أُولُو عَزْمٍ إِلَّا يُونُسَ بن متي، ألا ترى أن

Yüce Allah'ın: { فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ } “O halde peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sen de sabret” buyruğu hakkında İbn Abbâs: «[Onlar] basiret ve sabır sahipleridir» demiştir. Mücâhid şöyle demiştir: «Onlar beş kişidir: Nûh, İbrâhîm, Mûsâ, Îsâ ve Muhammed aleyhimüssalâtü vesselâm. Bunlar şeriat sahibi olanlardır.» Ebû'l-Âliye ise şöyle demiştir: «Şüphesiz ülû'l-azm: Nûh, Hûd ve İbrâhîm'dir. Allah azze ve celle, Peygamberi'ne aleyhisselâm onların dördüncüsü olmasını emretmiştir.» es-Süddî şöyle demiştir: «Onlar altı kişidir: İbrâhîm, Mûsâ, Dâvûd, Süleymân, Îsâ ve Muhammed -Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun-.» Şöyle de denilmiştir: «Nûh, Hûd, Sâlih, Şuayb, Lût ve Mûsâ'dır. Bunlar el-A'râf ve eş-Şuarâ surelerinde peş peşe zikredilenlerdir.» Mukātil şöyle demiştir: «Onlar altı kişidir: Nûh, bir süre kavminin eziyetine sabretti. İbrâhîm, ateşe sabretti. İshâk, kurban edilmeye sabretti. Ya'kûb, evlat acısına ve gözlerinin gitmesine sabretti. Yûsuf, kuyuya ve zindana sabretti. Eyyûb ise hastalığa (zarara) sabretti.» İbn Cüreyc ise: «Şüphesiz onlardan bazıları İsmâîl, Ya'kûb ve Eyyûb'dur; Yûnus, Süleymân ve Âdem ise onlardan değildir» demiştir. eş-Şa'bî, el-Kelbî ve yine Mücâhid: «Onlar savaşla emrolunup [düşmanla] açıktan mücadele eden ve kâfirlerle cihad eden kimselerdir» demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: «Onlar, el-En'âm Suresi'nde zikredilen seçkin peygamberlerdir; bunlar da on sekiz kişidir: İbrâhîm, İshâk, Ya'kûb, Nûh, Dâvûd, Süleymân, Eyyûb, Yûsuf, Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ, Yahyâ, Îsâ, İlyâs, İsmâîl, Elyesa', Yûnus ve Lût.» el-Hasen b. el-Fadl da peşi sıra gelen: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy!” [En'âm: 90] buyruğundan ötürü bu görüşü tercih etmiştir. İbn Abbâs yine şöyle demiştir: «Peygamberlerin tamamı azim sahibiydi.» Ali b. Mehdî et-Taberî de bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: «Buradaki 'min' (مِنْ) edatı teb'îz (kısmîlik) için değil, tec nîs (cins beyanı) için gelmiştir. Nitekim sen: 'Kumaştan şallar, ipekten elbiseler satın aldım' dersin. Yani: 'Peygamberlerin sabrettiği gibi sabret' [demektir].» Şöyle de denilmiştir: «Yûnus b. Mettâ müstesna, nebîlerin tamamı azim sahibidir. Görmez misin ki

النَّبِيَّ ﷺ نَهَى أَنْ يَكُونَ مِثْلَهُ، لِخِفَّةٍ وَعَجَلَةٍ ظَهَرَتْ مِنْهُ حِينَ وَلَّى مُغَاضِبًا لِقَوْمِهِ، فَابْتَلَاهُ اللَّهُ بِثَلَاثٍ: سَلَّطَ عَلَيْهِ الْعَمَالِقَةَ حَتَّى أَغَارُوا عَلَى أَهْلِهِ وَمَالِهِ، وَسَلَّطَ الذِّئْبَ عَلَى وَلَدِهِ فَأَكَلَهُ، وَسَلَّطَ عَلَيْهِ الحوت فابتلعه، قاله أَبُو الْقَاسِمِ الْحَكِيمُ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: أُولُو الْعَزْمِ اثْنَا عَشَرَ نَبِيًّا أُرْسِلُوا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالشَّامِ فَعَصَوْهُمْ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ أَنِّي مُرْسِلٌ عَذَابِي إِلَى عُصَاةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُرْسَلِينَ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِمُ اخْتَارُوا لِأَنْفُسِكُمْ، إِنْ شِئْتُمْ أَنْزَلْتُ بِكُمُ الْعَذَابَ وَأَنْجَيْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَإِنْ شِئْتُمْ نَجَّيْتُكُمْ وَأَنْزَلْتُ الْعَذَابَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ، فَتَشَاوَرُوا بَيْنَهُمْ فَاجْتَمَعَ رَأْيُهُمْ عَلَى أَنْ يُنْزِلَ بِهِمُ الْعَذَابَ وَيُنَجِّيَ اللَّهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَأَنْجَى اللَّهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَنْزَلَ بِأُولَئِكَ الْعَذَابَ. وَذَلِكَ أَنَّهُ سَلَّطَ عَلَيْهِمْ مُلُوكَ الْأَرْضِ، فَمِنْهُمْ مَنْ نُشِرَ بِالْمَنَاشِيرِ، وَمِنْهُمْ مَنْ سُلِخَ جِلْدَةُ رَأْسِهِ وَوَجْهِهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ صُلِبَ عَلَى الْخَشَبِ حَتَّى مَاتَ، وَمِنْهُمْ مَنْ حُرِّقَ بِالنَّارِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: أُولُو الْعَزْمِ أَرْبَعَةٌ: إِبْرَاهِيمُ، وَمُوسَى، وَدَاوُدُ، وَعِيسَى، فَأَمَّا إِبْرَاهِيمُ فَقِيلَ لَهُ:" أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ" [البقرة: ١٣١] ثُمَّ ابْتُلِيَ فِي مَالِهِ وَوَلَدِهِ وَوَطَنِهِ وَنَفْسِهِ، فَوُجِدَ صَادِقًا وَافِيًا فِي جَمِيعِ مَا ابْتُلِيَ بِهِ. وَأَمَّا مُوسَى فَعَزْمُهُ حِينَ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ:" إِنَّا لَمُدْرَكُونَ. قالَ كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ" [الشعراء: ٦٢ - ٦١]. وَأَمَّا دَاوُدُ فَأَخْطَأَ خَطِيئَتَهُ فَنُبِّهَ عَلَيْهَا، فَأَقَامَ يَبْكِي أَرْبَعِينَ سَنَةً حَتَّى نَبَتَتْ مِنْ دُمُوعِهِ شَجَرَةٌ، فَقَعَدَ تَحْتَ ظِلِّهَا. وَأَمَّا عِيسَى فَعَزْمُهُ أَنَّهُ لَمْ يَضَعْ لَبِنَةً عَلَى لَبِنَةٍ وَقَالَ:" إِنَّهَا مَعْبَرَةٌ فَاعْبُرُوهَا وَلَا تُعَمِّرُوهَا". فَكَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ لِرَسُولِهِ ﷺ: اصْبِرْ، أَيْ كُنْ صَادِقًا فِيمَا ابْتُلِيَتَ بِهِ مِثْلُ صِدْقِ إِبْرَاهِيمَ، وَاثِقًا بِنُصْرَةِ مَوْلَاكَ مِثْلُ ثِقَةِ مُوسَى، مُهْتَمًّا بِمَا سَلَفَ مِنْ هَفَوَاتِكَ مِثْلُ اهْتِمَامِ دَاوُدَ، زَاهِدًا فِي الدُّنْيَا مِثْلُ زُهْدِ عِيسَى. ثُمَّ قِيلَ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ. وَقِيلَ: مُحْكَمَةٌ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ، لِأَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ. وَذَكَرَ مُقَاتِلٌ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ أُحُدٍ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ ﷿ أَنْ يَصْبِرَ عَلَى مَا أَصَابَهُ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ، تَسْهِيلًا عَلَيْهِ وَتَثْبِيتًا له. والله أعلم." وَلا تَسْتَعْجِلْ" قال مقاتل: بالدعاء

[Yüce Allah] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i, kavmine öfkelenerek ayrılıp gittiğinde kendisinde görülen bir hafiflik ve acelecilik sebebiyle onun gibi olmaktan nehyetmiştir. Allah da onu üç şeyle imtihan etmiştir: Üzerlerine Amâlika'yı musallat kıldı, öyle ki ailesine ve malına baskın yaptılar; çocuğuna kurdu musallat kıldı da onu yedi; balığı musallat kıldı da onu yuttu. Bunu Ebü'l-Kâsım el-Hakîm söylemiştir. Bazı ilim adamları ise şöyle demiştir: Ülü'l-azm, Şam bölgesinde İsrâiloğullarına gönderilen ve İsrâiloğullarının kendilerine isyan ettiği on iki peygamberdir. Allah peygamberlere: «İsrâiloğullarının isyankârlarına azabımı göndereceğim» diye vahyetti. Bu durum peygamberlere ağır geldi. Bunun üzerine Allah onlara: «Kendiniz için bir seçim yapın; dilerseniz azabı sizin üzerinize indireyim de İsrâiloğullarını kurtarayım, dilerseniz sizi kurtarayım da azabı İsrâiloğullarının üzerine indireyim» diye vahyetti. Kendi aralarında istişare ettiler ve azabın kendi üzerlerine inmesi, Allah'ın da İsrâiloğullarını kurtarması hususunda görüş birliğine vardılar. Allah da İsrâiloğullarını kurtardı ve o [peygamberlerin] üzerine azabı indirdi. Şöyle ki; yeryüzünün krallarını onların üzerine musallat kıldı. Onlardan kimi testerelerle biçildi, kiminin başının ve yüzünün derisi yüzüldü, kimi tahtalara çarmıha gerilip ölünceye kadar bekletildi, kimi de ateşle yakıldı. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: Ülü'l-azm dört kişidir: İbrâhîm, Mûsâ, Dâvûd ve Îsâ. İbrâhîm'e gelince; ona: { أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “[Rabbi ona:] ‘Teslim ol!’ dediğinde: ‘Âlemlerin Rabbine teslim oldum’ demişti” [Bakara: 131]. Sonra malı, evladı, yurdu ve canı ile imtihan edildi; imtihan edildiği her hususta sadık ve vefakâr bulundu. Mûsâ'ya gelince; onun azmi, kavmi kendisine: { إِنَّا لَمُدْرَكُونَ. قالَ كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ } “‘Muhakkak yakalandık!’ dediklerinde; ‘Hayır, asla! Rabbim şüphesiz benimle beraberdir, bana doğru yolu gösterecektir’ dediği” [Şuarâ: 61-62] andaki [kararlılığıdır]. Dâvûd'a gelince; o zellesini işlemiş, ardından uyarılmıştı da gözyaşlarından bir ağaç bitip o ağacın gölgesinde oturuncaya kadar kırk yıl boyunca ağlamıştı. Îsâ'ya gelince; onun azmi [şudur ki], kerpiç üstüne kerpiç koymamış ve: «Şüphesiz dünya bir köprüdür; oradan geçin gidin, onu imar etmeye kalkışmayın» demiştir. Sanki Yüce Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demektedir: İbrâhîm'in sadakati gibi imtihan edildiğin hususlarda sadık ol; Mûsâ'nın güveni gibi Mevlâ'nın yardımına güven duy; Dâvûd'un endişesi gibi geçmiş zellelerinden ötürü endişe et; Îsâ'nın zühdü gibi dünyada zahit ol [ve bu şekilde] sabret! Sonra bu ayetin kılıç ayetiyle neshedildiği söylenmiştir. Muhkem olduğu da söylenmiştir; ancak sure Mekkî olduğu için neshedilmiş olması görüşü daha açıktır. Mukâtil ise şöyle zikretmiştir: Bu ayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Uhud günü inmiştir. Allah azze ve celle, kendisine bir teselli ve sebat kılmak üzere, peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi başına gelenlere sabretmesini emretmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. { وَلا تَسْتَعْجِلْ } “Ve onlar için acele etme!” buyruğu hakkında Mukâtil: «[Onların aleyhine] beddua etmekte [acele etme]»

عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ: فِي إِحْلَالِ الْعَذَابِ بِهِمْ، فَإِنَّ أَبْعَدَ غَايَاتِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَمَفْعُولُ الِاسْتِعْجَالِ مَحْذُوفٌ، وَهُوَ الْعَذَابُ." كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ" قَالَ يَحْيَى: مِنَ الْعَذَابِ. النَّقَّاشُ: مِنَ الْآخِرَةِ." لَمْ يَلْبَثُوا" أَيْ فِي الدُّنْيَا حَتَّى جَاءَهُمُ الْعَذَابُ، وَهُوَ مُقْتَضَى قَوْلِ يَحْيَى. وَقَالَ النَّقَّاشُ: فِي قُبُورِهِمْ حَتَّى بُعِثُوا لِلْحِسَابِ." إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ" يَعْنِي فِي جَنْبِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: نَسَّاهُمْ هَوْلَ مَا عَايَنُوا مِنَ الْعَذَابِ طول لبثهم في الدنيا. ثم قال:" بَلاغٌ" أَيْ هَذَا الْقُرْآنُ بَلَاغٌ، قَالَهُ الْحَسَنُ. ف" بَلاغٌ" رُفِعَ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَإٍ، دَلِيلُهُ قَوْلَهُ تَعَالَى:" هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ" [إبراهيم: ٥٢]، وَقَوْلُهُ:" إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ" [الأنبياء: ١٠٦]. وَالْبَلَاغُ بِمَعْنَى التَّبْلِيغِ. وَقِيلَ: أَيْ إِنَّ ذَلِكَ اللُّبْثَ بَلَاغٌ، قَالَهُ ابْنُ عِيسَى، فَيُوقَفُ عَلَى هَذَا عَلَى" بَلَاغٍ" وَعَلَى" نَهَارٍ". وَذَكَرَ أَبُو حَاتِمٍ أَنَّ بَعْضَهُمْ وَقَفَ عَلَى" وَلا تَسْتَعْجِلْ" ثُمَّ ابْتَدَأَ" لَهُمْ" عَلَى مَعْنَى لَهُمْ بَلَاغٌ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَهَذَا خَطَأٌ، لِأَنَّكَ قَدْ فَصَلْتَ بَيْنَ الْبَلَاغِ وَبَيْنَ اللَّامِ،- وَهِيَ رَافِعَةٌ- بِشَيْءٍ لَيْسَ مِنْهُمَا. وَيَجُوزُ فِي الْعَرَبِيَّةِ: بَلَاغًا وَبَلَاغٌ، النَّصْبُ عَلَى مَعْنَى إِلَّا سَاعَةً بَلَاغًا، عَلَى الْمَصْدَرِ أَوْ عَلَى النَّعْتِ لِلسَّاعَةِ. وَالْخَفْضُ عَلَى مَعْنَى مِنْ نَهَارٍ بَلَاغٌ. وَبِالنَّصْبِ قَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ وَالْحَسَنُ. وَرُوِيَ عَنْ بَعْضِ الْقُرَّاءِ" بَلِّغْ" عَلَى الْأَمْرِ، فَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ يَكُونُ الْوَقْفُ عَلَى" مِنْ نَهارٍ" ثُمَّ يَبْتَدِئُ" بَلاغٌ"." فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ" أَيِ الْخَارِجُونَ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ" فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ" عَلَى إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى الْقَوْمِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِذَا عَسِرَ عَلَى الْمَرْأَةِ وَلَدُهَا تَكْتُبُ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ وَالْكَلِمَتَيْنِ فِي صَحِيفَةٍ ثُمَّ تُغَسَّلُ وَتُسْقَى مِنْهَا، وَهِيَ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَظِيمُ الْحَلِيمُ الْكَرِيمُ، سُبْحَانَ اللَّهُ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَرَبُّ الْأَرْضِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ" كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَها لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحاها" [النازعات: ٤٦]." كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ" صَدَقَ اللَّهُ الْعَظِيمُ. وَعَنْ قتادة: لا يهلك الله»

«[onların aleyhine dua etmekte acele etme]» demiştir. «Azabın onların başına inmesi hususunda [acele etme], çünkü onların en uzak mühleti kıyamet günüdür» de denilmiştir. İsti'câl fiilinin mefulü hazfedilmiştir, o da azaptır. { كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ } “Tehdit edildikleri şeyi görecekleri gün sanki...” buyruğu hakkında Yahyâ: «Azaptan [olan şeyi]» demiştir. en-Nakkâş ise: «Ahiretten [olan şeyi]» demiştir. { لَمْ يَلْبَثُوا } “kalmamış gibi olurlar” yani Yahyâ'nın sözünün gereği olarak, kendilerine azap gelinceye kadar dünyada kalmamış gibi olurlar. en-Nakkâş ise şöyle demiştir: «Hesap için diriltilinceye kadar kabirlerinde [kalmamış gibi olurlar].» { إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ } “ancak gündüzün bir saati kadar”, yani kıyamet gününün yanında [ancak gündüzün bir saati kadar kalmış gibi olurlar]. «Gözleriyle gördükleri azabın dehşeti, dünyada kaldıkları uzun süreyi onlara unutturur» da denilmiştir. Sonra: { بَلاغٌ } “[Bu Kur'an] bir tebliğdir” buyurmuştur. el-Hasan: «Yani bu Kur'an bir tebliğdir» demiştir. Buna göre { بَلاغٌ } kelimesi, takdirî bir mübtedanın haberi olarak merfûdur; buna delil Yüce Allah'ın: { هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ } [İbrâhîm: 52] “Bu, insanlara bir tebliğdir; bununla uyarılsınlar... diye” ve { إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ } [el-Enbiyâ: 106] “Şüphesiz bunda ibadet eden bir topluluk için yeterli bir tebliğ vardır” ayetleridir. Belâğ (بَلَاغ), tebliğ (ulaştırma) anlamındadır. İbn Îsâ ise: «Yani o dünyada kalış bir tebliğdir (yetişecek kadardır)» demiştir. Buna göre hem { بَلاغٌ } üzerinde hem de { نَهارٍ } üzerinde vakıf yapılır (durulur). Ebû Hâtim, bazılarının { وَلا تَسْتَعْجِلْ } üzerinde durup sonra «onlar için bir tebliğ vardır» anlamında olmak üzere { لَهُمْ } ile başladıklarını zikretmiştir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «Bu hatalıdır; çünkü sen belâğ ile onu ref eden lâm harfi arasını bu ikisine ait olmayan bir şeyle ayırmış olursun.» Arapçada «belâğan» ve «belâğun» okumak caizdir. Mensub okunuş [illâ sâaten belâğan] anlamında mastar veya sâat kelimesinin sıfatı olmasına göredir. Mecrur okunuş ise [min nehârin belâğin] anlamındadır. Îsâ b. Ömer ve el-Hasan mensub okumuşlardır. Bazı kurrâdan emir kipiyle «bellig» (بَلِّغْ) rivayet edilmiştir. Bu kıraate göre { مِنْ نَهارٍ } üzerinde durulur, sonra { بَلاغٌ } ile başlanır. { فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ } “Yoldan çıkmış (fasık) topluluktan başkası hiç helak edilir mi?” yani Allah'ın emrinden çıkanlardan başkası [helak edilir mi?]; bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir. İbn Muhaysın, fiili kavm kelimesine isnat ederek «fe-hel yehlikü ille'l-kavmü» şeklinde malûm olarak okumuştur. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bir kadının doğumu güçleştiğinde bir sahifeye şu iki ayeti ve iki kelimeyi yazar, sonra bu sahife yıkanıp suyu ona içirilir. O da şudur: «Bismillâhirrahmânirrahîm. Lâ ilâhe illallâhu'l-Azîmu'l-Halîmu'l-Kerîm, sübhânallâhi Rabbi's-semâvâti ve Rabbi'l-ardı ve Rabbi'l-Arşi'l-Azîm. { كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَها لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحاها } [en-Nâziât: 46], { كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ }. Sadakallâhu'l-Azîm.» Katâde'den: «Allah helak etmez...

إلا هالك مشرك. وَقِيلَ: هَذِهِ أَقْوَى آيَةٍ فِي الرَّجَاءِ. وَاللَّهُ أعلم.

...ancak helak olmuş bir müşrik [helak olur]. Şöyle de denilmiştir: Bu, recâ (ümit) hususunda en kuvvetli ayettir. En doğrusunu Allah bilir.