Binûn

[Kâf Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثُمَّ يَقُولُ- يَعْنِي اللَّهَ تَعَالَى- لِإِسْرَافِيلَ: (انْفُخْ نَفْخَةَ الْبَعْثِ فَيَنْفُخُ فَتَخْرُجُ الْأَرْوَاحُ كَأَمْثَالِ النَّحْلِ قَدْ مَلَأَتْ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَيَقُولُ اللَّهُ ﷿ وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لَيَرْجِعَنَّ كُلُّ رُوحٍ إِلَى جَسَدِهِ فَتَدْخُلُ الْأَرْوَاحُ فِي الْأَرْضِ إِلَى الْأَجْسَادِ ثُمَّ تَدْخُلُ فِي الْخَيَاشِيمِ فَتَمْشِي فِي الْأَجْسَادِ مَشْيَ السُّمِّ فِي اللَّدِيغِ ثُمَّ تَنْشَقُّ الْأَرْضُ عَنْكُمْ وَأَنَا أَوَّلُ مَنْ تَنْشَقُّ عَنْهُ الْأَرْضُ فَتَخْرُجُونَ مِنْهَا شَبَابًا كُلُّكُمْ أَبْنَاءَ ثَلَاثٍ وَثَلَاثِينَ وَاللِّسَانُ يَوْمَئِذٍ بِالسُّرْيَانِيَّةِ) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ، وَقَدْ ذَكَرْنَا جَمِيعَ هَذَا وَغَيْرَهُ فِي (التَّذْكِرَةِ) مُسْتَوْفًى وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ) أَيْ مِنْ تَكْذِيبِكَ وَشَتْمِكَ. (وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ) أَيْ بِمُسَلَّطٍ تُجْبِرُهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ، فَتَكُونُ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً بِالْأَمْرِ بِالْقِتَالِ. وَالْجَبَّارُ مِنَ الْجَبْرِيَّةِ وَالتَّسَلُّطِ إِذْ لَا يُقَالُ جَبَّارٌ بِمَعْنَى مُجْبِرٍ، كَمَا لَا يُقَالُ خَرَّاجٌ بِمَعْنَى مُخْرِجٍ، حَكَاهُ الْقُشَيْرِيُّ. النَّحَّاسُ: وَقِيلَ مَعْنَى جَبَّارٍ لَسْتَ تُجْبِرُهُمْ، وَهُوَ خَطَأٌ لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ فَعَّالٌ مِنْ أَفَعَلَ. وَحَكَى الثَّعْلَبِيُّ: وَقَالَ ثَعْلَبٌ قَدْ جَاءَتْ أَحْرُفُ فَعَّالٍ بِمَعْنَى مُفْعِلٍ وَهِيَ شَاذَّةٌ، جَبَّارٌ بِمَعْنَى مُجْبِرٍ، وَدَرَّاكٌ بِمَعْنَى مُدْرِكٍ، وَسَرَّاعٌ بِمَعْنَى مُسْرِعٍ، وَبَكَّاءٌ بِمَعْنَى مُبْكٍ، وَعَدَّاءٌ بمعنى معد. وقد قرئ (وما أهداكم إِلَّا سَبِيلَ الرَّشَّادِ) بِتَشْدِيدِ الشِّينِ بِمَعْنَى الْمُرْشِدِ وَهُوَ مُوسَى. وَقِيلَ: هُوَ اللَّهُ. وَكَذَلِكَ قُرِئَ (أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَّاكِينَ) يَعْنِي مُمْسِكِينَ. وَقَالَ أَبُو حَامِدٍ الْخَارْزَنْجِيُّ: تَقُولُ الْعَرَبُ: سَيْفٌ سَقَّاطٌ بِمَعْنَى مُسْقِطٍ. وَقِيلَ: (بِجَبَّارٍ) بِمُسَيْطِرٍ كَمَا فِي الْغَاشِيَةِ (لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ). وَقَالَ الْفَرَّاءُ: سَمِعْتُ مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ جَبَرَهُ عَلَى الْأَمْرِ أَيْ قَهَرَهُ، فَالْجَبَّارُ مِنْ هَذِهِ اللُّغَةِ بِمَعْنَى الْقَهْرِ صَحِيحٌ. قِيلَ: الْجَبَّارُ مِنْ قَوْلِهِمْ جَبَرْتُهُ عَلَى الْأَمْرِ أَيْ أَجْبَرْتُهُ وَهِيَ لُغَةٌ كِنَانِيَّةٌ وَهُمَا لُغَتَانِ. الْجَوْهَرِيُّ: وَأَجْبَرْتُهُ عَلَى الْأَمْرِ أَكْرَهْتُهُ عَلَيْهِ، وَأَجْبَرْتُهُ أَيْضًا نَسَبْتُهُ إِلَى [الْجَبْرِ، كَمَا تَقُولُ أَكْفَرْتُهُ إِذَا نَسَبْتَهُ إِلَى الْكُفْرِ]. (فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ خَوَّفْتَنَا فَنَزَلَتْ: (فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ) أَيْ مَا أَعْدَدْتُهُ لِمَنْ عَصَانِي مِنَ الْعَذَابِ، فَالْوَعِيدُ الْعَذَابُ والوعد الثواب، قال الشاعر:

Sonra -yani Yüce Allah- İsrâfîl'e: «Yeniden diriliş nefhasını üfle!» buyurur. O da üfler ve ruhlar, yer ile gök arasını doldurmuş arı sürüleri gibi çıkarlar. Bunun üzerine izzet ve celâl sahibi Allah: «İzzetime ve celâlime yemin olsun ki her ruh mutlaka kendi bedenine dönecektir!» buyurur. Ruhlar yere girip bedenlere, ardından da burun deliklerine girer ve sokulmuş kimsenin vücudunda zehrin dolaşması gibi bedenlerde dolaşırlar. Sonra toprak üzerinizden yarılır; kabri ilk yarılan ben olacağım. Sizler de oradan otuz üçer yaşında gençler olarak çıkarsınız; o gün konuşulan lisan Süryanicedir.» [Râvi] hadisin devamını zikretti. Bütün bunları ve fazlasını et-Tezkire adlı eserimizde etraflıca zikrettik, Allah'a hamdolsun. Yüce Allah'ın: {(نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ)} “Biz onların ne dediklerini çok iyi biliyoruz” buyruğu, seni yalanlamalarından ve sana hakaret etmelerinden [neler söylediklerini çok iyi biliyoruz demektir]. {(وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ)} “Sen onların üzerinde bir zorba değilsin” buyruğu; yani onları İslâm'a zorlayacak bir baskıcı değilsin [demektir]. Bu durumda ayet, savaş emriyle neshedilmiş (hükmü kaldırılmış) olur. Cebbar (جَبَّار) kelimesi ceberutluk ve baskıcılıktan gelir; zira مُخْرِج (çıkaran) anlamında خَرَّاج denmediği gibi, مُجْبِر (zorlayan) anlamında da جَبَّار denmez. Bunu el-Kuşeyrî nakletmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Cebbarın anlamının "sen onları zorlayıcı değilsin" olduğu söylenmiştir; fakat bu hatalıdır. Çünkü فَاعَلَ vezninden فَعَّال gelmez.' es-Sa'lebî ise şöyle nakletmiştir: Sa'leb dedi ki: 'فَعَّال veznindeki bazı kelimeler مُفْعِل anlamında şaz olarak gelmiştir: مُجْبِر (zorlayan) anlamında جَبَّار, مُدْرِك (yetişen) anlamında دَرَّاك, مُسْرِع (acele eden) anlamında سَرَّاع, مُبْكٍ (ağlatan) anlamında بَكَّاء ve مُعْدٍ (bulaştıran) anlamında عَدَّاء gibi. Nitekim {(وما أهداكم إِلَّا سَبِيلَ الرَّشَّادِ)} ayeti de mürşid (doğru yolu gösteren) anlamında şın (ش) harfinin şeddesiyle [er-Reşşâd şeklinde] okunmuştur ki o da Mûsâ'dır; Allah olduğu da söylenmiştir. Aynı şekilde {(أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَّاكِينَ)} ayeti de mümsekîn (tutanlar) anlamında [messâkîn şeklinde] okunmuştur. Ebû Hâmid el-Hârzencî de: 'Araplar düşüren anlamında سَيْفٌ سَقَّاطٌ (düşürücü kılıç) derler' demiştir.' [Ayetteki] {(بِجَبَّارٍ)} lafzının Gâşiye Suresi'ndeki {(لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ)} “Sen onların üzerinde bir zorba değilsin” ifadesinde olduğu gibi musaytır (baskıcı/zorba) anlamına geldiği de söylenmiştir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: 'Araplardan جَبَرَهُ عَلَى الْأَمْرِ yani "onu bir işe zorladı/baskı kurdu" diyenleri işittim. Bu lügate göre cebbarın kahır (zorlama) anlamında olması sahihtir.' Cebbar kelimesinin, Arapların جَبَرْتُهُ عَلَى الْأَمْرِ yani "onu o işe zorladım" sözünden geldiği söylenmiştir; bu Kinâne kabilesinin lehçesidir ve her ikisi de birer lehçedir. el-Cevherî ise şöyle der: 'Onu bir işe zorladım (أَجْبَرْتُهُ عَلَى الْأَمْرِ) ifadesi, onu o işe mecbur bıraktım demektir. أَجْبَرْتُهُ aynı zamanda; bir kimseyi küfre nispet ettiğinde أَكْفَرْتُهُ demen gibi onu cebr [inancına] nispet ettiğin anlamına da gelir.' {(فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ)} “O halde sen, tehdidimden korkanlara Kur'an ile öğüt ver!” İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Onlar: «Ey Allah'ın Resûlü, bizi korkutsan ya!» dediler. Bunun üzerine: {(فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ)} ayeti indi.' Yani [öğüt ver ki] bana isyan eden kimseler için hazırladığım azaptan [haberleri olsun]. Vaîd (وَعِيد) azap, vaad (وَعْد) ise sevaptır. Şair şöyle demiştir:

وَإِنِّي وَإِنْ أَوْعَدْتُهُ أَوْ وَعَدْتُهُ ... لَمُخْلِفُ إِيعَادِي وَمُنْجِزُ مَوْعِدِي

Ben, her ne kadar onu tehdit etsem ya da ona vaatte bulunsam da, ... Tehdidimden cayar, vaadimi ise mutlaka yerine getiririm.

وَكَانَ قَتَادَةُ يَقُولُ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِمَّنْ يَخَافُ وَعِيدَكَ وَيَرْجُو مَوْعِدَكَ. وَأَثْبَتَ الْيَاءَ فِي (وَعِيدِي) يَعْقُوبُ فِي الْحَالَيْنِ، وَأَثْبَتَهَا وَرْشٌ فِي الْوَصْلِ دُونَ الْوَقْفِ، وَحَذَفَ الْبَاقُونَ فِي الْحَالَيْنِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. تَمَّ تَفْسِيرُ سُورَةِ (ق) والحمد لله.

Katâde şöyle derdi: 'Allahım, bizi senin tehdidinden korkan ve vaadini uman kimselerden eyle!' Ya'kūb her iki halde de (vasıl ve vakıfta) {(وَعِيدِي)} kelimesindeki yâ harfini sabit kılmış, Verş ise vakıfta değil sadece vasıl halinde sabit kılmış, diğerleri ise her iki halde de hazfetmişlerdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Kâf Suresi'nin tefsiri tamamlandı, Allah'a hamdolsun.