Binûn

[Muhammed Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة محمد (٤٧): الآيات ٢٠ الى ٢١]

[Muhammed Suresi (47), 20 ila 21. Ayetler]

وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلى لَهُمْ (٢٠) طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ (٢١)

{ وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلى لَهُمْ (٢٠) طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ (٢١) } “İman edenler: «[Cihad hakkında] bir sure indirilmeli değil miydi?» derler. Fakat hükmü açık ve kesin bir sure indirilip de içinde savaştan söz edilince, kalplerinde hastalık bulunanların, ölüm baygınlığına tutulmuş kimsenin bakışı gibi sana baktıklarını görürsün. Oysa onlar için en uygun olanı; (20) Bir itaat ve güzel bir sözdür. İş ciddileştiğinde ise, eğer Allah'a sadakat gösterselerdi elbette kendileri için daha hayırlı olurdu. (21)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا" أَيِ الْمُؤْمِنُونَ المخلصون." لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ" اشْتِيَاقًا لِلْوَحْيِ وَحِرْصًا عَلَى الْجِهَادِ وثوابه. ومعنى" لَوْلا" هَلَّا." فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ" لَا نَسْخَ فِيهَا. قَالَ قَتَادَةُ: كُلُّ سُورَةٍ ذُكِرَ فِيهَا الْجِهَادُ فَهِيَ مُحْكَمَةٌ، وَهِيَ أَشَدُّ الْقُرْآنِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ. وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ" فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْدَثَةٌ" أَيْ مُحْدَثَةُ النُّزُولِ." وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ" أي فرض فيها الجهاد. وقرى" فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ وَذَكَرَ فِيهَا الْقِتَالَ" عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ وَنَصْبِ الْقِتَالِ." رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ" أَيْ شَكٌّ وَنِفَاقٌ." يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ" أَيْ نَظَرُ مَغْمُوصِينَ مُغْتَاظِينَ بِتَحْدِيدٍ وَتَحْدِيقٍ، كَمَنْ يَشْخَصُ بَصَرُهُ عِنْدَ الْمَوْتِ، وَذَلِكَ لِجُبْنِهِمْ عَنِ الْقِتَالِ جَزَعًا وَهَلَعًا، وَلِمَيْلِهِمْ فِي السِّرِّ إِلَى الْكُفَّارِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَأَوْلى لَهُمْ. طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ"" فَأَوْلَى لهم" قال الجوهري: وقولهم: أولى لك، تهدد وَوَعِيدٌ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: "{ وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا } (İman edenler derler)" buyruğu; yani ihlaslı müminler demektir. "{ لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ } ([Cihad hakkında] bir sure indirilmeli değil miydi?)" ifadesi, vahye olan iştiyaktan ve cihada ve onun sevabına duyulan arzudan dolayıdır. "Levlâ (لَوْلَا)" kelimesinin anlamı "hellâ (هَلَّا)" (olsaydı ya / indirilmeli değil miydi) demektir. "{ فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ } (Fakat hükmü açık ve kesin bir sure indirilip de)" ifadesi; içinde nesih bulunmayan [bir sure demektir]. Katâde şöyle demiştir: Cihadın anıldığı her sure muhkemdir ve bu sureler münafıklara Kur'an'ın en ağır gelen kısmıdır. Abdullah'ın kıraatinde: "فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْدَثَةٌ" şeklindedir; yani inişi yeni olan [bir sure]. "{ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ } (Ve içinde savaştan söz edilince)" yani cihad farz kılınınca demektir. Fiil etken (mâlum) ve "el-kıtâl" kelimesi meful olarak üstün ile "فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ وَذَكَرَ فِيهَا الْقِتَالَ" şeklinde de okunmuştur. "{ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } (Kalplerinde hastalık bulunanların... görürsün)" yani şüphe ve nifak olanların. "{ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ } (Ölüm baygınlığına tutulmuş kimsenin bakışı gibi sana baktıklarını)" yani ölüm anında gözü donup dikilen kimse gibi, gözlerini dikerek ve dikkatle bakan, ayıplanmış ve öfkeli kimselerin bakışıyla baktıklarını [görürsün]. Bu da panik ve dehşet içinde savaştan korkaklık göstermelerinden ve gizliden gizliye kâfirlere meyletmelerindendir. Yüce Allah'ın: "{ فَأَوْلى لَهُمْ. طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ } (Oysa onlar için en uygun olanı; bir itaat ve güzel bir sözdür)" buyruğundaki "{ فَأَوْلَى لهم } (onlar için en uygun olanı)" ifadesi hakkında el-Cevherî şöyle demiştir: Onların "evlâ leke" (yazıklar olsun sana / sana böylesi müstahak) sözü bir tehdit ve uyarıdır. Şair şöyle demiştir:

فَأَوْلَى ثُمَّ أَوْلَى ثُمَّ أَوْلَى ... وَهَلْ لِلدَّرِّ يُحْلَبُ مِنْ مَرَدِّ

Vah ona, sonra vah ona, sonra vah! Sağılan bol sütün hiç geri dönüşü olur mu?

قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: مَعْنَاهُ قَارَبَهُ مَا يُهْلِكُهُ، أَيْ نَزَلَ بِهِ. وَأَنْشَدَ:

el-Asmaî şöyle demiştir: Anlamı; onu helak edecek şey ona yaklaştı, yani başına indi demektir. Ve şu beyti okumuştur:

فَعَادَى بَيْنَ هَادِيَتَيْنِ مِنْهَا ... وَأَوْلَى أَنْ يَزِيدَ عَلَى الثَّلَاثِ

Onlardan ikisini ardı ardına avladı, Üçe çıkarması da pek yakındı.

أَيْ قَارَبَ أَنْ يَزِيدَ. قَالَ ثَعْلَبٌ: وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ في" فَأَوْلى " أَحْسَنَ مِمَّا قَالَ الْأَصْمَعِيُّ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: يُقَالُ لِمَنْ هَمَّ بِالْعَطَبِ ثُمَّ أَفْلَتَ: أَوْلَى لَكَ، أَيْ قَارَبْتَ الْعَطَبَ. كَمَا رُوِيَ أَنَّ أَعْرَابِيًّا كان يوالي رمي الصيد فيفلت منه ليقول: أَوْلَى لَكَ. ثُمَّ رَمَى صَيْدًا فَقَارَبَهُ ثُمَّ أَفْلَتَ مِنْهُ فَقَالَ:

Yani artırmaya yaklaştı demektir. Sa'leb şöyle demiştir: "{ فَأَوْلى }" hakkında hiç kimse el-Asmaî'nin söylediğinden daha güzelini söylememiştir. el-Müberred ise şöyle demiştir: Helak olmaya yaklaşıp da kurtulan kimseye "Evlâ leke" (az kalsın gidiyordun) denir; yani helake yaklaştın demektir. Nitekim bir bedevînin sürekli avına ok attığı ve av kaçtıkça [kendi kendine]: "Evlâ leke" dediği rivayet edilmiştir. Sonra bir ava ok atıp ona çok yaklaştırdı, fakat av yine kaçınca şöyle dedi:

فَلَوْ كَانَ أَوْلَى يُطْعِمُ الْقَوْمَ صِدْتُهُمْ ... وَلَكِنَّ أَوْلَى يَتْرُكُ الْقَوْمَ جُوَّعَا

Eğer "az kalsın" kavmi doyursaydı, onları avlamıştım, Fakat "az kalsın" kavmi aç bırakır.

وَقِيلَ: هُوَ كَقَوْلِ الرَّجُلِ لِصَاحِبِهِ: يَا مَحْرُومُ، أَيُّ شَيْءٍ فَاتَكَ! وَقَالَ الْجُرْجَانِيُّ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْوَيْلِ، فَهُوَ أَفْعَلُ، وَلَكِنْ فِيهِ قَلْبٌ، وَهُوَ أَنَّ عَيْنَ الْفِعْلِ وَقَعَ مَوْقِعَ اللَّامِ. وَقَدْ تَمَّ الْكَلَامُ عَلَى قَوْلِهِ:" فَأَوْلى لَهُمْ". قَالَ قَتَادَةُ: كَأَنَّهُ قَالَ الْعِقَابَ أَوْلَى لَهُمْ. وَقِيلَ: أَيْ وَلِيَهُمُ الْمَكْرُوهُ. ثُمَّ قَالَ:" طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ" أَيْ طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ أَمْثَلُ وَأَحْسَنُ، وَهُوَ مَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ وَالْخَلِيلِ. وَقِيلَ: إِنَّ التَّقْدِيرَ أَمْرُنَا طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ، فَحَذَفَ الْمُبْتَدَأَ فَيُوقَفُ عَلَى" فَأَوْلى لَهُمْ". وَكَذَا مَنْ قَدَّرَ يَقُولُونَ مِنَّا طَاعَةً. وَقِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ الثَّانِيَةَ مُتَّصِلَةٌ بِالْأُولَى. وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ" لَهُمْ" بِمَعْنَى الْبَاءِ، أَيِ الطَّاعَةُ أَوْلَى وَأَلْيَقُ بِهِمْ، وَأَحَقُّ لَهُمْ مِنْ تَرْكِ امْتِثَالِ أَمْرِ اللَّهِ. وَهِيَ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ" يَقُولُونَ طاعَةٌ". وَقِيلَ: إِنَّ" طَاعَةٌ" نعت ل" سورة"، عَلَى تَقْدِيرِ: فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ ذَاتُ طَاعَةٍ، فَلَا يُوقَفُ عَلَى هَذَا عَلَى" فَأَوْلى لَهُمْ". قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ قَوْلَهُمْ" طَاعَةٌ" إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ عَنِ الْمُنَافِقِينَ. وَالْمَعْنَى لَهُمْ طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ، قِيلَ وُجُوبُ الْفَرَائِضِ عَلَيْهِمْ، فَإِذَا أُنْزِلَتِ الْفَرَائِضُ شَقَّ عَلَيْهِمْ نُزُولُهَا. فَيُوقَفُ عَلَى هَذَا عَلَى" فَأَوْلى ". قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ" أَيْ جَدَّ الْقِتَالُ، أَوْ وجب فرض القتال، كرهوه. فكرهوه جواب" فَإِذا" وَهُوَ مَحْذُوفٌ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَإِذَا عَزَمَ أَصْحَابُ الامر." فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ" أَيْ فِي الْإِيمَانِ وَالْجِهَادِ." لَكانَ خَيْراً لَهُمْ" من المعصية والمخالفة.

Şöyle de denilmiştir: Bu, bir adamın arkadaşına: "Ey mahrum, neler kaçırdın!" demesi gibidir. el-Cürcânî ise şöyle demiştir: Bu, "el-veyl" (helak/azap) kelimesinden türetilmiştir ve "ef'al" veznindedir; ancak onda bir kalb (harf yer değiştirmesi) vardır, o da aynü'l-fiilin lâmü'l-fiil yerine geçmiş olmasıdır. "{ فَأَوْلى لَهُمْ }" ifadesinde kelam tamamlanmıştır. Katâde: Sanki 'ceza onlara daha layıktır' demiştir, dedi. Şöyle de denilmiştir: Yani hoşlanmadıkları şey başlarına geldi demektir. Sonra: "{ طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ } (Bir itaat ve güzel bir sözdür)" buyurmuştur; yani itaat ve güzel bir söz daha münasip ve daha hayırlıdır, bu da Sîbeveyh ve el-Halîl'in benimsediği görüştür. Bir görüşe göre de takdir: "Bizim işimiz itaat ve güzel bir sözdür" şeklindedir, böylece mübteda (özne) hazfedilmiş olur ve "{ فَأَوْلى لَهُمْ }" üzerinde vakıf yapılır. "Bizden itaat sözü söylerler" şeklinde takdir edenler için de durum böyledir. İkinci ayetin birinciye bağlı olduğu da söylenmiştir. "{ لَهُمْ }" lafzındaki lâm harfi bâ anlamındadır; yani itaat, Allah'ın emrine uymayı terk etmekten onlara daha layık, daha münasip ve daha uygundur. Bu, Übeyy'in "يَقُولُونَ طاعَةٌ" (İtaat derler) şeklindeki kıraatidir. "{ طَاعَةٌ }" lafzının, "İtaat içeren bir sure indirildiği zaman" takdiriyle "{ سُورَةٌ }" kelimesinin sıfatı olduğu da söylenmiştir; bu duruma göre "{ فَأَوْلى لَهُمْ }" üzerinde vakıf yapılmaz. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onların "{ طَاعَةٌ }" demeleri, Yüce Allah'ın münafıklardan haber vermesidir. Anlamı da şudur: Farzlar üzerlerine farz kılınmadan önce itaat ve güzel söz gösterirler, farzlar indirildiğinde ise bunların inişi kendilerine ağır gelir. Bu duruma göre "{ فَأَوْلى }" üzerinde vakıf yapılır. Yüce Allah'ın: "{ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ } (İş ciddileştiğinde ise)" buyruğu; yani savaş ciddileşip kızıştığında veya savaşın farziyeti kesinleştiğinde bundan hoşlanmadılar demektir. Dolayısıyla "bundan hoşlanmadılar" ifadesi, "{ فَإِذا }" şart edatının cevabıdır ve hazfedilmiştir. Bir görüşe göre anlam: "İş sahipleri azmettiğinde" demektir. "{ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ } (Eğer Allah'a sadakat gösterselerdi)" yani imanda ve cihadda [sadık olsalardı], "{ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } (elbette kendileri için daha hayırlı olurdu)" isyandan ve muhalefetten.

[سورة محمد (٤٧): الآيات ٢٢ الى ٢٤]

[Muhammed Suresi (47), 22 ila 24. Ayetler]

فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ (٢٢) أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ (٢٣) أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها (٢٤)

{ فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ (٢٢) أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ (٢٣) أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها (٢٤) } “Demek siz iş başına geçecek olursanız / yüz çevirirseniz, yeryüzünde fesat çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacaksınız öyle mi? (22) İşte onlar, Allah'ın kendilerini lanetlediği, bu yüzden kulaklarını sağır ve gözlerini kör ettiği kimselerdir. (23) Onlar Kur'an'ı derinlemesine düşünmüyorlar mı? Yoksa kilitli kalpler mi var? (24)”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ" اخْتُلِفَ فِي مَعْنَى" إِنْ تَوَلَّيْتُمْ" فَقِيلَ: هُوَ مِنَ الْوِلَايَةِ. قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: الْمَعْنَى فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمُ الْحُكْمَ فَجُعِلْتُمْ حُكَّامًا أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بِأَخْذِ الرِّشَا. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَيْ فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَمْرَ الْأُمَّةِ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بِالظُّلْمِ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: الْمَعْنَى فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ عَنِ الطَّاعَةِ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بِالْمَعَاصِي وَقَطْعِ الْأَرْحَامِ. وَقَالَ كَعْبٌ: الْمَعْنَى فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمُ الْأَمْرَ أَنْ يَقْتُلَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا. وَقِيلَ: مِنَ الْإِعْرَاضِ عَنِ الشَّيْءِ. قَالَ قَتَادَةُ: أَيْ فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ عَنْ كِتَابِ اللَّهِ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بِسَفْكِ الدِّمَاءِ الْحَرَامِ، وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ. وَقِيلَ:" فَهَلْ عَسَيْتُمْ" أَيْ فَلَعَلَّكُمْ إِنْ أَعْرَضْتُمْ عَنِ الْقُرْآنِ وَفَارَقْتُمْ أَحْكَامَهُ أَنْ تُفْسِدُوا في الأرض فتعودوا إلى جاهليتكم. وقرى بِفَتْحِ السِّينِ وَكَسْرِهَا. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" الْقَوْلُ فِيهِ مُسْتَوْفًى. وَقَالَ بَكْرٌ الْمُزَنِيُّ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْحَرُورِيَّةِ وَالْخَوَارِجِ، وَفِيهِ بُعْدٌ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ إِنَّمَا عُنِيَ بِهَا الْمُنَافِقُونَ. وَقَالَ ابْنُ حَيَّانَ: قُرَيْشٌ. وَنَحْوَهُ قَالَ الْمُسَيَّبُ بْنُ شَرِيكٍ وَالْفَرَّاءُ، قَالَا: نَزَلَتْ فِي بَنِي أُمَيَّةَ وَبَنِي هَاشِمٍ، وَدَلِيلُ هَذَا التَّأْوِيلِ مَا رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُغَفَّلٍ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ:] فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ"- ثُمَّ قَالَ- هُمْ هَذَا الْحَيُّ مِنْ قُرَيْشٍ أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ إِنْ وَلُوا النَّاسَ أَلَّا يُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَلَا يَقْطَعُوا أَرْحَامَهُمْ [. وَقَرَأَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ" إِنْ تُوُلِّيتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ" بِضَمِّ التَّاءِ وَالْوَاوِ وَكَسْرِ اللَّامِ. وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، وَرَوَاهَا رُوَيْسٌ عَنْ

Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ } “Demek siz ... [öyle mi?]” buyruğudur. { إِنْ تَوَلَّيْتُمْ } ifadesinin anlamı hususunda ihtilaf edilmiştir. Bunun velâyetten (yönetimi üstlenmekten) geldiği söylenmiştir. Ebü'l-Âliye şöyle demiştir: Mana şudur: Demek siz hükmü/yönetimi üstlenip yönetici kılındığınız takdirde rüşvet alarak yeryüzünde fesat çıkaracaksınız öyle mi? el-Kelbî şöyle demiştir: Yani demek siz ümmetin idaresini üstlendiğiniz takdirde zulmederek yeryüzünde fesat çıkaracaksınız öyle mi? İbn Cüreyc şöyle demiştir: Mana şudur: Demek siz itaatten yüz çevirdiğiniz takdirde günahlar işleyerek ve akrabalık bağlarını kopararak yeryüzünde fesat çıkaracaksınız öyle mi? Ka'b şöyle demiştir: Mana şudur: Demek siz iş başına geçecek olursanız birbirinizi öldüreceksiniz öyle mi? Bir şeyden yüz çevirmek (i'râd) anlamına geldiği de söylenmiştir. Katâde şöyle demiştir: Yani demek siz Allah'ın Kitabı'ndan yüz çevirdiğiniz takdirde haram kan dökerek ve akrabalık bağlarınızı kopararak yeryüzünde fesat çıkaracaksınız öyle mi? Şöyle de denilmiştir: { فَهَلْ عَسَيْتُمْ } Yani umulur ki siz Kur'an'dan yüz çevirip onun hükümlerinden ayrılırsanız, yeryüzünde fesat çıkarıp cahiliye [âdetleri]nize dönersiniz. [Bu kelime] sîn harfinin fethasıyla ve kesresiyle (Aseytüm / Asîtüm şeklinde) okunmuştur. Buna dair açıklama el-Bakara [Suresi'nde] etraflıca geçmişti. Bekr el-Müzenî şöyle demiştir: Ayet, Harûriyye ve Hâricîler hakkında inmiştir; ancak bu uzak bir ihtimaldir. Daha açık ve kuvvetli olan görüş ise bununla münafıkların kastedilmiş olmasıdır. İbn Hayyân: Kureyş[tir], demiştir. el-Müseyyeb b. Şerîk ve el-Ferrâ da buna benzer şekilde şöyle demişlerdir: Bu ayet Benî Ümeyye ve Benî Hâşim hakkında inmiştir. Bu yorumun delili, Abdullah b. Muğaffel'in rivayet ettiği şu hadistir: O şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « { فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } —sonra şöyle buyurdu— Onlar Kureyş'ten olan bu kabiledir. Allah, insanların idaresini üstlendiklerinde yeryüzünde fesat çıkarmamaları ve akrabalık bağlarını koparmamaları hususunda onlardan söz almıştır. » buyurduğunu işittim. Ali b. Ebî Tâlib [bu kısmı] { إِنْ تُوُلِّيتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } şeklinde tâ ve vâv'ın dammesi, lâm'ın ise kesresiyle okumuştur. Bu, İbn Ebî İshâk'ın da kıraatidir; Rüveys bunu

يَعْقُوبَ. يَقُولُ: إِنْ وَلِيَتْكُمْ وُلَاةٌ جَائِرَةٌ خَرَجْتُمْ مَعَهُمْ فِي الْفِتْنَةِ وَحَارَبْتُمُوهُمْ." وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ" بِالْبَغْيِ وَالظُّلْمِ وَالْقَتْلِ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَسَلَّامٌ وَعِيسَى وَأَبُو حَاتِمٍ" وَتُقَطِّعُوا" بِفَتْحِ التَّاءِ وَتَخْفِيفِ الْقَافِ، مِنَ الْقَطْعِ، اعْتِبَارًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى" وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ" [البقرة: ٢٧]. وَرَوَى هَذِهِ الْقِرَاءَةَ هَارُونُ عَنْ أَبَى عَمْرٍو. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" وَتُقَطِّعُوا" مَفْتُوحَةَ الْحُرُوفِ مُشَدَّدَةً، اعْتِبَارًا بقوله تعالى:" وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ" [الأنبياء: ٩٣]. الْبَاقُونَ" وَتُقَطِّعُوا" بِضَمِّ التَّاءِ مُشَدَّدَةَ الطَّاءِ، مِنَ التَّقْطِيعِ عَلَى التَّكْثِيرِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ. وتقدم ذكر" عَسَيْتُمْ" [البقرة: ٢٤٦] فِي (الْبَقَرَةِ). وَقَالَ الزَّجَّاجُ فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ: لَوْ جَازَ هَذَا لَجَازَ" عَسِيَ" بِالْكَسْرِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَيُقَالُ عَسَيْتُ أَنْ أَفْعَلَ ذَلِكَ، وَعَسِيتُ بالكسر. وقرى" فَهَلْ عَسِيتُمْ" بِالْكَسْرِ. قُلْتُ: وَيَدُلُّ قَوْلُهُ هَذَا عَلَى أَنَّهُمَا لُغَتَانِ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ فِي" الْبَقَرَةِ" مُسْتَوْفًى." أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ" أَيْ طَرَدَهُمْ وَأَبْعَدَهُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ." فَأَصَمَّهُمْ" عَنِ الْحَقِّ." وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ" أَيْ قُلُوبَهُمْ عَنِ الْخَيْرِ. فَأَتْبَعَ الْأَخْبَارَ بِأَنَّ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ حَقَّتْ عَلَيْهِ لَعْنَتُهُ، وَسَلَبَهُ الِانْتِفَاعَ بِسَمْعِهِ وَبَصَرِهِ حَتَّى لَا يَنْقَادَ لِلْحَقِّ وَإِنْ سَمِعَهُ، فَجَعَلَهُ كَالْبَهِيمَةِ الَّتِي لَا تَعْقِلُ. وَقَالَ:" فَهَلْ عَسَيْتُمْ" ثُمَّ قَالَ:" أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ" فَرَجَعَ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي ذَلِكَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ" أَيْ يَتَفَهَّمُونَهُ فَيَعْلَمُونَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لِلَّذِينَ لَمْ يَتَوَلَّوْا عَنِ الْإِسْلَامِ." أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها" أَيْ بَلْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالٌ أَقْفَلَهَا اللَّهُ ﷿ عَلَيْهِمْ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ. وَهَذَا يَرُدُّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ وَالْإِمَامِيَّةِ مَذْهَبَهُمْ. وَفِي حَدِيثٍ مَرْفُوعٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:] إِنَّ عَلَيْهَا أَقْفَالًا كَأَقْفَالِ الْحَدِيدِ حَتَّى يَكُونَ اللَّهُ يَفْتَحُهَا [. وَأَصْلُ الْقَفْلِ الْيُبْسُ وَالصَّلَابَةُ. وَيُقَالُ لِمَا يَبِسَ مِنَ الشَّجَرِ: الْقَفْلُ. وَالْقَفِيلُ مِثْلُهُ. وَالْقَفِيلُ أَيْضًا نَبْتٌ. وَالْقَفِيلُ: الصَّوْتُ. قَالَ الرَّاجِزُ:

Ya'kūb'dan rivayet etmiştir. Şöyle demektedir: Başınıza zâlim yöneticiler geçtiğinde onlarla birlikte fitneye katılıp savaştınız. "{ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ } (Ve akrabalık bağlarınızı koparacaksınız)" azgınlık, zulüm ve öldürme yoluyla. Ya'kūb, Sellâm, Îsâ ve Ebû Hâtim, Yüce Allah'ın: "{ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } [el-Bakara: 27]" buyruğunu göz önünde bulundurarak "el-kat'" kökünden t harfini üstün ve kaf harfini şeddesiz olarak "وَتَقْطَعُوا" şeklinde okumuşlardır. Bu kıraati Hârûn, Ebû Amr'dan rivayet etmiştir. Hasan ise Yüce Allah'ın: "{ وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ } [el-Enbiyâ: 93]" buyruğunu dikkate alarak harfleri üstün ve şeddeli olarak "وَتَقَطَّعُوا" okumuştur. Diğerleri ise çokluk bildiren "et-taktî'" babından t harfini ötreli ve tı harfini şeddeli olarak "{ وَتُقَطِّعُوا }" şeklinde okumuşlardır ki bu, Ebû Ubeyd'in tercihidir. "عَسَيْتُمْ" lafzının zikri (el-Bakara) Suresi'nde geçmişti. ez-Zeccâc, Nâfi'in kıraati hakkında: Bu caiz olsaydı kesreli olarak "عَسِيَ" demek de caiz olurdu, demiştir. el-Cevherî şöyle demiştir: Bunu yapacağımı umdum anlamında "عَسَيْتُ أَنْ أَفْعَلَ ذَلِكَ" denildiği gibi, kesre ile "عَسِيتُ" da denir. Ayette kesre ile "فَهَلْ عَسِيتُمْ" şeklinde de okunmuştur. Ben derim ki: Onun bu sözü bunların iki ayrı lehçe olduğunu gösterir. Buna dair açıklama etraflıca el-Bakara Suresi'nde geçmişti. "{ أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ } (İşte onlar, Allah'ın kendilerini lanetlediği kimselerdir)" yani rahmetinden kovduğu ve uzaklaştırdığı kimselerdir. "{ فَأَصَمَّهُمْ } (Bu yüzden onları sağır kıldı)" haktan yana. "{ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ } (Ve gözlerini kör etti)" yani hayra karşı kalplerini kör etti. Böylece bunu yapanın üzerine lanetin hak olduğunu; hakkı duysa bile ona boyun eğmemesi için işitme ve görme yetilerinden yararlanmayı ondan çekip aldığını ve onu aklı ermeyen bir hayvan gibi kıldığını bildiren haberler birbirini izlemiştir. Cenâb-ı Hak: "{ فَهَلْ عَسَيْتُمْ }" buyurmuş, ardından "{ أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ }" buyurarak Arapların bu husustaki âdetine uygun şekilde muhatap sığasından gayb (üçüncü şahıs) sığasına dönmüştür (iltifat sanatı). İkincisi: Yüce Allah'ın: "{ أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } (Onlar Kur'an'ı derinlemesine düşünmüyorlar mı?)" buyruğu; yani onu iyice anlamıyorlar mı ki böylece Allah'ın İslam'dan yüz çevirmeyen kimseler için neler hazırladığını bilsinler. "{ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها } (Yoksa kilitli kalpler mi var?)" Yani bilakis, kalpler üzerinde Yüce Allah'ın vurduğu kilitler mi var ki akıl erdiremiyorlar? Bu ayet Kaderiyye ve İmâmiyye'nin mezheplerini reddetmektedir. Merfû bir hadiste Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: [Şüphesiz kalplerin üzerinde, Allah onları açıncaya kadar demir kilitler gibi kilitler vardır]. Kilit (kafl) kelimesinin aslı kuruluk ve sertliktir. Ağacın kurumuş olanına "el-kafl" denir. "el-Kafîl" de böyledir. el-Kafîl aynı zamanda bir bitkidir. el-Kafîl ses anlamına da gelir. Recez şairi şöyle demiştir:

لَمَّا أَتَاكَ يَابِسًا قِرْشَبَّا ... قُمْتَ إِلَيْهِ بِالْقَفِيلِ ضَرْبَا

Sana kupkuru ve pek yaşlı olarak geldiğinde, Ona ses çıkaran [değnekle] vurmaya kalktın.

كَيْفَ قَرَيْتَ شَيْخَكَ الْأَزَبَّا

Kıllı ihtiyarını nasıl da ağırladın!

الْقِرْشَبُّ (بِكَسْرِ الْقَافِ): الْمُسِنُّ، عَنِ الْأَصْمَعِيِّ. وَأَقْفَلَهُ الصَّوْمُ أَيْ أَيْبَسَهُ، قَالَهُ الْقُشَيْرِيُّ وَالْجَوْهَرِيُّ. فَالْأَقْفَالُ ها هنا إشارة إلى ارتتاج الْقَلْبِ وَخُلُوِّهِ عَنِ الْإِيمَانِ. أَيْ لَا يَدْخُلُ قُلُوبَهُمُ الْإِيمَانُ وَلَا يَخْرُجُ مِنْهَا الْكُفْرُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى طَبَعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَقَالَ:" عَلى قُلُوبٍ" لِأَنَّهُ لَوْ قَالَ عَلَى قُلُوبِهِمْ لَمْ يَدْخُلْ قَلْبُ غَيْرِهِمْ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ. وَالْمُرَادُ أَمْ عَلَى قُلُوبِ هَؤُلَاءِ وَقُلُوبِ مَنْ كَانُوا بِهَذِهِ الصِّفَةِ أَقْفَالُهَا. الثَّالِثَةُ- فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ حَتَّى إِذَا فَرَغَ مِنْهُمْ قَامَتِ الرَّحِمُ فَقَالَتْ هَذَا مَقَامُ الْعَائِذِ مِنَ الْقَطِيعَةِ قَالَ نَعَمْ أَمَا تَرْضَيْنَ أَنْ أَصِلَ مَنْ وَصَلَكِ وَأَقْطَعَ مَنْ قَطَعَكِ قَالَتْ بَلَى قَالَ فَذَاكَ لَكِ- ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ" فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ. أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ. أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها" [. وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّهَا خِطَابٌ لِجَمِيعِ الْكُفَّارِ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ: مَعْنَى الْآيَةِ فَلَعَلَّكُمْ، أَوْ يُخَافُ عَلَيْكُمْ، إِنْ أَعْرَضْتُمْ عَنِ الْإِيمَانِ أَنْ تَعُودُوا إِلَى الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ لِسَفْكِ الدِّمَاءِ. قَالَ قَتَادَةُ: كَيْفَ رَأَيْتُمُ الْقَوْمَ حِينَ تَوَلَّوْا عَنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى! أَلَمْ يَسْفِكُوا الدِّمَاءَ الْحَرَامَ وَيَقْطَعُوا الْأَرْحَامَ وَعَصَوُا الرَّحْمَنَ. فَالرَّحِمُ عَلَى هَذَا رَحِمُ دِينِ الْإِسْلَامِ وَالْإِيمَانِ، الَّتِي قَدْ سَمَّاهَا اللَّهُ إِخْوَةً بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ". وَعَلَى قَوْلِ الْفَرَّاءِ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي أُمَيَّةَ، وَالْمُرَادُ مَنْ أَضْمَرَ مِنْهُمْ نِفَاقًا، فَأَشَارَ بِقَطْعِ الرَّحِمِ إِلَى مَا كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الْقَرَابَةِ بِتَكْذِيبِهِمُ النَّبِيَّ ﷺ. وَذَلِكَ يُوجِبُ الْقِتَالَ. وَبِالْجُمْلَةِ فَالرَّحِمُ عَلَى وَجْهَيْنِ: عَامَّةٌ وَخَاصَّةٌ، فَالْعَامَّةُ رَحِمُ الدين، ويجب مُوَاصَلَتَهَا بِمُلَازَمَةِ الْإِيمَانِ وَالْمَحَبَّةِ لِأَهْلِهِ وَنُصْرَتِهِمْ، وَالنَّصِيحَةِ وَتَرْكِ مُضَارَّتِهِمْ وَالْعَدْلَ بَيْنَهُمْ، وَالنَّصَفَةَ فِي مُعَامَلَتِهِمْ وَالْقِيَامِ بِحُقُوقِهِمُ الْوَاجِبَةِ، كَتَمْرِيضِ الْمَرْضَى وَحُقُوقِ الْمَوْتَى مِنْ غُسْلِهِمْ وَالصَّلَاةِ عَلَيْهِمْ وَدَفْنِهِمْ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ] الْحُقُوقِ [الْمُتَرَتِّبَةِ لَهُمْ. وَأَمَّا الرَّحِمُ الْخَاصَّةُ وَهِيَ رَحِمُ الْقَرَابَةِ مِنْ طَرَفَيِ الرَّجُلِ أَبِيهِ وَأُمِّهِ، فَتَجِبُ لَهُمُ الْحُقُوقُ الْخَاصَّةِ وَزِيَادَةٌ، كَالنَّفَقَةِ وتفقد أحوالهم،

Asmaî'den [nakledildiğine göre] el-kırşebb (الْقِرْشَبُّ - kaf harfinin kesresiyle), yaşlı kimse demektir. Kuşeyrî ve el-Cevherî ise «Oruç onu kuruttu/katılaştırdı» (أَقْفَلَهُ الصَّوْمُ) ifadesinin «onu kuruttu» anlamına geldiğini belirtmişlerdir. Buradaki kilitler (el-akfâl), kalbin kapanıp kilitlenmesine ve imandan yoksun kalmasına işarettir. Yani kalplerine iman girmez ve onlardan küfür çıkmaz; çünkü Yüce Allah onların kalplerini mühürlemiştir. { عَلى قُلُوبٍ } “[bazı] kalpler üzerinde” buyurmuştur; çünkü eğer «onların kalpleri üzerinde» buyursaydı, bu ifadenin kapsamına başkalarının kalpleri girmezdi. Kastedilen ise: “Yoksa bunların kalpleri ve bu nitelikte olan kimselerin kalpleri üzerinde kilitleri mi var?” [demektir]. Üçüncü [Mesele]- Sahîh-i Müslim'de Ebû Hureyre'den [şöyle] rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah mahlûkatı yarattı; nihayet onların yaratılışını bitirince rahim (akrabalık bağı) ayağa kalkıp dedi ki: “Bu, koparılmaktan Sana sığınanın makamıdır.” [Allah] buyurdu ki: “Evet, seni gözetip bağ kuranla bağ kurmama ve seni koparanı [rahmetimden] koparmama razı olmaz mısın?” [Rahim] “Evet, [razıyım]” dedi. [Allah da] “İşte bu sana verildi” buyurdu.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Dilerseniz [şu ayetleri] okuyunuz: { فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ * أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ * أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها } “Demek [yönetimi] ele geçirecek olursanız, yeryüzünde fesat çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacaksınız öyle mi? İşte onlar, Allah'ın kendilerini lanetlediği, bu yüzden sağır kıldığı ve gözlerini kör ettiği kimselerdir. Onlar Kur'an'ı derinlemesine düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?”» Ayetin zahiri, bunun bütün kâfirlere yönelik bir hitap olduğudur. Katâde ve başkaları şöyle demiştir: Ayetin anlamı; “Eğer imandan yüz çevirirseniz, kan dökerek yeryüzünde fesat çıkarmaya dönmeniz umulur veya sizin hakkınızda bundan korkulur” demektir. Katâde dedi ki: “Yüce Allah'ın Kitabı'ndan yüz çevirdikleri zaman o topluluğu nasıl gördünüz?! Onlar haram kanları dökmediler mi, akrabalık bağlarını koparmadılar mı ve Rahmân'a isyan etmediler mi?” Buna göre rahim (bağ), Yüce Allah'ın { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } “Müminler ancak kardeştirler” buyruğuyla kardeşlik olarak adlandırdığı İslam ve iman dininin bağıdır. Ferrâ'nın ayetin Hâşimoğulları ve Emevîler hakkında indiği ve kastedilenlerin onlardan nifakı gizleyen kimseler olduğu yönündeki görüşüne göre ise; akrabalık bağını koparmaktan kasıt, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamak suretiyle kendileri ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki akrabalığı kesmeleridir. Bu da savaşı gerektirir. Özetle akrabalık bağı (sıla-i rahim) iki kısımdır: Genel ve özel. Genel olan din bağıdır; bu bağın gözetilmesi imana sımsıkı sarılmak, din ehline sevgi besleyip onlara yardım etmek, nasihat etmek, onlara zarar vermeyi terk etmek, aralarında adaletli davranmak, muamelelerinde insaflı olmak ve hastaları tedavi edip bakmak, cenazelerini yıkamak, namazlarını kılmak ve onları defnetmek gibi ölülerin hakları ile onlara terettüp eden diğer [hakları] yerine getirmekle vacip olur. Özel akrabalık bağı ise kişinin hem baba hem de anne tarafından olan akrabalık bağıdır. Bunlar için nafaka, hallerini sorup gözetmek ve

وَتَرْكِ التَّغَافُلُ عَنْ تَعَاهُدِهِمْ فِي أَوْقَاتِ ضَرُورَاتِهِمْ، وَتَتَأَكَّدُ فِي حَقِّهِمْ حُقُوقُ الرَّحِمِ الْعَامَّةُ، حَتَّى إِذَا تَزَاحَمَتِ الْحُقُوقُ بُدِئَ بِالْأَقْرَبِ فَالْأَقْرَبِ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الرَّحِمَ الَّتِي تَجِبُ صِلَتُهَا هِيَ كُلُّ رَحِمٍ مَحْرَمٍ، وَعَلَيْهِ فَلَا تَجِبُ فِي بَنِي الْأَعْمَامِ وَبَنِي الْأَخْوَالِ. وَقِيلَ: بَلْ هَذَا فِي كُلِّ رَحِمٍ مِمَّنْ يَنْطَلِقُ عَلَيْهِ ذَلِكَ مِنْ ذَوِي الْأَرْحَامِ فِي الْمَوَارِيثِ، مَحْرَمًا كَانَ أَوْ غَيْرَ مَحْرَمٍ. فَيُخْرَجُ مِنْ هَذَا أَنَّ رَحِمَ الْأُمِّ الَّتِي لَا يَتَوَارَثُ بِهَا لَا تَجِبُ صِلَتُهُمْ وَلَا يَحْرُمُ قَطْعُهُمْ. وَهَذَا لَيْسَ بِصَحِيحٍ، وَالصَّوَابُ أَنَّ كُلَّ مَا يَشْمَلُهُ وَيَعُمُّهُ الرَّحِمُ تَجِبُ صِلَتُهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ، قُرْبَةً وَدِينِيَّةً، عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ أَوَّلًا والله أعلم. وقد رَوَى أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ فِي مُسْنَدِهِ قَالَ: حَدَّثَنَا شُعْبَةُ قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ كَعْبٍ الْقُرَظِيَّ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:] إِنَّ لِلرَّحِمِ لِسَانًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَحْتَ الْعَرْشِ يَقُولُ يَا رَبِّ قُطِعْتُ يَا رَبِّ ظُلِمْتُ يَا رب أسئ إِلَيَّ فَيُجِيبُهَا رَبُّهَا أَلَا تَرْضَيْنَ أَنْ أَصِلَ مَنْ وَصَلَكِ وَأَقْطَعَ مَنْ قَطَعَكِ [. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:] لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَاطِعٌ [. قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ قَالَ سُفْيَانُ: يَعْنِي قَاطِعَ رَحِمٍ. وَرَوَاهُ الْبُخَارِيُّ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ ﵇:] إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْخَلْقَ حَتَّى إِذَا فَرَغَ مِنْهُمْ ... [" خَلَقَ" بِمَعْنَى اخْتَرَعَ وَأَصْلُهُ التَّقْدِيرُ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَالْخَلْقُ هُنَا بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" هَذَا خَلْقُ اللَّهِ" أَيْ مَخْلُوقُهُ. وَمَعْنَى] فَرَغَ مِنْهُمْ [كَمَّلَ خَلْقَهُمْ. لَا أَنَّهُ اشْتَغَلَ بِهِمْ ثُمَّ فَرَغَ مِنْ شُغْلِهِ بِهِمْ، إِذْ لَيْسَ. فِعْلُهُ بِمُبَاشَرَةٍ وَلَا مُنَاوَلَةٍ، وَلَا خَلْقَهُ بِآلَةٍ وَلَا مُحَاوَلَةٍ، تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ:] قَامَتِ الرَّحِمُ فَقَالَتْ [يُحْمَلُ عَلَى أَحَدِ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى أَقَامَ مَنْ يَتَكَلَّمُ عَنِ الرَّحِمِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَيَقُولُ ذَلِكَ، وَكَأَنَّهُ وَكَّلَ بِهَذِهِ الْعِبَادَةِ مَنْ يُنَاضِلُ عَنْهَا وَيَكْتُبُ ثَوَابَ مَنْ وَصَلَهَا وَوِزْرَ مَنْ قَطَعَهَا، كَمَا وَكَّلَ اللَّهُ بِسَائِرِ الْأَعْمَالِ كِرَامًا كَاتِبِينَ، وَبِمُشَاهَدَةِ أَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ ملائكة متعاقبين. وثانيهما- (هامش)

ve ihtiyaç duydukları anlarda onları gözetmeyi ihmal etmemektir. Genel akrabalık hakları onların hakkında daha da pekişir; öyle ki haklar çakıştığı zaman en yakın olandan başlanarak yakınlık sırasına göre gözetilir. İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Gözetilmesi vacip olan akrabalık bağı (sıla-i rahim), mahrem olan her akrabalıktır; buna göre amca çocukları ve dayı çocukları için bu vacip değildir. Bazıları da şöyle demiştir: Bilakis bu, miras hukukunda 'zevi'l-erhâm' (akrabalar) kavramı kapsamına giren mahrem olsun veya olmasın her akraba hakkındadır. Bundan şu sonuç çıkar ki: Kendisi vasıtasıyla mirasçı olunamayan anne tarafından akrabaları gözetmek vacip olmaz ve onlarla ilişkiyi kesmek de haram sayılmaz. Ancak bu doğru değildir. Doğru olan şudur ki: Akrabalık bağının kapsamına giren ve kuşattığı her türlü bağ, daha önce belirttiğimiz üzere, ister yakınlık bağı ister dinî bağ olsun, her hâlükârda gözetilmesi vaciptir; en doğrusunu Allah bilir. Nitekim Ebû Dâvûd et-Tayâlisî Müsned'inde rivayet edip demiştir ki: Bize Şu‘be anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Abdilcebbâr haber verdi, dedi ki: Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'yi Ebû Hureyre'den rivayet ederken işittim; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « إِنَّ لِلرَّحِمِ لِسَانًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَحْتَ الْعَرْشِ يَقُولُ يَا رَبِّ قُطِعْتُ يَا رَبِّ ظُلِمْتُ يَا رب أسئ إِلَيَّ فَيُجِيبُهَا رَبُّهَا أَلَا تَرْضَيْنَ أَنْ أَصِلَ مَنْ وَصَلَكِ وَأَقْطَعَ مَنْ قَطَعَكِ » «Şüphesiz kıyamet gününde Arş'ın altında akrabalık bağının bir dili olacaktır. O: 'Ey Rabbim, benimle ilgi kesildi! Ey Rabbim, bana haksızlık edildi! Ey Rabbim, bana kötülük yapıldı!' diyecektir. Rabbi de ona: 'Seni gözeteni gözetmeme, seninle ilgiyi kesenden ilgimi kesmeme razı olmaz mısın?' diye cevap verecektir.» Sahîh-i Müslim'de Cübeyr b. Mut'ım'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَاطِعٌ » «[Akrabalık bağını] kesen cennete giremez.» İbn Ebî Ömer dedi ki: Süfyân, bununla 'akrabalık bağını kesen' anlamını kastettiğini söylemiştir. Bunu Buhârî de rivayet etmiştir. Dördüncü [Mesele]- Peygamber aleyhisselâm'ın: « إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْخَلْقَ حَتَّى إِذَا فَرَغَ مِنْهُمْ ... » «Yüce Allah mahlûkatı yarattı; nihayet onları yaratmayı tamamlayınca...» buyruğudur. 'Haleka' (خَلَقَ), 'icad etti' (ihtirâ etti) anlamındadır ve aslı daha önce geçtiği üzere takdir etmektir. Buradaki 'halk' (الْخَلْقُ) ise 'mahlûk' (yaratılan) anlamındadır. Nitekim Yüce Allah'ın: { هَذَا خَلْقُ اللَّهِ } “İşte bu Allah'ın yarattığıdır.” yani O'nun mahlûkudur buyruğu da bu kabildendir. Hadisteki 'onları tamamlayınca' ifadesinin anlamı ise onları yaratmayı kemale erdirmesidir. Yoksa onlarla meşgul olup sonra onlarla olan meşguliyetini bitirdi demek değildir; zira O'nun fiili bizzat el sürmekle veya dokunarak vermekle olmadığı gibi, O'nun yaratması da bir aletle ya da çaba sarf etmekle değildir. O, bundan münezzehtir ve yücedir. Hadisteki: 'Akrabalık bağı kalktı ve dedi ki' ifadesi iki vecihten birine hamledilir: Birincisi; Yüce Allah'ın meleklerden akrabalık bağı adına konuşacak birini görevlendirmiş ve onun bu sözleri söylemiş olmasıdır. Sanki Allah, diğer ameller için şerefli yazıcı melekleri (kirâmen kâtibîn) ve namaz vakitlerini müşahede etmek için birbiri ardınca gelen melekleri görevlendirdiği gibi, bu ibadeti savunacak, onu gözetenin sevabını ve onunla ilgiyi kesenin günahını yazacak bir meleği görevlendirmiştir. İkincisi ise-

أَنَّ ذَلِكَ عَلَى جِهَةِ التَّقْدِيرِ وَالتَّمْثِيلِ الْمُفْهِمِ لِلْإِعْيَاءِ وَشِدَّةِ الِاعْتِنَاءِ. فَكَأَنَّهُ قَالَ: لَوْ كَانَتِ الرَّحِمُ مِمَّنْ يَعْقِلُ وَيَتَكَلَّمُ لَقَالَتْ هَذَا الْكَلَامَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ- ثُمَّ قَالَ- وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ". وَقَوْلُهُ:] فَقَالَتْ هَذَا مَقَامُ الْعَائِذِ بِكَ مِنَ الْقَطِيعَةِ [مَقْصُودُ هَذَا الْكَلَامِ الْإِخْبَارُ بِتَأَكُّدِ أَمْرِ صِلَةِ الرَّحِمِ، وَأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ نَزَّلَهَا بِمَنْزِلَةِ مَنِ اسْتَجَارَ بِهِ فَأَجَارَهُ، وَأَدْخَلَهُ فِي ذِمَّتِهِ وَخِفَارَتِهِ»

Bunun, meselenin önemini ve gösterilmesi gereken aşırı ihtimamı anlatmak üzere bir varsayım ve temsil yoluyla olmasıdır. Sanki şöyle buyurmuştur: Eğer akrabalık bağı akıl erdirebilen ve konuşabilen bir varlık olsaydı bu sözleri söylerdi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "{ لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ- ثُمَّ قَالَ- وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } (Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, muhakkak ki onu Allah korkusundan baş eğerek parça parça olmuş görürdün. -Sonra şöyle buyurmuştur:- Biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz)". [O da: Bu makam, bağların koparılmasından sana sığınanın makamıdır, dedi] ifadesine gelince; bu sözün maksadı, akrabalık bağını gözetme emrinin kesinliğini bildirmektir. Şüphesiz Yüce Allah o bağı, kendisine sığınıp da O'nun sığınma hakkı verdiği, kendi himayesine ve korumasına aldığı bir kimsenin konumuna yerleştirmiştir.

وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَجَارُ اللَّهِ غَيْرُ مَخْذُولٍ وَعَهْدُهُ غَيْرُ مَنْقُوضٍ. وَلِذَلِكَ قَالَ مُخَاطِبًا لِلرَّحِمِ:] أَمَا تَرْضَيْنَ أَنْ أَصِلَ مَنْ وَصَلَكِ وَأَقْطَعَ مَنْ قَطَعَكِ [. وَهَذَا كَمَا قَالَ ﵇:] وَمَنْ صَلَّى الصُّبْحَ فَهُوَ فِي ذِمَّةِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَا يَطْلُبَنَّكُمُ اللَّهُ مِنْ ذِمَّتِهِ بِشَيْءٍ فَإِنَّهُ مَنْ يَطْلُبُهُ بِذِمَّتِهِ بِشَيْءٍ يُدْرِكُهُ ثُمَّ يَكُبُّهُ فِي النَّارِ على وجهه [.

Durum böyle olunca, Allah'ın himaye ettiği kimse yardımsız bırakılmaz ve O'nun ahdi bozulmaz. İşte bu sebeple akrabalık bağına hitaben: [Seni gözeteni gözetmeme, seninle ilgiyi kesenden ilgimi kesmeme razı olmaz mısın?] buyurmuştur. Bu, Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğu gibidir: [Sabah namazını kılan kimse Yüce Allah'ın himayesindedir. Allah kendi himayesinden dolayı sizden bir hak talep etmesin; zira O, himayesinden dolayı bir kimseden hak talep ederse onu yakalar, sonra da onu yüzüstü cehennem ateşine atar].

[سورة محمد (٤٧): آية ٢٥]

[Muhammed Suresi (47), 25. Ayet]

إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلى لَهُمْ (٢٥)

{ إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلى لَهُمْ (٢٥) } “Şüphesiz kendilerine doğru yol açıkça belli olduktan sonra gerisin geri dönenlere şeytan [kötülüklerini] süslemiş ve onları uzun emellere düşürmüştür. (25)”

قَالَ قَتَادَةُ: هُمْ كُفَّارُ أَهْلِ الْكِتَابِ، كَفَرُوا بِالنَّبِيِّ ﷺ بعد ما عَرَفُوا نَعْتَهُ عِنْدَهُمْ، قَالَهُ ابْنُ جُرَيْجٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَالسُّدِّيُّ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ، قَعَدُوا عن القتال بعد ما عَلِمُوهُ فِي الْقُرْآنِ." الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ" أَيْ زَيَّنَ لَهُمْ خَطَايَاهُمْ، قَالَهُ الْحَسَنُ." وَأَمْلى لَهُمْ" أَيْ مَدَّ لَهُمُ الشَّيْطَانُ فِي الْأَمَلِ وَوَعَدَهُمْ طُولَ الْعُمُرِ، عَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا. وَقَالَ: إِنَّ الَّذِي أَمْلَى لَهُمْ فِي الْأَمَلِ وَمَدَّ فِي آجَالِهِمْ هُوَ اللَّهُ ﷿، قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَالْمُفَضَّلُ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: إِنَّ مَعْنًى" أَمْلى لَهُمْ" أَمْهَلَهُمْ، فَعَلَى هَذَا يَكُونُ اللَّهُ تَعَالَى أَمْلَى لَهُمْ بِالْإِمْهَالِ فِي عَذَابِهِمْ. وَقَرَأَ أَبُو عمرو وابن أبي إسحاق وعيسى بن عمر وأَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ" وَأَمْلى لَهُمْ" بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِ اللَّامِ وَفَتْحِ الْيَاءِ، عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَكَذَلِكَ قَرَأَ ابْنُ هُرْمُزٍ وَمُجَاهِدٌ وَالْجَحْدَرِيُّ وَيَعْقُوبُ، إِلَّا أَنَّهُمْ سَكَّنُوا الْيَاءَ عَلَى وَجْهِ الْخَبَرِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ نَفْسِهِ أَنَّهُ يَفْعَلُ ذَلِكَ بِهِمْ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَأَنَا أُمْلِي لَهُمْ. وَاخْتَارَهُ أَبُو حَاتِمٍ، قَالَ: لِأَنَّ فتح الهمزة يوهم أن الشيطان

Katâde şöyle demiştir: "Onlar, Ehl-i Kitap kâfirleridir; kendi yanlarındaki [kitaplarda] onun vasfını bildikten sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr ettiler." Bunu İbn Cüreyc de söylemiştir. İbn Abbâs, Dahhâk ve es-Süddî ise şöyle demiştir: "Onlar, Kur'an'da [hükmünü] öğrendikten sonra savaştan geri duran münafıklardır." "{ الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ }" yani şeytan onlara günahlarını süsleyip güzel gösterdi demektir; bunu el-Hasan söylemiştir. "{ وَأَمْلى لَهُمْ }" yani şeytan onları uzun emellere düşürdü ve kendilerine uzun bir ömür vadetti; bu da yine el-Hasan'dan rivayet edilmiştir. [Diğer bir görüşe göre ise] onlara uzun emel veren ve ecellerini uzatan Azîz ve Celîl olan Allah'tır; bunu da el-Ferrâ ve el-Mufaddal söylemiştir. el-Kelbî ve Mukâtil ise: "{ أَمْلى لَهُمْ }" ifadesinin manası 'onlara mühlet verdi' demektir; buna göre Yüce Allah azaplarını ertelemek suretiyle onlara mühlet vermiş olmaktadır, demişlerdir. Ebû Amr, İbn Ebî İshâk, Îsâ b. Ömer, Ebû Ca'fer ve Şeybe, meçhul fiil (edilgen) yapısında hemzenin zammesi, lâm'ın kesresi ve yâ'nın fethasıyla "{ وَأُمْلِيَ لَهُمْ }" şeklinde okumuşlardır. İbn Hürmüz, Mücâhid, el-Cahderî ve Ya'kûb da aynı şekilde okumuş; ancak onlar, Yüce Allah'ın bunu onlara kendisinin yaptığını haber vermesi kabilinden yâ harfini sâkin okumuşlardır; sanki: "Ve ben onlara mühlet veririm" buyurmuş gibidir. Ebû Hâtim de bu kıraati tercih etmiş ve şöyle demiştir: Çünkü hemzenin fethalı okunması, şeytanın...

يُمْلِي لَهُمْ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ، فَلِهَذَا عَدَلَ إِلَى الضَّمِّ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ قَرَأَ" وَأَمْلَى لَهُمْ" فَالْفَاعِلُ اسْمُ اللَّهِ تَعَالَى. وَقِيلَ الشَّيْطَانُ. وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ قِرَاءَةَ الْعَامَّةِ، قَالَ: لِأَنَّ الْمَعْنَى مَعْلُومٌ، لِقَوْلِهِ:" لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ" [الفتح: ٩] رَدَّ التَّسْبِيحَ عَلَى اسْمِ اللَّهِ، وَالتَّوْقِيرَ وَالتَّعْزِيرَ على اسم الرسول.

Onlara mühlet verdiği vehmini doğurur, oysa öyle değildir; bu yüzden zamme ile okumaya yönelmiştir. el-Mehdevî şöyle demiştir: "{ وَأَمْلَى لَهُمْ }" şeklinde okuyana göre fail Yüce Allah'ın ismidir; failin şeytan olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyd ise çoğunluğun kıraatini tercih etmiş ve şöyle demiştir: Çünkü anlam bellidir; nitekim Yüce Allah'ın: "{ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ } [el-Feth: 9]" buyruğunda tesbih Allah'ın ismine, saygı ve tazim ise Resûl'ün ismine döndürülmüştür.

[سورة محمد (٤٧): آية ٢٦]

[Muhammed Suresi (47), 26. Ayet]

ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ (٢٦)

{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ (٢٦) } “Bu, onların, Allah'ın indirdiğinden hoşlanmayanlara: «Bazı işlerde size itaat edeceğiz» demelerindendir. Oysa Allah onların gizlediklerini bilir. (26)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا" أَيْ ذَلِكَ الْإِمْلَاءُ لَهُمْ حَتَّى يَتَمَادَوْا فِي الْكُفْرِ بِأَنَّهُمْ قَالُوا، يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ وَالْيَهُودَ." لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نزل الله" وَهُمْ مُشْرِكُونَ" سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ" أَيْ فِي مُخَالَفَةِ مُحَمَّدٍ وَالتَّظَاهُرِ عَلَى عَدَاوَتِهِ، وَالْقُعُودِ عَنِ الْجِهَادِ مَعَهُ وَتَوْهِينِ أَمْرِهِ فِي السِّرِّ. وَهُمْ إِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ سِرًّا فَأَخْبَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" أَسْرَارَهُمْ" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، جَمْعُ سِرٍّ، وَهِيَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ وَأَبِي حَاتِمٍ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَابْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ" إِسْرارَهُمْ" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَى الْمَصْدَرِ، نَحْوُ قوله تعالى:" وَأَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْراراً" [نوح: ٩] جمع لاختلاف ضروب السر.

Yüce Allah'ın: "{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا } (Bu, onların... demelerindendir)" buyruğu; yani küfürde ileri gitmeleri için kendilerine mühlet verilmesi, -münafıklar ve Yahudiler kastedilmektedir- "{ لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نزل الله } (Allah'ın indirdiğinden hoşlanmayanlara)" -ki onlar müşriklerdir- "{ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ } (Bazı işlerde size itaat edeceğiz)" demeleri sebebiyledir. Yani Muhammed'e muhalefet etmede, ona düşmanlıkta yardımlaşmada, onunla birlikte cihattan geri durmada ve gizlice onun durumunu zayıflatmada [size itaat edeceğiz dediler]. Onlar bunu sadece gizlice söylemişlerdi de Allah Nebisine haber verdi. Çoğunluğun kıraati hemzenin fethasıyla "sır" kelimesinin çoğulu olan "أَسْرَارَهُمْ" şeklindedir; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim'in tercihi de budur. Kûfeliler, İbn Vessâb, el-A'meş, Hamza, el-Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise, Yüce Allah'ın: "{ وَأَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْراراً } [Nûh: 9]" buyruğundaki gibi masdar olarak ve gizliliğin çeşitlerinin farklılığından dolayı çoğul anlamında hemzenin kesresiyle "{ إِسْرارَهُمْ }" şeklinde okumuşlardır.

[سورة محمد (٤٧): آية ٢٧]

[Muhammed Suresi (47), 27. Ayet]

فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ (٢٧)

{ فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ (٢٧) } “Peki, melekler onların yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken halleri nasıl olacak? (27)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَكَيْفَ" أَيْ فَكَيْفَ تَكُونُ حَالُهُمْ." إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ" أَيْ ضَارِبِينَ، فَهُوَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَمَعْنَى الْكَلَامِ التَّخْوِيفُ وَالتَّهْدِيدُ، أَيْ إِنْ تَأَخَّرَ عَنْهُمُ الْعَذَابُ فَإِلَى انْقِضَاءِ العمر. وقد مضى في" الأنفال والنحل". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يُتَوَفَّى أَحَدٌ عَلَى مَعْصِيَةٍ إِلَّا بِضَرْبٍ شَدِيدٍ لِوَجْهِهِ وَقَفَاهُ. وَقِيلَ: ذلك عند القتال نصرة لرسول الله

Yüce Allah'ın: { فَكَيْفَ } “Peki [halleri] nasıl olacak?” buyruğu; yani onların hali nasıl olacak, demektir. { إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ } “Melekler [yüzlerine ve arkalarına] vurarak canlarını alırken...” ifadesindeki [fiil], vuranlar olarak (ضَارِبِينَ) anlamında olup hâl (durum bildiren öge) konumundadır. Sözün maksadı korkutma ve tehdittir; yani şayet onlardan azap geciktirilirse bu ancak ömrün sona ermesine kadardır. Bu [konu daha önce] el-Enfâl ve en-Nahl [surelerinde] geçmişti. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Hiç kimse bir günah üzere iken yüzüne ve ensesine şiddetle vurulmaksızın vefat ettirilmez." Şöyle de denilmiştir: Bu, Allah Resûlü'ne

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، بِضَرْبِ الْمَلَائِكَةِ وُجُوهَهُمْ عِنْدَ الطَّلَبِ وَأَدْبَارَهَمْ عِنْدَ الْهَرَبِ. وَقِيلَ: ذَلِكَ في القيامة عند سوقهم إلى النار.

sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım etmek üzere savaş esnasında meleklerin onlar kaçarken arkalarına, kovalarken yüzlerine vurmaları sırasındadır. Kıyamet gününde ateşe sevk edilirlerken olacağı da söylenmiştir.

[سورة محمد (٤٧): آية ٢٨]

[Muhammed Suresi (47), 28. Ayet]

ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ (٢٨)

{ ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ (٢٨) } “Bu, onların Allah'ı gazaplandıran şeylerin ardına düşmeleri ve O'nun rızasından hoşlanmamaları sebebiyledir. Bu yüzden [Allah da] onların amellerini boşa çıkarmıştır. (28)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" ذلِكَ" أَيْ ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ." بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ كِتْمَانُهُمْ مَا فِي التَّوْرَاةِ مِنْ نَعْتِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَإِنْ حُمِلَتْ عَلَى الْمُنَافِقِينَ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا أَضْمَرُوا عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ." وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ" يَعْنِي الْإِيمَانَ." فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ" أَيْ مَا عَمِلُوهُ مِنْ صَدَقَةٍ وَصِلَةِ رَحِمٍ وَغَيْرِ ذَلِكَ، على ما تقدم.

Yüce Allah'ın: "{ ذلِكَ } (Bu)" buyruğu; yani onların cezası böyledir demektir. "{ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ } (Allah'ı gazaplandıran şeylerin ardına düşmeleri sebebiyledir)" buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu, Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfına dair bulunan şeyleri gizlemeleridir. Şayet münafıklara hamledilirse, içlerinde gizledikleri küfre bir işarettir. "{ وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ } (Ve O'nun rızasından hoşlanmamaları)" yani imanı istememeleri. "{ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ } (Bu yüzden [Allah da] onların amellerini boşa çıkarmıştır)" yani daha önce geçtiği üzere sadaka, sıla-i rahim ve benzeri yaptıkları amelleri [boşa çıkarmıştır].

[سورة محمد (٤٧): الآيات ٢٩ الى ٣٠]

[Muhammed Suresi (47), 29 ila 30. Ayetler]

أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ (٢٩) وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ (٣٠)

{ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ (٢٩) وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ (٣٠) } “Yoksa kalplerinde hastalık bulunanlar, Allah'ın onların kinlerini asla açığa çıkarmayacağını mı sandılar? (29) Eğer dileseydik biz onları sana gösterirdik de sen onları simalarından tanırdın. Andolsun ki sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın. Allah ise bütün yaptıklarınızı bilir. (30)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ" نِفَاقٌ وَشَكٌّ، يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ." أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ" الْأَضْغَانُ مَا يُضْمَرُ مِنَ الْمَكْرُوهِ. وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَاهُ، فَقَالَ السُّدِّيُّ: غِشَّهُمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: حَسَدَهُمْ. وَقَالَ قُطْرُبٌ: عَدَاوَتَهُمْ، وَأَنْشَدَ قَوْلَ الشَّاعِرِ:

Yüce Allah'ın: "{ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } (Yoksa kalplerinde hastalık bulunanlar... mı sandılar?)" yani nifak ve şüphe bulunanlar -münafıklar kastedilmektedir-. "{ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ } (Allah'ın onların kinlerini asla açığa çıkarmayacağını)" el-Ezgân (kinler), içte gizlenen hoşnutsuzluk/kötülüktür. Anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir; es-Süddî: Hile ve sahtekârlıkları demiştir. İbn Abbâs: Hasetleri demiştir. Kutrub ise: Düşmanlıkları demiştir ve şairin şu sözünü okumuştur:

قُلْ لِابْنِ هِنْدٍ مَا أَرَدْتُ بِمَنْطِقٍ ... سَاءَ الصَّدِيقَ وَشَيَّدَ الْأَضْغَانَا

İbn Hind'e de ki: Dostu üzen ve kinleri alevlendiren Bir sözle ne yapmak istedim ki?

وَقِيلَ: أَحْقَادُهُمْ. وَاحِدُهَا ضِغْنٌ. قَالَ:

Kinleri ve hasetleri diye de açıklanmıştır. Tekili zığn (ضِغْن) kelimesidir. Şair şöyle demiştir:

وَذِي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عَنْهُ

Kin dolu nice kimseye karşı kendimi tuttum.

وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:

Bu daha önce geçmişti. Amr b. Külsûm de şöyle demiştir:

وَإِنَّ الضِّغْنَ بَعْدَ الضِّغْنِ يَفْشُو ... عَلَيْكَ وَيُخْرِجُ الدَّاءَ الدَّفِينَا

Şüphesiz kin üstüne kin senin aleyhine yayılır, Ve derinde saklı duran derdi ortaya çıkarır.

قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الضِّغْنُ وَالضَّغِينَةُ: الْحِقْدُ. وَقَدْ ضَغِنَ عَلَيْهِ (بِالْكَسْرِ) ضِغْنًا. وَتَضَاغَنَ الْقَوْمُ وَاضْطَغَنُوا: أَبْطَنُوا عَلَى الْأَحْقَادِ. وَاضْطَغَنْتَ الصَّبِيَّ إِذَا أَخَذْتَهُ تَحْتَ حِضْنِكَ. وَأَنْشَدَ الْأَحْمَرُ:

el-Cevherî şöyle demiştir: ez-Zığn ve ez-Zağîne kin demektir. Ona kin besledi anlamında kesre ile "ضَغِنَ عَلَيْهِ ضِغْنًا" denir. "تَضَاغَنَ الْقَوْمُ وَاضْطَغَنُوا" ifadesi; topluluk birbirine karşı içlerinde kin besledi demektir. Çocuğu kucağına aldığında "اضْطَغَنْتَ الصَّبِيَّ" denir. el-Ahmer şu beyti okumuştur:

كَأَنَّهُ مُضْطَغِنٌ صَبِيًّا

Sanki o kucağında bir çocuk taşımaktadır.

أَيْ حَامِلُهُ فِي حِجْرِهِ. وَقَالَ ابْنُ مُقْبِلٍ:

Yani onu kucağında taşımaktadır. İbn Mukbil şöyle demiştir:

إِذَا اضْطَغَنْتُ سِلَاحِي عِنْدَ مَغْرِضِهَا ... وَمِرْفَقٍ كَرِئَاسِ السَّيْفِ إِذْ شَسَفَا

Silahımı [devemin] kolan yerinde kucağıma aldığımda, Ve kurumuş kılıç kabzası gibi olan dirseğin yanında...

وَفَرَسٌ ضَاغِنٌ لَا يُعْطِي مَا عِنْدَهُ مِنَ الْجَرْيِ إِلَّا بِالضَّرْبِ. وَالْمَعْنَى: أَمْ حَسِبُوا أَنْ لَنْ يُظْهِرَ اللَّهُ عَدَاوَتَهُمْ وَحِقْدَهُمْ لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ." وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ" أَيْ لَعَرَّفْنَاكَهُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَقَدْ عَرَّفَهُ إِيَّاهُمْ فِي سورة" براءة". تَقُولُ الْعَرَبُ: سَأُرِيكَ مَا أَصْنَعُ، أَيْ سَأُعْلِمُكَ، ومنه قوله تعالى:" بِما أَراكَ اللَّهُ" [النساء: ١٠٥] أَيْ بِمَا أَعْلَمَكَ." فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ" أَيْ بِعَلَامَاتِهِمْ. قَالَ أَنَسٌ. مَا خَفِيَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ أَحَدٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، كَانَ يَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ. وَقَدْ كُنَّا فِي غَزَاةٍ وَفِيهَا سَبْعَةٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ يَشُكُّ فِيهِمُ النَّاسُ، فَأَصْبَحُوا ذَاتَ لَيْلَةٍ وَعَلَى جَبْهَةِ كُلٍّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَكْتُوبٌ (هَذَا مُنَافِقٌ) فَذَلِكَ سِيمَاهُمْ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: قَدَّرَ اللَّهُ إِظْهَارَهُمْ وَأَمَرَ أَنْ يُخْرَجُوا مِنَ الْمَسْجِدِ فَأَبَوْا إِلَّا أَنْ يَتَمَسَّكُوا بِلَا إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ، فَحُقِنَتْ دِمَاؤُهُمْ وَنَكَحُوا وَأُنْكِحُوا بِهَا." وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ" أَيْ فِي فَحْوَاهُ وَمَعْنَاهُ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

"فَرَسٌ ضَاغِنٌ" ancak vurulunca var gücüyle koşan ata denir. Anlam şudur: Yoksa Allah'ın, onların İslam ehline olan düşmanlıklarını ve kinlerini ortaya çıkarmayacağını mı sandılar? "{ وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ } (Eğer dileseydik biz onları sana gösterirdik)" yani onları sana bildirirdik. İbn Abbâs şöyle demiştir: Nitekim Berâe Suresi'nde onları ona bildirmiştir. Araplar: "Sana ne yapacağımı göstereceğim" derler ki; sana bildireceğim demektir. Yüce Allah'ın: "{ بِما أَراكَ اللَّهُ } [en-Nisâ: 105]" buyruğu da; yani Allah'ın sana bildirdiği şeyle demektir. "{ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ } (Sen onları simalarından tanırdın)" yani alametlerinden tanırdın. Enes şöyle demiştir: Bu ayetten sonra Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e münafıklardan hiçbiri gizli kalmadı; onları simalarından tanırdı. Biz bir gazvedeydik ve orada insanların kendilerinden şüphelendiği yedi münafık vardı. Bir sabah uyandıklarında her birinin alnında "Bu bir münafıktır" yazılıydı; işte onların simaları buydu. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Allah onların açığa çıkarılmasını takdir etti ve mescitten çıkarılmalarını emretti; fakat onlar "Lâ ilâhe illallah" sözüne tutunmaktan başka bir şeyi kabul etmediler. Böylece kanları korundu ve bununla evlenip nikahlandılar. "{ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } (Andolsun ki sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın)" yani sözün gelişinden ve manasından tanırsın. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

وَخَيْرُ الْكَلَامِ مَا كَانَ لَحْنًا

Sözün en hayırlısı, kinayeli/üstü kapalı olanıdır.

أَيْ مَا عُرِفَ بِالْمَعْنَى وَلَمْ يُصَرَّحْ بِهِ. مَأْخُوذٌ مِنَ اللَّحْنِ فِي الْإِعْرَابِ، وَهُوَ الذَّهَابُ عَنِ الصَّوَابِ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ:] إِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَيَّ وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ [أَيْ أَذْهَبُ بِهَا فِي الْجَوَابِ لِقُوَّتِهِ عَلَى تَصْرِيفِ الْكَلَامِ. أبو زيد:

Yani anlamı [karineden] anlaşılan ve açıkça telaffuz edilmeyen [sözdür]. Bu, doğru olandan uzaklaşmak anlamına gelen iraptaki lahn (dilbilgisi hatası) kökünden türemiştir. Nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu hadisi de bu kabildendir: « إِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَيَّ وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ » «Sizler davalarınızı bana getiriyorsunuz; olabilir ki biriniz delilini anlatmada diğerinden daha mahir olabilir.» Yani sözü evirip çevirme kabiliyeti sayesinde cevap verirken [delilini ortaya koymada] daha ileri gidendir. Ebû Zeyd [şöyle demiştir]:

لَحَنْتُ لَهُ (بِالْفَتْحِ) أَلْحَنُ لَحْنًا إِذَا قُلْتَ لَهُ قَوْلًا يَفْهَمُهُ عَنْكَ وَيَخْفَى عَلَى غَيْرِهِ. وَلَحِنَهُ هُوَ عَنِّي (بِالْكَسْرِ) يَلْحَنُهُ لَحْنًا أَيْ فَهِمَهُ. وَأَلْحَنْتُهُ أَنَا إِيَّاهُ، وَلَاحَنْتُ النَّاسَ فَاطَنْتُهُمْ، قَالَ الْفَزَارِيُّ:

Fetha ile "لَحَنْتُ لَهُ أَلْحَنُ لَحْنًا" ifadesi; ona başkasının anlamayıp sadece kendisinin anlayacağı bir söz söylediğin zaman kullanılır. Kesre ile "لَحِنَهُ هُوَ عَنِّي يَلْحَنُهُ لَحْنًا" ise; o bunu benden anladı demektir. "أَلْحَنْتُهُ أَنَا إِيَّاهُ" onu ona ben anlattım/kavratttım; "لَاحَنْتُ النَّاسَ" insanlarla karşılıklı zekice/üstü kapalı konuştum demektir. el-Fezârî şöyle demiştir:

وَحَدِيثٍ أَلَذُّهُ هُوَ مِمَّا ... يَنْعَتُ النَّاعِتُونَ يُوزَنُ وَزْنَا

Lezzet aldığım öyle bir söz vardır ki o, Nitelik sayıcıların övdüğü, tartıyla tartılmış sözlerdendir.

مَنْطِقٌ رَائِعٌ وَتَلْحَنُ أَحْيَا ... نًا وَخَيْرُ الْحَدِيثِ مَا كَانَ لَحْنًا

Harika bir konuşma! Bazen de kinayeli/üstü kapalı söyler... Sözün en hayırlısı ise kinayeli olanıdır.

يُرِيدُ أَنَّهَا تَتَكَلَّمُ] بِشَيْءٍ [وَهِيَ تُرِيدُ غَيْرَهُ، وَتُعَرِّضُ فِي حَدِيثِهَا فَتُزِيلُهُ عَنْ جِهَتِهِ مِنْ فِطْنَتِهَا وَذَكَائِهَا. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:" وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ". وَقَالَ الْقَتَّالُ الْكِلَابِيُّ:

Bununla onun bir şey söylediğini fakat başka bir şeyi kastettiğini, zekâsı ve anlayışlılığı sebebiyle sözünde kinaye yaparak onu zahiri yönünden saptırdığını kastetmektedir. Nitekim Yüce Allah: { وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } “Andolsun ki sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın” buyurmuştur. el-Kattâl el-Kilâbî de şöyle demiştir:

وَلَقَدْ وَحَيْتُ لَكُمْ لِكَيْمَا تَفْهَمُوا ... وَلَحَنْتُ لَحْنًا لَيْسَ بِالْمُرْتَابِ

Anlayasınız diye size üstü kapalı işaret ettim... Ve şüpheye yer bırakmayacak şekilde kinayeli söyledim.

وَقَالَ مَرَّارٌ الْأَسَدِيُّ:

Merrâr el-Esedî de şöyle demiştir:

وَلَحَنْتُ لَحْنًا فِيهِ غِشٌّ وَرَابَنِي ... صُدُودُكِ تُرْضِينَ الْوُشَاةَ الْأَعَادِيَا

İçinde aldatma bulunan kinayeli bir söz söyledim; Düşman kovucuları memnun etmek için benden yüz çevirmen beni şüphelendirdi.

قَالَ الْكَلْبِيُّ: فَلَمْ يَتَكَلَّمْ بَعْدَ نُزُولِهَا عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ مُنَافِقٌ إِلَّا عَرَفَهُ. وَقِيلَ: كَانَ الْمُنَافِقُونَ يُخَاطِبُونَ النَّبِيَّ ﷺ بِكَلَامٍ تَوَاضَعُوهُ فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَالنَّبِيُّ ﷺ يَسْمَعُ ذَلِكَ وَيَأْخُذُ بِالظَّاهِرِ الْمُعْتَادِ، فَنَبَّهَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ، فَكَانَ بَعْدَ هَذَا يَعْرِفُ الْمُنَافِقِينَ إِذَا سَمِعَ كَلَامَهُمْ. قَالَ أَنَسٌ: فَلَمْ يَخْفَ مُنَافِقٌ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، عَرَّفَهُ اللَّهُ ذَلِكَ بِوَحْيٍ أَوْ عَلَامَةٍ عَرَفَهَا بِتَعْرِيفِ اللَّهِ إِيَّاهُ." وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ" أَيْ لَا يخفى عليه شيء منها.

el-Kelbî şöyle demiştir: Bu ayet indikten sonra Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda konuşan hiçbir münafık olmadı ki o bunu anlamış olmasın. Şöyle de denilmiştir: Münafıklar aralarında anlaştıkları bir üslupla Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap ederlerdi; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu işitir ve bilinen zahiri anlamına göre değerlendirirdi. Bunun üzerine Yüce Allah onu uyardı ve bundan sonra sözlerini işittiğinde münafıkları tanır oldu. Enes şöyle demiştir: Bu ayetten sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hiçbir münafık gizli kalmadı. Allah bunu ona vahiy ile yahut Allah'ın ona bildirmesiyle kavradığı bir alamet ile bildirmiştir. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ } “Allah sizin amellerinizi bilir” yani onlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz.

[سورة محمد (٤٧): آية ٣١]

[Muhammed Suresi (47), Ayet 31]

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ (٣١)

{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ } “Andolsun ki içinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirleyip bilinceye ve haberlerinizi sınayıncaya kadar sizi mutlaka imtihan edeceğiz.” (31)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ" أَيْ نَتَعَبَّدَكُمْ بِالشَّرَائِعِ وَإِنْ عَلِمْنَا عَوَاقِبَ الْأُمُورِ. وَقِيلَ: لَنُعَامِلَنَّكُمْ مُعَامَلَةَ الْمُخْتَبَرِينَ." حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ" عَلَيْهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" حَتَّى نَعْلَمَ" حَتَّى نُمَيِّزَ. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁." حَتَّى نَعْلَمَ" حتى نرى. وقد مضى

Yüce Allah'ın: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ } “Andolsun ki sizi mutlaka imtihan edeceğiz” sözü; işlerin neticelerini [ezelden] bilsek de sizi şeriat hükümleriyle ibadete mükellef kılacağız, [demektir]. Şöyle de denilmiştir: [Fiilen] sınanan kimselerin gördüğü muameleyle size muamele edeceğiz. { حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ } “İçinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirleyip bilinceye...” [ifadesindeki kasıt], onun (cihadın zorlukları) üzerine [sabredenleri bilmektir]. İbn Abbâs: “{ حَتَّى نَعْلَمَ } ‘Bilinceye kadar’ [ifadesi], ayırt edip seçinceye kadar [demektir]” demiştir. Ali radıyallâhu anh ise: “{ حَتَّى نَعْلَمَ } ‘Bilinceye kadar’ [ifadesi], görünceye kadar [demektir]” demiştir. [Bu konu] daha önce geçmişti...

في" البقرة". وقراءة العامة بالنون في" لَنَبْلُوَنَّكُمْ" و" نَعْلَمَ"" ونبلوا". وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِالْيَاءِ فِيهِنَّ. وَرَوَى رُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ إِسْكَانَ الْوَاوِ مِنْ" نَبْلُو" عَلَى الْقَطْعِ مِمَّا قَبْلُ. وَنَصَبَ الْبَاقُونَ رَدًّا عَلَى قَوْلِهِ:" حَتَّى نَعْلَمَ". وَهَذَا الْعِلْمُ هُوَ الْعِلْمُ الَّذِي يَقَعُ بِهِ الْجَزَاءُ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يُجَازِيهِمْ بِأَعْمَالِهِمْ لَا بِعِلْمِهِ الْقَدِيمِ عَلَيْهِمْ. فَتَأْوِيلُهُ: حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ عِلْمَ شَهَادَةٍ، لِأَنَّهُمْ إِذَا أُمِرُوا بِالْعَمَلِ يَشْهَدُ مِنْهُمْ مَا عَمِلُوا، فَالْجَزَاءُ بِالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ يَقَعُ عَلَى عِلْمِ الشَّهَادَةِ." وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ" نَخْتَبِرُهَا وَنُظْهِرُهَا. قَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْأَشْعَثِ: كَانَ الْفُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ إِذَا قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ بكى وقال: اللهم لا تبتلينا فإنك إذا بلوتنا فضحتنا وهتكت أستارنا.

el-Bakara'da geçmişti. Genel kıraat (cumhur); "لَنَبْلُوَنَّكُمْ", "نَعْلَمَ" ve "نَبْلُوَ" kelimelerinde nûn (ن) harfiyledir. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise hepsinde yâ (ي) ile okumuştur. Ruveys, Ya'kûb'dan "نَبْلُو" kelimesindeki vâv (و) harfini önceki ifadeden kopararak (istînâf olarak) sükûn ile okuduğunu rivayet etmiştir. Diğer kurrâ ise { حَتَّى نَعْلَمَ } sözüne atıfla nasb ile okumuşlardır. Bu ilim, karşılığında ceza veya mükâfatın gerçekleştiği ilimdir; zira Allah onlara haklarındaki ezelî ilmiyle değil, yaptıkları amellerle karşılık verir. Buna göre tevili şöyledir: Mücahidleri müşâhede ilmiyle bilelim; çünkü onlara amel emredildiğinde yaptıkları ameller müşâhede edilir, sevap ve ceza ile karşılık vermek de bu müşâhede ilmine göre tahakkuk eder. { وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ } “Ve haberlerinizi sınayıncaya kadar” yani onları sınar ve ortaya çıkarırız. İbrâhim b. el-Eş'as şöyle demiştir: Fudayl b. İyâz bu ayeti okuduğunda ağlar ve şöyle derdi: 'Allahım, bizi imtihan etme; zira Sen bizi imtihan edersen rezil eder ve perdelerimizi yırtarsın.'

[سورة محمد (٤٧): آية ٣٢]

[Muhammed Suresi (47), Ayet 32]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ (٣٢)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ } “Şüphesiz inkâr edenler, Allah yolundan alıkoyanlar ve kendilerine hidayet açıkça belli olduktan sonra Peygamber'e karşı gelenler, Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler. O, onların amellerini boşa çıkaracaktır.” (32)

يَرْجِعُ إِلَى الْمُنَافِقِينَ أَوْ إِلَى الْيَهُودِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمُ الْمُطْعِمُونَ يَوْمَ بَدْرٍ. نَظِيرُهَا" إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ" [الأنفال: ٣٦] الْآيَةَ." وَشَاقُّوا الرَّسُولَ" أَيْ عَادَوْهُ وَخَالَفُوهُ." مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى " أَيْ عَلِمُوا أَنَّهُ نَبِيٌّ بِالْحُجَجِ وَالْآيَاتِ." لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً" بِكُفْرِهِمْ." وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ" أَيْ ثَوَابَ مَا عملوه.

[Bu ayet] münafıklara veya Yahudilere racidir. İbn Abbas ise şöyle demiştir: Onlar Bedir günü yemek yediren (müşrik)lerdir. Benzeri şu ayettir: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Şüphesiz inkâr edenler mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar...” [el-Enfâl: 36]. { وَشَاقُّوا الرَّسُولَ } “Ve Peygamber'e karşı gelenler” yani ona düşmanlık edip karşı çıkanlar. { مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى } “Kendilerine hidayet açıkça belli olduktan sonra” yani deliller ve ayetlerle onun bir peygamber olduğunu bildikten sonra. { لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } “Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler” inkârlarıyla [zarar veremezler]. { وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ } “O, onların amellerini boşa çıkaracaktır” yani yaptıkları şeylerin sevabını [boşa çıkaracaktır].

[سورة محمد (٤٧): آية ٣٣]

[Muhammed Suresi (47), Ayet 33]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ (٣٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve amellerinizi boşa çıkarmayın.” (33)

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ" لَمَّا بَيَّنَ حَالَ الْكُفَّارِ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِلُزُومِ الطَّاعَةِ فِي أَوَامِرِهِ وَالرَّسُولِ فِي سُنَنِهِ." وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ" أَيْ حَسَنَاتِكُمْ بِالْمَعَاصِي، قَالَهُ الْحَسَنُ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: بِالْكَبَائِرِ. ابْنُ جريج: بالرياء والسمعة.

Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin” buyruğudur. [Allah], kâfirlerin durumunu beyan edince müminlere emirlerinde [Kendisine], sünnetlerinde de Resûl'e itaate sarılmalarını emretmiştir. { وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ } “Ve amellerinizi boşa çıkarmayın” yani günahlarla iyiliklerinizi [boşa çıkarmayın]. Bunu el-Hasan söylemiştir. ez-Zührî: "Büyük günahlarla", İbn Cüreyc ise: "Riya (gösteriş) ve süm'a (duyurma arzusu) ile" demiştir.

وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالثُّمَالِيُّ: بِالْمَنِّ، وَهُوَ خِطَابٌ لِمَنْ كَانَ يَمُنُّ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بِإِسْلَامِهِ. وَكُلُّهُ مُتَقَارِبٌ، وَقَوْلُ الْحَسَنِ يَجْمَعُهُ. وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْكَبَائِرَ تُحْبِطُ الطَّاعَاتِ، وَالْمَعَاصِي تُخْرِجُ عَنِ الْإِيمَانِ. الثَّانِيَةُ- احْتَجَّ عُلَمَاؤُنَا وَغَيْرُهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ التَّحَلُّلَ مِنَ التَّطَوُّعِ- صَلَاةً كَانَ أَوْ صَوْمًا- بَعْدَ التَّلَبُّسِ بِهِ لَا يَجُوزُ، لِأَنَّ فِيهِ إِبْطَالَ الْعَمَلِ وَقَدْ نَهَى اللَّهُ عَنْهُ. وَقَالَ مَنْ أَجَازَ ذَلِكَ- وَهُوَ الْإِمَامُ الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ-: الْمُرَادُ بِذَلِكَ إِبْطَالُ ثَوَابِ الْعَمَلِ الْمَفْرُوضِ، فَنَهَى الرَّجُلَ عَنْ إِحْبَاطِ ثَوَابِهِ. فَأَمَّا مَا كَانَ نَفْلًا فَلَا، لِأَنَّهُ لَيْسَ وَاجِبًا عَلَيْهِ. فَإِنْ زَعَمُوا أَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ فَالْعَامُّ يَجُوزُ تَخْصِيصُهُ. وَوَجْهُ تَخْصِيصِهِ أَنَّ النَّفْلَ تَطَوُّعٌ، وَالتَّطَوُّعُ يَقْتَضِي تَخْيِيرًا. وَعَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ لَا يَضُرُّ مَعَ الْإِسْلَامِ ذَنْبٌ، حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فَخَافُوا الْكَبَائِرَ أَنْ تُحْبِطَ الْأَعْمَالَ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى إِذَا عَصَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدْ أبطلتم أعمالكم.

Mukâtil ve es-Sümâlî ise: Başa kakmakla, demişlerdir. Bu, Müslüman oluşunu Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in başına kakan kimselere yönelik bir hitaptır. Bunların hepsi birbirine yakındır ve el-Hasan'ın sözü hepsini kapsamaktadır. Bunda, büyük günahların itaatleri boşa çıkardığına ve günahların imandan çıkardığına dair bir işaret vardır. İkincisi: Âlimlerimiz ve başkaları, nafile bir ibadete —ister namaz ister oruç olsun— başladıktan sonra onu yarıda bırakmanın caiz olmadığına bu ayetle delil getirmişlerdir; çünkü bunda ameli boşa çıkarmak vardır ve Allah bunu yasaklamıştır. Buna cevaz verenler —ki İmam Şâfiî ve diğerleridir— ise şöyle demişlerdir: Bundan kasıt, farz olan amelin sevabını boşa çıkarmaktır; dolayısıyla kişi sevabını heba etmekten menedilmiştir. Nafile olan ise böyle değildir, zira o kişiye vacip değildir. Eğer lafzın genel olduğunu ileri sürerlerse, genel lafzın tahsis edilmesi caizdir. Tahsisin gerekçesi ise şudur: Nafile, kişinin isteğine bağlı bir ibadettir (tatavvu); isteğe bağlı ibadet ise serbestlik gerektirir. Ebu'l-Âliye'den rivayet edildiğine göre, onlar İslam ile birlikte hiçbir günahın zarar vermeyeceği görüşündeydiler; ta ki bu ayet ininceye kadar. Bunun üzerine büyük günahların amelleri boşa çıkarmasından korktular. Mukâtil ise şöyle demiştir: Yüce Allah, Peygamber'e isyan ettiğinizde amellerinizi boşa çıkarmış olursunuz, buyurmaktadır.

[سورة محمد (٤٧): آية ٣٤]

[Muhammed Suresi (47), Ayet 34]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ (٣٤)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } “Şüphesiz inkâr edip Allah yolundan alıkoyan, sonra da kâfir olarak ölenleri Allah asla bağışlamayacaktır.” (34)

بَيَّنَ أَنَّ الِاعْتِبَارَ بِالْوَفَاةِ عَلَى الْكُفْرِ يُوجِبُ الْخُلُودُ فِي النَّارِ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" الْكَلَامُ فِيهِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ أصحاب القليب. وحكمها عام.

Küfür üzere ölmenin dikkate alınacağını ve bunun ateşte ebedî kalmayı gerektirdiğini açıklamıştır. Bu konudaki açıklama daha önce el-Bakara'da geçmişti. Ayetten kastın Kalîb (Bedir çukuru) ashabı olduğu da söylenmiştir; ancak hükmü geneldir.

[سورة محمد (٤٧): آية ٣٥]

[Muhammed Suresi (47), Ayet 35]

فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ (٣٥)

{ فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ } “Öyleyse üstün olan sizler iken gevşemeyin ve barışa çağırmayın. Allah sizinle beraberdir ve amellerinizi asla eksiltmeyecektir.” (35)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلا تَهِنُوا" أَيْ تَضْعُفُوا عَنِ الْقِتَالِ. وَالْوَهَنُ: الضَّعْفُ وَقَدْ وَهَنَ الْإِنْسَانُ وَوَهَنَهُ غَيْرُهُ، يَتَعَدَّى وَلَا يَتَعَدَّى. قَالَ:

Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَلا تَهِنُوا } “Gevşemeyin” buyruğu; savaştan dolayı zaaf göstermeyin demektir. el-Vehen (الْوَهَن): Zaaf/gevşeklik demektir. İnsan gevşediğinde "وَهَنَ الْإِنْسَانُ", başkası onu gevşettiğinde/zayıflattığında "وَهَنَهُ غَيْرُهُ" denilir; hem geçişli (müteaddi) hem geçişsiz (lâzım) kullanılır. [Şair] şöyle demiştir:

إنني لست بموهون فقر

“Şüphesiz ben beli kırılıp gevşetilmiş [zaafa uğratılmış] biri değilim.”

ووهن أيضا (بالكسر) وهنا أي ضعف، وقرى" فَما وَهَنُوا" بِضَمِّ الْهَاءِ وَكَسْرِهَا. وَقَدْ مَضَى فِي (آلِ عِمْرَانَ). الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ" أَيِ الصُّلْحَ." وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ" أَيْ وَأَنْتُمْ أَعْلَمُ بِاللَّهِ مِنْهُمْ. وَقِيلَ: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ فِي الْحُجَّةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَأَنْتُمُ الْغَالِبُونَ لِأَنَّكُمْ مُؤْمِنُونَ وَإِنْ غَلَبُوكُمْ فِي الظَّاهِرِ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: لَا تَكُونُوا أَوَّلَ الطَّائِفَتَيْنِ ضَرَعَتْ إِلَى صَاحِبَتِهَا. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حُكْمِهَا، فَقِيلَ: إِنَّهَا نَاسِخَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها" [الأنفال: ٦١]، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَنَعَ مِنَ الْمَيْلِ إِلَى الصُّلْحِ إِذَا لَمْ يَكُنْ بِالْمُسْلِمِينَ حَاجَةٌ إِلَى الصُّلْحِ. وَقِيلَ: مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها". وَقِيلَ: هِيَ مُحْكَمَةٌ. وَالْآيَتَانِ نَزَلَتَا فِي وَقْتَيْنِ مُخْتَلِفَيِ الْحَالِ. وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ" وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها" مَخْصُوصٌ فِي قَوْمٍ بِأَعْيَانِهِمْ، وَالْأُخْرَى عَامَّةٌ. فَلَا يَجُوزُ مُهَادَنَةُ الْكُفَّارِ إِلَّا عِنْدَ الضَّرُورَةِ، وَذَلِكَ إِذَا عَجَزْنَا عَنْ مُقَاوَمَتِهِمْ لِضَعْفِ الْمُسْلِمِينَ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى مُسْتَوْفًى." وَاللَّهُ مَعَكُمْ" أَيْ بِالنَّصْرِ والمعونة، مثل" وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ" [العنكبوت: ٦٩] " وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ" أَيْ لَنْ يُنْقِصَكُمْ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. وَمِنْهُ الْمَوْتُورُ الَّذِي قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَلَمْ يُدْرَكْ بِدَمِهِ، تَقُولُ مِنْهُ: وَتَرَهُ يَتِرُهُ وَتْرًا وَتِرَةً. وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵇:] مَنْ فَاتَتْهُ صَلَاةُ الْعَصْرِ فَكَأَنَّمَا وَتَرَ أَهْلَهُ وَمَالَهُ [أَيْ ذَهَبَ بِهِمَا. وَكَذَلِكَ وَتَرَهُ حَقَّهُ أَيْ نَقَصَهُ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ

Ayrıca kesre ile "وَهِنَ يَهِنُ وَهَنًا" şeklinde de zayıfladı anlamında kullanılır. { فَما وَهَنُوا } ifadesi he harfinin dammesi ve kesresiyle de okunmuştur. Bu [Âl-i İmrân]'da geçmişti. İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ } “Ve barışa çağırmayın” buyruğu; yani sulha [çağırmayın demektir]. { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } “Üstün olan sizler iken” yani siz Allah'ı onlardan daha iyi bildiğiniz halde. Bir görüşe göre: Delil bakımından daha üstün olan sizler iken. Bir diğer görüşe göre mana şudur: Mümin olduğunuz için galip gelecek olan sizlersiniz; her ne kadar bazı durumlarda zahiren size üstün gelseler bile. Katâde şöyle demiştir: İki topluluktan diğerine ilk boyun eğeni siz olmayın. Üçüncüsü: Âlimler bu ayetin hükmü konusunda ihtilaf etmişlerdir: Kimine göre bu ayet, Yüce Allah'ın: { وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها } “Eğer barışa meylederlerse sen de ona meylet” [el-Enfâl: 61] ayetini neshetmiştir (hükmünü kaldırmıştır); çünkü Yüce Allah Müslümanların sulha ihtiyacı olmadığı takdirde barışa meyletmeyi yasaklamıştır. Kimine göre ise: { وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها } ayeti ile neshedilmiştir. Kimine göre de muhkemdir; iki ayet durumu farklı iki ayrı vakitte inmiştir. Şöyle de denilmiştir: { وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها } ayeti belirli bir topluluğa hastır, diğeri ise geneldir. Dolayısıyla zaruret hali dışında kâfirlerle barış antlaşması yapmak caiz değildir; bu da Müslümanların zayıflığı sebebiyle onlara direnmekten aciz kaldığımız zamandır. Bu mana daha önce etraflıca geçmişti. { وَاللَّهُ مَعَكُمْ } “Allah sizinle beraberdir” yani yardım ve desteğiyle [beraberdir]; tıpkı: { وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah, iyilik edenlerle beraberdir” [el-Ankebût: 69] ayeti gibi. { وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ } “Ve amellerinizi asla eksiltmeyecektir” yani amellerinizi eksiltmeyecektir; bu İbn Abbas ve başkalarından nakledilmiştir. Bir yakını öldürülüp de kanı alınamayan kimseye "el-mevtûr" (الْمَوْتُورُ) denilmesi de bundandır. Bunun için "وَتَرَهُ يَتِرُهُ وَتْرًا وَتِرَةً" denir. Peygamber aleyhisselâm'ın şu hadisi de bu kabildendir: [İkindi namazını kaçıran kimse, sanki ailesi ve malı elinden alınmış (yitirilmiş) gibidir]; yani ikisi de gitmiştir. Aynı şekilde "وَتَرَهُ حَقَّهُ" dendiğinde, onun hakkını eksiltti anlamına gelir. Yüce Allah'ın:

" أَيْ لَنْ يَنْتَقِصَكُمْ فِي أَعْمَالِكُمْ، كَمَا تَقُولُ: دَخَلْتُ الْبَيْتَ، وَأَنْتَ تُرِيدُ فِي الْبَيْتِ، قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. الْفَرَّاءُ:" وَلَنْ يَتِرَكُمْ" هُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْوَتْرِ وَهُوَ الْفَرْدُ، فَكَانَ الْمَعْنَى وَلَنْ يفردكم بغير ثواب.

Yani: Amellerinizde sizden [hiçbir şeyi] asla eksiltmeyecektir. Nitekim sen 'evin içinde' [demek] isterken, { دَخَلْتُ الْبَيْتَ } “Eve girdim” dersin. Bunu el-Cevherî söylemiştir. el-Ferrâ ise: { وَلَنْ يَتِرَكُمْ } “[Amellerinizi] sizden asla eksiltmeyecektir” ifadesi, tek/yalnız anlamına gelen el-vetr (الْوَتْر) kelimesinden türemiştir. Buna göre mana: 'Sizi mükâfatsız olarak yalnız (tek başınıza) bırakmayacaktır' şeklindedir, demiştir.

[سورة محمد (٤٧): الآيات ٣٦ الى ٣٧]

[Muhammed Suresi (47), Ayet 36-37]

إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَلا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ (٣٦) إِنْ يَسْئَلْكُمُوها فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ (٣٧)

{ إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَلا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ } “Dünya hayatı ancak bir oyun ve eğlencedir. Eğer iman eder ve sakınırsanız, O size mükâfatlarınızı verir ve sizden mallarınızı istemez.” (36) { إِنْ يَسْئَلْكُمُوها فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ } “Eğer onları sizden isteyip de sizi zorlasaydı cimrilik ederdiniz ve O sizin kinlerinizi ortaya çıkarırdı.” (37)

قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ" تَقَدَّمَ فِي" الْأَنْعَامِ"." وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ" شرط وجوابه." وَلا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ" أَيْ لَا يَأْمُرُكُمْ بِإِخْرَاجِ جَمِيعِهَا فِي الزَّكَاةِ، بَلْ أَمَرَ بِإِخْرَاجِ الْبَعْضِ، قَالَهُ ابْنُ عيينة وغيره. وقيل:" لا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ" لِنَفْسِهِ أَوْ لِحَاجَةٍ مِنْهُ إِلَيْهَا، إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِهِ لِيَرْجِعَ ثَوَابُهُ إِلَيْكُمْ. وقيل:" لا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ" إِنَّمَا يَسْأَلُكُمْ أَمْوَالَهُ، لِأَنَّهُ الْمَالِكُ لَهَا وَهُوَ الْمُنْعِمُ بِإِعْطَائِهَا. وَقِيلَ: وَلَا يَسْأَلْكُمْ مُحَمَّدٌ أَمْوَالَكُمْ أَجْرًا عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ. نَظِيرُهُ" قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ" [الفرقان: ٥٧] الآية." إِنْ يَسْئَلْكُمُوها فَيُحْفِكُمْ" يُلِحُّ عَلَيْكُمْ، يُقَالُ: أَحْفَى بِالْمَسْأَلَةِ وَأَلْحَفَ وَأَلَحَّ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَالْحَفِيُّ الْمُسْتَقْصِي فِي السُّؤَالِ، وَكَذَلِكَ الْإِحْفَاءُ الِاسْتِقْصَاءُ فِي الْكَلَامِ وَالْمُنَازَعَةُ. وَمِنْهُ أَحْفَى شَارِبَهُ أَيِ اسْتَقْصَى فِي أَخْذِهِ." تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ" أَيْ يُخْرِجُ الْبُخْلُ أَضْغَانَكُمْ. قَالَ قَتَادَةُ: قَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّ فِي سُؤَالِ الْمَالِ خُرُوجَ الْأَضْغَانِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدٌ" وَتَخْرُجُ" بِتَاءٍ مَفْتُوحَةٍ وَرَاءٍ مَضْمُومَةٍ." أَضْغانَكُمْ" بِالرَّفْعِ لِكَوْنِهِ الْفَاعِلَ. وَرَوَى الْوَلِيدُ عَنْ يَعْقُوبَ الْحَضْرَمِيِّ" وَنُخْرِجُ" بِالنُّونِ. وَأَبُو مَعْمَرٍ عَنْ عَبْدِ الْوَارِثِ عَنْ أَبِي عَمْرٍو" وَيُخْرِجُ" بِالرَّفْعِ فِي الْجِيمِ عَلَى الْقَطْعِ وَالِاسْتِئْنَافِ. وَالْمَشْهُورُ عَنْهُ" وَيُخْرِجُ" كَسَائِرِ الْقُرَّاءِ، عَطْفٌ عَلَى مَا تقدم.

Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } “Dünya hayatı ancak bir oyun ve eğlencedir” buyruğu el-En'âm'da geçmişti. { وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ } “Eğer iman eder ve sakınırsanız, O size mükâfatlarınızı verir” şart ve cevabıdır. { وَلا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ } “Ve sizden mallarınızı istemez” yani zekât olarak mallarınızın tamamını çıkarmanızı emretmez, bilakis bir kısmını çıkarmanızı emreder; bunu İbn Uyeyne ve başkaları söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: { لا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ } “Sizden mallarınızı istemez” kendisi için veya ona muhtaç olduğu için [istemez]; sadece sevabı size dönsün diye Kendi yolunda infak etmenizi emreder. Bir diğer görüşe göre: { لا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ } “Sizden mallarınızı istemez” O aslında Kendi mallarını sizden ister; çünkü malların sahibi O'dur ve onları vererek lütufta bulunan O'dur. Şöyle de denilmiştir: Muhammed tebliği karşılığında sizden bir ücret olarak mallarınızı istemez; bunun benzeri şu ayettir: { قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } “De ki: Ben buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum...” [el-Furkân: 57]. { إِنْ يَسْئَلْكُمُوها فَيُحْفِكُمْ } “Eğer onları sizden isteyip de sizi zorlasaydı” yani size ısrar etseydi; "أَحْفَى بِالْمَسْأَلَةِ", "أَلْحَفَ" ve "أَلَحَّ" kelimeleri aynı anlamdadır. "el-Hafiyy" (الْحَفِيُّ) sormada ısrarcı olan kimsedir; aynı şekilde ihfâ (الْإِحْفَاءُ), sözde ve münakaşada ileri gitmek/ısrarcı olmaktır. "أَحْفَى شَارِبَهُ" (bıyığını kökünden kesti/iyice kısalttı) ifadesi de bundandır. { تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ } “Cimrilik ederdiniz ve O sizin kinlerinizi ortaya çıkarırdı” yani cimrilik kinlerinizi dışarı vururdu. Katâde şöyle demiştir: Allah, mal istenmesinde kinlerin açığa çıkacağını bilmiştir. İbn Abbas, Mücâhid, İbn Muhaysın ve Humeyd "وَتَخْرُجُ" şeklinde fethalı te ve zammeli ra ile okumuşlardır; "أَضْغانَكُمْ" lafzı da fail olduğu için merfudur. el-Velîd, Ya'kûb el-Hadramî'den "وَنُخْرِجُ" şeklinde nûn ile rivayet etmiştir. Ebû Ma'mer ise Abdülvâris'ten, o da Ebû Amr'dan "وَيُخْرِجُ" şeklinde cîm harfini merfû olarak, atfı kesip istînâf yaparak rivayet etmiştir. Ebû Amr'dan meşhur olan ise diğer kurrâ gibi önceki fiile atıfla meczûm olarak "وَيُخْرِجْ" okumasıdır.

[سورة محمد (٤٧): آية ٣٨]

[Muhammed Suresi (47), Ayet 38]

ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ (٣٨)

{ ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ } “İşte sizler, Allah yolunda infak etmeye çağrılan kimselersiniz. Buna rağmen içinizden cimrilik edenler vardır. Kim cimrilik ederse, ancak kendi aleyhine cimrilik etmiş olur. Allah zengindir (muhtaç değildir), siz ise fakirsiniz (muhtaçsınız). Eğer yüz çevirirseniz, yerinize sizden başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin benzerleriniz de olmazlar.” (38)

قوله تعالى:" ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ" أي هأنتم هؤلاء أيها المؤمنون تُدْعَوْنَ" لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ" أَيْ فِي الْجِهَادِ وَطَرِيقِ الْخَيْرِ." فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ" أَيْ عَلَى نَفْسِهِ، أَيْ يَمْنَعُهَا الْأَجْرَ وَالثَّوَابَ." وَاللَّهُ الْغَنِيُّ" أَيْ إِنَّهُ لَيْسَ بِمُحْتَاجٍ إِلَى أَمْوَالِكُمْ." وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ" إِلَيْهَا." وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ" أَيْ أَطْوَعَ لِلَّهِ مِنْكُمْ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبَى هُرَيْرَةَ قَالَ: تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هَذِهِ الْآيَةُ" وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ" قَالُوا: وَمَنْ يُسْتَبْدَلُ بِنَا؟ قَالَ: فَضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى مَنْكِبِ سَلْمَانَ ثُمَّ قَالَ:] هَذَا وَقَوْمُهُ. هَذَا وَقَوْمُهُ [قَالَ: حَدِيثٌ غَرِيبٌ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ. وَقَدْ رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ نَجِيحٍ وَالِدُ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ أَيْضًا هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أبي هريرة قال: قال أناس مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ ذَكَرَ اللَّهُ إِنْ تَوَلَّيْنَا اسْتُبْدِلُوا ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَنَا؟ قَالَ: وَكَانَ سَلْمَانُ جَنْبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: فَضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَخِذَ سَلْمَانَ، قَالَ:] هَذَا وَأَصْحَابُهُ. وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ كَانَ الْإِيمَانُ مَنُوطًا بِالثُّرَيَّا لَتَنَاوَلَهُ رِجَالٌ مِنْ فَارِسَ [. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُمُ الْعَجَمُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هُمْ فَارِسُ وَالرُّومُ. قَالَ الْمُحَاسِبِيُّ: فَلَا أحد بعد العرب مِنْ جَمِيعِ أَجْنَاسِ الْأَعَاجِمِ أَحْسَنُ دِينًا، وَلَا كَانَتِ الْعُلَمَاءُ مِنْهُمْ إِلَّا الْفُرْسُ. وَقِيلَ: إِنَّهُمُ الْيَمَنُ، وَهُمُ الْأَنْصَارُ، قَالَهُ شُرَيْحُ بْنُ عُبَيْدٍ. وَكَذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمُ الْأَنْصَارُ. وَعَنْهُ أَنَّهُمُ الْمَلَائِكَةُ. وَعَنْهُ هُمُ التَّابِعُونَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّهُمْ مَنْ شَاءَ مِنْ سَائِرِ النَّاسِ." ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ" قَالَ الطَّبَرِيُّ: أَيْ فِي الْبُخْلِ بِالْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَحُكِيَ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فَرِحَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ:] هِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا [. وَاللَّهُ أَعْلَمُ

Yüce Allah'ın: { ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ } “İşte sizler böylesiniz, çağrılıyorsunuz” buyruğu, yani işte sizler ey müminler, { لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda infak etmeye” yani cihatta ve hayır yolunda [harcamaya] çağrılıyorsunuz, demektir. { فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ } “Fakat içinizden cimrilik edenler vardır. Kim cimrilik ederse ancak kendi aleyhine cimrilik etmiş olur” buyruğu; kendi aleyhine [cimrilik eder], yani ecir ve sevaptan nefsini mahrum bırakır, demektir. { وَاللَّهُ الْغَنِيُّ } “Allah zengindir” yani O'nun sizin mallarınıza ihtiyacı yoktur. { وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ } “Siz ise fakirlersiniz” [yani] onlara muhtaç olanlarsınız. { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } “Eğer yüz çevirecek olursanız [O], yerinize başka bir kavim getirir” yani Allah'a sizden daha itaatkâr olan bir kavim getirir, demektir. Tirmizî'nin Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ } “Eğer yüz çevirecek olursanız, yerinize başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar” ayetini okudu. Sahabeler: "Bizim yerimize getirilecek olanlar kimlerdir?" dediler. [Ebû Hureyre] dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Selmân'ın omzuna vurdu ve şöyle buyurdu: « هَذَا وَقَوْمُهُ. هَذَا وَقَوْمُهُ » «Bu ve kavmidir. Bu ve kavmidir.» [Tirmizî] şöyle demiştir: Bu garîb bir hadistir, senedinde tenkit (söz) vardır. Ali b. el-Medînî'nin babası olan Abdullah b. Ca‘fer b. Necîh de bu hadisi el-Alâ b. Abdirrahmân'dan, o babasından, o da Ebû Hureyre'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler: "Ey Allah'ın Resûlü! Eğer biz yüz çevirirsek yerimize getirilecek olan ve sonra bizim gibi olmayacak olan bu kimseler kimlerdir?" dediler. [Ravi] dedi ki: Selmân, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Selmân'ın uyluğuna vurdu ve şöyle buyurdu: « هَذَا وَأَصْحَابُهُ. وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ كَانَ الْإِيمَانُ مَنُوطًا بِالثُّرَيَّا لَتَنَاوَلَهُ رِجَالٌ مِنْ فَارِسَ » «Bu ve arkadaşlarıdır. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, şayet iman Süreyya yıldızına asılı olsaydı, Fars'tan bazı adamlar mutlaka ona ulaşıp onu alırlardı.» el-Hasan: "Onlar Acemlerdir (Arap olmayanlardır)" demiştir. İkrime ise: "Onlar Fars ve Rumlardır" demiştir. el-Muhâsibî şöyle demiştir: "Araplardan sonra tüm Acem kavimleri arasında Farslardan daha güzel dine sahip olan ve içlerinden bu kadar çok âlim çıkan başka hiçbir topluluk olmamıştır." Şüreyh b. Ubeyd'in naklettiğine göre: "Onlar Yemenlilerdir, yani Ensardır" da denilmiştir. İbn Abbâs da aynı şekilde: "Onlar Ensardır" demiştir. Ondan nakledilen bir diğer rivayete göre onlar meleklerdir; yine ondan gelen bir rivayete göre ise onlar tâbiîndir. Mücâhid ise: "Onlar diğer insanlardan Allah'ın dilediği kimselerdir" demiştir. { ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ } “Sonra onlar sizin gibi olmazlar” buyruğu hakkında Taberî şöyle demiştir: "Yani Allah yolunda infak etmekte cimrilik gösterme hususunda [sizin gibi olmazlar]." Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'den rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buna çok sevinmiş ve şöyle buyurmuştur: « هِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا » «Bu [ayet], bana dünyadan daha sevimlidir.» Doğrusunu en iyi Allah bilir.