[سورة الفتح (٤٨): آية ٢٦]
[Fetih Suresi (48): Ayet 26]
إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى وَكانُوا أَحَقَّ بِها وَأَهْلَها وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٢٦)
{ إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى وَكانُوا أَحَقَّ بِها وَأَهْلَها وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٢٦) } “Hani o inkâr edenler kalplerine taassubu, cahiliye taassubunu yerleştirmişlerdi. Allah da Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi ve onlara takva kelimesini lüzumlu kıldı. Zaten onlar buna daha layık ve onun ehli idiler. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
الْعَامِلُ فِي" إِذْ" قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَعَذَّبْنَا" أَيْ لَعَذَّبْنَاهُمْ إِذْ جَعَلُوا هَذَا. أَوْ فِعْلٌ مُضْمَرٌ تَقْدِيرُهُ وَاذْكُرُوا." الْحَمِيَّةَ" فَعِيلَةُ وَهِيَ الْأَنَفَةُ. يُقَالُ: حَمِيتُ عَنْ كَذَا حَمِيَّةً (بِالتَّشْدِيدِ) وَمَحْمِيَّةً إِذَا أَنِفْتَ مِنْهُ وَدَاخَلَكَ عَارٌ وَأَنَفَةٌ أَنْ تَفْعَلَهُ. وَمِنْهُ قَوْلُ الْمُتَلَمِّسِ:
“İz” (إِذْ) zarfının âmili Yüce Allah'ın: “Cezalandırırdık” (لَعَذَّبْنَا) buyruğudur; yani onlar bunu [kalplerine] yerleştirdikleri zaman onları cezalandırırdık demektir. Ya da takdiri “Hatırlayın” (واذكروا) olan gizli bir fiildir. “el-Hamiyye” (الْحَمِيَّةَ) kelimesi faîle (فَعِيلَةُ) veznindedir ve gurur, kibir ve taassup (el-anefe) demektir. Bir şeyden gurur ve kibir duyup onu yapmaktan ar ettiğinde ve bunu kendine yediremediğinde; “Şundan dolayı hamiyyet duydum” (حميت عن كذا حمية ومحمية) [şeddeli olarak] denir. el-Mütellemmis'in şu sözü de bu kabildendir:
أَلَا إِنَّنِي مِنْهُمْ وَعِرْضِي عِرْضُهُمْ ... كَذِي الْأَنْفِ يَحْمِي أَنْفَهُ أَنْ يُكَشَّمَا
Bilin ki ben onlardanım ve benim ırzım (şerefim) onların ırzıdır... Tıpkı burnu olanın, burnunun kesilip koparılmasından onu koruması gibi.
أَيْ يَمْنَعُ. قَالَ الزُّهْرِيُّ: حَمِيَّتُهُمْ أَنَفَتُهُمْ مِنَ الْإِقْرَارِ لِلنَّبِيِّ ﷺ بِالرِّسَالَةِ
Yani [kesilmesini] engeller [ve korur]. ez-Zührî şöyle demiştir: Onların hamiyyeti; Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğini ikrar etmeyi kendilerine yediremeyip gurur ve kibir yapmaları,
وَالِاسْتِفْتَاحِ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَمَنْعِهِمْ مِنْ دُخُولِ مَكَّةَ. وَكَانَ الَّذِي امْتَنَعَ مِنْ كِتَابَةِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَمُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ: سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقَالَ ابْنُ بَحْرٍ: حَمِيَّتُهُمْ عَصَبِيَّتُهُمْ لِآلِهَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْأَنَفَةُ مِنْ أَنْ يَعْبُدُوا غَيْرَهَا. وَقِيلَ:" حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ" إِنَّهُمْ قَالُوا: قَتَلُوا أَبْنَاءَنَا وَإِخْوَانَنَا ثُمَّ يَدْخُلُونَ عَلَيْنَا فِي مَنَازِلِنَا، وَاللَّاتِ وَالْعُزَّى لَا يَدْخُلُهَا أَبَدًا." فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ" أَيِ الطُّمَأْنِينَةَ وَالْوَقَارَ." عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ". وَقِيلَ: ثَبَّتَهُمْ عَلَى الرِّضَا وَالتَّسْلِيمِ، وَلَمْ يُدْخِلْ قُلُوبَهُمْ مَا أَدْخَلَ قُلُوبَ أُولَئِكَ مِنَ الْحَمِيَّةِ." وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى " قِيلَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. رُوِيَ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَعِكْرِمَةَ وَالضَّحَّاكِ، وَسَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ وَعُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ وَطَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، وَالرَّبِيعِ وَالسُّدِّيِّ وَابْنِ زَيْدٍ. وَقَالَهُ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ، وَزَادَ" مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ". وَعَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ أَيْضًا هِيَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ. وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَمُجَاهِدٌ أَيْضًا: هِيَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. يَعْنِي أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمْ يُقِرُّوا بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ، فَخَصَّ اللَّهُ بِهَا الْمُؤْمِنِينَ. و" كَلِمَةَ التَّقْوى " هِيَ الَّتِي يُتَّقَى بِهَا مِنَ الشِّرْكِ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا أَنَّ" كَلِمَةَ التَّقْوى " الْإِخْلَاصُ." وَكانُوا أَحَقَّ بِها وَأَهْلَها" أَيْ أَحَقَّ بِهَا مِنْ كُفَّارِ مَكَّةَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اخْتَارَهُمْ لِدِينِهِ وَصُحْبَةِ نَبِيِّهِ." وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً".
“Bismillâhirrahmânirrahîm” ile başlamayı ve Müslümanların Mekke'ye girmelerini kendilerine yediremeyip gurur yapmalarıdır. “Bismillâhirrahmânirrahîm” ve “Muhammedün Resûlullâh” yazılmasından kaçınan kimse ise daha önce geçtiği üzere Süheyl b. Amr idi. İbn Bahr şöyle demiştir: Onların hamiyyeti, Allah Teâlâ'yı bırakıp da taptıkları ilahlarına olan taassupları ve onlardan başkasına tapmayı kendilerine yedirememeleridir. Şöyle de denilmiştir: “Cahiliye taassubu” (حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ), onların: “Oğullarımızı ve kardeşlerimizi öldürdüler, sonra da kalkıp yurtlarımıza bizim üzerimize girecekler ha! Lât ve Uzzâ'ya andolsun ki oraya asla giremezler!” demeleridir. { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ } “Allah da sekinetini indirdi” yani huzur, sükûnet ve vakarını indirdi { عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Resûlü'nün ve müminlerin üzerine.” Şöyle de denilmiştir: Onları rıza ve teslimiyet üzere sebatkâr kıldı ve onların kalplerine, kâfirlerin kalplerine soktuğu hamiyyeti sokmadı. { وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى } “Ve onlara takva kelimesini lüzumlu kıldı” [ifadesindeki kelimenin] “Lâ ilâhe illallâh” olduğu söylenmiştir. Bu, Übey b. Ka‘b yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den merfû olarak rivayet edilmiştir. Bu aynı zamanda Ali, İbn Ömer, İbn Abbâs, Amr b. Meymûn, Mücâhid, Katâde, İkrime, ed-Dahhâk, Seleme b. Küheyl, Ubeyd b. Umeyr, Talha b. Musarrif, er-Rebî‘, es-Süddî ve İbn Zeyd'in de görüşüdür. Atâ el-Horasânî de bunu söylemiş ve “Muhammedün Resûlullâh” [ifadesini de] eklemiştir. Ali ve İbn Ömer'den gelen diğer bir rivayete göre ise o, “Lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber”dir. Atâ b. Ebî Rebâh ve yine Mücâhid şöyle demişlerdir: O, “Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr”dir. ez-Zührî ise: “Bismillâhirrahmânirrahîm”dir demiştir. Yani müşrikler bu kelimeyi ikrar etmemişler, Allah da bunu müminlere tahsis etmiştir. “Takva kelimesi” (كَلِمَةَ التَّقْوى), kendisiyle şirkten sakınılan kelimedir. Mücâhid'den yine “takva kelimesi”nin ihlâs olduğu rivayet edilmiştir. { وَكانُوا أَحَقَّ بِها وَأَهْلَها } “Zaten onlar buna daha layık ve onun ehli idiler” yani Mekke kâfirlerinden daha layık idiler; zira Allah Teâlâ onları kendi dini ve Peygamberi'nin arkadaşlığı için seçmiştir. { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
[سورة الفتح (٤٨): آية ٢٧]
[Fetih Suresi (48): Ayet 27]
لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباً (٢٧)
{ لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباً (٢٧) } “Andolsun ki Allah, Resûlü'nün rüyasını hak ile doğru çıkardı. Allah dilerse, güven içinde, başlarınızı tıraş etmiş ve kısaltmış olarak, korkmadan mutlaka Mescid-i Haram'a gireceksiniz. Fakat O, sizin bilmediğinizi bildi de bundan önce yakın bir fetih nasip etti.”
قَالَ قَتَادَةُ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رَأَى فِي الْمَنَامِ أَنَّهُ يَدْخُلُ مَكَّةَ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ، فَلَمَّا صَالَحَ قُرَيْشًا بِالْحُدَيْبِيَةِ ارْتَابَ الْمُنَافِقُونَ حَتَّى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Katâde şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem rüyasında Mekke'ye bu vasıfta girdiğini görmüştü. Hudeybiye'de Kureyş ile sulh yapınca, münafıklar şüpheye düştüler; hatta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem
إِنَّهُ يَدْخُلُ مَكَّةَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى" لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ" فَأَعْلَمَهُمْ أَنَّهُمْ سَيَدْخُلُونَ فِي غَيْرِ ذَلِكَ الْعَامِ، وَأَنَّ رُؤْيَاهُ ﷺ حَقٌّ. وَقِيلَ: إِنَّ أَبَا بَكْرٍ هُوَ الَّذِي قَالَ إِنَّ الْمَنَامَ لَمْ يَكُنْ مُؤَقَّتًا بِوَقْتٍ، وَأَنَّهُ سَيَدْخُلُ. وَرُوِيَ أَنَّ الرُّؤْيَا كَانَتْ بِالْحُدَيْبِيَةِ، وَأَنَّ رُؤْيَا الْأَنْبِيَاءِ حَقٌّ. وَالرُّؤْيَا أَحَدُ وُجُوهِ الْوَحْيِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ." لَتَدْخُلُنَّ" أَيْ فِي الْعَامِ الْقَابِلِ" الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ" قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: إِنَّهُ حِكَايَةُ مَا قِيلَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فِي مَنَامِهِ، خُوطِبَ فِي مَنَامِهِ بِمَا جَرَتْ بِهِ الْعَادَةُ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ عَنْ رَسُولِهِ أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ وَلِهَذَا اسْتَثْنَى، تَأَدَّبَ بِأَدَبِ اللَّهِ تَعَالَى حَيْثُ قَالَ تَعَالَى:" وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ" [الكهف: ٢٤ - ٢٣]. وَقِيلَ: خَاطَبَ اللَّهُ الْعِبَادَ بِمَا يُحِبُّ أَنْ يقولوه، كما قال" وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ". وَقِيلَ: اسْتَثْنَى فِيمَا يَعْلَمُ لِيَسْتَثْنِيَ الْخَلْقُ فِيمَا لَا يَعْلَمُونَ، قَالَهُ ثَعْلَبٌ. وَقِيلَ: كَانَ اللَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ يُمِيتُ بَعْضَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَهُ بِالْحُدَيْبِيَةِ فَوَقَعَ الِاسْتِثْنَاءُ لِهَذَا الْمَعْنَى، قَالَهُ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ. وَقِيلَ: الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ" آمِنِينَ"، وَذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَى مُخَاطَبَةِ الْعِبَادِ عَلَى مَا جَرَتْ بِهِ الْعَادَةُ. وَقِيلَ: مَعْنَى" إِنْ شاءَ اللَّهُ" إِنْ أَمَرَكُمُ اللَّهُ بِالدُّخُولِ. وَقِيلَ: أَيْ إِنْ سَهَّلَ اللَّهُ. وَقِيلَ:" إِنْ شاءَ اللَّهُ" أَيْ كَمَا شَاءَ اللَّهُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:" إِنْ" بِمَعْنَى" إِذْ"، أَيْ إِذْ شَاءَ اللَّهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى" اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ" [البقرة: ٢٧٨] أَيْ إِذْ كُنْتُمْ. وَفِيهِ بُعْدٌ، لِأَنَّ" إِذْ" فِي الْمَاضِي مِنَ الْفِعْلِ، وَ" إِذَا" فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَهَذَا الدُّخُولُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، فَوَعَدَهُمْ دُخُولَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَعَلَّقَهُ بِشَرْطِ الْمَشِيئَةِ، وَذَلِكَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، فَأَخْبَرَ أَصْحَابَهُ بِذَلِكَ فَاسْتَبْشَرُوا، ثُمَّ تَأَخَّرَ ذَلِكَ عَنِ الْعَامِ الَّذِي طَمِعُوا فِيهِ فَسَاءَهُمْ ذَلِكَ وَاشْتَدَّ عَلَيْهِمْ وَصَالَحَهُمْ وَرَجَعَ، ثُمَّ أَذِنَ اللَّهُ فِي الْعَامِ الْمُقْبِلِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ" لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ". وَإِنَّمَا قِيلَ لَهُ فِي الْمَنَامِ" لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ" فَحَكَى فِي التَّنْزِيلِ مَا قِيلَ لَهُ فِي الْمَنَامِ، فَلَيْسَ هُنَا شَكٌّ كَمَا زَعَمَ بَعْضُهُمْ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ يَدُلُّ عَلَى الشَّكِّ، والله تعالى لا يشك، و" لَتَدْخُلُنَّ" تحقيق فكيف يكون شك. ف" إن" بمعنى" إذا"." آمِنِينَ" أي من العدو."
Mekke'ye gireceğini söylemişti. Bunun üzerine Yüce Allah: { لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ } “Andolsun ki Allah, Resûlü'nün rüyasını hak ile doğru çıkardı” [ayetini] indirdi ve onlara o yıl değil başka bir yılda gireceklerini, [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in gördüğü rüyanın da hak olduğunu bildirdi. Rüyada belirli bir vakit tayin edilmediğini ve mutlaka girileceğini söyleyenin Ebû Bekir olduğu da söylenmiştir. Rüyayı Hudeybiye'de gördüğü ve peygamberlerin rüyasının hak olduğu rivayet edilmiştir. Zira rüya, peygamberlere gelen vahyin türlerinden biridir. { لَتَدْخُلُنَّ } “Elbette gireceksiniz”; yani gelecek yıl, { الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ } “Allah dilerse Mescid-i Haram'a”. İbn Keysân şöyle demiştir: “Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e rüyasında söylenen sözün aktarımıdır. Ona rüyasında âdete uygun olarak hitap edilmiş, Allah Teâlâ da Resûlü'nün böyle dediğini haber vermiştir. İşte bundan dolayı [Peygamber], Yüce Allah'ın: { وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilemesine bağlamadıkça hiçbir şey için: ‘Bunu yarın mutlaka yapacağım’ deme!” [el-Kehf 18/23-24] buyruğundaki ilahî edeple edeplenerek istisnada bulunmuş (inşallah demiştir).” Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ, kullarına söylemelerini sevdiği lafızla hitap etmiştir; nitekim: { وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilemesine bağlamadıkça hiçbir şey için: ‘Bunu yarın mutlaka yapacağım’ deme!” buyurmuştur. Sa‘leb ise şöyle demiştir: “Yaratılmışlar bilmedikleri hususlarda istisnada bulunsunlar (inşallah desinler) diye [Allah Teâlâ] bildiği hususta istisna yapmıştır.” Hüseyin b. el-Fadl da şöyle demiştir: “Allah Teâlâ, Hudeybiye'de kendisiyle beraber bulunanların bir kısmını [o tarihten önce] vefat ettireceğini bildiği için istisna bu anlam doğrultusunda vaki olmuştur.” İstisnanın “güven içinde” (آمِنِينَ) ifadesine ait olduğu ve bunun da kullara âdet üzere hitap etme esasına dayandığı da söylenmiştir. { إِنْ شاءَ اللَّهُ } “Allah dilerse” ifadesinin, “Eğer Allah girmenizi emrederse” anlamına geldiği söylenmiştir. “Eğer Allah kolaylaştırırsa” manasında olduğu da söylenmiştir. { إِنْ شاءَ اللَّهُ } ifadesinin “Allah'ın dilediği gibi” anlamına geldiği de ileri sürülmüştür. Ebû Ubeyde ise: “Buradaki ‘in’ (إِنْ), ‘iz’ (إِذْ) anlamındadır; yani ‘Allah dilediği vakit’ demektir; tıpkı Yüce Allah'ın: { اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Allah'tan korkun ve eğer inanıyorsanız faizin kalanını bırakın!” [el-Bakara 2/278] ayetinde geçen [ve ‘mademki inanıyorsunuz’ anlamına gelen] ‘in küntüm’ün (إِذْ كُنْتُمْ) anlamında olması gibidir” demiştir. Ancak bu görüş uzaktır (zayıftır); zira ‘iz’ geçmiş fiiller için, ‘izâ’ ise gelecek için kullanılır; buradaki giriş ise gelecektedir. Allah onlara Mescid-i Haram'a gireceklerini vaad etmiş ve bunu meşîet (kendi dilemesi) şartına bağlamıştır. Bu durum Hudeybiye senesinde gerçekleşmiş, [Resûlullah] bunu ashabına haber verince müjdelenip sevinmişlerdi. Fakat umdukları yıldan tehir edilince bu durum onları üzmüş, kendilerine çok ağır gelmişti; nihayet onlarla sulh yapıp geri döndü. Daha sonra Allah ertesi yıl izin verdi ve Yüce Allah: { لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ } “Andolsun ki Allah, Resûlü'nün rüyasını hak ile doğru çıkardı” [ayetini] indirdi. Ona rüyasında: “Allah dilerse Mescid-i Haram'a elbette gireceksiniz” denilmiş ve indirilen vahiyde rüyada kendisine söylenen söz aynen aktarılmıştır. Dolayısıyla bazılarının istisnanın şüpheye delalet ettiğini zannettiği gibi burada bir şüphe yoktur; zira Yüce Allah şüphe etmez. { لَتَدْخُلُنَّ } “Elbette gireceksiniz” ifadesi kesinlik (tahkik) bildirmektedir, öyleyse nasıl şüphe olabilir? Buradaki ‘in’ (إِنْ) edatı ‘izâ’ (إِذَا) manasındadır. { آمِنِينَ } “Güven içinde”; yani düşmandan [emin olarak].
مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ" وَالتَّحْلِيقُ وَالتَّقْصِيرُ جَمِيعًا لِلرِّجَالِ، وَلِذَلِكَ غَلَّبَ الْمُذَكَّرَ عَلَى الْمُؤَنَّثِ. وَالْحَلْقُ أَفْضَلُ، وَلَيْسَ لِلنِّسَاءِ إِلَّا التَّقْصِيرُ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي" الْبَقَرَةِ". وَفِي الصَّحِيحِ أَنَّ مُعَاوِيَةَ أَخَذَ مِنْ شَعْرِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى الْمَرْوَةِ بِمِشْقَصٍ. وَهَذَا كَانَ فِي الْعُمْرَةِ لَا فِي الْحَجِّ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حَلَقَ فِي حَجَّتِهِ." لَا تَخافُونَ" حَالٌ مِنَ الْمُحَلِّقِينَ وَالْمُقَصِّرِينَ، وَالتَّقْدِيرُ: غَيْرَ خَائِفِينَ." فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا" أَيْ عَلِمَ مَا فِي تَأْخِيرِ الدُّخُولِ مِنَ الْخَيْرِ وَالصَّلَاحِ مَا لَمْ تَعْلَمُوهُ أَنْتُمْ. وَذَلِكَ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا رَجَعَ مَضَى مِنْهَا إِلَى خَيْبَرَ فَافْتَتَحَهَا، وَرَجَعَ بِأَمْوَالِ خَيْبَرَ وَأَخَذَ مِنَ الْعُدَّةِ وَالْقُوَّةِ أَضْعَافَ مَا كَانَ فِيهِ فِي ذَلِكَ الْعَامِ، وَأَقْبَلَ إِلَى مَكَّةَ عَلَى أُهْبَةٍ وَقُوَّةٍ وَعُدَّةٍ بِأَضْعَافِ ذَلِكَ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَيْ عَلِمَ أَنَّ دُخُولَهَا إِلَى سَنَةٍ وَلَمْ تَعْلَمُوهُ أَنْتُمْ. وَقِيلَ: عَلِمَ أَنَّ بِمَكَّةَ رِجَالًا مُؤْمِنِينَ وَنِسَاءً مُؤْمِنَاتٍ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ." فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباً" أَيْ مِنْ دُونِ رُؤْيَا النَّبِيِّ ﷺ فَتْحَ خَيْبَرَ، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ وَالضَّحَّاكُ. وَقِيلَ فَتْحُ مَكَّةَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ صُلْحُ الْحُدَيْبِيَةِ، وَقَالَهُ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. قَالَ الزُّهْرِيُّ: مَا فَتَحَ اللَّهُ فِي الْإِسْلَامِ كَانَ أَعْظَمَ مِنْ صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا كَانَ الْقِتَالُ حِينَ تَلْتَقِي النَّاسُ، فَلَمَّا كَانَتِ الْهُدْنَةُ وَضَعَتِ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا وَأَمِنَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فَالْتَقَوْا وَتَفَاوَضُوا الْحَدِيثَ وَالْمُنَاظَرَةَ. فَلَمْ يُكَلَّمْ أَحَدٌ بِالْإِسْلَامِ يَعْقِلُ شَيْئًا إِلَّا دَخَلَ فِيهِ، فَلَقَدْ دخل تَيْنِكَ السَّنَتَيْنِ فِي الْإِسْلَامِ مِثْلُ مَا كَانَ فِي الْإِسْلَامِ قَبْلَ ذَلِكَ وَأَكْثَرُ. يَدُلُّكَ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا سَنَةَ سِتٍّ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ أَلْفًا وَأَرْبَعَمِائَةٍ، وَكَانُوا بَعْدَ عَامِ الْحُدَيْبِيَةِ سَنَةَ ثمان في عشرة آلاف.
“Başlarınızı tıraş etmiş ve kısaltmış olarak” (مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ). Tıraş etmek ve kısaltmak erkekler içindir; bu sebeple müzekker lafız müennese galip kılınmıştır. Tıraş olmak daha faziletlidir; kadınlar için ise kısaltmaktan başkası yoktur. Buna dair açıklama “el-Bakara” suresinde geçmişti. Sahih'te yer aldığına göre Muâviye, Merve'de bir ustura/makas ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in saçından kesip almıştır. Bu hacda değil, umrede idi; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem haccında başını tıraş etmişti. “Korkmadan” (لَا تَخافُونَ) ifadesi, tıraş edenler ve kısaltanların hâlidir; takdiri ise “korkusuzca” demektir. “O, sizin bilmediğinizi bildi” (فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا) yani girişin ertelenmesinde sizin bilmediğiniz ne tür hayır ve maslahat olduğunu bildi. Şöyle ki; Peygamber aleyhisselâm [Hudeybiye'den] döndüğünde oradan Hayber'e gitti ve orayı fethetti; Hayber'in mallarıyla döndü, o yıldakinin kat kat fazlası hazırlık ve güç elde etti; sonra Mekke'ye katbekat fazla bir hazırlık, kuvvet ve mühimmat ile yöneldi. el-Kelbî: Yani Mekke'ye girişin bir sene sonra olacağını bildi, siz ise bunu bilmiyordunuz, demiştir. Mekke'de sizin bilmediğiniz mümin erkekler ve mümin kadınlar olduğunu bildiği de söylenmiştir. “Bundan önce yakın bir fetih nasip etti” (فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباً) yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in rüyasının gerçekleşmesinden önce Hayber'in fethini nasip etti; bunu İbn Zeyd ve ed-Dahhâk söylemiştir. Mekke fethi olduğu da söylenmiştir. Mücâhid ise bunun Hudeybiye sulhu olduğunu söylemiştir ve müfessirlerin çoğu da bunu demiştir. ez-Zührî şöyle demiştir: Allah'ın İslam'da nasip ettiği fetihlerden hiçbiri Hudeybiye sulhundan daha büyük olmamıştır. Çünkü insanlarla ancak karşılaşıldığında savaş yapılıyordu; mütareke olunca savaş silahlarını bıraktı, insanlar birbirinden emin oldu, bir araya geldiler ve karşılıklı konuşup müzakere ettiler. Aklı başında olup da kendisine İslam anlatılan hiç kimse kalmadı ki İslam'a girmiş olmasın. Nitekim o iki yılda İslam'a girenlerin sayısı, bundan önce İslam'a girmiş olanların sayısı kadar hatta daha fazla oldu. Buna delilin şudur: Hudeybiye günü Hicret'in altıncı yılında bin dört yüz kişi idiler; Hudeybiye yılından sonra ise sekizinci yılda on bin kişi oldular.
[سورة الفتح (٤٨): آية ٢٨]
[Fetih Suresi (48): Ayet 28]
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٢٨)
{ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٢٨) } “Bütün dinlerin üzerine üstün kılmak için Resûlü'nü hidayet ve hak din ile gönderen O'dur. Şahit olarak Allah yeter.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ" يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ" بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ" أَيْ يُعْلِيهِ عَلَى كُلِّ الْأَدْيَانِ. فَالدِّينُ اسْمٌ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ،
Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ } “Resûlü'nü gönderen O'dur” yani Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem, { بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } “bütün dinlerin üzerine üstün kılmak için hidayet ve hak din ile [gönderen O'dur]” buyruğu; yani onu bütün dinlerin üzerine üstün kılsın diyedir. ed-Dîn (الدِّينُ) mastar anlamında bir isimdir,
وَيَسْتَوِي لَفْظُ الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ فِيهِ. وَقِيلَ: أَيْ لِيُظْهِرَ رَسُولَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ، أَيْ عَلَى الدِّينِ الَّذِي هُوَ شَرَعَهُ بِالْحُجَّةِ ثُمَّ بِالْيَدِ وَالسَّيْفِ، وَنَسَخَ مَا عَدَاهُ." وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً"" شَهِيداً" نُصِبَ عَلَى التَّفْسِيرِ، وَالْبَاءُ زَائِدَةٌ، أَيْ كَفَى اللَّهُ شَهِيدًا لِنَبِيِّهِ ﷺ، وَشَهَادَتُهُ لَهُ تُبَيِّنُ صِحَّةَ نُبُوَّتِهِ بِالْمُعْجِزَاتِ. وَقِيلَ:" شَهِيداً" عَلَى مَا أُرْسِلَ بِهِ، لِأَنَّ الكفار أبو اأن يَكْتُبُوا: هَذَا مَا صَالَحَ عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ.
ve onda tekil ile çoğul lafız eşittir. Şöyle de denilmiştir: Yani Resûlünü bütün dinlere galip getirmek için; yani önce delille, sonra da güç ve kılıçla kendi teşri kıldığı dine galip getirmek ve onun dışındakileri neshetmek için. { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter.” “Şehîden” (شَهِيداً) temyiz (tefsir) olarak mansubdur, bâ harfi ise zâiddir; yani Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem için şahit olarak yeter. O'nun Peygamberi için şahitliği, mucizelerle nübüvvetinin doğruluğunu açıklamasıdır. Şöyle de denilmiştir: Kendisiyle gönderildiği şeye “şahit olarak”; zira kâfirler: “Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed'in üzerinde sulh yaptığı metindir” diye yazılmasından kaçınmışlardı.
[سورة الفتح (٤٨): آية ٢٩]
[Fetih Suresi (48): Ayet 29]
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٢٩)
{ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٢٩) } “Muhammed Allah'ın Resûlü'dür. O'nunla beraber olanlar da kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler. Onları rükû edenler, secde edenler olarak görürsün; Allah'tan bir lütuf ve rıza isterler. Secde izinden [dolayı] nişanları yüzlerindedir. İşte onların Tevrat'taki vasıfları budur. İncil'deki vasıfları ise filizini çıkarmış, derken onu kuvvetlendirmiş, kalınlaşmış ve gövdesi üzerine dikilmiş bir ekin gibidir ki ziraatçıların hoşuna gider; Allah kâfirleri bunlarla öfkelendirsin diye [böyle yapmıştır]. Allah, onlardan iman edip salih ameller işleyenlere bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vaat etmiştir.”
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ"" مُحَمَّدٌ" مُبْتَدَأٌ وَ" رَسُولُ" خَبَرُهُ. وَقِيلَ:" مُحَمَّدٌ" ابْتِدَاءٌ وَ" رَسُولُ اللَّهِ" نَعْتُهُ." وَالَّذِينَ مَعَهُ" عَطْفٌ عَلَى الْمُبْتَدَأِ، وَالْخَبَرُ فِيمَا بَعْدَهُ، فَلَا يُوقَفُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ عَلَى" رَسُولُ اللَّهِ". وَعَلَى الْأَوَّلِ يُوقَفُ عَلَى" رَسُولُ اللَّهِ"، لِأَنَّ صِفَاتِهِ ﵇ تَزِيدُ عَلَى مَا وَصَفَ به أصحابه، فيكون" محمد" ابتداء و" رَسُولُ اللَّهِ" الخبر" وَالَّذِينَ مَعَهُ" ابتداء ثان. و" أَشِدَّاءُ" خبره و" رُحَماءُ" خَبَرٌ ثَانٍ. وَكَوْنُ الصِّفَاتِ فِي جُمْلَةِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ هُوَ الْأَشْبَهُ. قال ابن عباس: أهل الحديبية أشداء على الكفار، أي غلاظ عليهم كالأسد على فريسته. وقيل: المراد ب" الَّذِينَ مَعَهُ" جَمِيعُ الْمُؤْمِنِينَ." رُحَماءُ بَيْنَهُمْ" أَيْ يَرْحَمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَقِيلَ:
Bunda beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: “Muhammed Allah'ın Resûlü'dür” buyruğunda “Muhammedün” mübteda, “Resûlu” ise onun haberidir. Şöyle de denilmiştir: “Muhammedün” mübteda, “Resûlullâhi” onun sıfatıdır. “Onunla beraber olanlar” (وَالَّذِينَ مَعَهُ) ise mübtedaya matuftur, haber ise sonrasındadır; bu takdire göre “Resûlullâh” üzerinde durulmaz (vakıf yapılmaz). İlk takdire göre ise “Resûlullâh” üzerinde durulur; çünkü Peygamber aleyhisselâm'ın vasıfları, ashabını vasfettiği şeylerden fazladır. Böylece “Muhammedün” mübteda, “Resûlullâhi” haber, “Onunla beraber olanlar” ikinci mübteda olur. “Aşiddâu” (أَشِدَّاءُ) onun haberi, “ruhamâu” (رُحَماءُ) ise ikinci haber olur. Vasıfların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bütün ashabında bulunması ise [anlama] daha uygundur. İbn Abbâs der ki: Hudeybiye ehli kâfirlere karşı çetindirler; yani avının üzerindeki aslan gibi onlara karşı serttirler. “Onunla beraber olanlar”dan kastın bütün müminler olduğu da söylenmiştir. “Kendi aralarında merhametlidirler” (رُحَماءُ بَيْنَهُمْ) yani birbirlerine merhamet ederler. Şöyle de denilmiştir:
مُتَعَاطِفُونَ مُتَوَادُّونَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ" بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي حَالِ شِدَّتِهِمْ عَلَى الْكُفَّارِ وَتَرَاحُمِهِمْ بَيْنَهُمْ." تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً" إِخْبَارٌ عَنْ كَثْرَةِ صَلَاتِهِمْ." يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً" أَيْ يَطْلُبُونَ الْجَنَّةَ وَرِضَا اللَّهِ تَعَالَى. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ" السِّيمَا الْعَلَامَةُ، وَفِيهَا لُغَتَانِ: الْمَدُّ وَالْقَصْرُ، أَيْ لَاحَتْ عَلَامَاتُ التَّهَجُّدِ بِاللَّيْلِ وَأَمَارَاتُ السَّهَرِ. وَفِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ قَالَ: حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطَّلْحِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا ثَابِتُ بْنُ مُوسَى أَبُو يَزِيدَ عَنْ شَرِيكٍ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] مَنْ كَثُرَتْ صَلَاتُهُ بِاللَّيْلِ حَسُنَ وَجْهُهُ بِالنَّهَارِ [. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَدَسَّهُ قَوْمٌ فِي حَدِيثِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى وَجْهِ الْغَلَطِ، وَلَيْسَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِيهِ ذِكْرٌ بِحَرْفٍ. وَقَدْ رَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ" سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ" ذَلِكَ مِمَّا يَتَعَلَّقُ بِجِبَاهِهِمْ مِنَ الْأَرْضِ عِنْدَ السُّجُودِ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: صَلَّى صَبِيحَةَ إِحْدَى وَعِشْرِينَ مِنْ رَمَضَانَ وَقَدْ وَكَفَ الْمَسْجِدَ وَكَانَ عَلَى عَرِيشٍ، فَانْصَرَفَ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ صَلَاتِهِ وَعَلَى جَبْهَتِهِ وَأَرْنَبَتِهِ أَثَرُ الْمَاءِ وَالطِّينِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ بَيَاضٌ يَكُونُ فِي الْوَجْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ أَيْضًا، وَرَوَاهُ الْعَوْفِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَهُ الزُّهْرِيُّ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَفِيهِ:] حَتَّى إِذَا فَرَغَ اللَّهُ مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ وَأَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ بِرَحْمَتِهِ مَنْ أَرَادَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ أَنْ يُخْرِجُوا مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ لَا يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا مِمَّنْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَرْحَمَهُ مِمَّنْ يَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَيَعْرِفُونَهُمْ فِي النَّارِ بِأَثَرِ السُّجُودِ تَأْكُلُ النَّارُ ابْنَ آدَمَ إِلَّا أَثَرَ السُّجُودِ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَى النَّارِ أَنْ تَأْكُلَ أَثَرَ السُّجُودِ [. وَقَالَ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ: يَكُونُ مَوْضِعُ السُّجُودِ مِنْ وُجُوهِهِمْ كَالْقَمَرِ ليلة البدر. وقال ابن عباس ومجاهد: السيماء فِي الدُّنْيَا وَهُوَ السَّمْتُ الْحَسَنُ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أيضا: هو الخشوع والتواضع. قال
...birbirlerine merhamet eden, birbirlerini seven kimselerdir. el-Hasan { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ } “kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler” kısmını hal olarak nasb ile [eşiddâe... ruhamâe...] okumuştur; sanki şöyle demiştir: “Onunla beraber olanlar kâfirlere karşı çetin ve kendi aralarında merhametli oldukları halde...” { تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً } “Onları rükû ve secde ederken görürsün” buyruğu, onların namazlarının çokluğunu haber vermektedir. { يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً } “Allah'tan bir lütuf ve rıza isterler” yani cenneti ve Yüce Allah'ın rızasını talep ederler. İkincisi- Yüce Allah'ın: { سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } “Secde izinden nişanları yüzlerindedir” buyruğudur. Sîmâ (السِّيمَا), işaret demektir. Bunda iki lügat (söyleyiş) vardır: Med ile (sîmâ') ve kasr ile (sîmâ); yani gece teheccüd kılmanın alametleri ve uykusuzluğun emareleri parıldamıştır. İbn Mâce'nin Sünen'inde şöyle dediği yer almaktadır: Bize İsmâil b. Muhammed et-Talhî rivayet edip dedi ki: Bize Sâbit b. Mûsâ Ebû Yezîd, Şerîk'ten, o el-A'meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o da Câbir'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kimin gece namazı çok olursa gündüz yüzü güzel olur.» İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Bir topluluk bunu hata yoluyla Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisi arasına sokmuştur; oysa Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu konuda tek bir harf bile nakledilmemiştir.” İbn Vehb, Mâlik'ten: { سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } “Secde izinden nişanları yüzlerindedir” ayeti hakkında: “Bu, secde anında yerden onların alınlarına yapışan şeylerdir” dediğini rivayet etmiştir; Saîd b. Cübeyr de bu görüştedir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen sahih hadiste şöyle sabittir: [Resûlullah], Ramazan'ın yirmi birinci sabahında namaz kıldırmıştı; mescit ise damlatmıştı ve üzeri çardaktandı (hurma dallarıyla örtülüydü). Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem namazından ayrıldığında alnında ve burnunun ucunda su ile çamur izi vardı. el-Hasan şöyle demiştir: “O, kıyamet gününde yüzde bulunacak olan bir beyazlıktır (nur).” Saîd b. Cübeyr de böyle demiştir. ez-Zührî'nin belirttiğine göre bunu el-Avfî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. es-Sahîh'te Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den Ebû Hureyre hadisi olarak nakledilen rivayette şöyle geçmektedir: «Nihayet Allah kullar arasında hükmü bitirip cehennem ehlinden dilediğini rahmetiyle çıkarmak istediği vakit, meleklere Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayanlardan, Allah'ın kendilerine merhamet etmeyi dilediği 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimseleri ateşten çıkarmalarını emreder. Onları ateşte secde izlerinden tanırlar. Ateş, secde izi müstesna Âdemoğlunun her yerini yer; Allah ateşe secde izini yemeyi haram kılmıştır.» Şehr b. Havşeb: “Onların yüzlerindeki secde yeri, dolunay gecesindeki ay gibi olur” demiştir. İbn Abbâs ve Mücâhid: “Sîmâ, dünyadadır ve o da güzel hal ve tavırdır (es-semtü'l-hasen)” demişlerdir. Yine Mücâhid'den: “O, huşû ve tevazudur” dediği rivayet edilmiştir. [Mücâhid'in talebesi]...
مَنْصُورٌ: سَأَلْتُ مُجَاهِدًا عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى" سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ" أَهُوَ أَثَرٌ يَكُونُ بَيْنَ عَيْنَيِ الرَّجُلِ؟ قَالَ لَا، رُبَّمَا يَكُونُ بَيْنَ عَيْنَيِ الرَّجُلِ مِثْلُ رُكْبَةِ الْعَنْزِ وَهُوَ أَقْسَى قَلْبًا مِنَ الْحِجَارَةِ! وَلَكِنَّهُ نُورٌ فِي وُجُوهِهِمْ مِنَ الْخُشُوعِ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: هُوَ الْوَقَارُ وَالْبَهَاءُ. وَقَالَ شِمْرُ بْنُ عَطِيَّةَ: هُوَ صُفْرَةُ الْوَجْهِ مِنْ قِيَامِ اللَّيْلِ. قَالَ الْحَسَنُ: إِذَا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ مَرْضَى وَمَا هُمْ بِمَرْضَى. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ بِالنَّدْبِ فِي وُجُوهِهِمْ وَلَكِنَّهُ الصُّفْرَةُ. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: يُصَلُّونَ بِاللَّيْلِ فَإِذَا أصبحوا رؤي ذَلِكَ فِي وُجُوهِهِمْ، بَيَانُهُ قَوْلُهُ ﷺ:] مَنْ كَثُرَتْ صَلَاتُهُ بِاللَّيْلِ حَسُنَ وَجْهُهُ بِالنَّهَارِ [. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ آنِفًا. وَقَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ: دَخَلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كُلُّ مَنْ حَافَظَ عَلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ" قَالَ الْفَرَّاءُ: فِيهِ وَجْهَانِ، إِنْ شِئْتَ قُلْتَ الْمَعْنَى ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَفِي الْإِنْجِيلِ أَيْضًا، كَمَثَلِهِمْ فِي الْقُرْآنِ، فَيَكُونُ الْوَقْفُ عَلَى" الْإِنْجِيلِ" وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ: تَمَامُ الكلام ذلك مثلهم في التوراة، ثم ابتداء فَقَالَ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ. وَكَذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: هُمَا مَثَلَانِ، أَحَدُهُمَا فِي التَّوْرَاةِ وَالْآخَرُ فِي الْإِنْجِيلِ، فَيُوقَفُ عَلَى هَذَا عَلَى" التَّوْراةِ". وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ مَثَلٌ وَاحِدٌ، يَعْنِي أَنَّ هَذِهِ صِفَتُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، فَلَا يُوقَفُ عَلَى" التَّوْراةِ" عَلَى هَذَا، وَيُوقَفُ عَلَى" الْإِنْجِيلِ". وَيَبْتَدِئُ" كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ" عَلَى مَعْنَى وهم كزرع. و" شَطْأَهُ" يَعْنِي فِرَاخَهُ وَأَوْلَادَهُ، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ نَبْتٌ وَاحِدٌ، فَإِذَا خَرَجَ مَا بَعْدَهُ فَقَدْ شَطَأَهُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: شَطْءُ الزَّرْعِ وَالنَّبَاتِ فِرَاخُهُ، وَالْجَمْعُ أَشْطَاءٌ. وَقَدْ أَشْطَأَ الزَّرْعُ خَرَجَ شَطْؤُهُ. قَالَ الْأَخْفَشُ فِي قَوْلِهِ" أَخْرَجَ شَطْأَهُ" أَيْ طَرَفَهُ. وَحَكَاهُ الثَّعْلَبِيُّ عَنِ الْكِسَائِيِّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَشْطَأَ الزَّرْعُ فَهُوَ مُشْطِئٌ إِذَا خَرَجَ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Mansûr der ki: Mücâhid'e Yüce Allah'ın: “Nişanları yüzlerindedir” ayetini sordum; “Bu, adamın iki gözü arasında olan [nasır] izi midir?” dedim. Şöyle dedi: “Hayır, bazen adamın iki gözü arasında keçi dizi gibi iz bulunur da kendisi taştan daha katı kalpli olur! Fakat o, huşûdan ötürü onların yüzlerindeki bir nurdur.” İbn Cüreyc: O, vakar ve güzelliktir demiştir. Şimr b. Atiyye: O, gece kalkmaktan ötürü yüzün sararmasıdır demiştir. el-Hasan: “Onları gördüğünde hasta sanırsın, hâlbuki hasta değillerdir” demiştir. ed-Dahhâk: “Bilin ki o, yüzlerindeki yara izi değildir; fakat o [gece ibadetinden kaynaklanan] sarılıktır” demiştir. Süfyân es-Sevrî: “Gece namaz kılarlar, sabahladıklarında bu [nur] yüzlerinde görülür; bunun açıklaması Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: [Gece namazı çok olanın gündüz yüzü güzel olur] buyruğudur” demiştir. Buna dair söz az önce geçmişti. Atâ el-Horasânî: “Beş vakit namazı muhafaza eden herkes bu ayetin kapsamına girer” demiştir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ } “İşte onların Tevrat'taki vasıfları budur. İncil'deki vasıfları ise...” buyruğudur. el-Ferrâ şöyle demiştir: Bunda iki vecih vardır: Dilersen anlamı; “İşte onların Kur'an'daki vasıfları gibi, Tevrat'taki ve İncil'deki vasıfları da budur” şeklinde kılarsın; bu durumda vakıf “el-İncîl” üzerinde olur. Dilersen de dersin ki: Sözün tamamı “İşte onların Tevrat'taki vasıfları budur” ifadesindedir, sonra yeni bir başlangıç yapılarak “İncil'deki vasıfları ise...” denilmiştir. İbn Abbâs ve başkaları da böyle demiştir: Bunlar iki misaldir; biri Tevrat'ta, diğeri ise İncil'dedir. Buna göre “et-Tevrât” üzerinde durulur. Mücâhid ise şöyle demiştir: O tek bir misaldir; yani Tevrat ve İncil'deki vasıfları budur. Buna göre “et-Tevrât” üzerinde durulmaz, “el-İncîl” üzerinde durulur. Ve “Onlar bir ekin gibidir” manasında olmak üzere: { كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ } “Filizini çıkarmış bir ekin gibidir” [ifadesiyle] başlanır. “Şat'ehu” (شَطْأَهُ), yani onun sürgünleri ve yavruları demektir; bunu İbn Zeyd ve başkaları söylemiştir. Mukâtil: O tek bir bitkidir; ardından geleni çıkardığı zaman filiz vermiş (şataa) olur demiştir. el-Cevherî şöyle der: Ek懈nin ve bitkinin şat'ı, onun yavrularıdır (sürgünleridir), çoğulu “eşta'” (أَشْطَاءٌ) gelir. “Eştaa'z-zer'u” ekin filizini çıkardı demektir. el-Ahfeş: “Filizini çıkarmış” (أَخْرَجَ شَطْأَهُ) buyruğu hakkında, yani ucunu/sürgününü [çıkarmış] demiştir. es-Sa‘lebî bunu el-Kisâî'den nakletmiştir. el-Ferrâ: “Eştaa'z-zer'u” ekin çıktığı zaman söylenir ve o zaman “müştî” olur demiştir. Şair şöyle demiştir:
أَخْرَجَ الشَّطْءُ عَلَى وَجْهِ الثَّرَى ... وَمِنَ الْأَشْجَارِ أَفْنَانُ الثَّمَرْ
Toprağın yüzünde filizler çıktı... Ağaçlardan ise meyveli dallar.
الزَّجَّاجُ: أَخْرَجَ شَطْأَهُ أَيْ نَبَاتَهُ. وَقِيلَ: إِنَّ الشَّطْءَ شَوْكُ السُّنْبُلِ، وَالْعَرَبُ أَيْضًا تُسَمِّيهِ: السَّفَا، وَهُوَ شَوْكُ الْبُهْمَى، قَالَهُ قُطْرُبٌ. وَقِيلَ: إِنَّهُ السُّنْبُلُ، فيخرج من الحبة
ez-Zeccâc [şöyle demiştir]: { أَخْرَجَ شَطْأَهُ } yani bitkisini [çıkardı]. Şöyle de denilmiştir: Şat’ (الشَّطْء), başağın kılçığıdır. Araplar buna es-sefâ (السَّفَا) ismini de verirler; bu da buhmâ [bitkisinin] kılçığıdır (dikenidir); bunu Kutrub söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: O, başaktır; böylece [bir tek] taneden...
عشر سنبلات وتسع وثمان، قاله الْفَرَّاءُ، حَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ ذَكْوَانَ" شَطَأَهُ" بِفَتْحِ الطَّاءِ، وَأَسْكَنَ الْبَاقُونَ. وَقَرَأَ أَنَسٌ وَنَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ وَابْنُ وَثَّابٍ" شَطَاهُ" مِثْلُ عَصَاهُ. وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ" شَطَهُ" بِغَيْرِ هَمْزٍ، وَكُلُّهَا لُغَاتٌ فِيهَا. وَهَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِأَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ، يَعْنِي أَنَّهُمْ يَكُونُونَ قَلِيلًا ثُمَّ يَزْدَادُونَ وَيَكْثُرُونَ، فَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ حِينَ بَدَأَ بِالدُّعَاءِ إِلَى دِينِهِ ضَعِيفًا فَأَجَابَهُ الْوَاحِدُ بَعْدَ الْوَاحِدِ حَتَّى قَوِيَ أَمْرُهُ، كَالزَّرْعِ يَبْدُو بَعْدَ الْبَذْرِ ضَعِيفًا فَيَقْوَى حَالًا بَعْدَ حَالٍ حَتَّى يَغْلُظَ نَبَاتُهُ وَأَفْرَاخُهُ. فَكَانَ هَذَا مِنْ أَصَحِّ مَثَلٍ وَأَقْوَى بَيَانٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: مَثَلُ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي الْإِنْجِيلِ مَكْتُوبٌ أَنَّهُ سَيَخْرُجُ مِنْ قَوْمٍ يَنْبُتُونَ نَبَاتَ الزَّرْعِ، يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ." فَآزَرَهُ" أَيْ قَوَّاهُ وَأَعَانَهُ وَشَدَّهُ، أَيْ قَوَّى الشَّطْءُ الزَّرْعَ. وَقِيلَ بِالْعَكْسِ، أَيْ قَوَّى الزَّرْعُ الشَّطْءَ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" آزَرَهُ" بِالْمَدِّ. وَقَرَأَ ابْنُ ذَكْوَانَ وَأَبُو حَيْوَةَ وَحُمَيْدُ بْنُ قَيْسٍ" فَأَزَرَهُ" مَقْصُورَةٌ، مِثْلُ فَعَلَهُ. وَالْمَعْرُوفُ الْمَدُّ. قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
on, dokuz veya sekiz başak çıkar; bunu el-Ferrâ söylemiş, el-Mâverdî nakletmiştir. İbn Kesîr ve İbn Zekvân “tâ” harfinin fethasıyla “şataehû” (شَطَأَهُ) şeklinde okumuşlar, diğerleri ise sükûn ile okumuştur. Enes, Nasr b. Âsım ve İbn Vessâb “asâhu” gibi “şatâhu” (شَطَاهُ) şeklinde okumuşlardır. el-Cahderî ve İbn Ebî İshâk ise hemzesiz olarak “şatahû” (شَطَهُ) şeklinde okumuşlardır; bunların hepsi bu kelimede geçen lügatlerdir. Bu, Allah Teâlâ'nın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı için verdiği bir misaldir; yani onlar az olacaklar, sonra artıp çoğalacaklardır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dinine davete başladığında zayıftı, ona teker teker icabet edildi ve nihayet işi kuvvetlendi. Tıpkı ekildikten sonra zayıf olarak beliren, ardından filizleri ve yavruları kalınlaşıncaya kadar hâlden hâle kuvvetlenen bir ekin gibi. Bu, misallerin en doğrusu ve beyanın en kuvvetlisi olmuştur. Katâde şöyle demiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının misali İncil'de şöyle yazılıdır: ‘O, ekinin bitmesi gibi biten, iyiliği emredip kötülükten nehyeden bir kavimden çıkacaktır.’ { فَآزَرَهُ } “Derken onu kuvvetlendirmiş” yani onu güçlendirmiş, ona yardım etmiş ve pekiştirmiştir; yani filiz ekini kuvvetlendirmiştir. Aksinin olduğu da söylenmiştir, yani ekin filizi kuvvetlendirmiştir. Cumhûrun kıraati med ile “âzerahû” (آزَرَهُ) şeklindedir. İbn Zekvân, Ebû Hayve ve Humeyd b. Kays ise “fe‘alehû” gibi maksûr olarak “fe-azerahû” (فَأَزَرَهُ) okumuşlardır. Meşhur olan ise medli olandır. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
بِمَحْنِيَةٍ قَدْ آزَرَ الضَّالَّ نَبْتُهَا ... مَجَرَّ جُيُوشٍ غَانِمِينَ وَخُيَّبِ
Bitkisi yabani sedir ağaçlarını sarmalayıp güçlendirmiş bir vadi kıvrımında... Ganimet elde eden ve eli boş dönen orduların geçip gittiği bir yerde.
" فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ" عَلَى عُودِهِ الَّذِي يَقُومُ عَلَيْهِ فَيَكُونُ سَاقًا لَهُ. وَالسُّوقُ: جَمْعُ السَّاقِ." يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ" أَيْ يُعْجِبُ هَذَا الزَّرْعُ زُرَّاعَهُ. وَهُوَ مَثَلٌ كَمَا بَيَّنَّا، فَالزَّرْعُ مُحَمَّدٌ ﷺ، وَالشَّطْءُ أَصْحَابُهُ، كَانُوا قَلِيلًا فَكَثُرُوا، وَضُعَفَاءَ فَقَوُوا، قَالَهُ الضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُ." لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ" اللَّامُ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ، أَيْ فَعَلَ اللَّهُ هَذَا لِمُحَمَّدٍ ﷺ وَأَصْحَابِهِ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا" أَيْ وَعَدَ اللَّهُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ مَعَ مُحَمَّدٍ، وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ أَعْمَالُهُمْ صالحة." مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً" أي ثوابا لا ينقطع وهو الجنة. وليست" مِنْ" فِي قَوْلِهِ" مِنْهُمْ" مُبَعِّضَةٌ لِقَوْمٍ مِنَ الصحابة دون قوم، ولكنها عامة
{ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ } “gövdesi üzerinde dimdik durur” yani kendisini ayakta tutan ve ona gövde olan sapı üzerinde doğrulur. “es-Sûk” (السُّوقُ) kelimesi, “es-sâk”ın (السَّاق) çoğuludur. { يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ } “ekincilerin hoşuna gider” yani bu ekin, ekicilerini hayran bırakır. Açıkladığımız üzere bu bir temsildir: Ekin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, filizler ise onun ashabıdır. Az idiler, çoğaldılar; zayıf idiler, güçlendiler. Bunu ed-Dahhâk ve başkaları söylemiştir. { لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ } “Onlarla kâfirleri öfkelendirmek için [böyle yapmıştır]”; [buradaki] “lâm” (لِ) harfi hazfedilmiş [gizli] bir fiile mütelif/bağlıdır; yani Allah bunu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı için, onlarla kâfirleri öfkelendirmek amacıyla yapmıştır. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah iman edenlere vaad etmiştir” buyruğu; yani Allah Muhammed ile birlikte olan bu kimselere -ki onlar amelleri salih olan müminlerdir- { مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً } “bir mağfiret ve büyük bir mükâfat” yani kesintisi olmayan bir mükâfat vadetmiştir ki o da cennettir. { مِنْهُمْ } “onlardan” buyruğundaki “min” (مِنْ) edatı, ashabın bir kısmını diğerlerinden ayırıcı (teb'îz bildiren) bir edat olmayıp bilakis geneldir...
مُجَنِّسَةٌ، مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ" [الحج: ٣٠] لَا يَقْصِدُ لِلتَّبْعِيضِ لَكِنَّهُ يَذْهَبُ إِلَى الْجِنْسِ، أَيْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنْ جِنْسِ الْأَوْثَانِ، إِذْ كَانَ الرِّجْسُ يَقَعُ مِنْ أَجْنَاسٍ شَتَّى، مِنْهَا الزِّنَى وَالرِّبَا وَشُرْبِ الْخَمْرِ وَالْكَذِبِ، فَأَدْخَلَ" مِنْ" يُفِيدُ بِهَا الْجِنْسَ وَكَذَا" مِنْهُمْ"، أَيْ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ، يَعْنِي جِنْسَ الصَّحَابَةِ. وَيُقَالُ: أَنْفِقْ نَفَقَتَكَ مِنَ الدَّرَاهِمِ، أَيِ اجْعَلْ نَفَقَتَكَ هَذَا الْجِنْسَ. وَقَدْ يُخَصَّصُ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ بِوَعْدِ الْمَغْفِرَةِ تَفْضِيلًا لَهُمْ، وَإِنْ وَعَدَ اللَّهُ جَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ الْمَغْفِرَةَ. وَفِي الْآيَةِ جَوَابٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ" مِنْ" مُؤَكِّدَةٌ لِلْكَلَامِ، وَالْمَعْنَى وَعَدَهُمُ اللَّهُ كُلَّهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا. فَجَرَى مَجْرَى] قَوْلِ [الْعَرَبِيِّ: قَطَعْتُ مِنَ الثَّوْبِ قَمِيصًا، يُرِيدُ قَطَعْتُ الثَّوْبَ كُلَّهُ قَمِيصًا. وَ" مِنْ" لَمْ يُبَعِّضْ شَيْئًا. وَشَاهِدُ هَذَا مِنَ الْقُرْآنِ" وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ" [الاسراء: ٨٢] مَعْنَاهُ وَنُنَزِّلُ الْقُرْآنَ شِفَاءً، لِأَنَّ كُلَّ حَرْفٍ مِنْهُ يَشْفِي، وَلَيْسَ الشِّفَاءُ مُخْتَصًّا بِهِ بَعْضِهِ دُونَ بَعْضٍ. عَلَى أَنَّ مِنَ اللُّغَوِيِّينَ مَنْ يَقُولُ" مِنْ" مُجَنِّسَةٌ، تَقْدِيرُهَا نُنَزِّلُ الشِّفَاءَ مِنْ جِنْسِ الْقُرْآنِ، وَمِنْ جِهَةِ الْقُرْآنِ، وَمِنْ نَاحِيَةِ الْقُرْآنِ. قَالَ زُهَيْرٌ:
cins bildirmektedir; tıpkı Yüce Allah'ın: “Artık putlardan ibaret o pislikten kaçının” [el-Hac: 30] buyruğu gibidir. Burada teb'îz (bir kısmını ayırma) kastedilmemekte, bilakis cinse işaret edilmektedir; yani putlar cinsinden olan pislikten kaçının demektir. Zira pislik zina, faiz, içki içmek ve yalan gibi muhtelif cinslerden meydana gelir. Bu yüzden cins bildirmesi için “min” (مِنْ) edatı dâhil edilmiştir. Aynı şekilde “onlardan” (minhum) buyruğu da bu cinsten yani sahabe cinsinden demektir. Nitekim: “Harcamanı dirhemlerden yap” (أَنْفِقْ نَفَقَتَكَ مِنَ الدَّرَاهِمِ) denilir; yani harcamanı bu cinsten yap demektir. Allah bütün müminlere mağfiret vaat etmiş olsa bile, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı kendilerine bir üstünlük ve fazilet olmak üzere mağfiret vaadiyle tahsis edilmiş olabilir. Bu ayet hakkında başka bir cevap da şudur: “Min” edatı sözü tekit etmektedir; anlamı ise: ‘Allah onların hepsine mağfiret ve büyük bir mükâfat vaat etmiştir’ şeklindedir. Bu, Arabın: ‘Kumaşı gömlek olarak kestim’ [sözü] kabilindendir; kumaşın tamamını gömlek yaptım demek ister ve buradaki “min” hiçbir şeyi kısmi kılmamıştır (bölmemiştir). Bunun Kur'an'daki şahidi: “Biz Kur'an'dan şifa olan şeyi indiririz” [el-İsrâ: 82] ayetidir; manası: ‘Biz Kur'an'ı şifa olarak indiririz’ demektir; zira onun her bir harfi şifa verir ve şifa onun bazısına has olup bazısına olmama durumu söz konusu değildir. Bununla birlikte dilcilerden bazısı buradaki “min” edatının cins bildirdiğini söylemişlerdir; takdiri ise: ‘Biz Kur'an cinsinden, Kur'an cihetinden ve Kur'an tarafından olan şifayı indiririz’ şeklindedir. Züheyr şöyle demiştir:
أَمِنْ أُمِّ أَوْفَى دِمْنَةٌ لَمْ تُكَلَّمِ
Yoksa cevap vermeyen o kalıntı Ümmü Evfâ'dan mıdır?
أَرَادَ مِنْ نَاحِيَةِ أُمِّ أَوْفَى دِمْنَةٌ، أَمْ مِنْ مَنَازِلِهَا دِمْنَةٌ. وَقَالَ الْآخَرُ:
Ümmü Evfâ tarafından bir kalıntı mıdır, yoksa onun konakladığı yerlerden bir kalıntı mıdır demek istemiştir. Diğer şair de şöyle demiştir:
أَخُو رَغَائِبَ يُعْطِيهَا وَيَسْأَلُهَا ... يَأْبَى الظُّلَامَةَ مِنْهُ النَّوْفَلُ الزَّفَرُ
O, ihsanlar sahibidir; onları verir ve [halk da] onları ondan ister... Cömert ve yükleri kaldıran o şahsiyet zulme boyun eğmeyi asla kabul etmez.
فَ" مِنْ" لَمْ تُبَعِّضْ شَيْئًا، إِذْ كَانَ الْمَقْصِدُ يَأْبَى الظُّلَامَةَ لِأَنَّهُ نَوْفَلٌ زَفَرٌ. وَالنَّوْفَلُ: الْكَثِيرُ الْعَطَاءِ. وَالزَّفَرُ: حَامِلُ الْأَثْقَالِ وَالْمُؤَنِ عَنِ النَّاسِ. الْخَامِسَةُ- رَوَى أَبُو عُرْوَةَ الزُّبَيْرِيُّ مِنْ وَلَدِ الزُّبَيْرِ: كُنَّا عِنْدَ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، فَذَكَرُوا رَجُلًا يَنْتَقِصُ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَرَأَ مَالِكٌ هذه الآية"
Dolayısıyla “min” (مِنْ) [edatı] hiçbir şeyi teb'îz etmemiştir (kısmîlik bildirmemiştir); zira kastedilen mana, cömert ve yükleri kaldıran biri olduğu için haksızlığı kabul etmez [demektir]. Nevfel (النَّوْفَلُ): Çok ihsanda bulunan kimsedir. Zefer (الزَّفَرُ) ise: İnsanların ağır yüklerini ve meşakkatlerini üstlenen kimsedir. Beşinci [Mesele]- Zübeyr'in soyundan gelen Ebû Urve ez-Zübeyrî şöyle rivayet etmiştir: Mâlik b. Enes'in yanındaydık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına dil uzatan bir adamdan söz ettiler. Bunun üzerine Mâlik şu ayeti okudu:
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ" حَتَّى بَلَغَ" يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ". فَقَالَ مَالِكٌ: مَنْ أَصْبَحَ مِنَ النَّاسِ فِي قَلْبِهِ غَيْظٌ عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَدْ أَصَابَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ، ذَكَرَهُ الْخَطِيبُ أَبُو بَكْرٍ. قُلْتُ: لَقَدْ أَحْسَنَ مَالِكٌ فِي مَقَالَتِهِ وَأَصَابَ فِي تَأْوِيلِهِ. فَمَنْ نَقَّصَ وَاحِدًا مِنْهُمْ أَوْ طَعَنَ عَلَيْهِ فِي رِوَايَتِهِ فَقَدْ رَدَّ عَلَى اللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَأَبْطَلَ شَرَائِعَ الْمُسْلِمِينَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ" الْآيَةَ. وَقَالَ:" لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ" [الفتح: ١٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيِ الَّتِي تَضَمَّنَتِ الثَّنَاءَ عَلَيْهِمْ، وَالشَّهَادَةَ لَهُمْ بِالصِّدْقِ وَالْفَلَاحِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ" [الْأَحْزَابِ: ٢٣]. وَقَالَ:" لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً- إِلَى قوله- أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ"»
“Muhammed Allah'ın Resûlü'dür. Onunla beraber olanlar...” buyruğundan “...ekicilerin hoşuna gider; Allah kâfirleri bunlarla öfkelendirsin diye...” kısmına kadar okudu. Bunun üzerine Mâlik: “İnsanlardan kimin kalbinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından herhangi birine karşı bir öfke bulunarak sabahlarsa, bu ayet kesinlikle onu hedef almıştır” dedi; bunu Hatîb Ebû Bekr zikretmiştir. Derim ki: Mâlik sözünde pek güzel söylemiş ve tevilinde isabet etmiştir. Onlardan birini küçümseyen veya rivayetinde ona dil uzatan kimse, Âlemlerin Rabbi olan Allah'a karşı gelmiş ve Müslümanların şeriatlarını iptal etmiş olur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Muhammed Allah'ın Resûlü'dür. Onunla beraber olanlar da kâfirlere karşı çetindirler...” ayeti. Ve şöyle buyurmuştur: “Andolsun ki o ağacın altında sana biat ederlerken Allah müminlerden razı olmuştur” [el-Fetih: 18]. Onları övmeyi, onların sadakatine ve kurtuluşuna şehadet etmeyi içeren daha başka ayetler de vardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “...Allah'a verdikleri söze sadık kalan nice erler...” [el-Ahzâb: 23]. Ve şöyle buyurmuştur: “[Bu mallar] yurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan, Allah'tan bir lütuf ve rıza arayan... fakir muhacirler içindir -ayetin sonundaki- İşte onlar sadıkların ta kendileridir”
[الحشر: ٨]، ثم قال عز من قائل:" وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ- إِلَى قَوْلِهِ- فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ" [الحشر: ٩]. وَهَذَا كُلُّهُ مَعَ عِلْمِهِ ﵎ بِحَالِهِمْ وَمَآلِ أَمْرِهِمْ، وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ [وَقَالَ:] لَا تَسُبُّوا أَصْحَابِي فَلَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا لَمْ يُدْرِكْ مُدَّ أَحَدِهُمْ وَلَا نَصِيفَهُ [خَرَّجَهُمَا الْبُخَارِيُّ. وَفِي حَدِيثٍ آخَرَ:] فَلَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مَا فِي الْأَرْضِ لَمْ يُدْرِكْ مُدَّ أَحَدِهِمْ وَلَا نَصِيفَهُ [. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: مَعْنَاهُ لَمْ يُدْرِكْ مُدَّ أَحَدِهُمْ إِذَا تَصَدَّقَ بِهِ وَلَا نِصْفَ الْمُدِّ، فَالنَّصِيفُ هُوَ النِّصْفُ هُنَا. وَكَذَلِكَ يُقَالُ لِلْعُشْرِ عَشِيرٌ، وَلِلْخُمُسِ خَمِيسٌ، وَلِلتُّسُعِ تَسِيعٌ، وَلِلثُّمُنِ ثَمِينٌ، وَلِلسُّبُعِ سَبِيعٌ، وَلِلسُّدُسِ سَدِيسٌ، وَلِلرُّبُعِ رَبِيعٌ. وَلَمْ تَقُلِ الْعَرَبُ لِلثُّلُثِ ثَلِيثٌ. وَفِي الْبَزَّارِ عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا صَحِيحًا:] إِنَّ اللَّهَ اخْتَارَ أَصْحَابِي عَلَى الْعَالَمِينَ سِوَى النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ وَاخْتَارَ لِي مِنْ أَصْحَابِي أَرْبَعَةً- يَعْنِي أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيًّا- فَجَعَلَهُمْ أَصْحَابِي [. وَقَالَ:] فِي أَصْحَابِي كُلِّهِمْ خَيْرٌ [. وَرَوَى عُوَيْمُ بْنُ سَاعِدَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] إِنَّ اللَّهَ ﷿ اخْتَارَنِي وَاخْتَارَ لِي أَصْحَابِي فَجَعَلَ لِي مِنْهُمْ وُزَرَاءَ وَأَخْتَانًا وأصهارا فمن سبهم فعليه لعنة
[el-Haşr: 8]. Sonra sözün en yücesinin sahibi olan [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ- إِلَى قَوْلِهِ- فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Onlardan önce o yurdu (Medine'yi) ve imanı hazırlayanlar... -...onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir-” [el-Haşr: 9]. Bütün bunlar, yüce mertebe sahibi Allah'ın onların durumlarını ve işlerinin varacağı sonu bilmesine rağmen [böyledir]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ » «İnsanların en hayırlısı benim asrımda yaşayanlardır; sonra onları takip edenler...» ve yine şöyle buyurmuştur: « لَا تَسُبُّوا أَصْحَابِي فَلَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا لَمْ يُدْرِكْ مُدَّ أَحَدِهِمْ وَلَا نَصِيفَهُ » «Ashabıma sövmeyiniz! Şayet sizden biri Uhud [dağı] kadar altın infak etse, onların ne bir müdd'lük [infakına] ne de yarısına ulaşabilir.» Bu iki hadisi Buhârî tahric etmiştir. Başka bir hadiste ise: « فَلَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مَا فِي الْأَرْضِ لَمْ يُدْرِكْ مُدَّ أَحَدِهِمْ وَلَا نَصِيفَهُ » «Şayet sizden biri yeryüzünde olan her şeyi infak etse, onların ne bir müdd'lük [infakına] ne de yarısına ulaşabilir» buyrulmuştur. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Bunun manası; onlardan birinin sadaka olarak verdiği bir müdde de müddün yarısına da yetişemez demektir. Buradaki “nasîf” (نَصِيف) kelimesi “nısf” (yarım) anlamındadır. Nitekim onda bir için “aşîr”, beşte bir için “hamîs”, dokuzda bir için “tesî‘”, sekizde bir için “semîn”, yedide bir için “sebî‘”, altıda bir için “sedîs”, dörtte bir için “rebî‘” denir. Ancak Araplar üçte bir için “selîs” dememişlerdir. el-Bezzâr'da Câbir'den merfû ve sahih olarak [şu rivayet] yer almaktadır: « إِنَّ اللَّهَ اخْتَارَ أَصْحَابِي عَلَى الْعَالَمِينَ سِوَى النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ وَاخْتَارَ لِي مِنْ أَصْحَابِي أَرْبَعَةً- يَعْنِي أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيًّا- فَجَعَلَهُمْ أَصْحَابِي » «Şüphesiz Allah, nebîler ve resuller müstesna, ashabımı âlemlere üstün kılıp seçti. Ashabımdan da benim için dört kişiyi -yani Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali'yi- seçip onları bana [özel] ashab kıldı.» Ve yine şöyle buyurdu: « فِي أَصْحَابِي كُلِّهِمْ خَيْرٌ » «Ashabımın hepsinde hayır vardır.» Uveym b. Sâide rivayet ederek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: « إِنَّ اللَّهَ ﷿ اخْتَارَنِي وَاخْتَارَ لِي أَصْحَابِي فَجَعَلَ لِي مِنْهُمْ وُزَرَاءَ وَأَخْتَانًا وأصهارا فمن سبهم فعليه لعنة » «Şüphesiz Azîz ve Celîl olan Allah beni seçti, benim için ashabımı da seçti; onlardan bana vezirler, hısımlar ve akrabalar kıldı. Artık kim onlara söverse...
اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ وَلَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَرْفًا وَلَا عَدْلًا [. وَالْأَحَادِيثُ بِهَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ، فَحَذَارِ مِنَ الْوُقُوعِ فِي أَحَدٍ مِنْهُمْ، كَمَا فَعَلَ مَنْ طَعَنَ فِي الدِّينِ فَقَالَ: إِنَّ الْمُعَوِّذَتَيْنِ لَيْسَتَا مِنَ الْقُرْآنِ، وَمَا صَحَّ حَدِيثٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي تَثْبِيتِهِمَا وَدُخُولِهِمَا فِي جُمْلَةِ التَّنْزِيلِ إِلَّا عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، وَعُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ ضَعِيفٌ لَمْ يُوَافِقْهُ غَيْرُهُ عَلَيْهَا، فَرِوَايَتُهُ مُطْرَحَةٌ. وَهَذَا رَدٌّ لِمَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَإِبْطَالٌ لِمَا نَقَلَتْهُ لَنَا الصَّحَابَةُ مِنَ الْمِلَّةِ. فَإِنَّ عُقْبَةَ بْنَ عَامِرِ بْنِ عِيسَى الْجُهَنِيَّ مِمَّنْ رَوَى لَنَا الشَّرِيعَةَ فِي الصَّحِيحَيْنِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ وَغَيْرِهِمَا، فَهُوَ مِمَّنْ مَدَحَهُمُ اللَّهُ وَوَصَفَهُمْ وَأَثْنَى عَلَيْهِمْ وَوَعَدَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا. فَمَنْ نَسَبَهُ أَوْ وَاحِدًا مِنَ الصَّحَابَةِ إِلَى كَذِبٍ فَهُوَ خَارِجٌ عَنِ الشَّرِيعَةِ، مُبْطِلٌ لِلْقُرْآنِ طَاعِنٌ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَمَتَى أُلْحِقَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ تَكْذِيبًا فَقَدْ سُبَّ، لِأَنَّهُ لَا عَارَ وَلَا عَيْبَ بَعْدَ الْكُفْرِ بِاللَّهِ أَعْظَمُ مِنَ الْكَذِبِ، وَقَدْ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَنْ سَبَّ أَصْحَابَهُ، فَالْمُكَذِّبُ لِأَصْغَرِهِمْ- وَلَا صَغِيرَ فِيهِمْ- دَاخِلٌ فِي لَعْنَةِ اللَّهِ الَّتِي شَهِدَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَأَلْزَمَهَا كُلَّ مَنْ سَبَّ وَاحِدًا مِنْ أَصْحَابِهِ أَوْ طَعَنَ عَلَيْهِ. وَعَنْ عُمَرَ بْنِ حَبِيبٍ قَالَ: حَضَرْتُ مَجْلِسَ هَارُونَ الرَّشِيدِ فَجَرَتْ مَسْأَلَةٌ تَنَازَعَهَا الْحُضُورُ وَعَلَتْ أَصْوَاتُهُمْ، فَاحْتَجَّ بَعْضُهُمْ بِحَدِيثٍ يَرْوِيهِ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَرَفَعَ بَعْضُهُمُ الْحَدِيثَ وَزَادَتِ الْمُدَافَعَةُ وَالْخِصَامُ حَتَّى قَالَ قَائِلُونَ مِنْهُمْ: لَا يُقْبَلُ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، لِأَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ مُتَّهَمٌ فِيمَا يَرْوِيهِ، وَصَرَّحُوا بِتَكْذِيبِهِ، وَرَأَيْتُ الرَّشِيدَ قَدْ نَحَا نَحْوَهُمْ وَنَصَرَ قَوْلَهُمْ فَقُلْتُ أَنَا: الْحَدِيثُ صَحِيحٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَبُو هُرَيْرَةَ صَحِيحُ النَّقْلِ صَدُوقٌ فِيمَا يَرْوِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَغَيْرِهِ، فَنَظَرَ إِلَيَّ الرَّشِيدُ نَظَرَ مُغْضَبٍ، وَقُمْتُ مِنَ الْمَجْلِسِ فَانْصَرَفْتُ إِلَى مَنْزِلِي، فَلَمْ أَلْبَثْ حَتَّى قِيلَ: صَاحِبُ الْبَرِيدِ بِالْبَابِ، فَدَخَلَ فَقَالَ لِي: أَجِبْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِجَابَةَ مَقْتُولٍ، وَتَحَنَّطْ وَتَكَفَّنْ! فَقُلْتُ: اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنِّي دفعت عَنْ صَاحِبِ نَبِيِّكَ، وَأَجْلَلْتُ نَبِيَّكَ أَنْ يُطْعَنَ على أصحابه،
[...Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lâneti onun üzerine olsun! Kıyamet günü Allah ondan ne bir sarf (tövbe/nafile) ne de bir adl (fidye/farz) kabul eder.] Bu anlamdaki hadisler pek çoktur. Dolayısıyla onlardan (sahâbîlerden) herhangi birinin aleyhinde bulunmaktan sakın! Nitekim dinde ta‘nda bulunan bir kimsenin şöyle dediği gibi yapma: “Muavvizeteyn (Felak ve Nâs sûreleri) Kur’an’dan değildir. Bunların sabit olduğuna ve indirilen vahiy cümlesinden olduğuna dair Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den gelen rivayet sadece Ukbe b. Âmir yoluyla sahih olmuştur. Ukbe b. Âmir ise zayıftır; bu hususta başka kimse ona muvafakat etmemiştir, dolayısıyla onun rivayeti terk edilir.” Oysa bu iddia, Kitap ve Sünnet’ten zikrettiğimiz delilleri reddetmek ve sahâbenin bize dinden naklettiklerini iptal etmektir. Zira Ukbe b. Âmir b. Îsâ el-Cühenî, Sahîhayn’da (Buhârî ve Müslim) ve diğer hadis mecmualarında şeriatı bize rivayet eden zevattandır. O, Allah’ın övdüğü, nitelendirdiği, methettiği ve kendilerine mağfiret ile büyük bir mükâfat vadettiği kimselerdendir. Dolayısıyla onu veya sahâbîlerden herhangi birini yalancılıkla itham eden kimse, şeriatın dışına çıkmış, Kur’an’ı hükümsüz saymış ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e ta‘nda bulunmuş olur. Onlardan herhangi birine yalan isnat edildiğinde, muhakkak ki ona sövülmüş (hakaret edilmiş) sayılır. Çünkü Allah’ı inkâr ettikten sonra yalandan daha büyük bir ayıp ve kusur yoktur. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sahâbîlerine söven kimseye lânet etmiştir. Dolayısıyla onların [mertebece] en küçüğünü -ki aralarında küçük yoktur- yalanlayan kimse, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şahitlik ettiği ve ashabından birine söven yahut ta‘nda bulunan herkes için gerekli kıldığı Allah’ın lânetine dâhil olur. Ömer b. Habîb’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Hârûn er-Reşîd’in meclisinde hazır bulundum. Orada bulunanların ihtilaf ettiği bir mesele cereyan etti ve sesleri yükseldi. Bazıları Ebû Hüreyre’nin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet ettiği bir hadisi delil getirdi. Bir kısmı ise hadisi reddetti; münakaşa ve çekişme o derece arttı ki içlerinden bazıları: “Bu hadis Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e nispetle kabul edilemez; çünkü Ebû Hüreyre rivayet ettiklerinde itham altındadır” dediler ve onu açıkça yalanladılar. Reşîd’in de onların tarafına meyledip görüşlerini desteklediğini gördüm. Bunun üzerine ben: “Bu hadis Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den [gelen] sahih bir hadistir. Ebû Hüreyre ise nakli sahih, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den ve başkalarından rivayet ettiği hususlarda son derece dürüst (sadûk) bir kimsedir” dedim. Reşîd bana öfkeli bir bakış fırlattı. Ben de meclisten kalkıp evime gittim. Aradan çok geçmeden: “Haberci kapıda!” denildi. İçeri girip bana: “Ölüme giden birinin icabetiyle Müminlerin Emîri’nin davetine icabet et; hanût (koku) sürün ve kefenini giy!” dedi. Ben de: “Allahım! Sen biliyorsun ki ben Peygamberinin sahâbîsini savundum ve Peygamberinin ashabına ta‘n edilmesini ona yakıştıramayarak tazim gösterdim;
فَسَلِّمْنِي مِنْهُ. فَأُدْخِلْتُ عَلَى الرَّشِيدِ وَهُوَ جَالِسٌ عَلَى كُرْسِيٍّ مِنْ ذَهَبٍ، حَاسِرٌ عَنْ ذِرَاعَيْهِ، بِيَدِهِ السَّيْفُ وَبَيْنَ يَدَيْهِ النِّطْعُ، فَلَمَّا بَصُرَ بِي قَالَ لِي: يَا عُمَرُ بْنَ حَبِيبٍ مَا تَلَقَّانِي] أَحَدٌ [ مِنَ الرَّدِّ وَالدَّفْعِ] لِقَوْلِي بِمِثْلِ [ مَا تَلَقَّيْتَنِي بِهِ فَقُلْتُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، إِنَّ الَّذِي قُلْتَهُ وَجَادَلْتَ عَنْهُ فِيهِ ازْدِرَاءٌ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ] وَعَلَى مَا جَاءَ بِهِ [، إِذَا كَانَ أَصْحَابُهُ كَذَّابِينَ فَالشَّرِيعَةُ بَاطِلَةٌ، وَالْفَرَائِضُ وَالْأَحْكَامُ فِي الصِّيَامِ وَالصَّلَاةِ وَالطَّلَاقِ وَالنِّكَاحِ وَالْحُدُودِ كُلُّهُ مَرْدُودٌ غَيْرُ مَقْبُولٍ، فَرَجَعَ إِلَى نَفْسِهِ ثُمَّ قَالَ: أَحْيَيْتَنِي يَا عُمَرُ بْنَ حَبِيبٍ أَحْيَاكَ اللَّهُ! وَأَمَرَ لِي بِعَشَرَةِ آلَافِ دِرْهَمٍ. قُلْتُ: فَالصَّحَابَةُ كُلُّهُمْ عُدُولٌ، أَوْلِيَاءُ اللَّهِ تَعَالَى وَأَصْفِيَاؤُهُ، وَخِيَرَتُهُ مِنْ خَلْقِهِ بَعْدَ أَنْبِيَائِهِ وَرُسُلِهِ. هَذَا مَذْهَبُ أَهْلِ السُّنَّةِ، وَالَّذِي عَلَيْهِ الْجَمَاعَةُ مِنْ أَئِمَّةِ هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَقَدْ ذَهَبَتْ شِرْذِمَةٌ لَا مُبَالَاةَ بِهِمْ إِلَى أَنَّ حَالَ الصَّحَابَةِ كَحَالِ غَيْرِهِمْ، فَيَلْزَمُ الْبَحْثُ عَنْ عَدَالَتِهِمْ. وَمِنْهُمْ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ حَالِهِمْ فِي بُدَاءَةِ الْأَمْرِ فَقَالَ: إِنَّهُمْ كَانُوا عَلَى الْعَدَالَةِ إِذْ ذَاكَ، ثُمَّ تَغَيَّرَتْ بِهِمُ الْأَحْوَالُ فَظَهَرَتْ فِيهِمُ الْحُرُوبُ وَسَفْكُ الدِّمَاءِ، فَلَا بُدَّ مِنَ الْبَحْثِ. وَهَذَا مَرْدُودٌ، فَإِنَّ خِيَارَ الصَّحَابَةِ وَفُضَلَاءَهُمْ كَعَلِيٍّ وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ وَغَيْرِهِمْ ﵃ مِمَّنْ أَثْنَى اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَزَكَّاهُمْ وَرَضِيَ عَنْهُمْ وَأَرْضَاهُمْ وَوَعَدَهُمُ الْجَنَّةَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى" مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً". وَخَاصَّةً الْعَشَرَةَ الْمَقْطُوعُ لَهُمْ بِالْجَنَّةِ بِإِخْبَارِ الرَّسُولِ هُمُ الْقُدْوَةُ مَعَ عِلْمِهِمْ بِكَثِيرٍ مِنَ الْفِتَنِ وَالْأُمُورِ الْجَارِيَةِ عَلَيْهِمْ بَعْدَ نَبِيِّهِمْ بِإِخْبَارِهِ لَهُمْ بِذَلِكَ. وَذَلِكَ غَيْرُ مُسْقِطٍ مِنْ مَرْتَبَتِهِمْ وَفَضْلِهِمْ، إِذْ كَانَتْ تِلْكَ الْأُمُورُ مَبْنِيَّةً عَلَى الِاجْتِهَادِ، وَكُلُّ مُجْتَهِدٍ مُصِيبٌ. وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ فِي تِلْكَ الْأُمُورِ فِي سُورَةِ" الحجرات" مبينة إن شاء الله تعالى.
...beni ondan kurtar!' [Bunun üzerine] Reşîd'in huzuruna çıkarıldım; altından bir taht üzerinde oturuyordu, kollarını sıvamıştı, elinde kılıç vardı ve önünde de deri yaygı (nıt') seriliydi. Beni görünce bana şöyle dedi: 'Ey Ömer b. Habîb! Sözümü reddetmek ve geri çevirmek suretiyle [hiç kimse] [sözümü] senin beni karşıladığın gibi karşılamadı.' Ben de dedim ki: 'Ey Müminlerin Emîri! Söylediğin ve savunduğun şeyde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [ve getirdiği dine] bir hakaret vardır. Eğer onun ashabı yalancı olsaydı şeriat batıl olurdu; oruç, namaz, talak, nikâh ve had cezalarına dair bütün farzlar ve hükümler reddedilir, kabul edilmezdi.' Bunun üzerine [Reşîd] kendine geldi ve sonra şöyle dedi: 'Beni ihya ettin ey Ömer b. Habîb, Allah da seni ihya etsin!' ve bana on bin dirhem [verilmesini] emretti. Derim ki: Ashabın hepsi âdildir (güvenilirdir); peygamberleri ve elçilerinden sonra Allah Teâlâ'nın velîleri, seçkinleri ve yaratılmışları arasından seçtiği en hayırlı kullarıdır. Ehl-i Sünnet'in ve bu ümmetin imamlarından oluşan cemaatin benimsediği görüş budur. Kendilerine itibar edilmeyen bir azınlık ise ashabın durumunun diğer insanların durumu gibi olduğu, dolayısıyla adaletlerinin araştırılmasının gerektiği görüşüne varmıştır. Onlardan bazıları ise [ashabın] işin başındaki halleri ile [sonraki] hallerini birbirinden ayırıp şöyle demiştir: 'Onlar o zaman adalet üzere idiler; sonra halleri değişti, aralarında savaşlar ve kan dökmeler ortaya çıktı; bu yüzden [durumlarını] araştırmak şarttır.' Bu [iddia] reddedilmiştir; zira ashabın seçkinleri ve faziletlileri olan Ali, Talha, Zübeyr ve diğerleri radıyallâhu anhüm, Allah'ın kendilerini övdüğü, tezkiye ettiği, kendilerinden razı olup onları hoşnut kıldığı ve Teâlâ'nın: { مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً } “...[bir] bağışlanma ve büyük bir mükâfat...” sözüyle kendilerine cenneti vadettiği kimselerdendir. Özellikle de Resûl'ün haber vermesiyle cennetlik oldukları kesinleşen on kişi (aşere-i mübeşşere), Peygamberlerinin kendilerine bildirmesi sebebiyle kendisinden sonra başlarına gelecek pek çok fitne ve hadiseyi bilmelerine rağmen uyulacak önder şahsiyetlerdir. Bu [hadiseler] onların mertebe ve faziletlerinden hiçbir şey eksiltmez; zira bu meseleler ictihada dayalıydı ve her müctehid [ictihadında] isabet etmiştir. Bu meselelere dair açıklamalar inşallah Teâlâ Hucurât Suresi'nde etraflıca gelecektir.