السَّابِعَةُ- ذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الْغِيبَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا فِي الدِّينِ وَلَا تَكُونُ فِي الْخِلْقَةِ وَالْحَسَبِ. وَقَالُوا: ذَلِكَ فِعْلُ اللَّهِ بِهِ. وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى عَكْسِ هَذَا فَقَالُوا: لَا تَكُونُ الْغِيبَةُ إِلَّا فِي الْخَلْقِ وَالْخُلُقِ وَالْحَسَبِ. وَالْغِيبَةُ فِي الْخَلْقِ أَشَدُّ، لِأَنَّ مَنْ عَيَّبَ صَنْعَةً فَإِنَّمَا عَيَّبَ صَانِعَهَا. وَهَذَا كُلُّهُ مَرْدُودٌ. أَمَّا الْأَوَّلُ فَيَرُدُّهُ حَدِيثُ عَائِشَةَ حِينَ قَالَتْ فِي صَفِيَّةَ: إِنَّهَا امْرَأَةٌ قَصِيرَةٌ، فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ ﷺ:] لَقَدْ قُلْتِ كَلِمَةً لَوْ مُزِجَ بِهَا الْبَحْرُ لَمَزَجَتْهُ [. خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ. وَقَالَ فِيهِ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَمَا كَانَ فِي مَعْنَاهُ حَسَبُ مَا تَقَدَّمَ. وَإِجْمَاعُ الْعُلَمَاءِ قَدِيمًا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ غِيبَةٌ إِذَا أُرِيدَ بِهِ الْعَيْبُ. وَأَمَّا الثَّانِي فَمَرْدُودٌ أَيْضًا عِنْدَ جَمِيعِ الْعُلَمَاءِ، لِأَنَّ الْعُلَمَاءَ مِنْ أَوَّلِ الدَّهْرِ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالتَّابِعِينَ بَعْدَهُمْ لَمْ تَكُنِ الْغِيبَةُ عِنْدَهُمْ فِي شَيْءٍ أَعْظَمَ مِنَ الْغِيبَةِ فِي الدِّينِ، لِأَنَّ عَيْبَ الدِّينِ أَعْظَمُ الْعَيْبِ، فَكُلُّ مُؤْمِنٍ يَكْرَهُ أَنْ يُذْكَرَ فِي دِينِهِ أَشَدَّ مِمَّا يَكْرَهُ فِي بَدَنِهِ. وَكَفَى رَدًّا لِمَنْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَوْلُهُ ﵇:] إِذَا قُلْتَ فِي أَخِيكَ مَا يَكْرَهُ فَقَدِ اغْتَبْتَهُ ... [الْحَدِيثَ. فَمَنْ زَعَمَ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِغِيبَةٍ فَقَدْ رَدَّ مَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ نَصًّا. وَكَفَى بِعُمُومِ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ:] دِمَاؤُكُمْ وَأَمْوَالُكُمْ وَأَعْرَاضُكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ [وَذَلِكَ عَامٌّ لِلدِّينِ والدنيا. وَقَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ:] مَنْ كانت عِنْدَهُ لِأَخِيهِ مَظْلَمَةٌ فِي عِرْضِهِ أَوْ مَالِهِ فَلْيَتَحَلَّلْهُ مِنْهُ [. فَعَمَّ كُلَّ عِرْضٍ، فَمَنْ خَصَّ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا دُونَ شَيْءٍ فَقَدْ عَارَضَ ما قال النبي ﷺ. الثَّامِنَةُ- لَا خِلَافَ أَنَّ الْغِيبَةَ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَأَنَّ مَنِ اغْتَابَ أَحَدًا عَلَيْهِ أَنْ يَتُوبَ إِلَى اللَّهِ ﷿. وَهَلْ يَسْتَحِلُّ الْمُغْتَابُ؟ اخْتُلِفَ فِيهِ، فَقَالَتْ فِرْقَةٌ: لَيْسَ عَلَيْهِ اسْتِحْلَالُهُ، وَإِنَّمَا هِيَ خَطِيئَةٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَبِّهِ. وَاحْتَجَّتْ بِأَنَّهُ لَمْ يَأْخُذْ مِنْ مَالِهِ وَلَا أَصَابَ مِنْ بَدَنِهِ مَا يُنْقِصُهُ، فَلَيْسَ ذَلِكَ بِمَظْلَمَةٍ يَسْتَحِلُّهَا مِنْهُ، وَإِنَّمَا الْمَظْلَمَةُ مَا يَكُونُ مِنْهُ الْبَدَلُ وَالْعِوَضُ فِي الْمَالِ وَالْبَدَنِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: هِيَ مَظْلَمَةٌ، وَكَفَّارَتُهَا الِاسْتِغْفَارُ لِصَاحِبِهَا الَّذِي اغْتَابَهُ. وَاحْتَجَّتْ بِحَدِيثٍ يُرْوَى عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: كَفَّارَةُ الْغِيبَةِ أَنْ تَسْتَغْفِرَ لِمَنِ اغْتَبْتَهُ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: هِيَ مَظْلَمَةٌ وَعَلَيْهِ الِاسْتِحْلَالُ مِنْهَا. وَاحْتَجَّتْ بِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ:] مَنْ كانت
YEDİNCİ MESELE- Bir topluluk, gıybetin sadece din hususunda olacağı, yaratılış (fiziksel yapı) ve soy-sop hususunda olmayacağı görüşüne varmıştır. Onlar: 'Bu, Allah'ın o kimsedeki fiilidir' demişlerdir. Başkaları ise bunun tam aksine gitmiş ve şöyle demişlerdir: 'Gıybet ancak yaratılış, ahlak ve soy-sopta olur. Yaratılış hakkındaki gıybet ise daha şiddetlidir; zira bir sanatı ayıplayan kimse, ancak onun sanatkarını ayıplamış olur.' Bütün bu görüşler reddedilmiştir. Birinci görüşe gelince; Âişe'nin, Safiyye hakkında: 'O kısa boylu bir kadındır' dediğinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona: [ Öyle bir söz söyledin ki, denize karışsa onu bulandırıp değiştirirdi ] hadisi bunu reddeder. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiş, Tirmizî de hakkında: 'Hasen sahih bir hadistir' demiştir; daha önce geçen benzer manadaki hadisler de böyledir. Eski âlimlerin icması da, bununla ayıplama kastedildiği takdirde gıybet olduğu yönündedir. İkinci görüşe gelince; bütün âlimler nezdinde bu da reddedilmiştir. Çünkü ilk devirlerden itibaren Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı ve onlardan sonraki tâbiûn âlimleri nezdinde hiçbir gıybet, din hususundaki gıybetten daha büyük görülmemiştir. Zira dindeki ayıp en büyük ayıptır ve her mümin dîninde bir kusurla anılmasından, bedeninde bir kusurla anılmasından daha çok hoşlanmaz. Bu sözü söyleyen kimseye red olarak Peygamber aleyhisselâm'ın şu hadisi yeterlidir: [ Kardeşin hakkında onun hoşlanmayacağı bir şey söylediğinde, onun gıybetini yapmış olursun... ] hadisi. Kim bunun gıybet olmadığını iddia ederse, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in açık nassını reddetmiş olur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: [ Kanlarınız, mallarınız ve ırzlarınız birbirinize haramdır ] sözünün genel kapsamı da yeterlidir ki bu, hem din hem de dünya hususunda geneldir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de öyledir: [ Kimin yanında kardeşinin ırzı veya malı hususunda bir haksızlığı bulunuyorsa, ondan helallik alsın. ] Bu ifade her türlü ırzı (şerefi/haysiyeti) kapsamaktadır; dolayısıyla bundan bir şeyi istisna edip diğerini bırakan kimse, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözüne muhalefet etmiş olur. SEKİZİNCİ MESELE- Gıybetin büyük günahlardan olduğu ve bir kimsenin gıybetini yapan kişinin Allah azze ve celle'ye tövbe etmesi gerektiği hususunda ihtilaf yoktur. Gıybet edilen kimseden helallik istenir mi? Bu konuda ihtilaf edilmiştir. Bir fırka şöyle demiştir: Ondan helallik istemesi gerekmez; bu ancak kendisi ile Rabbi arasında bir günahtır. Delil olarak da; onun malından bir şey almadığını, bedenine onu eksiltecek bir zarar vermediğini, dolayısıyla bunun kendisinden helallik istenecek bir mazleme (haksızlık) olmadığını, mazlemenin ancak mal ve bedende karşılığı ve tazmini olan şeylerde olacağını ileri sürmüşlerdir. Diğer bir fırka şöyle demiştir: Bu bir mazlemedir ve bunun kefareti, gıybetini yaptığı sahibi için istiğfar etmektir. Bunlar da Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edilen şu hadisi delil getirmişlerdir: 'Gıybetin kefareti, gıybetini ettiğin kimse için istiğfar etmendir.' Başka bir fırka ise şöyle demiştir: Bu bir mazlemedir ve bundan dolayı helallik istemesi gerekir. Bunlar da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözünü delil getirmişlerdir: [ Kimin
لِأَخِيهِ عِنْدَهُ مَظْلَمَةٌ فِي عِرْضٍ أَوْ مَالٍ فَلْيَتَحَلَّلْهُ مِنْهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَيْسَ هُنَاكَ دِينَارٌ وَلَا دِرْهَمٌ يُؤْخَذُ مِنْ حَسَنَاتِهِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ أُخِذَ مِنْ سَيِّئَاتِ صَاحِبِهِ فَزِيدَ عَلَى سَيِّئَاتِهِ [. خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ قَالَ وسول اللَّهِ ﷺ:] مَنْ كَانَتْ لَهُ مَظْلَمَةٌ لِأَخِيهِ مِنْ عِرْضِهِ أَوْ شَيْءٌ فَلْيَتَحَلَّلْهُ مِنْهُ الْيَوْمَ قَبْلَ أَلَّا يَكُونَ لَهُ دِينَارٌ وَلَا دِرْهَمٌ إِنْ كَانَ لَهُ عَمَلٌ صَالِحٌ أُخِذَ مِنْهُ بِقَدْرِ مَظْلَمَتِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ أُخِذَ مِنْ سَيِّئَاتِ صَاحِبِهِ فَحُمِلَ عَلَيْهِ [. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي سُورَةِ" آلِ عِمْرَانَ" عِنْدَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ" [آل عمران: ١٦٩]. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ أَنَّ امْرَأَةً دَخَلَتْ عَلَيْهَا فَلَمَّا قَامَتْ قَالَتِ امْرَأَةٌ: مَا أَطْوَلَ ذَيْلَهَا! فَقَالَتْ لَهَا عَائِشَةُ: لَقَدِ اغْتَبْتِيهَا فَاسْتَحِلِّيهَا. فَدَلَّتِ الْآثَارُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهَا مَظْلَمَةٌ يَجِبُ عَلَى الْمُغْتَابِ اسْتِحْلَالُهَا. وَأَمَّا قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّمَا الْغِيبَةُ فِي الْمَالِ وَالْبَدَنِ، فَقَدْ أَجْمَعَتِ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ عَلَى الْقَاذِفِ لِلْمَقْذُوفِ مَظْلَمَةً يَأْخُذُهُ بِالْحَدِّ حَتَّى يُقِيمَهُ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ لَيْسَ فِي الْبَدَنِ وَلَا فِي الْمَالِ، فَفِي ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الظُّلْمَ فِي الْعِرْضِ وَالْبَدَنِ وَالْمَالِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْقَاذِفِ:" فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ" [النور: ١٣]. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] مَنْ بَهَتَ مُؤْمِنًا بِمَا لَيْسَ فِيهِ حَبَسَهُ اللَّهُ فِي طِينَةِ الْخَبَالِ [. وَذَلِكَ كُلُّهُ فِي غَيْرِ الْمَالِ وَالْبَدَنِ. وَأَمَّا مَنْ قَالَ: إِنَّهَا مَظْلَمَةٌ، وَكَفَّارَةُ الْمَظْلَمَةِ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لِصَاحِبِهَا، فَقَدْ نَاقَضَ إِذْ سَمَّاهَا مَظْلَمَةً ثُمَّ قَالَ كَفَّارَتُهَا أَنْ يَسْتَغْفِرَ لِصَاحِبِهَا، لِأَنَّ قَوْلَهُ مَظْلَمَةٌ تُثْبِتُ ظُلَامَةَ الْمَظْلُومِ، فَإِذَا ثَبَتَتِ الظُّلَامَةُ لَمْ يُزِلْهَا عَنِ الظَّالِمِ إِلَّا إِحْلَالُ الْمَظْلُومِ لَهُ. وَأَمَّا قَوْلُ الْحَسَنِ فَلَيْسَ بِحُجَّةٍ، وَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:] مَنْ كَانَتْ لَهُ عِنْدَ أَخِيهِ مَظْلَمَةٌ فِي عِرْضٍ أَوْ مَالٍ فَلِيَتَحَلَّلْهَا مِنْهُ [. وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى تَرْكِ التَّحْلِيلِ لِمَنْ سَأَلَهُ، وَرَأَى أَنَّهُ لَا يُحِلُّ
yanında kardeşinin ırzı veya malı hususunda bir haksızlığı bulunuyorsa, dinarın ve dirhemin bulunmayacağı, iyiliklerinden alınıp verileceği, şayet iyilikleri yoksa hak sahibinin kötülüklerinden alınıp kendi kötülüklerine ekleneceği o gün gelmeden önce ondan helallik alsın. ] Bunu Buhârî, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh hadisinden tahriç etmiştir. O şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: [ Kimin üzerinde kardeşinin ırzından veya bir şeyinden dolayı bir haksızlık bulunuyorsa, kendisinin bir dinarı ve dirhemi bulunmayacağı günden önce bugün ondan helallik alsın. Salih ameli varsa, haksızlığı miktarınca ondan alınır. Şayet iyilikleri yoksa hak sahibinin kötülüklerinden alınır ve onun üzerine yüklenir. ] Bu mana daha önce Âl-i İmrân Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ } [Âl-i İmrân: 169] “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma; bilakis diridirler” buyruğunun tefsirinde geçmişti. Âişe'nin hadisinden şöyle rivayet edilmiştir: Bir kadın onun yanına girdi, kadın kalkıp gidince bir kadın: 'Eteği ne kadar da uzun!' dedi. Âişe ona: 'Onun gıybetini yaptın, hemen ondan helallik iste' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayetler, bunun gıybeti yapanın helallik istemesi gereken bir mazleme olduğuna delalet etmiştir. 'Gıybet ancak malda ve bedendedir' diyenin sözüne gelince; âlimler icma etmişlerdir ki, iftira edenin (kazif), iftira edilen kimseye karşı bir mazlemesi vardır ve o kimse haddin uygulanması için onu hesaba çeker; oysa bu bedende ve malda değildir. Bunda da zulmün ırzda, bedende ve malda olduğuna dair bir delil vardır. Yüce Allah iftira edenler hakkında şöyle buyurmuştur: { فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ } [en-Nûr: 13] “Madem şahitleri getiremediler, öyleyse onlar Allah katında yalancıların ta kendileridir.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: [ Kim bir mümine onda olmayan bir şeyle iftira ederse, Allah onu tıynetü'l-habâl içinde hapseder ]. Bunların hepsi mal ve bedenin dışındaki konulardır. 'Bu bir mazlemedir ve mazlemenin kefareti sahibi için istiğfar etmektir' diyen kimse ise çelişkiye düşmüştür; zira ona 'mazleme' demiş, sonra da kefaretinin sahibi için istiğfar etmek olduğunu söylemiştir. Çünkü onun 'mazleme' sözü mazlumun uğradığı haksızlığı sabit kılar; haksızlık sabit olunca da mazlumun zalime hakkını helal etmesinden başka bir şey bunu zalimden gideremez. Hasan[-ı Basrî]'nin sözü ise hüccet değildir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: [ Kimin yanında kardeşinin ırzı veya malı hususunda bir haksızlığı bulunuyorsa, ondan helallik alsın ] buyurmuştur. Bazıları ise kendisinden helallik isteyeni helal etmemeyi tercih etmiş ve Allah'ın ona haram kıldığı şeyi helal edemeyeceğini düşünmüştür. Bunlardan biri Saîd b. el-Müseyyeb'dir; o: 'Bana zulmedeni helal etmem' demiştir. İbn Sîrîn'e de: 'Ey Ebû Bekir, şu adam
مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ، مِنْهُمْ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ قَالَ: لَا أُحَلِّلُ مَنْ ظَلَمَنِي. وَقِيلَ لِابْنِ سِيرِينَ: يَا أَبَا بَكْرٍ، هَذَا رَجُلٌ
...Allah'ın ona haram kıldığı şeyi [helal kılmayanlar da vardır]. Bunlardan biri Saîd b. el-Müseyyeb'dir; o: 'Bana haksızlık edene hakkımı helal etmem' demiştir. İbn Sîrîn'e de: 'Ey Ebû Bekr! Şu adam...
سَأَلَكَ أَنْ تُحَلِّلَهُ مِنْ مَظْلَمَةٍ هِيَ لَكَ عِنْدَهُ، فَقَالَ: إِنِّي لَمْ أُحَرِّمْهَا عَلَيْهِ فَأُحِلُّهَا، إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الْغِيبَةَ عَلَيْهِ، وَمَا كُنْتُ لِأُحِلَّ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ أَبَدًا. وَخَبَرُ النَّبِيِّ ﷺ يَدُلُّ عَلَى التَّحْلِيلِ، وَهُوَ الْحُجَّةُ وَالْمُبَيِّنُ. وَالتَّحْلِيلُ يَدُلُّ عَلَى الرَّحْمَةِ وَهُوَ مِنْ وَجْهِ الْعَفْوُ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:" فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ" [الشوري: ٤٠]. التَّاسِعَةُ- لَيْسَ مِنْ هَذَا الْبَابِ غِيبَةُ الْفَاسِقِ الْمُعْلِنُ بِهِ الْمُجَاهِرُ، فَإِنَّ فِي الْخَبَرِ] مَنْ أَلْقَى جِلْبَابَ الْحَيَاءِ فَلَا غِيبَةَ لَهُ [. وَقَالَ ﷺ:] اذْكُرُوا الْفَاجِرَ بِمَا فِيهِ كَيْ يَحْذَرَهُ النَّاسُ [. فَالْغِيبَةُ إِذًا فِي الْمَرْءِ الَّذِي يَسْتُرُ نَفْسَهُ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أنه قال: ثلاثة ليست لَهُمْ حُرْمَةٌ: صَاحِبُ الْهَوَى، وَالْفَاسِقُ الْمُعْلِنُ، وَالْإِمَامُ الْجَائِرُ. وَقَالَ الْحَسَنُ لَمَّا مَاتَ الْحَجَّاجُ: اللَّهُمَّ أَنْتَ أَمَتَّهُ فَاقْطَعْ عَنَّا سُنَّتَهُ- وَفِي رِوَايَةٍ شَيْنَهُ- فَإِنَّهُ أَتَانَا أُخَيْفِشَ أُعَيْمِشَ، يَمُدُّ بِيَدٍ قَصِيرَةِ الْبَنَانِ، وَاللَّهِ مَا عَرِقَ فِيهَا غُبَارٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، يُرَجِّلُ جُمَّتَهُ وَيَخْطِرُ فِي مِشْيَتِهِ، وَيَصْعَدُ الْمِنْبَرَ فَيَهْدِرُ حَتَّى تَفُوتَهُ الصَّلَاةُ. لَا مِنَ اللَّهِ يَتَّقِي، وَلَا مِنَ النَّاسِ يَسْتَحِي، فَوْقَهُ اللَّهُ وَتَحْتَهُ مِائَةُ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ، لَا يَقُولُ لَهُ قَائِلٌ: الصَّلَاةُ أَيُّهَا الرَّجُلُ. ثُمَّ يَقُولُ الْحَسَنُ: هَيْهَاتَ! حَالَ دُونَ ذَلِكَ السَّيْفُ وَالسَّوْطُ. وَرَوَى الرَّبِيعُ بْنُ صُبَيْحٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: لَيْسَ لِأَهْلِ الْبِدَعِ غِيبَةٌ. وَكَذَلِكَ قَوْلُكَ لِلْقَاضِي تَسْتَعِينُ بِهِ عَلَى أَخْذِ حَقِّكَ مِمَّنْ ظَلَمَكَ فَتَقُولُ: فُلَانٌ ظَلَمَنِي أَوْ غَضِبَنِي أَوْ خَانَنِي أَوْ ضَرَبَنِي أَوْ قَذَفَنِي أَوْ أَسَاءَ إِلَيَّ، لَيْسَ بِغِيبَةٍ. وَعُلَمَاءُ الْأُمَّةِ عَلَى ذَلِكَ مُجْمِعَةٌ. وَقَالَ النَّبِيِّ ﷺ فِي ذَلِكَ:] لِصَاحِبِ الْحَقِّ مَقَالٌ [. وَقَالَ:] مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ [وَقَالَ:] لَيُّ الْوَاجِدِ يُحِلُّ عِرْضَهُ وَعُقُوبَتَهُ [. وَمِنْ ذَلِكَ الِاسْتِفْتَاءُ، كَقَوْلِ هِنْدً لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ شَحِيحٌ لَا يُعْطِينِي مَا يَكْفِينِي أَنَا وَوَلَدِي، فَآخُذُ مِنْ غَيْرِ عِلْمِهِ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:] نَعَمْ فَخُذِي [. فَذَكَرَتْهُ بِالشُّحِّ وَالظُّلْمِ لَهَا وَلِوَلَدِهَا، وَلَمْ يَرَهَا مُغْتَابَةً، لِأَنَّهُ لَمْ يُغَيِّرْ عَلَيْهَا، بَلْ أَجَابَهَا ﵊ بِالْفُتْيَا لَهَا. وَكَذَلِكَ إِذَا كَانَ فِي ذِكْرِهِ بِالسُّوءِ فَائِدَةٌ، كَقَوْلِهِ ﷺ:
[sendeki bir hakkından ötürü] senden helallik istiyor." O da şöyle demiştir: "Ben ona bunu haram kılmadım ki helal edeyim. Gıybeti ona haram kılan Allah'tır. Allah'ın ona haram kıldığı bir şeyi ben ebediyen helal kılacak değilim." Oysa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in haberi (hadisi) helalleşmeye delalet etmektedir; hüccet ve açıklayıcı olan da odur. Helalleşmek merhamete delalet eder ve affetme kabilindendir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Kim affeder ve arasını düzeltirse, onun ecri Allah'a aittir.” [eş-Şûrâ: 40]. DOKUZUNCU MESELE- Fıskını açığa vuran ve alenen günah işleyen kimsenin gıybeti bu kabil/türden değildir. Zira haberde: « مَنْ أَلْقَى جِلْبَابَ الْحَيَاءِ فَلَا غِيبَةَ لَهُ » «Kim hayâ örtüsünü üzerinden atarsa, artık onun için gıybet yoktur.» buyrulmuştur. Yine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: « اذْكُرُوا الْفَاجِرَ بِمَا فِيهِ كَيْ يَحْذَرَهُ النَّاسُ » «Fâcir kimseyi taşıdığı kötülüklerle anın ki insanlar ondan sakınsınlar.» buyurmuştur. Dolayısıyla gıybet, kendini örten (günahını gizleyen) kişi hakkındadır. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Üç kimsenin dokunulmazlığı (hürmeti) yoktur: Heva ve hevesine uyan (bidat ehli), fıskını açığa vuran ve zalim idareci." Hasan, Haccâc öldüğünde şöyle demiştir: "Allah'ım! Sen onu öldürdün; onun sünnetini (kötü yolunu) -bir rivayette ayıbını- bizden kesip at! Çünkü o bize gözleri zayıf, körpe bir yarasa gibi geldi; parmakları kısa bir el uzatıyordu; Allah'a yemin olsun ki bu elde Allah yolunda zerre kadar toz terlememiştir. Saçlarını tarar, çalımlı yürür, minbere çıkıp namaz vakti geçinceye kadar gevezelik eder dururdu. Ne Allah'tan korkar ne de insanlardan utanırdı. Üstünde Allah, altında ise yüz bin ya da daha fazla insan varken hiç kimse ona: 'Namaz [vakti geçiyor] ey adam!' diyemezdi." Hasan sonra şöyle der: "Heyhat! Kılıç ve kırbaç buna mani olmuştur." Rebî' b. Subeyh'in Hasan'dan rivayetine göre o: "Bidat ehli için gıybet yoktur." demiştir. Aynı şekilde sana zulmeden kimseden hakkını almak için hâkimden yardım talep ederek: "Falan bana zulmetti", "hakkımı gasp etti", "bana ihanet etti", "bana vurdu", "bana iftira attı" veya "bana kötülük yaptı" demen de gıybet değildir. Ümmetin âlimleri bu hususta icmâ etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta şöyle buyurmuştur: « لِصَاحِبِ الْحَقِّ مَقَالٌ » «Hak sahibinin söz hakkı vardır.» Yine: « مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ » «Zenginin borcunu geciktirmesi zulümdür.» buyurmuştur. Yine: « لَيُّ الْوَاجِدِ يُحِلُّ عِرْضَهُ وَعُقُوبَتَهُ » «Ödeme gücü bulunanın (vâcid) [borcunu] savsaklaması, onun saygınlığının [zedelenmesini] ve cezalandırılmasını helal kılar.» buyurmuştur. Fetva sormak da bu kabildendir; nitekim Hind'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ebû Süfyân cimri bir adamdır; bana ve çocuğuma yetecek kadarını vermiyor. Onun haberi olmadan [malından] alabilir miyim?" demesi üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « نَعَمْ فَخُذِي » «Evet, [ihtiyacın kadarını] al.» buyurması böyledir. O, kocasını cimrilikle ve kendisine ve çocuğuna haksızlık etmekle anmış; ancak [Peygamber] onu kınayıp engellemediği, bilakis aleyhisselâm ona fetva vererek cevaplandırdığı için onu gıybet etmiş saymamıştır. Aynı şekilde bir kimseyi kötülüğüyle anmakta bir fayda (maslahat) bulunduğunda da durum böyledir; nitekim [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunda olduğu gibi:
[أَمَّا مُعَاوِيَةُ فَصُعْلُوكٌ لَا مَالَ لَهُ وَأَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَلَا يَضَعُ عَصَاهُ عَنْ عَاتِقِهِ]. فَهَذَا جَائِزٌ، وَكَانَ مَقْصُودُهُ أَلَّا تَغْتَرَّ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ بِهِمَا. قَالَ جَمِيعَهُ الْمُحَاسِبِيُّ ﵀. العاشرة- قول تعالى:" مَيْتاً" وقرى" مَيِّتًا" وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ مِنَ اللَّحْمِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُنْصَبَ عَلَى الْأَخِ، وَلَمَّا قَرَّرَهُمْ ﷿ بِأَنَّ أَحَدًا مِنْهُمْ لَا يَجِبُ أَكْلُ جِيفَةِ أَخِيهِ عَقَّبَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَكَرِهْتُمُوهُ" وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- فَكَرِهْتُمْ أَكْلَ الْمَيْتَةِ فَكَذَلِكَ فَاكْرَهُوا الْغِيبَةَ، رُوِيَ مَعْنَاهُ عَنْ مُجَاهِدٍ. الثَّانِي- فَكَرِهْتُمْ أَنْ يَغْتَابَكُمُ النَّاسُ فَاكْرَهُوا غِيبَةَ النَّاسِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ فَقَدْ كَرِهْتُمُوهُ فَلَا تَفْعَلُوهُ. وَقِيلَ: لَفْظُهُ خَبَرٌ وَمَعْنَاهُ أَمْرٌ، أَيِ أكرهوه." اتَّقُوا اللَّهَ" عَطْفٌ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ:" اجْتَنِبُوا. وَلا تَجَسَّسُوا"." إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ".
[ Muâviye'ye gelince; o fakir biridir, hiç malı yoktur. Ebû Cehm ise sopasını omzundan hiç indirmez. ] Bu caizdir; buradaki maksadı da Fâtıma bint Kays'ın bu ikisine aldanmamasıydı. Bunların tamamını el-Muhâsibî rahimehullâh söylemiştir. ONUNCU MESELE- Yüce Allah'ın: "مَيْتاً" [ve] “مَيِّتًا” şeklinde okunan buyruğu, "lahm" (et) kelimesinden hâl olarak mansubdur. "Ah" (kardeş) kelimesinden hâl olarak mansub olması da caizdir. Allah azze ve celle, onlardan hiçbirinin kardeşinin ölüsünün etini yemeyi sevmeyeceğini ikrar ettirince, bunun ardından Yüce Allah'ın: { فَكَرِهْتُمُوهُ } “demek bundan iğrendiniz” buyruğu gelmiştir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Ölü eti yemeyi çirkin görüp iğrendiniz; öyleyse gıybeti de çirkin görüp iğrenin. Bu anlam Mücâhid'den rivayet edilmiştir. İkincisi: İnsanların sizin gıybetinizi yapmasını çirkin gördünüz; öyleyse insanların gıybetini yapmayı da çirkin görün. el-Ferrâ şöyle demiştir: Yani, madem bundan iğrendiniz, o halde bunu yapmayın. Şöyle de denilmiştir: Lafzı haber, manası emirdir; yani ondan iğrenin. "اتَّقُوا اللَّهَ" ifadesi bunun üzerine matuftur. Şöyle de denilmiştir: "اجْتَنِبُوا" ve "لا تَجَسَّسُوا" buyrukları üzerine matuftur. { إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah tövbeleri kabul edendir, çok merhamet edendir.”
[سورة الحجرات (٤٩): آية ١٣]
[Hucurât Suresi (49), Âyet 13]
يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (١٣)
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ } (13) “Ey insanlar! Doğrusu biz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık ve birbirinizle tanışmanız için sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok korkanınızdır. Şüphesiz Allah bilendir, her şeyden haberdardır.”
فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى " يَعْنِي آدَمَ وَحَوَّاءَ. وَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي أَبِي هِنْدٍ، ذَكَرَهُ أَبُو دَاوُدَ فِي (الْمَرَاسِيلِ)، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَكَثِيرُ بْنُ عُبَيْدٍ قَالَا حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ بْنُ الْوَلِيدِ قَالَ حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ قَالَ: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَنِي بَيَاضَةَ أَنْ يُزَوِّجُوا أَبَا هِنْدٍ امْرَأَةً مِنْهُمْ، فَقَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: نزوج
Bu [ayette] yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى } “Ey insanlar! Doğrusu biz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık” buyruğudur; yani Âdem ile Havvâ'dan [yarattık]. Bu ayet Ebû Hind hakkında inmiştir. Bunu Ebû Dâvûd el-Merâsîl'de zikretmiştir: Bize Amr b. Osmân ve Kesîr b. Ubeyd tahdis edip dediler ki: Bize Bakıyye b. el-Velîd tahdis edip dedi ki: Bana ez-Zührî tahdis edip dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Benî Beyâza'ya Ebû Hind'i kendilerinden bir kadınla evlendirmelerini emretti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Evlendirelim mi
بَنَاتَنَا مَوَالِينَا؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً" الْآيَةَ. قَالَ الزُّهْرِيُّ: نَزَلَتْ فِي أَبِي هِنْدٍ خَاصَّةً. وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ. وَقَوْلُهُ فِي الرَّجُلِ الَّذِي لَمْ يَتَفَسَّحْ لَهُ: ابْنُ فُلَانَةَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:] مَنْ الذَّاكِرُ فُلَانَةَ [؟ قَالَ ثَابِتٌ: أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:] انْظُرْ فِي وُجُوهِ الْقَوْمِ [فَنَظَرَ، فَقَالَ:] مَا رَأَيْتَ [؟ قَالَ رَأَيْتُ أَبْيَضَ وَأَسْوَدَ وَأَحْمَرَ، فَقَالَ:] فَإِنَّكَ لَا تَفْضُلُهُمْ إِلَّا بِالتَّقْوَى [فَنَزَلَتْ فِي ثَابِتٍ هَذِهِ الْآيَةُ. وَنَزَلَتْ فِي الرَّجُلِ الَّذِي لَمْ يَتَفَسَّحْ لَهُ:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ" [المجادلة: ١١] الْآيَةَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ فَتْحِ مَكَّةَ أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِلَالًا حَتَّى عَلَا عَلَى ظَهْرِ الْكَعْبَةِ فَأَذَّنَ، فَقَالَ عَتَّابُ بْنُ أَسِيدِ بْنِ أَبِي الْعِيصِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي قَبَضَ أَبِي حَتَّى لا يرى هذا اليوم. وقال الْحَارِثُ بْنُ هِشَامٍ: مَا وَجَدَ مُحَمَّدٌ غَيْرَ هَذَا الْغُرَابِ الْأَسْوَدِ مُؤَذِّنًا. وَقَالَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو: إِنْ يُرِدِ اللَّهُ شَيْئًا يُغَيِّرْهُ. وَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ: إِنِّي لَا أَقُولُ شَيْئًا أَخَافُ أَنْ يُخْبَرَ بِهِ رَبُّ السَّمَاءِ، فَأَتَى جِبْرِيلُ النَّبِيَّ ﷺ وَأَخْبَرَهُ بِمَا قَالُوا، فَدَعَاهُمْ وَسَأَلَهُمْ عَمَّا قَالُوا فَأَقَرُّوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ. زَجَرَهُمْ عَنِ التَّفَاخُرِ بِالْأَنْسَابِ، وَالتَّكَاثُرِ بِالْأَمْوَالِ، وَالِازْدِرَاءِ بِالْفُقَرَاءِ، فَإِنَّ الْمَدَارَ عَلَى التَّقْوَى. أَيِ الْجَمِيعُ مِنْ آدَمَ وَحَوَّاءَ، إِنَّمَا الْفَضْلُ بِالتَّقْوَى. وَفِي التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَطَبَ بِمَكَّةَ فَقَالَ:] يَا أَيُّهَا النَّاسُ إن الله قد أذهب عنكم عيبة الْجَاهِلِيَّةِ وَتَعَاظُمَهَا بِآبَائِهَا. فَالنَّاسُ رَجُلَانِ: رَجُلٌ بَرٌّ تَقِيٌّ كَرِيمٌ عَلَى اللَّهِ، وَفَاجِرٌ شَقِيٌّ هَيِّنٌ عَلَى اللَّهِ. وَالنَّاسُ بَنُو آدَمَ وَخَلَقَ اللَّهُ آدَمَ مِنْ تُرَابٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ" [. خَرَّجَهُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ وَالِدِ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ وَهُوَ ضَعِيفٌ، ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَغَيْرُهُ. وَقَدْ خَرَّجَ الطَّبَرِيُّ فِي كِتَابِ] آدَابِ النُّفُوسِ [وَحَدَّثَنِي يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ الْجُرَيْرِيُّ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ قَالَ: حَدَّثَنِي أَوْ حَدَّثَنَا من
[Kızlarımızı] mevlâlarımıza (azatlı kölelerimize) mı [nikâhlayacağız]?” Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: { إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً } “Doğrusu biz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık ve birbirinizle tanışmanız için sizi milletlere... ayırdık” ayetini indirdi. Zührî: “Bu ayet özellikle Ebû Hind hakkında indi” dedi. Şöyle de denilmiştir: Ayet, Sâbit b. Kays b. Şemmâs hakkında inmiştir. Kendisine mecliste yer açmayan kimseye: “Filan kadının oğlu!” demesi üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « مَنْ الذَّاكِرُ فُلَانَةَ » «O filan kadını anan kim?» buyurdu. Sâbit: “Benim, ey Allah'ın Resûlü!” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « انْظُرْ فِي وُجُوهِ الْقَوْمِ » «Topluluğun yüzlerine bak!» buyurdu. [Sâbit] baktı. Bunun üzerine [Hz. Peygamber]: « مَا رَأَيْتَ » «Ne gördün?» buyurdu. O: “Beyaz, siyah ve kırmızı [tenli insanlar] gördüm” dedi. [Hz. Peygamber] şöyle buyurdu: « فَإِنَّكَ لَا تَفْضُلُهُمْ إِلَّا بِالتَّقْوَى » «Şüphesiz sen takva dışında onlardan üstün değilsin.» Bunun üzerine Sâbit hakkında bu ayet indi. Kendisine yer açmayan kişi hakkında ise: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ } [el-Mücâdele: 11] “Ey iman edenler! Size meclislerde: 'Yer açın' denildiği zaman...” ayeti indi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Mekke'nin fethi günü olunca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bilâl'e emretti; o da Kâbe'nin damına çıkıp ezan okudu. Bunun üzerine Attâb b. Esîd b. Ebi'l-Îs: “Bugünü görmesin diye babamın canını alan Allah'a hamdolsun!” dedi. Hâris b. Hişâm: “Muhammed müezzin olarak bu kara kargadan başkasını bulamadı mı?” dedi. Süheyl b. Amr: “Allah bir şey dilerse onu değiştirir” dedi. Ebû Süfyân ise: “Ben hiçbir şey söylemiyorum; semânın Rabbinin bunu [Muhammed'e] bildirmesinden korkarım” dedi. Bunun üzerine Cibrîl, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek onların söylediklerini haber verdi. [Hz. Peygamber] onları çağırıp ne söylediklerini sordu, onlar da itiraf ettiler. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi. Onları soylarıyla övünmekten, mallarıyla böbürlenmekten ve fakirleri hor görmekten sakındırdı; zira asıl itibar takvayadır. Yani herkes Âdem ile Havvâ'dandır, üstünlük ise ancak takva iledir. Tirmizî'de İbn Ömer'den [nakledildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de hutbe irad edip şöyle buyurdu: « يَا أَيُّهَا النَّاسُ إن الله قد أذهب عنكم عيبة الْجَاهِلِيَّةِ وَتَعَاظُمَهَا بِآبَائِهَا. فَالنَّاسُ رَجُلَانِ: رَجُلٌ بَرٌّ تَقِيٌّ كَرِيمٌ عَلَى اللَّهِ، وَفَاجِرٌ شَقِيٌّ هَيِّنٌ عَلَى اللَّهِ. وَالنَّاسُ بَنُو آدَمَ وَخَلَقَ اللَّهُ آدَمَ مِنْ تُرَابٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
شَهِدَ خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِمِنًى فِي وَسَطِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ وَهُوَ على بعير فقال:] يا أَيُّهَا النَّاسُ أَلَا إِنَّ رَبَّكُمْ وَاحِدٌ وَإِنَّ أَبَاكُمْ وَاحِدٌ أَلَا لَا فَضْلَ لِعَرَبِيٍّ عَلَى عَجَمِيٍّ وَلَا عَجَمِيٍّ عَلَى عَرَبِيٍّ وَلَا لِأَسْوَدَ عَلَى أَحْمَرَ وَلَا لِأَحْمَرَ عَلَى أَسْوَدَ إِلَّا بِالتَّقْوَى أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ؟ - قَالُوا نَعَمْ قَالَ- ليبلغ الشاهد الغائب [. وفية عن أبو مَالِكٍ الْأَشْعَرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] إِنَّ اللَّهَ لَا يَنْظُرُ إِلَى أَحْسَابِكُمْ وَلَا إِلَى أَنْسَابِكُمْ وَلَا إِلَى أَجْسَامِكُمْ وَلَا إِلَى أَمْوَالِكُمْ وَلَكِنْ يَنْظُرُ إِلَى قُلُوبِكُمْ فَمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ صَالِحٌ تَحَنَّنَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَإِنَّمَا أَنْتُمْ بَنُو آدَمَ وَأَحَبُّكُمْ إِلَيْهِ أَتْقَاكُمْ [. وَلِعَلِيٍّ ﵁ فِي هَذَا الْمَعْنَى وَهُوَ مَشْهُورٌ مِنْ شِعْرِهِ:
şahit olan kimse anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem teşrik günlerinin ortasında Minâ'da devesinin üzerindeyken hutbe irad edip şöyle buyurdu: [ Ey insanlar! Dikkat edin, Rabbiniz birdir ve babanız birdir. Dikkat edin, takva dışında ne bir Arabın Arap olmayana ne bir Arap olmayanın Araba, ne bir siyahın kırmızıya ne de bir kırmızının siyaha bir üstünlüğü yoktur. Dikkat edin, tebliğ ettim mi? -'Evet' dediler. Şöyle buyurdu:- Burada bulunan, bulunmayana tebliğ etsin. ] Yine orada Ebû Mâlik el-Eş'arî'den rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: [ Allah sizin soylarınıza, nesep bağlarınıza, bedenlerinize ve mallarınıza bakmaz; fakat O sizin kalplerinize bakar. Kimin salih bir kalbi varsa, Allah ona merhamet eder. Sizler ancak Âdem'in oğullarısınız ve O'na en sevimli olanınız, en çok takva sahibi olanınızdır. ] Ali radıyallâhu anh'ın da bu manada meşhur olan şiirinde şöyle dediği nakledilmiştir:
النَّاسُ مِنْ جِهَةِ التَّمْثِيلِ أَكِفَاءُ ... أَبُوهُمُ آدَمُ وَالْأُمُّ حَوَّاءُ
İnsanlar yaratılış yönünden birbirine denktirler... Babaları Âdem, anneleri ise Havvâ'dır.
نَفْسٌ كَنَفْسٍ وَأَرْوَاحٌ مُشَاكَلَةٌ ... وَأَعْظُمٌ خُلِقَتْ فِيهِمْ وَأَعْضَاءُ
Can bir can gibidir, ruhlar da birbirine benzerdir... Onlarda yaratılmış kemikler ve organlar vardır.
فَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ مِنْ أَصْلِهِمْ حَسَبٌ ... يُفَاخِرُونَ بِهِ فَالطِّينُ وَالْمَاءُ
Şayet onların kökenlerinde kendisiyle övünecekleri bir asalet varsa... O da çamur ve sudur.
مَا الْفَضْلُ إِلَّا لِأَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّهُمُ ... عَلَى الْهُدَى لِمَنِ اسْتَهْدَى أَدِلَّاءُ
Üstünlük ancak ilim ehline aittir; çünkü onlar... Hidayet arayana doğru yolun rehberleridirler.
وَقَدْرُ كُلِّ امْرِئٍ مَا كَانَ يُحْسِنُهُ ... وَلِلرِّجَالِ عَلَى الْأَفْعَالِ سِيمَاءُ
Her kişinin değeri, iyi yaptığı şey kadardır... Adamların değeri ise amellerinin üzerindeki alametlerdedir.
وَضِدُّ كُلِّ امْرِئٍ مَا كَانَ يَجْهَلُهُ ... وَالْجَاهِلُونَ لِأَهْلِ الْعِلْمِ أَعْدَاءُ
Her kişinin karşıtı/düşmanı ise bilmediği şeydir... Cahiller ise ilim ehlinin düşmanlarıdır.
الثَّانِيَةُ- بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ خَلَقَ الْخَلْقَ مِنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى، وَكَذَلِكَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ" النِّسَاءِ". وَلَوْ شَاءَ لَخَلَقَهُ دُونَهُمَا كَخَلْقِهِ لِآدَمَ، أَوْ دُونَ ذَكَرٍ كَخَلْقِهِ لِعِيسَى ﵇، أَوْ دُونَ أُنْثَى كَخَلْقِهِ حَوَّاءَ مِنْ إِحْدَى الْجِهَتَيْنِ. وَهَذَا الْجَائِزُ فِي الْقُدْرَةِ لَمْ يَرِدْ بِهِ الْوُجُودَ. وَقَدْ جَاءَ أَنَّ آدَمَ خَلَقَ اللَّهُ مِنْهُ حَوَّاءَ مِنْ ضِلَعٍ انْتَزَعَهَا مِنْ أَضْلَاعِهِ، فَلَعَلَّهُ هَذَا الْقِسْمُ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. الثَّالِثَةُ- خَلَقَ اللَّهُ الْخَلْقَ بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى أَنْسَابًا وَأَصْهَارًا وَقَبَائِلَ وَشُعُوبًا، وَخَلَقَ لَهُمْ مِنْهَا التَّعَارُفَ، وَجَعَلَ لَهُمْ بِهَا التَّوَاصُلَ لِلْحِكْمَةِ الَّتِي قَدَّرَهَا وَهُوَ أَعْلَمُ بِهَا، فَصَارَ كُلُّ أَحَدٍ يَحُوزُ نَسَبَهُ، فَإِذَا نَفَاهُ رَجُلٌ عَنْهُ اسْتَوْجَبَ الْحَدَّ بِقَذْفِهِ، مِثْلُ أن ينفيه عن رهطه وحسبه،
İKİNCİ MESELE- Yüce Allah bu ayette mahlukatı erkek ve dişiden yarattığını beyan etmiştir; aynı şekilde Nisâ suresinin başında da [bunu bildirmiştir]. Eğer dileseydi, Âdem'i yarattığı gibi onları bu ikisi olmadan yaratırdı; yahut Îsâ aleyhisselâm'ı yarattığı gibi bir erkek olmadan yaratırdı; yahut iki ihtimalden biri üzere Havvâ'yı yarattığı gibi bir dişi olmadan yaratırdı. İlahi kudret açısından caiz (mümkün) olan bu [son] durum fiilen vuku bulmamıştır. Nitekim rivayette geldiğine göre Yüce Allah Âdem'den Havvâ'yı, onun kaburga kemiklerinden çekip çıkardığı bir kaburga kemiğinden yaratmıştır; muhtemelen bu kısım [dişisiz yaratma] da budur. Bunu İbnu'l-Arabî söylemiştir. ÜÇÜNCÜ MESELE- Allah, mahlukatı erkek ve dişi arasında soylar (nesep bağı), hısımlıklar (sıhriyet bağı), kabileler ve kavimler halinde yaratmış, takdir ettiği ve en iyi kendisinin bildiği bir hikmet gereğince aralarında tanışmayı yaratmış ve bununla birbirleriyle kaynaşmalarını sağlamıştır. Böylece herkes kendi nesebine sahip olmuştur. Dolayısıyla bir kimse, bir başkasının nesebini inkâr ederse, ona kazifte bulunmuş (iftira atmış) sayılarak had cezasını hak eder; örneğin onu kendi aşiretinden ve şerefli soyundan nefyetmesi,
بِقَوْلِهِ لِلْعَرَبِيِّ: يَا عَجَمِيُّ، وَلِلْعَجَمِيِّ: يَا عَرَبِيُّ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِمَّا يَقَعُ بِهِ النَّفْيُ حَقِيقَةً. انْتَهَى. الرَّابِعَةُ- ذَهَبَ قَوْمٌ مِنَ الْأَوَائِلِ إِلَى أَنَّ الْجَنِينَ إِنَّمَا يَكُونُ مِنْ مَاءِ الرَّجُلِ وَحْدَهُ، وَيَتَرَبَّى فِي رَحِمِ الْأُمِّ، وَيَسْتَمِدُّ مِنَ الدَّمِ الَّذِي يَكُونُ فِيهِ. وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ. فَجَعَلْناهُ فِي قَرارٍ مَكِينٍ" [المرسلات: ٢١]. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ"»
bir Araba: 'Ey Acem!' veya bir Aceme: 'Ey Arap!' demesi ve benzeri gerçekten nesebi nefyeden ifadeler kullanması gibi. [İbnu'l-Arabî'nin sözü] bitti. DÖRDÜNCÜ MESELE- Önceki dönemlerden bir topluluk, ceninin yalnızca erkeğin suyundan oluştuğu, annenin rahminde beslenip geliştiği ve orada bulunan kandan gıdalandığı görüşüne varmıştır. Onlar Yüce Allah'ın: { أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ. فَجَعَلْناهُ فِي قَرارٍ مَكِينٍ } [el-Mürselât: 20-21] “Sizi bayağı bir sudan yaratmadık mı? Sonra onu sağlam bir karargâha yerleştirdik” buyruğunu ve Yüce Allah'ın: { ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ }
[السجدة: ٨]. وَقَوْلُهُ:" أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى " [القيامة: ٣٧]. فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْخَلْقَ مِنْ مَاءٍ وَاحِدٍ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْخَلْقَ إِنَّمَا يَكُونُ مِنْ مَاءِ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ لِهَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّهَا نَصٌّ لَا يَحْتَمِلُ التَّأْوِيلَ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ. يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرائِبِ" [الطارق: ٦] وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَصْلَابُ الرِّجَالِ وَتَرَائِبُ النِّسَاءِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَأَمَّا مَا احْتَجُّوا بِهِ فَلَيْسَ فِيهِ أَكْثَرُ مِنْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنَ الْمَاءِ وَالسُّلَالَةِ وَالنُّطْفَةِ وَلَمْ يُضِفْهَا إِلَى أَحَدِ الْأَبَوَيْنِ دُونَ الْآخَرِ. فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمَاءَ وَالسُّلَالَةَ لَهُمَا وَالنُّطْفَةَ مِنْهُمَا بِدَلَالَةِ مَا ذَكَرْنَا. وَبِأَنَّ الْمَرْأَةَ تُمْنِي كَمَا يُمْنِي الرَّجُلُ، وَعَنْ ذَلِكَ يَكُونُ الشَّبَهُ، حَسْبَ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي آخِرِ" الشُّورَى". وَقَدْ قَالَ فِي قِصَّةِ نُوحٍ" فَالْتَقَى الْماءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ" [القمر: ١٢] وَإِنَّمَا أَرَادَ مَاءَ السَّمَاءِ وَمَاءَ الْأَرْضِ، لِأَنَّ الِالْتِقَاءَ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنَ اثْنَيْنِ، فَلَا يُنْكَرُ أَنْ يَكُونَ" ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ" [السجدة: ٨]. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ" [المرسلات: ٢١] وَيُرِيدُ مَاءَيْنِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا" الشُّعُوبُ رُءُوسُ الْقَبَائِلِ، مِثْلُ رَبِيعَةَ وَمُضَرَ وَالْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ، وَاحِدُهَا" شَعْبٌ" بفتح الشين، سموا به
[es-Secde Suresi: 8] ve Yüce Allah'ın: { أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى } “O, dökülen meniden bir nutfe değil miydi?” [el-Kıyâme: 37] buyruğunu [delil getirdiler]. Dolayısıyla bu, yaratılışın tek bir sudan olduğuna delalet etmiştir. Sahih olan ise, bu ayet sebebiyle yaratılışın ancak erkeğin ve kadının suyundan meydana geldiğidir; zira bu ayet tevil kabul etmeyen açık bir hükümdür (nastır). Yüce Allah'ın: { خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ. يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرائِبِ } “O, atılan bir sudan yaratılmıştır. Bel ile kaburga kemikleri arasından çıkar” [et-Târık: 6-7] buyruğu da [bunu gösterir]. Bundan kasıt, açıklaması ileride geleceği üzere, erkeklerin belleri ve kadınların kaburgalarıdır (göğüs kemikleridir). Delil getirdikleri şeylerde ise, Yüce Allah'ın insanın sudan, sülâleden (özden) ve nutfeden yaratıldığını zikredip bunu anne ve babadan birine tahsis etmeyişinden öte bir delil yoktur. Dolayısıyla bu, zikrettiğimiz delil gereğince suyun ve sülâlenin her ikisine ait olduğuna ve nutfenin de ikisinden geldiğine delalet etmiştir. Ayrıca erkeğin meni akıttığı gibi kadının da meni akıttığı ve benzerliğin bundan kaynaklandığı gerçeğiyle de [bu sabit olmuştur]; nitekim bu hususun açıklaması Şûrâ [Suresi]'nin sonunda geçmişti. Nitekim Yüce Allah Nûh kıssasında: { فَالْتَقَى الْماءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ } “Böylece sular, takdir edilmiş bir iş için birleşti” [el-Kamer: 12] buyurmuştur. Burada ancak göğün suyu ile yerin suyunu kastetmiştir; çünkü birleşme (iltikâ) sadece iki şey arasında olur. Buna göre: { ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ } “Sonra onun neslini değersiz bir suyun özünden kıldı” [es-Secde: 8] ve Yüce Allah'ın: { أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ } “Sizi değersiz bir sudan yaratmadık mı?” [el-Mürselât: 20] buyruklarında iki suyun kastedilmiş olduğu da inkâr edilemez. Doğrusunu Allah bilir. BEŞİNCİ MESELE- Yüce Allah'ın: { وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا } “Tanışasınız diye sizi şuûb (büyük kabileler) ve kabileler kıldık” buyruğunda geçen 'eş-şuûb' (الشُّعُوبُ), Rebîa, Mudar, Evs ve Hazrec gibi kabilelerin ana kollarıdır/kökleridir. Tekili, şın harfinin fethasıyla 'şa'b'dır (شَعْب). Onlara bu isim verilmiştir...
لِتَشَعُّبِهِمْ وَاجْتِمَاعِهِمْ كَشَعْبِ أَغْصَانِ الشَّجَرَةِ. وَالشَّعْبُ مِنَ الْأَضْدَادِ، يُقَالُ شَعَّبْتُهُ إِذَا جَمَعْتُهُ، وَمِنْهُ الْمِشْعَبُ (بِكَسْرِ الْمِيمِ) وَهُوَ الْإِشْفَى، لِأَنَّهُ يُجْمَعُ بِهِ وَيُشَعَّبُ. قَالَ:
toplanması gibi, kollara ayrılmaları ve bir araya gelmeleri sebebiyle bu isim verilmiştir. Şa'b kelimesi zıt anlamlı kelimelerdendir (ezdâd); onu topladığında 'şa'abtuhû' (شَعَبْتُهُ) denir. Mim harfinin kesresiyle 'miş'ab' (مِشْعَب) kelimesi de buradan gelir ki o bız/dikici iğnesidir; çünkü onunla bir araya getirilir ve birleştirilir. Şair şöyle demiştir:
فَكَابٍ عَلَى حُرِّ الْجَبِينِ وَمُتَّقٍ ... بِمَدْرِيَةٍ كَأَنَّهُ ذَلْقُ مِشْعَبِ
Biri alnının üstüne kapaklanmış, diğeri ise miş'abın sivri ucu gibi olan boynuzuyla kendini korumaktadır.
وَشَعَبْتَهُ إِذَا فَرَّقْتَهُ، وَمِنْهُ سُمِّيَتِ الْمَنِيَّةُ شَعُوبًا لِأَنَّهَا مُفَرِّقَةٌ. فَأَمَّا الشِّعْبُ (بِالْكَسْرِ) فَهُوَ الطَّرِيقُ فِي الْجَبَلِ، وَالْجَمْعُ الشِّعَابُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الشِّعْبُ: مَا تَشَعَّبَ مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ، وَالْجَمْعُ الشُّعُوبُ. وَالشُّعُوبِيَّةُ: فِرْقَةٌ لَا تُفَضِّلُ الْعَرَبَ عَلَى الْعَجَمِ. وَأَمَّا الَّذِي فِي الْحَدِيثِ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الشُّعُوبِ أَسْلَمَ، فَإِنَّهُ يَعْنِي مِنَ الْعَجَمِ. وَالشَّعْبُ: الْقَبِيلَةُ الْعَظِيمَةُ، وَهُوَ أَبُو الْقَبَائِلِ الَّذِي يُنْسَبُونَ إِلَيْهِ، أَيْ يَجْمَعُهُمْ وَيَضُمُّهُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الشُّعُوبُ الْجُمْهُورُ، مِثْلُ مُضَرَ. وَالْقَبَائِلُ الْأَفْخَاذُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الشُّعُوبُ الْبَعِيدُ مِنَ النَّسَبِ، وَالْقَبَائِلُ دُونَ ذَلِكَ. وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّ الشُّعُوبَ النَّسَبُ الْأَقْرَبُ. وَقَالَهُ قَتَادَةُ. ذَكَرَ الْأَوَّلَ عَنْهُ الْمَهْدَوِيُّ، وَالثَّانِي الْمَاوَرْدِيُّ. قَالَ الشاعر:
Onu ayırdığında da 'şa'abtuhû' denir. Ölümün 'Şeûb' (شَعُوب) olarak isimlendirilmesi de bundandır; zira o ayırıcıdır. Kesre ile olan şı'b (شِعْب) ise dağdaki yoldur, çoğulu şiâbdır (شِعَاب). el-Cevherî şöyle demiştir: Şı'b: Arapların ve Acemlerin kabilelerinden kollara ayrılan topluluktur, çoğulu şuûbdur (شُعُوب). Şuûbiyye (الشُّعُوبِيَّةُ) ise Arapları Acemlerden üstün görmeyen bir fırkadır. Hadiste geçen 'Şuûbdan bir adam Müslüman oldu' ifadesindeki şuûb ise Acemlerden demektir. Şa'b: Büyük kabile olup kendisine nispet edildikleri kabilelerin atasıdır; yani onları bir araya getiren ve toplayandır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Şuûb (büyük topluluklar), Mudar gibi çoğunluktur (cumhur). Kabâil (قَبَائِل) ise fahidlerdir (alt kollardır). Mücâhid: 'Şuûb nesep olarak uzak olanlar, kabâil ise bundan daha yakın olanlardır' demiştir. Ondan yine şuûbun en yakın nesep olduğu da rivayet edilmiştir; Katâde de böyle demiştir. Birincisini Mehdevî, ikincisini ise Mâverdî ondan nakletmiştir. Şair şöyle demiştir:
رَأَيْتُ سُعُودًا مِنْ شُعُوبٍ كَثِيرَةٍ ... فَلَمْ أَرَ سَعْدًا مِثْلَ سَعْدِ بْنِ مَالِكٍ
Birçok kabileden çok Sa'dlar gördüm... Fakat Sa'd b. Mâlik gibisini görmedim.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
قَبَائِلُ مِنْ شُعُوبٍ لَيْسَ فِيهِمْ ... كَرِيمٌ قَدْ يُعَدُّ وَلَا نَجِيبُ
Şuûbdan (milletlerden) öyle kabileler vardır ki, içlerinde... Sayılacak ne cömert bir kimse ne de asil biri vardır.
وَقِيلَ: إِنَّ الشُّعُوبَ عَرَبُ الْيَمَنِ مِنْ قَحْطَانَ، وَالْقَبَائِلُ مِنْ رَبِيعَةَ وَمُضَرَ وَسَائِرِ عَدْنَانَ. وَقِيلَ: إِنَّ الشُّعُوبَ بُطُونُ الْعَجَمِ، وَالْقَبَائِلُ بُطُونُ الْعَرَبِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةٍ: إِنَّ الشُّعُوبَ الْمَوَالِي، وَالْقَبَائِلُ الْعَرَبَ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَعَلَى هَذَا فَالشُّعُوبُ مَنْ لَا يُعْرَفُ لَهُمْ أَصْلُ نَسَبٍ كَالْهِنْدِ وَالْجَبَلِ وَالتُّرْكِ، وَالْقَبَائِلُ من العرب. الماوردي: ويحتمل أن
Şöyle de denilmiştir: Şuûb (milletler), Kahtân'dan olan Yemen Arapları; kabâil (kabileler) ise Rebîa, Mudar ve diğer Adnân kollarıdır. Yine şöyle denilmiştir: Şuûb, Acemlerin (Arap olmayanların) oymakları; kabâil ise Arapların oymaklarıdır. İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] bir rivayette şöyle demiştir: Şuûb mevâlî (Arap olmayan Müslümanlar), kabâil ise Araplardır. Kuşeyrî şöyle demiştir: Buna göre şuûb; Hint, Cebel ve Türkler gibi soy kökleri bilinmeyen kimselerdir; kabâil ise Araplardır. Mâverdî ise şöyle der: Muhtemeldir ki
الشُّعُوبَ هُمُ الْمُضَافُونَ إِلَى النَّوَاحِي وَالشِّعَابِ، وَالْقَبَائِلُ هُمُ الْمُشْتَرِكُونَ فِي الْأَنْسَابِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
şuûb, yörelere ve vadilere (şiâb) nispet edilenler; kabâil ise neseplerde ortak olanlardır. Şair şöyle demiştir:
وَتَفَرَّقُوا شُعَبًا فَكُلُّ جَزِيرَةٍ ... فِيهَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَمِنْبَرُ
Kollara ayrıldılar; öyle ki her adada... Bir müminlerin emîri ve bir minber bulunur oldu.
وَحَكَى أَبُو عُبَيْدٍ عَنِ ابْنِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِيهِ: الشَّعْبُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَبِيلَةِ ثُمَّ الْفَصِيلَةُ ثُمَّ الْعِمَارَةُ ثُمَّ الْبَطْنُ ثُمَّ الْفَخِذُ. وَقِيلَ: الشَّعْبُ ثُمَّ الْقَبِيلَةُ ثُمَّ الْعِمَارَةُ ثُمَّ الْبَطْنُ ثُمَّ الْفَخِذُ ثُمَّ الْفَصِيلَةُ ثُمَّ الْعَشِيرَةُ، وَقَدْ نَظَمَهَا بَعْضُ الْأُدَبَاءِ فَقَالَ:
Ebû Ubeyd, İbnu'l-Kelbî'den, o da babasından şöyle nakletmiştir: Şa'b kabileden daha büyüktür, sonra fasîle, sonra imâre, sonra batn, sonra fahiz gelir. Şöyle de denilmiştir: Şa'b, sonra kabîle, sonra imâre, sonra batn, sonra fahiz, sonra fasîle, sonra aşîrettir. Bazı edebiyatçılar bunu şiirleştirerek şöyle demiştir:
اقْصِدِ الشَّعْبَ فَهُوَ أَكْثَرُ حَيٍّ ... عَدَدًا فِي الْحَوَاءِ ثُمَّ الْقَبِيلَهْ
Şa'ba yönel; zira o çadır topluluğunda sayıca... En çok olan oymaktır, sonra kabile gelir.
ثُمَّ تَتْلُوهَا الْعِمَارَةُ ثُمَّ الْ ... بَطْنُ وَالْفَخِذُ بَعْدَهَا وَالْفَصِيلَهْ
Sonra onu imâre takip eder, sonra... Batn ve ardından fahiz ile fasîle gelir.
ثُمَّ مِنْ بَعْدِهَا الْعَشِيرَةُ لَكِنْ ... هِيَ فِي جَنْبِ مَا ذَكَرْنَاهُ قَلِيلَهْ
Sonra bunların ardından aşîret gelir, lâkin... Zikrettiğimiz bu toplulukların yanında o pek azdır.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
قَبِيلَةٌ قَبْلَهَا شَعْبٌ وَبَعْدَهُمَا ... عِمَارَةٌ ثُمَّ بَطْنٌ تِلْوَهُ فَخِذُ
Kabile, ondan önce şa'b vardır; bu ikisinden sonra... İmâre, sonra batn, onu takiben de fahiz gelir.
وَلَيْسَ يُؤْوِي الْفَتَى إِلَّا فصيلته ... ولا سداد لسهم ماله قذذ
Kişiyi ancak kendi fasîlesi (yakın akrabası) barındırır... Yeleği olmayan okun da hedefe isabeti yoktur.
السادسة- قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ" وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ" الزُّخْرُفِ" عِنْدَ قَوْلِهِ تعالى:" وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ" [الزخرف: ٤٤]. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّكَ عَلَى أَنَّ التَّقْوَى هِيَ الْمُرَاعَى عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَعِنْدَ رسوله دون الحسب والنسب. وقرى" أن" بالفتح. كأنه قيل: لم لا يَتَفَاخَرْ بِالْأَنْسَابِ؟ قِيلَ: لِأَنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ لَا أَنْسَبُكُمْ. وَفِي التِّرْمِذِيِّ عَنْ سَمُرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:] الْحَسَبُ الْمَالُ وَالْكَرَمُ التَّقْوَى [. قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ. وَذَلِكَ يَرْجِعُ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ"، وَقَدْ جَاءَ مَنْصُوصًا عَنْهُ ﵇:] مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ أَكْرَمَ النَّاسِ فَلْيَتَّقِ اللَّهَ [. وَالتَّقْوَى معناها مُرَاعَاةُ حُدُودِ اللَّهِ تَعَالَى أَمْرًا وَنَهْيًا، وَالِاتِّصَافُ بِمَا أَمَرَكَ أَنْ تَتَّصِفَ بِهِ، وَالتَّنَزُّهُ عَمَّا نَهَاكَ عَنْهُ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. وَفِي الْخَبَرِ مِنْ رِوَايَةِ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:] أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنِّي جَعَلْتُ نسبا وجعلتم
Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok korkanınızdır” buyruğudur. Bu husus daha önce Zuhruf Sûresi'nde Yüce Allah'ın: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz o [Kur'an], senin için de kavmin için de bir şereftir” [Zuhruf 44] buyruğunun tefsirinde geçmişti. Bu ayette, hasep (şan-şöhret) ve nesep değil, yalnızca takvanın Yüce Allah katında ve O'nun Resûlü nezdinde gözetilen ölçü olduğuna delalet eden hususlar bulunmaktadır. [Kelime] fetha ile (anne/أَنَّ) şeklinde de okunmuştur. Sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Niçin soylarla övünülmüyor?' Şöyle cevap verilmiştir: 'Çünkü Allah katında en üstün olanınız, en çok takva sahibi olanınızdır; soyca en üstün olanınız değil.' Tirmizî'de Semure'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « الْحَسَبُ الْمَالُ وَالْكَرَمُ التَّقْوَى » «Hasep (itibar) maldır, kerem (üstünlük) ise takvadır.» [Tirmizî] dedi ki: 'Bu, hasen garîb sahih bir hadistir.' Bu da Yüce Allah'ın: { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok korkanınızdır” buyruğuna dayanmaktadır. Nitekim ondan aleyhisselâm açıkça şöyle rivayet edilmiştir: « مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ أَكْرَمَ النَّاسِ فَلْيَتَّقِ اللَّهَ » «İnsanların en üstünü olmak isteyen kimse Allah'tan korksun (takvalı olsun).» Takva; emir ve yasak hususunda Yüce Allah'ın sınırlarını gözetmek, sana bürünmeni emrettiği niteliklerle nitelenmek ve seni sakındırdığı şeylerden uzak durmak demektir. Bu husus daha önce birçok yerde geçmişti. Ebû Hüreyre'nin rivayetiyle gelen bir haberde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle buyurmuştur]: « أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنِّي جَعَلْتُ نسبا وجعلتم » «Şüphesiz Yüce Allah kıyamet günü şöyle buyurur: 'Ben bir nesep (ölçü) kıldım, siz de bir
نَسَبًا فَجَعَلْتُ أَكْرَمَكُمْ أَتْقَاكُمْ وَأَبَيْتُمْ إِلَّا أَنْ تقولوا فلان بن فُلَانٍ وَأَنَا الْيَوْمَ أَرْفَعُ نَسَبِي وَأَضَعُ أَنْسَابَكُمْ أَيْنَ الْمُتَّقُونَ أَيْنَ الْمُتَّقُونَ [. وَرَوَى الطَّبَرِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:] إِنَّ أَوْلِيَائِي الْمُتَّقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَإِنْ كَانَ نَسَبٌ أَقْرَبَ مِنْ نَسَبٍ يَأْتِي النَّاسُ بِالْأَعْمَالِ وَتَأْتُونَ بِالدُّنْيَا تَحْمِلُونَهَا عَلَى رِقَابِكُمْ تَقُولُونَ يَا مُحَمَّدُ فَأَقُولُ هَكَذَا وَهَكَذَا [. وَأَعْرَضَ فِي كُلٍّ عِطْفَيْهِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جِهَارًا غَيْرَ سِرٍّ يَقُولُ:] إِنَّ آلَ أَبِي لَيْسُوا لِي بِأَوْلِيَاءَ إِنَّمَا وَلِيِّيَ اللَّهُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ [. وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَنْ أَكْرَمُ النَّاسِ؟
nesep kıldınız. Ben en değerlinizin en çok takva sahibi olanınız olduğunu belirledim; siz ise 'Falan oğlu falandır' demekten başka bir şeyi kabul etmediniz. Bugün ben kendi nesebimi (takva ölçümü) yükseltiyor, sizin neseplerinizi ise alçaltıyorum. Hani nerede o muttakiler? Hani nerede o muttakiler?' ] Taberî, Ebû Hüreyre hadisinden rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: [ Kıyamet gününde benim dostlarım, bir nesep diğer bir nesepten daha yakın olsa bile, muttakilerdir. İnsanlar amellerle gelirken siz dünyayı omuzlarınızda taşıyarak gelirsiniz de: 'Ey Muhammed!' dersiniz. Ben de şöyle ve şöyle derim. ] İki tarafına doğru yüz çevirir. Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Amr hadisinden şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i gizli değil, aleni olarak şöyle buyururken işittim: [ Babamın ailesi benim velilerim (dostlarım) değildir; benim velim ancak Allah ve salih müminlerdir. ] Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'İnsanların en değerlisi/kerimi kimdir?' diye soruldu.
فَقَالَ: «يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ» قَالُوا: لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ، قَالَ:
Buyurdu ki: [ Yûsuf b. Ya'kûb b. İshâk b. İbrâhîm'dir. ] Dediler ki: 'Biz sana bundan sormuyoruz.' Buyurdu ki:
«فَأَكْرَمَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاهُمْ» فَقَالُوا: لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ، فَقَالَ: «عَنْ مَعَادِنِ الْعَرَبِ؟
[ Öyleyse Allah katında onların en değerlisi, en çok takva sahibi olanlarıdır. ] Dediler ki: 'Biz sana bundan sormuyoruz.' Buyurdu ki: [ Arap madenlerini (soylarını) mı soruyorsunuz?
خِيَارُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُهِمْ فِي الْإِسْلَامِ إِذَا فَقَهُوا» وَأَنْشَدُوا فِي ذَلِكَ:
Cahiliye döneminde hayırlı olanları, dinde derin anlayış (fıkıh) sahibi oldukları takdirde İslam'da da hayırlı olanlarıdır. ] Bu hususta şu şiiri okumuşlardır:
مَا يَصْنَعُ الْعَبْدُ بِعِزِّ الْغِنَى ... وَالْعِزُّ كُلُّ الْعِزِّ للمتّقى
Kul zenginliğin izzetiyle ne yapsın... Oysa bütün izzet muttaki olana aittir.
من عرف الله فلم تفنه ... مَعْرِفَةُ اللَّهِ فَذَاكَ الشَّقِي
Kim Allah'ı tanır da bu Allah marifeti onu fani kılmazsa... İşte şakî (bedbaht) odur.
السَّابِعَةُ- ذَكَرَ الطَّبَرِيُّ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْحَاقَ الْعَطَّارُ قَالَ حَدَّثَنَا مَنْدَلُ بْنُ عَلِيٍّ عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ قَالَ: تَزَوَّجَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ امْرَأَةً فَطُعِنَ عَلَيْهَا فِي حَسَبِهَا، فَقَالَ الرَّجُلُ: إِنِّي لَمْ أَتَزَوَّجْهَا لِحَسَبِهَا إِنَّمَا تَزَوَّجْتُهَا لِدِينِهَا وَخُلُقِهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «مَا يَضُرُّكَ أَلَّا تَكُونَ مِنْ آلِ حَاجِبِ بْنِ زُرَارَةَ». ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ ﵎ جَاءَ بِالْإِسْلَامِ فَرَفَعَ بِهِ الْخَسِيسَةَ وَأَتَمَّ بِهِ النَّاقِصَةَ وَأَذْهَبَ بِهِ اللَّوْمَ فَلَا لَوْمَ عَلَى مُسْلِمٍ إِنَّمَا اللَّوْمُ لَوْمُ الْجَاهِلِيَّةِ». وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «إِنِّي لَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَخْشَاكُمْ لِلَّهِ وَأَعْلَمَكُمْ بِمَا أَتَّقِي» وَلِذَلِكَ كَانَ أَكْرَمَ الْبَشَرِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا الَّذِي لَحَظَ مَالِكٌ فِي الْكَفَاءَةِ فِي النِّكَاحِ. رَوَى عَبْدُ اللَّهِ عَنْ مَالِكٍ: يَتَزَوَّجُ الْمَوْلَى الْعَرَبِيَّةَ، وَاحْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ. وقال أبو حنيفة والشافعي:
Yedinci [Mesele]- et-Taberî şunu zikretmiştir: Bana Ömer b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd b. İshâk el-Attâr anlattı, dedi ki: Bize Mendel b. Alî, Sevr b. Yezîd'den, o da Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan rivayetle anlattı; o şöyle demiştir: Ensardan bir adam bir kadınla evlendi de kadının hasebi (soyu/asaleti) hususunda kusur bulundu (ayıplandı). Bunun üzerine adam: "Ben onunla hasebi için evlenmedim; sadece dini ve ahlakı için evlendim" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «مَا يَضُرُّكَ أَلَّا تَكُونَ مِنْ آلِ حَاجِبِ بْنِ زُرَارَةَ» «Onun Hâcib b. Zürâre ailesinden olmaması sana ne zarar verir ki!» buyurdu. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «إِنَّ اللَّهَ جَاءَ بِالْإِسْلَامِ فَرَفَعَ بِهِ الْخَسِيسَةَ وَأَتَمَّ بِهِ النَّاقِصَةَ وَأَذْهَبَ بِهِ اللَّوْمَ فَلَا لَوْمَ عَلَى مُسْلِمٍ إِنَّمَا اللَّوْمُ لَوْمُ الْجَاهِلِيَّةِ» «Şüphesiz ki Allah celle celâluhu İslâm'ı getirdi; onunla düşüklüğü yüceltti, noksanlığı tamamladı ve ayıplanacak durumları giderdi. Artık hiçbir Müslümana kınama/ayıplama yoktur; asıl ayıplanacak şey ise Câhiliye ayıbıdır.» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yine şöyle buyurmuştur: «إِنِّي لَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَخْشَاكُمْ لِلَّهِ وَأَعْلَمَكُمْ بِمَا أَتَّقِي» «Şüphesiz ben, Allah'tan en çok korkanınız ve sakındığım şeyleri en iyi bileniniz olmayı umuyorum.» İşte bundan dolayı o, Allah Teâlâ katında insanların en kerimi (en değerlisi) idi. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Mâlik'in nikahta küfüv (denklik) hususunda gözettiği işte budur. Abdullah'ın Mâlik'ten rivayet ettiğine göre: Azatlı (mevlâ), Arap kadınıyla evlenebilir ve [Mâlik] bu ayeti delil getirmiştir. Ebû Hanîfe ve eş-Şâfiî ise şöyle demişlerdir:
يُرَاعَى الْحَسَبُ وَالْمَالُ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ أَبَا حُذَيْفَةَ بْنَ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ- وَكَانَ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ تَبَنَّى سَالِمًا وَأَنْكَحَهُ هِنْدًا بنت أخيه الوليد بن عتبة ابن رَبِيعَةَ، وَهُوَ مَوْلًى لِامْرَأَةٍ مِنَ الْأَنْصَارِ، وَضُبَاعَةُ بِنْتُ الزُّبَيْرِ كَانَتْ تَحْتَ الْمِقْدَادِ بْنِ الْأَسْوَدِ.
Haseb (soy/asalet) ve mal gözetilir. Sahih'te Âişe'den rivayet edildiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Bedir'e katılanlardan olan Ebû Huzeyfe b. Utbe b. Rebîa, Sâlim'i evlatlık edinmiş ve onu kardeşi el-Velîd b. Utbe b. Rebîa'nın kızı Hind ile evlendirmişti; oysa Sâlim, ensardan bir kadının azatlısıydı. Dubâa bint ez-Zübeyr de el-Mikdâd b. el-Esved'in nikâhı altındaydı.
قُلْتُ: وَأُخْتُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ كَانَتْ تَحْتَ بِلَالٍ. وَزَيْنَبُ بِنْتُ جَحْشٍ كَانَتْ تَحْتَ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ. فَدَلَّ عَلَى جَوَازِ نِكَاحِ الْمَوَالِي الْعَرَبِيَّةَ، وَإِنَّمَا تُرَاعَى الْكَفَاءَةُ فِي الدِّينِ.
Derim ki: Abdurrahman b. Avf'ın kız kardeşi de Bilâl'in nikâhı altındaydı. Zeyneb bint Cahş da Zeyd b. Hârise'nin nikâhı altındaydı. Bu da azatlıların (mevâlî) Arap kadınlarıyla evlenmelerinin caiz olduğuna delalet etmiştir; denklik ancak dinde aranır.
والديل عَلَيْهِ أَيْضًا مَا رَوَى سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَرَّ عَلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ: «مَا تَقُولُونَ فِي هَذَا»؟ فَقَالُوا: حَرِيٌّ إِنْ خَطَبَ أَنْ يُنْكَحَ، وَإِنْ شَفَعَ أَنْ يُشَفَّعَ وَإِنْ قَالَ أَنْ يُسْمَعَ. قَالَ: ثُمَّ سَكَتَ، فَمَرَّ رَجُلٌ مِنْ فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ فَقَالَ:
Buna delil olan bir diğer husus da Sehl b. Sa'd'ın Sahîh-i Buhârî'de rivayet ettiği şu hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından bir adam geçti de: [ Bu adam hakkında ne dersiniz? ] buyurdu. Dediler ki: 'Kız istese nikâhlanmaya, aracılık etse aracılığı kabul edilmeye, konuşsa dinlenmeye layık biridir.' Dedi ki: Sonra sustu; ardından Müslümanların fakirlerinden bir adam geçti de:
«مَا تَقُولُونَ فِي هَذَا» قَالُوا: حَرِيٌّ إِنْ خَطَبَ أَلَّا يُنْكَحَ، وَإِنْ شَفَعَ أَلَّا يُشَفَّعَ، وَإِنْ قَالَ أَلَّا يُسْمَعَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «هَذَا خَيْرٌ مِنْ مِلْءِ الْأَرْضِ مِثْلَ هَذَا».
[ Bu adam hakkında ne dersiniz? ] buyurdu. Dediler ki: 'Kız istese nikâhlanmamaya, aracılık etse aracılığı kabul edilmemeye, konuşsa dinlenmemeye layık biridir.' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: [ Bu adam, yeryüzü dolusu şu adam gibilerden daha hayırlıdır ] buyurdu.
وَقَالَ ﷺ: «تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ لِمَالِهَا وَجَمَالِهَا وَدِينِهَا- وَفِي رِوَايَةٍ- وَلِحَسَبِهَا فَعَلَيْكَ بِذَاتِ الدِّينِ تَرِبَتْ يَدَاكَ» وَقَدْ خَطَبَ سَلْمَانُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ ابْنَتَهُ فَأَجَابَهُ، وخطب إلى عمرا بنته فَالْتَوَى عَلَيْهِ، ثُمَّ سَأَلَهُ أَنْ يَنْكِحَهَا فَلَمْ يَفْعَلْ سَلْمَانُ. وَخَطَبَ بِلَالٌ بِنْتَ الْبُكَيْرِ فَأَبَى إخوتها، فقال بِلَالٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَاذَا لَقِيتُ مِنْ بَنِي الْبُكَيْرِ، خَطَبْتُ إِلَيْهِمْ أُخْتَهُمْ فَمَنَعُونِي وَآذَوْنِي، فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ من أجلال جلال، فَبَلَغَهُمُ الْخَبَرُ فَأَتَوْا أُخْتَهُمْ فَقَالُوا: مَاذَا لَقِينَا بك مِنْ سَبَبِكِ؟ فَقَالَتْ أُخْتُهُمْ: أَمْرِي بِيَدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَزَوَّجُوهَا. وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي أَبِي هِنْدٍ حِينَ حَجَمَهُ: «أَنْكِحُوا أَبَا هِنْدٍ وَأَنْكِحُوا إِلَيْهِ». وَهُوَ مَوْلَى بَنِي بَيَاضَةَ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ أَبَا هِنْدٍ مَوْلَى بَنِي بَيَاضَةَ كَانَ حَجَّامًا فَحَجَمَ النَّبِيَّ ﷺ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى مَنْ صَوَّرَ اللَّهُ الْإِيمَانَ فِي قَلْبِهِ فَلْيَنْظُرْ إِلَى أَبِي هِنْدٍ».
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: [ Kadın malı için, güzelliği için ve dini için nikâhlanır -bir rivayette- ve soyu/asaleti için nikâhlanır; sen dindar olanını seç ki ellerin bereket bulsun/toprak görsün. ] Selmân, Ebû Bekir'den kızını istemiş, o da olumlu cevap vermişti; Ömer'den kızını istemiş, Ömer ise çekimser/tereddütlü davranmış, sonradan Selmân'ın onunla evlenmesini rica etmiş fakat Selmân evlenmemiştir. Bilâl, el-Bükeyr'in kızını istemiş, kardeşleri ise reddetmişti. Bunun üzerine Bilâl: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben Benî Bükeyr'den neler çektim; kız kardeşlerini istedim, bana engel oldular ve bana eziyet ettiler' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bilâl'in hatırına öfkelendi. Haber onlara ulaşınca kız kardeşlerine gelip: 'Senin yüzünden başımıza neler geldi!' dediler. Kız kardeşleri de: 'Benim kararım Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elindedir' dedi ve onu evlendirdiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisinden hacamat yapan Ebû Hind hakkında: [ Ebû Hind'i evlendirin ve ondan kız alın ] buyurmuştur; oysa o, Benî Beyâza'nın azatlısıydı. ed-Dârekutnî, ez-Zührî hadisinden, Urve'den, o da Âişe'den rivayet etmiştir ki Benî Beyâza'nın azatlısı Ebû Hind hacamatçı idi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den hacamat yapmıştı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: [ Allah'ın, kalbine imanı resmettiği bir kimseye bakmaktan kim hoşlanırsa Ebû Hind'e baksın ] buyurdu.
وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَنْكِحُوهُ وَأَنْكِحُوا إِلَيْهِ». قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurdu: «أَنْكِحُوهُ وَأَنْكِحُوا إِلَيْهِ» «Onu evlendirin ve ona kız verin [hısım olun].» Ebû Nasr el-Kuşeyrî şöyle demiştir:
وقد يعتبرا لنسب فِي الْكَفَاءَةِ فِي النِّكَاحِ وَهُوَ الِاتِّصَالُ بِشَجَرَةِ النُّبُوَّةِ أَوْ بِالْعُلَمَاءِ الَّذِينَ هُمْ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ، أَوْ بِالْمَرْمُوقِينَ فِي الزُّهْدِ وَالصَّلَاحِ. وَالتَّقِيُّ الْمُؤْمِنُ أَفْضَلُ مِنَ الْفَاجِرِ النَّسِيبِ، فَإِنْ كَانَا تَقِيَّيْنِ فحينئذ يقدّم النسيب منهما، كما يقدّم الشَّابُّ عَلَى الشَّيْخِ فِي الصَّلَاةِ إِذَا اسْتَوَيَا في التقوى.
Nikâhta küfüv (denklik) konusunda nesep de dikkate alınabilir; bu da nübüvvet şeceresine veya peygamberlerin varisleri olan âlimlere yahut zühd ve salah ile temayüz etmiş kimselere intisap etmektir. Muttaki bir mümin, soylu bir fâcirden daha üstündür. Şayet her ikisi de muttaki iseler, o zaman soylu olan öne geçirilir; nitekim takvada eşit olduklarında namazda gencin yaşlıya öne geçirilmesi gibi.
[سورة الحجرات (٤٩): آية ١٤]
[Hucurât Suresi (49): Ayet 14]
قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤)
{ قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤) } “Bedevîler ‘İman ettik’ dediler. De ki: ‘Siz iman etmediniz; fakat [bari] «Teslim olduk (İslam'a girdik)» deyin; çünkü iman henüz kalplerinize girmemiştir. Eğer Allah'a ve Resûlüne itaat ederseniz O, amellerinizden hiçbir şey eksiltmez. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.’”
نَزَلَتْ في أعراب م نبنى أَسَدِ بْنِ خُزَيْمَةَ قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي سَنَةٍ جَدْبَةٍ وَأَظْهَرُوا الشَّهَادَتَيْنِ وَلَمْ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ فِي السِّرِّ. وَأَفْسَدُوا طُرُقَ الْمَدِينَةِ بِالْعَذِرَاتِ وَأَغْلَوْا أَسْعَارَهَا، وَكَانُوا يَقُولُونَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أتيناك بالأثقال والعيال ولم تقاتلك كَمَا قَاتَلَكَ بَنُو فُلَانٍ فَأَعْطِنَا مِنَ الصَّدَقَةِ، وَجَعَلُوا يَمُنُّونَ عَلَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي أَعْرَابٍ أَرَادُوا أَنْ يَتَسَمَّوْا بِاسْمِ الْهِجْرَةِ قَبْلَ أَنْ يُهَاجِرُوا، فَأَعْلَمَ اللَّهُ أَنَّ لَهُمْ أَسْمَاءَ الْأَعْرَابِ لَا أَسْمَاءَ الْمُهَاجِرِينَ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلَتْ فِي الْأَعْرَابِ الْمَذْكُورِينَ فِي سُورَةِ الْفَتْحِ: أَعْرَابِ مُزَيْنَةَ وَجُهَيْنَةَ وَأَسْلَمَ وَغِفَارٍ وَالدِّيلِ وَأَشْجَعَ، قَالُوا آمَنَّا لِيَأْمَنُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ، فَلَمَّا اسْتُنْفِرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ تَخَلَّفُوا، فَنَزَلَتْ. وَبِالْجُمْلَةِ فَالْآيَةُ خَاصَّةٌ لِبَعْضِ الْأَعْرَابِ، لِأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ كَمَا وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى.
Kuraklık yaşanan bir yılda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip kelime-i şehadeti getiren ancak gizlide/içten mümin olmayan Benî Esed b. Huzeyme bedevîleri hakkında inmiştir. Bunlar Medine'nin yollarını pisliklerle kirletmiş, fiyatlarını pahalandırmışlardı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Sana ağırlıklarımızla ve çoluk çocuğumuzla geldik, falan oğullarının seninle savaştığı gibi seninle savaşmadık; o halde bize sadakadan ver' diyorlar ve ona minnet ediyorlardı. Bunun üzerine Yüce Allah onlar hakkında bu ayeti indirdi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Hicret etmeden önce hicret edenlerin ismini almak isteyen bedevîler hakkında inmiştir; bunun üzerine Allah, hicret edenlerin değil, bedevîlerin isimlerinin kendilerine ait olduğunu bildirmiştir. es-Süddî ise şöyle demiştir: Fetih Suresi'nde zikredilen bedevîler hakkında inmiştir; [bunlar] Müzeyne, Cüheyne, Eslem, Gıfâr, ed-Dîl ve Eşca' bedevîleridir. Canlarını ve mallarını güvenceye almak için 'İman ettik' demişler, Medine'ye çağrıldıklarında ise geri kalmışlardı. Bunun üzerine [bu ayet] indi. Özetle ayet, bedevîlerin geneline değil, bir kısmına mahsustur; çünkü içlerinde Yüce Allah'ın vasfettiği gibi Allah'a ve ahiret gününe iman edenler de vardır.
وَمَعْنَى «وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا» أَيِ اسْتَسْلَمْنَا خَوْفَ الْقَتْلِ وَالسَّبْيِ، وَهَذِهِ صِفَةُ الْمُنَافِقِينَ؟
«وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا» ifadesinin anlamı, yani 'Öldürülme ve esir edilme korkusuyla boyun eğdik (teslim olduk)' demektir. Bu da münafıkların vasfıdır.
لِأَنَّهُمْ أَسْلَمُوا فِي ظاهر إيمانهم ولم نؤمن قُلُوبُهُمْ، وَحَقِيقَةُ الْإِيمَانِ التَّصْدِيقُ بِالْقَلْبِ. وَأَمَّا الْإِسْلَامُ فَقَبُولُ مَا أَتَى بِهِ النَّبِيُّ ﷺ فِي الظَّاهِرِ، وَذَلِكَ يَحْقِنُ الدَّمَ. وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ يَعْنِي إِنْ تُخْلِصُوا الْإِيمَانَ لَا يَلِتْكُمْ أَيْ لَا يُنْقِصُكُمْ. مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً لأنه يلينه ويلونه: نَقَصَهُ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو «لَا يَأْلِتُكُمْ» بِالْهَمْزَةِ، من ألت يألت
Çünkü onlar imanlarının zahirinde Müslüman olmuşlar, fakat kalpleriyle iman etmemişlerdi. İmanın hakikati ise kalple tasdiktir. İslam'a gelince, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiklerini zahiren kabul etmektir ve bu da kanın [dökülmesini] korur. { وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Eğer Allah'a ve Resûlüne itaat ederseniz” yani imanı ihlaslı kılarsanız { لَا يَلِتْكُمْ } “sizden eksiltmez” yani sizden noksanlaştırmaz { مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً } “amellerinizden hiçbir şeyi”. Çünkü Leyt (ليت) ve Levs (لوث) kökünden gelip bir şeyi eksiltti anlamındadır. Ebû Amr hemze ile «لَا يَأْلِتُكُمْ» şeklinde okumuştur; bu da Elete-ye'litü-elten (ألت يألت
ألتا، وهو اختيار أى حَاتِمٍ، اعْتِبَارًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ قَالَ الشَّاعِرُ:
ألتا) fiilindendir. Yüce Allah'ın: { وَما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Onların amellerinden hiçbir şeyi eksiltmedik” buyruğu dikkate alınarak Ebû Hâtim'in de tercihi budur. Şair şöyle demiştir:
أَبْلِغْ بَنِي ثُعَلٍ عَنِّي مُغَلْغَلَةً ... جَهْدَ الرِّسَالَةِ لَا أَلْتًا وَلَا كَذِبَا
Benî Su'al'e benden ulaştırıcı bir mesaj ilet ... Mesajın gereğini tam yap, ne eksiklik olsun ne de yalan.
وَاخْتَارَ الْأُولَى أَبُو عُبَيْدٍ. قَالَ رُؤْبَةُ:
Ebû Ubeyd ise birinci [kıraati] tercih etmiştir. Ru'be şöyle demiştir:
وَلَيْلَةٍ ذَاتَ نَدًى سَرَيْتُ ... وَلَمْ يَلِتْنِي عَنْ سُرَاهَا لَيْتُ
Ve çiy düşmüş bir gecede yol aldım ... [Hiçbir] 'keşke' beni o gece yolculuğundan alıkoymadı/engellemedi.
أَيْ لَمْ يَمْنَعْنِي عَنْ سُرَاهَا مَانِعٌ، وَكَذَلِكَ أَلَاتَهُ عَنْ وَجْهِهِ، فَعَلَ وَأَفْعَلَ بِمَعْنًى. وَيُقَالُ أَيْضًا: مَا أَلَاتَهُ مِنْ عَمَلِهِ شَيْئًا، أَيْ مَا نَقَصَهُ، مِثْلُ أَلَتَهُ، قاله الفراء. وأنشد:
Yani beni onun gece yolculuğundan hiçbir engel alıkoymadı demektir. Aynı şekilde yönünden çevirdi anlamında da kullanılır; sülâsî (üç harfli) ve if'âl kalıpları aynı manadadır. Ferrâ'nın belirttiğine göre: 'Amelinden hiçbir şeyi eksiltmedi' anlamında 'ما ألاته من عمله شيئا' da denir; tıpkı 'ألته' gibi. Ve şu şiiri okumuştur:
وَيَأْكُلْنَ مَا أَعَنَى الْوَلِيُّ فَلَمْ يَلِتْ ... كَأَنَّ بِحَافَّاتِ النِّهَاءِ الْمَزَارِعَا
İkinci yağmurun bitirdiğini hiç eksiltmeden yerler ... Sanki su birikintilerinin kenarları ekili tarlalardır.
قَوْلُهُ: فَلَمْ «يَلِتْ» أَيْ لم ينقص منه شيئا. و «أعنى» بِمَعْنَى أَنْبَتَ، يُقَالُ:
[Şairin] «فَلَمْ يَلِتْ» sözü, yani ondan hiçbir şeyi eksiltmedi demektir. «أَعْنَى» ise bitirdi anlamındadır. Nitekim şöyle denir:
مَا أَعْنَتَ الْأَرْضُ شَيْئًا، أى ما أنبتت. و «الوليّ» المعطر بَعْدَ الْوَسْمِيِّ، سُمِّيَ وَلِيًّا لِأَنَّهُ يَلِي الْوَسْمِيَّ، وَلَمْ يَقُلْ، لَا يَأْلِتَاكُمْ، لِأَنَّ طَاعَةَ اللَّهِ تعالى طاعة الرسول.
Toprak hiçbir şey bitirmedi anlamında 'ما أعنت الأرض شيئا' denir. «الولي» ise ilkbahar yağmurunun (vesmî) ardından yağan yağmurdur; ilkbahar yağmurunu takip ettiği için 'velî' diye adlandırılmıştır. İkisi birden eksiltmez anlamında «لا يألتاكم» dememiştir; çünkü Yüce Allah'a itaat Resûl'e itaattir.
[سورة الحجرات (٤٩): الآيات ١٥ الى ١٦]
[Hucurât Suresi (49): Ayetler 15-16]
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (١٥) قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٦)
{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (١٥) قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٦) } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah'a ve Resûlüne iman etmişler, sonra asla şüpheye düşmemişler ve mallarıyla canlarıyla Allah yolunda cihad etmişlerdir. İşte dosdoğru olanlar onlardır. De ki: ‘Siz dininizi Allah'a mı öğretiyorsunuz? Oysa Allah, göklerde ne var ne yoksa ve yerde ne varsa hepsini bilir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.’”
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا أَيْ صَدَّقُوا وَلَمْ يَشُكُّوا وَحَقَّقُوا ذَلِكَ بِالْجِهَادِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ. أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ فِي إِيمَانِهِمْ، لَا مَنْ أَسْلَمَ خَوْفَ الْقَتْلِ وَرَجَاءَ الْكَسْبِ. فَلَمَّا نَزَلَتْ حَلَفَ الْأَعْرَابُ أنهم مؤمنون في السر
Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah'a ve Resûlüne iman etmişler, sonra [asla] şüpheye düşmemişlerdir” buyruğu; yani tasdik etmişler, şüpheye düşmemişler ve bunu cihad ve salih amellerle fiilen ortaya koymuşlardır. { أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } “İşte onlar doğru olanların ta kendileridir” [ifadesi], imanlarında [doğru olanlardır]; yoksa öldürülme korkusu veya kazanç umuduyla boyun eğip Müslüman görünenler değildir. Bu [ayet] inince bedeviler gizlide...
وَالْعَلَانِيَةِ وَكَذَّبُوا، فَنَزَلَتْ. قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ الَّذِي أَنْتُمْ عَلَيْهِ. وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ.
ve açıkta mümin olduklarına dair yemin ettiler ve yalan söylediler; bunun üzerine [şu ayet] indi: { قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ } “De ki: Siz dininizi Allah'a mı öğretiyorsunuz?” [yani] üzerinde bulunduğunuz [dininizi]. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Oysa Allah, göklerde ne var ne yoksa ve yerde ne varsa hepsini bilir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
[سورة الحجرات (٤٩): الآيات ١٧ الى ١٨]
[Hucurât Suresi (49): Ayetler 17-18]
يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٧) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٨)
{ يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٧) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٨) } “Müslüman oldular diye sana minnet ediyorlar. De ki: ‘Müslüman olmanızı bana minnet etmeyin! Bilakis eğer [iddianızda] doğru sözlü iseniz, sizi imana hidayet ettiği için Allah size minnet eder.’ Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِمْ: جِئْنَاكَ بِالْأَثْقَالِ وَالْعِيَالِ.
Yüce Allah'ın: { يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا } “Müslüman oldular diye sana minnet ediyorlar” buyruğu, onların: 'Sana ağırlıklarımızla ve çoluk çocuğumuzla geldik' sözlerine bir işarettir.
وَ «أَنْ» فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى تَقْدِيرِ لِأَنْ أَسْلَمُوا. قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ أَيْ بِإِسْلَامِكُمْ. بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ «أَنْ» مَوْضِعُ نَصْبٍ، تَقْدِيرُهُ بِأَنْ. وَقِيلَ: لأن. وفي مصحف عبد الله «إذا هداكم». إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أَنَّكُمْ مُؤْمِنُونَ.
Buradaki «أَنْ» edatı, 'Müslüman oldukları için' (لِأَنْ أَسْلَمُوا) takdirinde nasb mahallindedir. { قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ } “De ki: Müslüman olmanızı bana minnet etmeyin!” yani Müslümanlığınızla [başa kakmayın]. { بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ } “Bilakis sizi imana hidayet ettiği için Allah size minnet eder” [ifadesindeki] «أَنْ», '...etmekle' (بِأَنْ) takdiriyle nasb mahallindedir; '...ettiği için' (لأن) takdirinde olduğu da söylenmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında «إذا هداكم» şeklindedir. { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz” [yani] mümin olduğunuza dair.
وَقَرَأَ عَاصِمٌ «إِنْ هَدَاكُمْ» بِالْكَسْرِ، وَفِيهِ بُعْدٌ، لِقَوْلِهِ: «إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ». وَلَا يُقَالُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ يَهْدِيَكُمْ إِنْ صَدَقْتُمْ. وَالْقِرَاءَةُ الظَّاهِرَةُ «أَنْ هَدَاكُمْ». وَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ تَقْدِيرَ الْكَلَامِ: إِنْ آمَنْتُمْ فَذَلِكَ مِنَّةُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ. إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِالْيَاءِ عَلَى الْخَبَرِ، رَدًّا عَلَى قَوْلِهِ: «قَالَتِ الْأَعْرَابُ». الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ عَلَى الخطاب.
Âsım kesre ile «إِنْ هَدَاكُمْ» şeklinde okumuştur; ancak «إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ» buyruğu sebebiyle bu [kıraat] uzak bir ihtimaldir; zira 'Doğru sözlü iseniz sizi hidayete erdirmesi size bir lütuftur' denmez. Zahir olan kıraat «أَنْ هَدَاكُمْ» şeklindedir. Bu da onların mümin olduklarına delalet etmez; çünkü sözün takdiri: 'Eğer iman ettiyseniz bu Allah'ın size bir lütfudur' şeklindedir. { إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” İbn Kesîr, İbn Muhaysın ve Ebû Amr, «قَالَتِ الْأَعْرَابُ» sözüne atfen haber [kipi] olarak ye ile [«يعملون» şeklinde] okumuşlardır. Diğerleri ise muhatap [kipi] olarak te ile okumuşlardır.
وجد في «ز» ما يأتى: «والله أعلم بالصواب، وإليه المرجع والمآب، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ وهو حسبي ونعم الوكيل».
«Z» nüshasında şu ifadeler yer almaktadır: 'Doğruyu en iyi bilen Allah'tır, dönüş ve varış yeri O'nadır; güç ve kuvvet ancak Yüce ve Azîm olan Allah'a aittir, O bana yeter, O ne güzel vekildir.'
٤ محرم سنة ١٣٨٥ ٥ مايو سنة ١٩٦٥
4 Muharrem 1385 / 5 Mayıs 1965
حققه أحمد عبد العليم البردونى
Tahkik eden: Ahmed Abdülalîm el-Berdûnî
ثم بِعَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى الْجُزْءُ السَّادِسَ عَشَرَ مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ، يَتْلُوهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى الجزء السابع عشر، وأوّله:
Kurtubî Tefsiri'nin on altıncı cildi Yüce Allah'ın yardımıyla tamamlandı; onu Yüce Allah'ın izniyle başı şu olan on yedinci cilt takip edecektir:
«سورة (ق)»
«Kâf Suresi»