يَعْتَقِدُونَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ إِنَاثٌ وَأَنَّهُمْ بَنَاتُ اللَّهِ. (وَما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ) أَيْ إِنَّهُمْ لَمْ يُشَاهِدُوا خَلْقَهُ الْمَلَائِكَةَ، وَلَمْ يَسْمَعُوا مَا قَالُوهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلَمْ يَرَوْهُ فِي كِتَابٍ. (إِنْ يَتَّبِعُونَ) أَيْ مَا يَتَّبِعُونَ (إِلَّا الظَّنَّ) فِي أَنَّ الْمَلَائِكَةَ إِنَاثٌ. (وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً). قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا) يَعْنِي الْقُرْآنَ وَالْإِيمَانَ. وَهَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ. (وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا) نَزَلَتْ فِي النَّضْرِ. وَقِيلَ: فِي الْوَلِيدِ. (ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ) أَيْ إِنَّمَا يُبْصِرُونَ أَمْرَ دُنْيَاهُمْ وَيَجْهَلُونَ أَمْرَ دِينِهِمْ. قَالَ الْفَرَّاءُ: صَغَّرَهُمْ وَازْدَرَى بِهِمْ، أَيْ ذَلِكَ قَدْرُ عُقُولِهِمْ وَنِهَايَةُ عِلْمِهِمْ أَنْ آثَرُوا الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: أَنْ جَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ وَالْأَصْنَامَ بَنَاتَ اللَّهِ. (إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ) أَيْ حَادَ عَنْ دِينِهِ (وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى) فيجازي كلا بأعمالهم.
meleklerin dişi olduğuna ve onların Allah'ın kızları olduğuna inanırlar. { وَما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ } “Halbuki onların bu hususta hiçbir bilgileri yoktur” buyruğu; yani onlar ne meleklerin yaratılışına şahit oldular, ne bu söylediklerini Allah'ın Resûlü'nden (sallallâhu aleyhi ve sellem) işittiler ne de bunu bir kitapta gördüler. { إِنْ يَتَّبِعُونَ } “Onlar uymazlar” yani uydukları şey yoktur, { إِلَّا الظَّنَّ } “ancak zanna [uyarlar]” meleklerin dişi olduğu hususunda. { وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Şüphesiz zan ise haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz.” Yüce Allah'ın: { فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا } “Artık sen Bizim zikrimizden yüz çeviren kimseden yüz çevir” buyruğu; yani Kur'an'dan ve imandan [yüz çevirenden]. Bu hüküm Kılıç Ayeti ile neshedilmiştir (hükmü kaldırılmıştır). { وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا } “ve dünya hayatından başkasını istemeyen [kimseden]” ayeti en-Nadr hakkında inmiştir. el-Velîd hakkında indiği de söylenmiştir. { ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } “İşte onların ilimden ulaşabildikleri pay budur” buyruğu; yani onlar ancak dünya işlerini görürler ve din işlerinden ise habersizdirler. el-Ferrâ der ki: [Allah] onları küçümsemiş ve hakir görmüştür; yani dünyayı ahirete tercih etmiş olmaları onların akıllarının çapı ve ilimlerinin son noktasıdır. Melekleri ve putları Allah'ın kızları saymalarıdır da denilmiştir. { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ } “Şüphesiz Rabbin Kendi yolundan sapanı en iyi bilendir” yani dininden sapanı; { وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى } “ve O, hidayete ereni de en iyi bilendir” böylece herkesi amelleriyle cezalandırır/mükâfatlandırır.
[سورة النجم (٥٣): الآيات ٣١ الى ٣٢]
[Necm Suresi (53), Âyet 31-32]
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى (٣١) الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى (٣٢)
{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى (٣١) الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى (٣٢) } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Ta ki O, kötülük edenleri yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik edenleri de en güzeliyle mükâfatlandırsın. (31) Onlar ki küçük günahlar müstesna, günahın büyüklerinden ve çirkin hayasızlıklardan kaçınırlar. Şüphesiz Rabbin mağfireti bol olandır. O, sizi hem topraktan yarattığı zaman hem de annelerinizin karınlarında ceninler halinde iken en iyi bilendir. Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın. O, sakınanı en iyi bilendir. (32)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى) اللَّامُ مُتَعَلِّقَةٌ بِالْمَعْنَى الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ (وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ) كَأَنَّهُ قَالَ: هُوَ مَالِكُ ذَلِكَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَيُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ لِيَجْزِيَ الْمُحْسِنَ بِإِحْسَانِهِ وَالْمُسِيءَ بِإِسَاءَتِهِ. وَقِيلَ: (لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ) مُعْتَرِضٌ فِي الْكَلَامِ، وَالْمَعْنَى: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدَى لِيَجْزِيَ. وَقِيلَ: هِيَ
Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Ta ki O, kötülük edenleri yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik edenleri de en güzeliyle mükâfatlandırsın” buyruğundaki lâm harfi (لِيَجْزِيَ ifadesindeki Lâm), { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” ifadesinin delalet ettiği anlama bağlıdır. Sanki şöyle buyurmuştur: İyilik edeni iyiliğiyle, kötülük edeni de kötülüğüyle cezalandırmak/mükâfatlandırmak için, dilediğini hidayete erdiren ve dilediğini saptıran mülkün sahibi O'dur. Şöyle de denilmiştir: { لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } sözü bir ara cümledir (cümle-i mu'tarıza); anlamı ise: Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı da en iyi bilendir, hidayete ereni de en iyi bilendir ki onları cezalandırsın/mükâfatlandırsın. Şöyle de denilmiştir: Bu [Lâm],
لام العاقبة، أي ولله ما في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ، أَيْ وَعَاقِبَةُ أَمْرِ الْخَلْقِ أن يكون فيهم مسي وَمُحْسِنٌ، فَلِلْمُسِيءِ السُّوأَى وَهِيَ جَهَنَّمُ، وَلِلْمُحْسِنِ الْحُسْنَى وَهِيَ الْجَنَّةُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ) هَذَا نَعْتٌ لِلْمُحْسِنِينَ، أَيْ هُمْ لَا يَرْتَكِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَهُوَ الشِّرْكُ، لِأَنَّهُ أَكْبَرُ الْآثَامِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ (كَبِيرَ) عَلَى التَّوْحِيدِ وَفَسَّرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ بِالشِّرْكِ. (وَالْفَواحِشَ) الزِّنَى: وَقَالَ مُقَاتِلٌ: (كَبائِرَ الْإِثْمِ) كُلُّ ذَنْبٍ خُتِمَ بِالنَّارِ. (وَالْفَواحِشَ) كُلُّ ذَنْبٍ فِيهِ الْحَدُّ. وَقَدْ مَضَى فِي (النِّسَاءِ) الْقَوْلُ فِي هَذَا. ثُمَّ اسْتَثْنَى اسْتِثْنَاءً مُنْقَطِعًا وَهِيَ: الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ- فَقَالَ: (إِلَّا اللَّمَمَ) وَهِيَ الصَّغَائِرُ الَّتِي لَا يَسْلَمُ مِنَ الْوُقُوعِ فِيهَا إِلَّا مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ وَحَفِظَهُ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي مَعْنَاهَا، فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالشَّعْبِيُّ: (اللَّمَمَ) كُلُّ مَا دُونَ الزِّنَى. وَذَكَرَ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ كَانَ يُسَمَّى نَبْهَانَ التَّمَّارَ، كَانَ لَهُ حَانُوتٌ يَبِيعُ فِيهِ تَمْرًا، فَجَاءَتْهُ امْرَأَةٌ تَشْتَرِي مِنْهُ تَمْرًا فَقَالَ لَهَا: إِنَّ دَاخِلَ الدُّكَّانِ مَا هُوَ خَيْرٌ مِنْ هَذَا، فَلَمَّا دَخَلَتْ رَاوَدَهَا فَأَبَتْ وَانْصَرَفَتْ فَنَدِمَ نَبْهَانُ، فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رسول الله! ما من شي يَصْنَعُهُ الرَّجُلُ إِلَّا وَقَدْ فَعَلْتُهُ إِلَّا الْجِمَاعَ، فَقَالَ: (لَعَلَّ) (زَوْجَهَا غَازٍ) فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَقَدْ مَضَى فِي آخِرِ (هُودٍ) وَكَذَا قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ وَحُذَيْفَةُ وَمَسْرُوقٌ: إن اللمم ما دون الوطي مِنَ الْقُبْلَةِ وَالْغَمْزَةِ وَالنَّظْرَةِ وَالْمُضَاجَعَةِ. وَرَوَى مَسْرُوقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: زِنَى الْعَيْنَيْنِ النَّظَرُ، وَزِنَى الْيَدَيْنِ الْبَطْشُ، وَزِنَى الرِّجْلَيْنِ الْمَشْيُ، وَإِنَّمَا يُصَدِّقُ ذَلِكَ أَوْ يُكَذِّبُهُ الْفَرْجُ، فَإِنْ تَقَدَّمَ كَانَ زِنًى وَإِنْ تَأَخَّرَ كَانَ لَمَمًا. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا رَأَيْتُ شَيْئًا أَشْبَهَ بِاللَّمَمِ مِمَّا قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ
[Buradaki lâm], akıbet lâmıdır. Yani göklerde ne var, yerde ne varsa Allah'ındır; yaratılmışların işinin akıbeti ise aralarında kötülük yapanların da iyilik yapanların da bulunmasıdır. Dolayısıyla kötülük yapana en kötüsü (es-sûâ) yani cehennem, iyilik yapana da en güzeli (el-hüsnâ) yani cennet vardır. Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ } “Onlar ki günahın büyüklerinden ve çirkin hayasızlıklardan kaçınırlar; ancak küçük günahlar müstesna” buyruğunda üç mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ } “Onlar ki günahın büyüklerinden ve çirkin hayasızlıklardan kaçınırlar” buyruğu, iyilik edenlerin (muhsinlerin) sıfatıdır. Yani onlar, günahların en büyüğü olan şirki işlemezler; çünkü o günahların en büyüğüdür. A‘meş, Yahyâ b. Vessâb, Hamza ve Kisâî bu kelimeyi tekil olarak { كَبِيرَ } şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs da bunu şirk ile tefsir etmiştir. { وَالْفَواحِشَ } ise zinadır. Mukâtil şöyle demiştir: “{ كَبائِرَ الْإِثْمِ } sonu cehennem ateşi olarak belirlenmiş her günahtır; { وَالْفَواحِشَ } ise hakkında had cezası bulunan her günahtır.” Nisâ Sûresi'nde bu konudaki açıklama geçmişti. Daha sonra munkatı‘ bir istisna yapmış -ki bu da İkinci Mesele'dir- ve şöyle buyurmuştur: { إِلَّا اللَّمَمَ } “Ancak lemem (küçük günahlar) müstesna.” Bu ise, Allah'ın koruyup muhafaza ettiği kimseler dışında hiç kimsenin içine düşmekten kurtulamayacağı küçük günahlardır. Bunun anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir. Ebû Hüreyre, İbn Abbâs ve Şa‘bî: “{ اللَّمَمَ } zinanın altında kalan her şeydir” demişlerdir. Mukâtil b. Süleymân ise bu ayetin Nebhân et-Temmâr denilen bir adam hakkında indiğini zikretmiştir. Onun hurma sattığı bir dükkânı vardı. Bir kadın ondan hurma satın almaya geldi; o da kadına: “Dükkânın içinde bundan daha hayırlısı var” dedi. Kadın içeri girince onunla nefsanî arzusu için yakınlaşmak istedi, ancak kadın bunu reddedip gitti. Bunun üzerine Nebhân pişman oldu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: “Ey Allah'ın Resûlü! Bir erkeğin yapabileceği hiçbir şey yoktur ki cinsel ilişki hariç ben onu yapmış olmayayım” dedi. Resûlullah [ise]: «Belki de onun kocası gazaya çıkmış biridir» buyurdu ve bu ayet indi. Bu husus Hûd Sûresi'nin sonlarında geçmişti. Aynı şekilde İbn Mes‘ûd, Ebû Saîd el-Hudrî, Huzeyfe ve Mesrûk da şöyle demişlerdir: “Lemem; öpme, göz kırpma/dokunma, bakma ve birlikte yatma gibi cinsel birleşmenin altında kalan şeylerdir.” Mesrûk'un Abdullah b. Mes‘ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “İki gözün zinası bakmak, iki elin zinası tutmak, iki ayağın zinası yürümektir. Cinsel organ ise bunu ya doğrular yahut yalanlar. Eğer ileri giderse zina olur; geri durursa lemem olur.” Sahîh-i Buhârî ve Müslim'de İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Ebû Hüreyre'nin, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet ettiği sözden daha çok lememe benzeyen bir şey görmedim: «Şüphesiz Allah, Âdemoğlunun...
عَلَى ابْنِ آدَمَ حَظَّهُ مِنَ الزِّنَى أَدْرَكَ ذَلِكَ لَا مَحَالَةَ فَزِنَى الْعَيْنَيْنِ النَّظَرُ وَزِنَى اللِّسَانِ النُّطْقُ وَالنَّفْسُ تَتَمَنَّى وَتَشْتَهِي وَالْفَرْجُ يُصَدِّقُ ذَلِكَ أَوْ يُكَذِّبُهُ (. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْفَاحِشَةَ الْعَظِيمَةَ وَالزِّنَى التَّامَّ الْمُوجِبَ لِلْحَدِّ فِي الدُّنْيَا وَالْعُقُوبَةِ فِي الْآخِرَةِ هُوَ فِي الْفَرْجِ وَغَيْرُهُ لَهُ حَظٌّ مِنَ الْإِثْمِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي رِوَايَةِ أَبِي صَالِحٍ [عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ] عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (كُتِبَ عَلَى ابْنِ آدَمَ نَصِيبُهُ مِنَ الزِّنَى مُدْرِكٌ لَا مَحَالَةَ فَالْعَيْنَانِ زِنَاهُمَا النَّظَرُ وَالْأُذُنَانِ زِنَاهُمَا الِاسْتِمَاعُ وَاللِّسَانُ زِنَاهُ الْكَلَامُ وَالْيَدُ زِنَاهَا الْبَطْشُ وَالرِّجْلُ زناها الخطا وَالْقَلْبُ يَهْوَى وَيَتَمَنَّى وَيُصَدِّقُ ذَلِكَ الْفَرْجُ وَيُكَذِّبُهُ (. خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَقَدْ ذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ حَدِيثَ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَذَكَرَ فِيهِ الْأُذُنَ وَالْيَدَ وَالرِّجْلَ، وَزَادَ فِيهِ بَعْدَ الْعَيْنَيْنِ وَاللِّسَانِ: (وَزِنَى الشَّفَتَيْنِ الْقُبْلَةُ). فَهَذَا قَوْلٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: هُوَ الرَّجُلُ يُلِمُّ بِذَنْبٍ ثُمَّ يَتُوبُ. قَالَ: أَلَمْ تَسْمَعِ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقُولُ:
üzerine zinadan olan nasibini yazmıştır, o buna kaçınılmaz olarak erişecektir. Gözlerin zinası bakmak, dilin zinası konuşmaktır. Nefis ise temenni eder ve arzular; cinsel organ ise bunu ya doğrular yahut yalanlar.» Manası şudur: Dünyada had cezasını, ahirette ise azabı gerektiren büyük fahişelik ve tam zina cinsel organla olandır; bunun dışındakilerin de günahtan bir payı vardır. Allah en iyisini bilir. Ebû Sâlih'in [Ebû Hureyre'den] yaptığı rivayette Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Âdemoğluna zinadan nasibi yazılmıştır, o buna kaçınılmaz olarak ulaşacaktır. İki gözün zinası bakmak, iki kulağın zinası dinlemek, dilin zinası konuşmak, elin zinası tutmak (dokunmak), ayağın zinası adım atmaktır. Kalp arzu eder ve temenni eder; cinsel organ ise bunu ya doğrular ya da yalanlar.» Bunu Müslim tahric etmiştir. es-Sa'lebî, Tâvûs'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiği hadisi zikretmiş, orada kulak, el ve ayağı da anmış; iki göz ve dilden sonra şunları eklemiştir: «İki dudağın zinası ise öpmektir.» Bu bir görüştür. İbn Abbâs ayrıca şöyle demiştir: O, bir günaha bir kereye mahsus bulaşıp (ilmâm edip) sonra tövbe eden kimsedir. Dedi ki: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle dediğini işitmedin mi:
إِنْ يَغْفِرِ اللَّهُ يَغْفِرْ جَمًّا ... وَأَيُّ عَبْدٍ لَكَ لَا أَلَمَّا
Eğer bağışlarsan Allah'ım, pek çok bağışlarsın ... Hem Senin hangi kulun günaha hiç bulaşmamıştır ki?
رَوَاهُ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا أَصَحُّ مَا قِيلَ فِيهِ وَأَجَلُّهَا إِسْنَادًا. وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِ اللَّهِ ﷿ (إِلَّا اللَّمَمَ) قَالَ: هُوَ أَنْ يُلِمَّ الْعَبْدُ بِالذَّنْبِ ثُمَّ لَا يُعَاوِدُهُ، قال الشاعر:
Bunu Amr b. Dînâr, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. en-Nehhâs der ki: Bu hususta söylenenlerin en sahihi ve isnat bakımından en değerlisi budur. Şu'be, Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan Aziz ve Celil olan Allah'ın: { إِلَّا اللَّمَمَ } “küçük günahlar müstesna” buyruğu hakkında rivayet etti ki şöyle demiştir: O, kulun bir günaha bulaşması (ilmâm etmesi) ve sonra onu tekrarlamamasıdır. Şair demiştir ki:
إِنْ تَغْفِرِ اللَّهُمَّ تَغْفِرْ جَمًّا ... وَأَيُّ عَبْدٍ لَكَ لَا أَلَمَّا
Eğer bağışlarsan Allah'ım, pek çok bağışlarsın ... Hem Senin hangi kulun günaha hiç bulaşmamıştır ki?
وَكَذَا قَالَ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ: هُوَ الَّذِي يَأْتِي الذَّنْبَ ثُمَّ لَا يُعَاوِدُهُ، وَنَحْوُهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ: اللَّمَمُ أَنْ يَزْنِيَ ثُمَّ يَتُوبَ فَلَا يَعُودُ، وَأَنْ يَسْرِقَ أَوْ يَشْرَبَ الْخَمْرَ ثُمَّ يَتُوبَ فَلَا يَعُودُ. وَدَلِيلُ هَذَا التَّأْوِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ) الْآيَةَ. ثُمَّ قَالَ: (أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ) فَضَمِنَ لَهُمُ الْمَغْفِرَةَ، كَمَا قَالَ عقيب اللمم:
Mücâhid ve el-Hasan da şöyle demiştir: O, günahı işleyip sonra onu bir daha tekrarlamayan kimsedir. ez-Zührî'den de benzeri nakledilmiş olup o şöyle demiştir: Lemem; kişinin zina edip sonra tövbe ederek bir daha tekrarlamaması, hırsızlık yapıp veya içki içip sonra tövbe ederek bir daha tekrarlamamasıdır. Bu tevilin delili Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ } “Ve onlar, çirkin bir hayasızlık işledikleri veya kendilerine zulmettikleri zaman Allah'ı hatırlayıp hemen günahları için bağışlanma dilerler...” ayetidir. Sonra [Allah] şöyle buyurmuştur: { أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onların mükâfatı, Rablerinden bir bağışlanmadır...” Böylece, lememin hemen ardından buyurduğu gibi onlara bağışlanmayı vadetmiştir:
(إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ) فَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يكون (إِلَّا اللَّمَمَ) استثناء متصل. قال عبد الله ابن عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ: اللَّمَمُ مَا دُونَ الشِّرْكِ. وَقِيلَ: اللَّمَمُ الذَّنْبُ بَيْنَ الْحَدَّيْنِ وَهُوَ مَا لَمْ يَأْتِ عَلَيْهِ حَدٌّ فِي الدُّنْيَا، وَلَا تُوُعِّدَ عَلَيْهِ بِعَذَابٍ فِي الْآخِرَةِ تُكَفِّرُهُ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ. قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ وَعِكْرِمَةُ وَالضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ. وَرَوَاهُ الْعَوْفِيُّ وَالْحَكَمُ بْنُ عُتَيْبَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: اللَّمَمُ عَلَى وَجْهَيْنِ: كُلُّ ذَنْبٍ لَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ عَلَيْهِ حَدًّا فِي الدُّنْيَا وَلَا عَذَابًا فِي الْآخِرَةِ، فَذَلِكَ الَّذِي تُكَفِّرُهُ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ مَا لَمْ يَبْلُغِ الْكَبَائِرَ وَالْفَوَاحِشَ. وَالْوَجْهُ الْآخَرُ هُوَ الذَّنْبُ الْعَظِيمُ يُلِمُّ بِهِ الْإِنْسَانُ الْمَرَّةَ بَعْدَ الْمَرَّةِ فَيَتُوبُ مِنْهُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: هُوَ مَا سَلَفَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَلَا يُؤَاخِذُهُمْ بِهِ. وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا لِلْمُسْلِمِينَ: إِنَّمَا كُنْتُمْ بِالْأَمْسِ تَعْمَلُونَ مَعَنَا فَنَزَلَتْ وَقَالَهُ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ وَابْنُهُ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ). وَقِيلَ: اللَّمَمُ هُوَ أَنْ يَأْتِيَ بِذَنْبٍ لَمْ يَكُنْ لَهُ بِعَادَةٍ، قَالَهُ نِفْطَوَيْهِ. قَالَ: وَالْعَرَبُ تَقُولُ مَا يَأْتِينَا إِلَّا لِمَامًا، أَيْ فِي الْحِينِ بَعْدَ الْحِينِ. قَالَ: وَلَا يَكُونُ أَنْ يُلِمَّ وَلَا يَفْعَلَ، لِأَنَّ الْعَرَبَ لَا تَقُولُ أَلَمَّ بِنَا إِلَّا إِذَا فَعَلَ الْإِنْسَانُ لَا إِذَا هَمَّ وَلَمْ يَفْعَلْهُ. وَفِي الصِّحَاحِ: وَأَلَمَّ الرَّجُلُ مِنَ اللَّمَمِ وَهُوَ صَغَائِرُ الذُّنُوبِ، وَيُقَالُ: هُوَ مُقَارَبَةُ الْمَعْصِيَةِ مِنْ غَيْرِ مُوَاقَعَةٍ. وَأَنْشَدَ غَيْرُ الْجَوْهَرِيُّ:
{ إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ } “Şüphesiz Rabbin mağfireti bol olandır.” Bu tevile göre { إِلَّا اللَّمَمَ } “küçük günahlar müstesna” ifadesi muttasıl (bağlantılı) bir istisna olur. Abdullah b. Amr b. el-Âs dedi ki: Lemem, şirkin altındaki şeylerdir. Şöyle de denilmiştir: Lemem, iki had (ceza) arasındaki günahtır; o da dünyada hakkında bir had cezası gelmemiş, ahirette de hakkında azap tehdidi bulunmayan ve beş vakit namazın kefaret olduğu günahlardır. Bunu İbn Zeyd, İkrime, ed-Dahhâk ve Katâde söylemiştir. el-Avfî ve el-Hakem b. Uteybe de bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. el-Kelbî der ki: Lemem iki vecih üzeredir: Biri, Yüce Allah'ın dünyada hakkında bir had ve ahirette de bir azap zikretmediği her günahtır; büyük günahlara ve fahşaya ulaşmadığı sürece beş vakit namazın kefaret olduğu günahlar işte bunlardır. Diğer vecih ise, insanın zaman zaman içine düştüğü ve sonra tövbe ettiği büyük günahtır. Yine İbn Abbâs'tan, Ebû Hureyre'den ve Zeyd b. Sâbit'ten şöyle rivayet edilmiştir: O, Cahiliye devrinde geçmişte kalan ve [Allah'ın] bu yüzden onları muaheze etmeyeceği şeylerdir. Bunun sebebi müşriklerin Müslümanlara: Dün bizimle beraber aynı şeyleri yapıyordunuz, demeleridir; bunun üzerine [bu ayet] inmiştir. Bunu Zeyd b. Eslem ve oğlu da söylemiştir; bu tıpkı Yüce Allah'ın: { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna iki kız kardeşi bir arada almanız [da size haram kılındı]” buyruğu gibidir. Şöyle de denilmiştir: Lemem, kişinin alışkanlığı haline gelmemiş bir günahı işlemesidir; bunu Niftaveyh söylemiştir. Der ki: Araplar (ما يَأْتِينَا إِلَّا لِمَامًا) derler, yani 'bize ancak ara sıra, vakitten vakte gelir' demektir. Der ki: Bulaşmak isteyip de yapmaması lemem olmaz; çünkü Araplar bir kimse o fiili işlemedikçe (أَلَمَّ بِنَا) 'bize uğradı/bulaştı' demezler, niyet edip yapmadığı zaman bunu söylemezler. es-Sıhâh'ta denir ki: (أَلَمَّ الرَّجُلُ), lemem kökündendir ve küçük günahlar demektir; fiilen içine düşmeksizin günaha yaklaşmaktır da denir. el-Cevherî'den başkası şu beyti inşad etmiştir:
بِزَيْنَبَ أَلْمِمْ قَبْلَ أَنْ يَرْحَلَ الرَّكْبُ ... وَقُلْ إِنْ تَمَلِّينَا فَمَا مَلَّكِ الْقَلْبُ
Kervan yola çıkmadan önce Zeyneb'e uğra (yaklaş) ... Ve de ki: Sen bizden usansan da kalp senden usanmadı.
أَيِ اقْرَبْ. وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: اللَّمَمُ عَادَةُ النَّفْسِ الْحِينَ بَعْدَ الحين. وقال سعيد ابن الْمُسَيَّبِ: هُوَ مَا أَلَمَّ عَلَى الْقَلْبِ، أَيْ خطر. وقال محمد بن الْحَنَفِيَّةِ: كُلُّ مَا هَمَمْتَ بِهِ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ فَهُوَ لَمَمٌ. وَدَلِيلُ هَذَا التَّأْوِيلِ قَوْلُهُ ﵊: (إِنَّ لِلشَّيْطَانِ لَمَّةً وَلِلْمَلَكِ لَمَّةً) الْحَدِيثَ. وَقَدْ مَضَى فِي (الْبَقَرَةِ) عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ). وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: أَصْلُ اللَّمَمِ وَالْإِلْمَامِ مَا يَعْمَلُهُ الْإِنْسَانُ الْمَرَّةَ بَعْدَ الْمَرَّةِ وَلَا يَتَعَمَّقُ فيه
Yani yaklaş demektir. Atâ b. Ebî Rebâh şöyle demiştir: Lemem, nefsin zaman zaman yaptığı alışkanlığıdır. Saîd b. el-Müseyyeb ise şöyle demiştir: O, kalbe uğrayan şeydir; yani hatıradır (içe doğan düşüncedir). Muhammed b. el-Hanefiyye de şöyle demiştir: İster hayır ister şer olsun, [yapmaya] niyetlendiğin her şey lememdir. Bu tevilin delili, Peygamber aleyhisselâm'ın şu hadisidir: « إِنَّ لِلشَّيْطَانِ لَمَّةً وَلِلْمَلَكِ لَمَّةً » «Şüphesiz şeytanın da bir vesvesesi/dokunuşu (lemmet), meleğin de bir ilhamı (lemmet) vardır.» Bu hadis, Bakara sûresinde { الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ } “Şeytan sizi fakirlikle korkutur” âyetinin tefsirinde geçmişti. Ebû İshâk ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Lemem ve ilmâmın asıl anlamı, insanın bir fiili ara sıra yapması ve onda derinleşmemesidir
وَلَا يُقِيمُ عَلَيْهِ، يُقَالُ: أَلْمَمْتُ بِهِ إِذَا زُرْتُهُ وَانْصَرَفْتُ عَنْهُ، وَيُقَالُ: مَا فَعَلْتُهُ إِلَّا لَمَمًا وَإِلْمَامًا: أَيِ الْحِينَ بَعْدَ الْحِينِ. وَإِنَّمَا زِيَارَتُكَ إِلْمَامٌ، وَمِنْهُ إِلْمَامُ الْخَيَالِ، قَالَ الْأَعْشَى:
ve onda ısrarcı/sürekli olmamasıdır. Bir kimseyi kısa süreliğine ziyaret edip ayrıldığında (أَلْمَمْتُ بِهِ) denir. (مَا فَعَلْتُهُ إِلَّا لَمَمًا وَإِلْمَامًا) denildiğinde: 'Onu ancak ara sıra, vakitten vakte yaptım' demektir. Senin ziyaretin ancak bir anlık uğramadır (ilmâmdır). Hayalin göze görünmesi/uğraması da (ilmâmu'l-hayâl) bu köktendir; el-A'şâ şöyle demiştir:
ألم خيال من قتيلة بعد ما ... وَهَى حَبْلُهَا مِنْ حَبْلِنَا فَتَصَرَّمَا
Kuteyle'nin hayali uğradı bize, oysa onunla bağımız ... Zayıflayıp tamamen kopmuştu.
وَقِيلَ: إِلَّا بِمَعْنَى الْوَاوِ. وَأَنْكَرَ هَذَا الْفَرَّاءُ وَقَالَ: الْمَعْنَى إِلَّا الْمُتَقَارِبَ مِنْ صِغَارِ الذُّنُوبِ. وَقِيلَ: اللَّمَمُ النَّظْرَةُ الَّتِي تَكُونُ فَجْأَةً. قُلْتُ: هَذَا فِيهِ بُعْدٌ إِذْ هُوَ مَعْفُوٌّ عَنْهُ ابْتِدَاءً غَيْرُ مُؤَاخَذٍ بِهِ، لِأَنَّهُ يَقَعُ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ وَاخْتِيَارٍ، وَقَدْ مَضَى فِي (النُّورِ) بَيَانُهُ. وَاللَّمَمُ أَيْضًا طَرَفٌ مِنَ الْجُنُونِ، وَرَجُلٌ مَلْمُومٌ أَيْ بِهِ لَمَمٌ. وَيُقَالُ أَيْضًا: أَصَابَتْ فُلَانًا لَمَّةٌ مِنَ الْجِنِّ وَهِيَ الْمَسُّ وَالشَّيْءُ الْقَلِيلُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Şöyle de denilmiştir: [Âyetteki] (إِلَّا), 'vâv' (ve) anlamındadır. el-Ferrâ bunu reddetmiş ve şöyle demiştir: Anlamı, küçük günahlardan birbirine yakın olanlar müstesnadır, şeklindedir. Şöyle de denilmiştir: Lemem, ansızın olan (kasıtsız) bakıştır. Derim ki: Bu uzaktır; çünkü bu baştan affedilmiştir, bundan dolayı muaheze edilmez; zira kasıtsız ve seçimsiz gerçekleşir. Bunun açıklaması (en-Nûr) Suresinde geçmişti. Lemem aynı zamanda delilikten bir dokunuş/cünun belirtisi demektir; aklına hafif delilik isabet etmiş adama (رَجُلٌ مَلْمُومٌ) denir. Yine: 'Fülan adama cinden bir dokunuş isabet etti' anlamında (أَصَابَتْ فُلَانًا لَمَّةٌ مِنَ الْجِنِّ) denir ki bu, hafif dokunma ve az bir şey demektir. Şair şöyle demiştir:
فَإِذَا وَذَلِكَ يَا كُبَيْشَةَ لَمْ يَكُنْ ... إِلَّا كَلَمَّةِ حَالِمٍ بِخَيَالِ
İşte bu durum, ey Kübeyşe! ... Rüya görenin hayalinden bir dokunuş gibiydi ancak.
الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ) لِمَنْ تَابَ مِنْ ذَنْبِهِ وَاسْتَغْفَرَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ أَبُو مَيْسَرَةَ عَمْرُو بْنُ شُرَحْبِيلَ وَكَانَ مِنْ أَفَاضِلِ أَصْحَابِ ابْنِ مَسْعُودٍ: رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ كَأَنِّي دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَإِذَا قِبَابٌ مَضْرُوبَةٌ، فَقُلْتُ: لِمَنْ هَذِهِ؟ فَقَالُوا: لِذِي الْكَلَاعِ وَحَوْشَبٍ، وَكَانَا مِمَّنْ قَتَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فَقُلْتُ: وَكَيْفَ ذَلِكَ؟ فَقَالُوا: إِنَّهُمَا لَقِيَا اللَّهَ فَوَجَدَاهُ وَاسِعَ الْمَغْفِرَةِ. فَقَالَ أَبُو خَالِدٍ: بَلَغَنِي أَنَّ ذَا الْكَلَاعِ أَعْتَقَ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ بِنْتٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ) مِنْ أَنْفُسِكُمْ (إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ) يَعْنِي أَبَاكُمْ آدَمَ مِنَ الطِّينِ وَخَرَجَ اللَّفْظُ عَلَى الْجَمْعِ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: وَلَيْسَ هُوَ كَذَلِكَ عِنْدَنَا، بَلْ وَقَعَ الْإِنْشَاءُ عَلَى التُّرْبَةِ الَّتِي رُفِعَتْ مِنَ الْأَرْضِ، وَكُنَّا جَمِيعًا فِي تِلْكَ التُّرْبَةِ وَفِي تِلْكَ الطِّينَةِ، ثُمَّ خَرَجَتْ مِنَ الطِّينَةِ الْمِيَاهُ إِلَى الْأَصْلَابِ مَعَ ذَرْوِ النُّفُوسِ عَلَى اخْتِلَافِ هَيْئَتِهَا، ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ صُلْبِهَا عَلَى اخْتِلَافِ الْهَيْئَاتِ، مِنْهُمْ كَالدُّرِّ يَتَلَأْلَأُ، وَبَعْضُهُمْ أَنْوَرُ مِنْ بَعْضٍ، وَبَعْضُهُمْ أَسْوَدُ كَالْحُمَمَةِ، وَبَعْضُهُمْ أَشَدُّ سَوَادًا مِنْ بَعْضٍ، فَكَانَ الْإِنْشَاءُ وَاقِعًا عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ. حَدَّثَنَا عيسى
Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ } “Şüphesiz Rabbin mağfireti geniş olandır” buyruğu, günahından tevbe edip bağışlanma dileyen kimseler içindir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. İbn Mes‘ûd'un seçkin ashabından olan Ebû Meysere Amr b. Şurahbîl şöyle demiştir: Rüyada sanki cennete girmişim gibi gördüm; bir de baktım ki kurulmuş çadırlar var. "Bunlar kime aittir?" diye sordum. "Zü'l-Kelâ‘ ve Havşeb'e aittir" dediler. Bu ikisi [Sıffîn'de] birbirini öldürenlerdendi. "Bu nasıl olur?" dedim. "Onlar Allah'a kavuştular ve O'nu bağışlaması bol buldular" dediler. Ebû Hâlid dedi ki: Bana ulaştığına göre Zü'l-Kelâ‘, on iki bin cariye âzâd etmiştir. Yüce Allah'ın: { هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ } “O sizi en iyi bilendir” yani kendinizden daha iyi bilendir, { إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “sizi topraktan yarattığında” buyruğu, [yani] babanız Âdem'i balçıktan [yarattığında] demektir ve lafız çoğul kalıbında gelmiştir. Ebû Abdillâh et-Tirmizî şöyle demiştir: Bize göre bu durum böyle değildir; bilakis yaratma (inşâ), yeryüzünden alınan toprak üzerinde gerçekleşmiştir. Hepimiz o toprakta ve o balçıktaydık. Sonra o balçıktan sular, farklı suretlerdeki nefislerin saçılmasıyla birlikte sulblere geçti. Sonra onları farklı suretler üzere sulbünden çıkardı. Onlardan kimi inci gibi parıldar, bazısı bazısından daha nurludur; bazısı da kömür gibi siyahtır, bazısı bazısından daha da siyahtır. Dolayısıyla yaratma (inşâ) hem bizim üzerimize hem de onun üzerine vaki olmuştur. Bize Îsâ
ابن حَمَّادٍ الْعَسْقَلَانِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ بَكْرٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (عُرِضَ عَلَيَّ الْأَوَّلُونَ وَالْآخِرُونَ بَيْنَ يَدَيْ حُجْرَتِي هَذِهِ اللَّيْلَةَ) فَقَالَ قَائِلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَمَنْ مَضَى مِنَ الْخَلْقِ؟ قَالَ: (نَعَمْ عُرِضَ عَلَيَّ آدَمُ فَمَنْ دُونَهُ فَهَلْ كَانَ خُلِقَ) (أَحَدٌ) قَالُوا: وَمَنْ فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَبُطُونِ الْأُمَّهَاتِ؟ قَالَ: (نَعَمْ مُثِّلُوا فِي الطِّينِ فَعَرَفْتُهُمْ كَمَا عُلِّمَ آدَمُ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا). قُلْتُ: وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ (الْأَنْعَامِ) أَنَّ كُلَّ إِنْسَانٍ يُخْلَقُ مِنْ طِينِ الْبُقْعَةِ الَّتِي يُدْفَنُ فِيهَا. (وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ) جَمْعُ جَنِينٍ وَهُوَ الْوَلَدُ مَا دَامَ فِي الْبَطْنِ، سُمِّيَ جَنِينًا لِاجْتِنَانِهِ وَاسْتِتَارِهِ. قَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:
b. Hammâd el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Bekr anlattı, dedi ki: Bize el-Evzâî anlattı, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu: «Bu gece odamın önünde öncekiler ve sonrakiler bana arz olundu.» Birisi dedi ki: Ey Allah'ın Resûlü! Geçmiş yaratılmışlar da mı? «Evet, Âdem ve ondan sonrakiler bana arz olundu. Başka yaratılan kimse var mıydı?» buyurdu. Dediler ki: Erkeklerin sulblerinde ve annelerin karınlarında olanlar da mı? «Evet, balçıkta örneklendirildiler de Âdem'e bütün isimler öğretildiği gibi onları tanıdım» buyurdu. Derim ki: (el-En'âm) Suresinin başında her insanın defnedileceği yerin toprağından yaratıldığı daha önce geçmişti. { وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ } “ve ceninler halinde iken”; bu, cenîn (جَنِين) kelimesinin çoğuludur; o da anne karnında olduğu müddetçe çocuktur. Gizlendiği ve örtüldüğü için cenin diye isimlendirilmiştir. Amr b. Kulsûm demiştir ki:
هِجَانِ اللَّوْنِ لَمْ تَقْرَأْ جَنِينَا
Beyaz tenli, henüz karnında bir cenin taşımamış
وَقَالَ مَكْحُولٌ: كُنَّا أَجِنَّةً فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِنَا فَسَقَطَ مِنَّا مَنْ سَقَطَ وَكُنَّا فِيمَنْ بَقِيَ، ثُمَّ صِرْنَا رُضَّعًا فَهَلَكَ مِنَّا مَنْ هَلَكَ وَكُنَّا فِيمَنْ بَقِيَ، ثُمَّ صِرْنَا يَفَعَةً فَهَلَكَ مِنَّا مَنْ هَلَكَ، وَكُنَّا فِيمَنْ بَقِيَ ثُمَّ صِرْنَا شَبَابًا فَهَلَكَ مِنَّا مَنْ هَلَكَ وَكُنَّا فيمن بقي، ثم صرنا شيوخا- لا أبالك! - فَمَا بَعْدَ هَذَا نَنْتَظِرُ؟!. وَرَوَى ابْنُ لَهِيعَةَ عن الحرث بن يزيد عن ثابت بن الحرث الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: كَانَتِ الْيَهُودُ تَقُولُ إِذَا هَلَكَ لَهُمْ صَبِيٌّ صَغِيرٌ: هُوَ صِدِّيقٌ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: (كَذَبَتْ يَهُودُ مَا مِنْ نَسَمَةٍ يَخْلُقُهَا اللَّهُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ إِلَّا أَنَّهُ شَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ) فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى عِنْدَ ذَلِكَ هَذِهِ الْآيَةَ: (هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ) إِلَى آخِرِهَا. وَنَحْوُهُ عَنْ عَائِشَةَ: (كَانَ الْيَهُودُ). بِمِثْلِهِ. (فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ) أَيْ لَا تَمْدَحُوهَا وَلَا تُثْنُوا عَلَيْهَا، فَإِنَّهُ أَبْعَدُ مِنَ الرِّيَاءِ وَأَقْرَبُ إِلَى الْخُشُوعِ. (هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى) أَيْ أَخْلَصَ الْعَمَلَ وَاتَّقَى عُقُوبَةَ اللَّهِ، عَنِ الْحَسَنِ وَغَيْرِهِ. قَالَ الْحَسَنُ: قَدْ عَلَّمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا هِيَ عَامِلَةٌ، وَمَا هِيَ صَانِعَةٌ، وَإِلَى مَا هِيَ صَائِرَةٌ. وَقَدْ مَضَى فِي (النِّسَاءِ) الْكَلَامُ فِي مَعْنَى هَذِهِ الآية عند قوله
Mekhûl şöyle dedi: «Bizler annelerimizin karnında cenin idik; aramızdan düşen (düşük olup ölen) düştü, biz ise geride kalanlar arasında yer aldık. Sonra süt emen bebekler olduk; aramızdan vefat eden etti, biz ise geride kalanlar arasında yer aldık. Sonra ergenlik çağına girdik; aramızdan vefat eden etti, biz ise geride kalanlar arasında yer aldık. Sonra gençler olduk; aramızdan vefat eden etti, biz ise geride kalanlar arasında yer aldık. Sonra yaşlı kimseler olduk -babasız kalasıca!-; artık bundan sonra neyi bekliyoruz ki?!» İbn Lehîa, el-Hâris b. Yezîd'den, o da Sâbit b. el-Hâris el-Ensârî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudiler, kendilerinden küçük bir çocuk vefat ettiğinde: «O, bir sıddîktır!» derlerdi. Bu [söz] Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaşınca şöyle buyurdu: «Yahudiler yalan söyledi. Allah'ın ana karnında yarattığı her bir can, mutlaka ya şakî (kötü akıbetli) ya da saîddir (ebedî mutluluğa erecektir).» Bunun üzerine Yüce Allah şu ayeti indirdi: { هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “O, sizi topraktan yarattığı zaman da... en iyi bilendir” [ayetinin] sonuna kadar. Benzer bir rivayet Hz. Âişe'den de «Yahudiler...» şeklinde aynı lafızla nakledilmiştir. { فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi temize çıkarmayın” yani kendinizi övüp methetmeyin; zira bu riyadan daha uzak, huşûya ise daha yakındır. { هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى } “O, sakınanı en iyi bilendir” yani amelinde ihlaslı olanı ve Allah'ın azabından sakınanı [en iyi bilendir]; bu [açıklama] Hasan[-ı Basrî] ve diğerlerinden nakledilmiştir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: «Şüphesiz Allah Teâlâ, her bir canın ne amel işleyeceğini, ne yapacağını ve akıbetinin neye varacağını ezelden bilmiştir.» Bu ayetin anlamına dair izahat, daha önce Nisâ [Suresi]'nde Yüce Allah'ın şu kavlinde geçmişti:
تَعَالَى: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ) فَتَأَمَّلْهُ هُنَاكَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ أُزَكِّيهِ غَيْرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَاللَّهِ تَعَالَى أعلم.
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?” oraya bakınız. İbn Abbâs dedi ki: Bu ümmetten Allah'ın Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) dışında tezkiye edeceğim (günahsız sayacağım) hiç kimse yoktur. Yüce Allah en iyi bilendir.
[سورة النجم (٥٣): الآيات ٣٣ الى ٣٥]
[Necm Suresi (53), Âyet 33-35]
أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى (٣٣) وَأَعْطى قَلِيلاً وَأَكْدى (٣٤) أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى (٣٥)
{ أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى (٣٣) وَأَعْطى قَلِيلاً وَأَكْدى (٣٤) أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى (٣٥) } “Gördün mü o yüz çevireni? (33) Azıcık verip sonra kestiğini (cimrileştiğini)? (34) Gaybın ilmi onun yanında mıdır da o görüyor? (35)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى. وَأَعْطى قَلِيلًا وَأَكْدى) [الْآيَاتِ] لَمَّا بَيَّنَ جَهْلَ الْمُشْرِكِينَ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ ذَكَرَ وَاحِدًا مِنْهُمْ مُعَيَّنًا بِسُوءِ فِعْلِهِ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ زَيْدٍ وَمُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، وَكَانَ قَدِ اتَّبَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى دِينِهِ فَعَيَّرَهُ بَعْضُ الْمُشْرِكِينَ، وَقَالَ: لِمَ تَرَكْتَ دِينَ الْأَشْيَاخِ وَضَلَّلْتَهُمْ»
Yüce Allah'ın: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى. وَأَعْطى قَلِيلًا وَأَكْدى } [ilgili ayetler] “Gördün mü o yüz çevireni? Azıcık verip sonra kestiğini?” buyruğu; müşriklerin putlara tapmadaki cehaletlerini açıkladığında, onlardan kötü ameliyle belirli bir şahsı zikretti. Mücâhid, İbn Zeyd ve Mukâtil derler ki: [Bu ayet] el-Velîd b. el-Mugîre hakkında inmiştir. O, dininde Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) tâbi olmuştu. Müşriklerden biri onu ayıplayıp: Neden büyüklerin dinini terk ettin, onların saptığını söyledin
وَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ فِي النَّارِ؟ قَالَ: إِنِّي خَشِيتُ عَذَابَ اللَّهِ، فَضَمِنَ لَهُ إِنْ هُوَ أَعْطَاهُ شَيْئًا مِنْ مَالِهِ وَرَجَعَ إِلَى شِرْكِهِ أَنْ يَتَحَمَّلَ عَنْهُ عَذَابَ اللَّهِ، فَأَعْطَى الَّذِي عَاتَبَهُ بَعْضَ مَا كَانَ ضَمِنَ [لَهُ] ثُمَّ بَخِلَ وَمَنَعَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ. وَقَالَ مقاتل: كال الْوَلِيدُ مَدَحَ الْقُرْآنَ ثُمَّ أَمْسَكَ عَنْهُ فَنَزَلَ: (وَأَعْطى قَلِيلًا) أَيْ مِنَ الْخَيْرِ بِلِسَانِهِ (وَأَكْدى) أَيْ قَطَعَ ذَلِكَ وَأَمْسَكَ عَنْهُ. وَعَنْهُ أَنَّهُ أَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَقْدَ الْإِيمَانِ ثُمَّ تَوَلَّى فَنَزَلَتْ: (أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى) الْآيَةَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ وَالْكَلْبِيُّ والمسيب ابن شَرِيكٍ: نَزَلَتْ فِي عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁ كَانَ يَتَصَدَّقُ وَيُنْفِقُ فِي الْخَيْرِ، فَقَالَ لَهُ أَخُوهُ مِنَ الرَّضَاعَةِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي سَرْحٍ: مَا هَذَا الَّذِي تَصْنَعُ؟ يوشك ألا يبقى لك شي. فَقَالَ عُثْمَانُ: إِنَّ لِي ذُنُوبًا وَخَطَايَا، وَإِنِّي أَطْلُبُ بِمَا أَصْنَعُ رِضَا اللَّهِ تَعَالَى وَأَرْجُو عَفْوَهُ! فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ: أَعْطِنِي نَاقَتَكَ بِرَحْلِهَا وَأَنَا أَتَحَمَّلُ عَنْكَ ذُنُوبَكَ كُلَّهَا. فَأَعْطَاهُ وَأَشْهَدَ عَلَيْهِ، وَأَمْسَكَ عَنْ بَعْضِ مَا كَانَ يَصْنَعُ [مِنَ الصَّدَقَةِ] فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى. وَأَعْطى قَلِيلًا وَأَكْدى) فَعَادَ عُثْمَانُ إِلَى أَحْسَنِ ذَلِكَ وَأَجْمَلِهِ. ذَكَرَ ذَلِكَ الْوَاحِدِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ. وَقَالَ السُّدِّيُّ أَيْضًا: نَزَلَتْ فِي الْعَاصِ بن وائل السهمي، وذلك أنه
[ve onların] ateşte olduğunu mu iddia ettin?" [Velîd]: "Ben Allah'ın azabından korktum" dedi. Bunun üzerine [kendisini kınayan kişi], şayet malından kendisine bir miktar verir ve şirke geri dönerse, Allah'ın azabını onun yerine üstleneceğini garanti etti. O da kendisini kınayan kimseye taahhüt ettiği [şeyin] bir kısmını [ona] verdi, sonra cimrilik edip [kalanını vermekten] kaçındı. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi. Mukâtil şöyle demiştir: Velîd [önce] Kur'an'ı övdü, sonra bundan vazgeçti. Bunun üzerine: { وَأَعْطى قَلِيلًا } “Azıcık verip” yani diliyle hayırdan [azıcık verip], { وَأَكْدى } “sonra kestiğini” yani bunu kesip vazgeçtiğini [ifade eden ayet] indi. Yine ondan [nakledildiğine göre] o, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem iman ahdini verdi, sonra da yüz çevirdi. Bunun üzerine: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى } “Gördün mü o yüz çevireni?” ayeti indi. İbn Abbâs, es-Süddî, el-Kelbî ve el-Müseyyeb b. Şerîk ise şöyle demişlerdir: [Bu ayet] Osmân b. Affân radıyallâhu anh hakkında indi. O sadaka verir ve hayır yolunda infak ederdi. Sütkardeşi Abdullah b. Ebî Serh ona: "Bu yaptığın nedir? Neredeyse elinde hiçbir şey kalmayacak" dedi. Osmân: "Benim günahlarım ve hatalarım var; ben bu yaptığımla Yüce Allah'ın rızasını arıyor ve O'nun affını umuyorum!" dedi. Bunun üzerine Abdullah ona: "Semeriyle birlikte deveni bana ver, ben senin bütün günahlarını yükleneyim" dedi. O da [deveyi] ona verdi ve buna şahit tuttu; yapmakta olduğu [sadakadan] bir kısmını da kesti. Bunun üzerine Yüce Allah: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى. وَأَعْطى قَلِيلًا وَأَكْدى } “Gördün mü o yüz çevireni? Azıcık verip sonra kestiğini?” buyruğunu indirdi. Bunun üzerine Osmân o [infakın] en güzeline ve en mükemmeline geri döndü. Bunu el-Vâhidî ve es-Sa‘lebî zikretmiştir. es-Süddî yine şöyle demiştir: [Bu ayet] el-Âs b. Vâil es-Sehmî hakkında inmiştir; şöyle ki o,
كَانَ رُبَّمَا يُوَافِقُ النَّبِيَّ ﷺ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: نَزَلَتْ فِي أبي جهل ابن هِشَامٍ، قَالَ: وَاللَّهِ مَا يَأْمُرُ مُحَمَّدٌ إِلَّا بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَعْطى قَلِيلًا وَأَكْدى). وقال الضحاك: هو النضر بن الحرث أَعْطَى خَمْسَ قَلَائِصَ لِفَقِيرٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ حِينَ ارْتَدَّ عَنْ دِينِهِ، وَضَمِنَ لَهُ أَنْ يَتَحَمَّلَ عَنْهُ مَأْثَمَ رُجُوعِهِ. وَأَصْلُ (أَكْدى) مِنَ الْكُدْيَةِ يُقَالُ لِمَنْ حَفَرَ بِئْرًا ثُمَّ بَلَغَ إِلَى حَجَرٍ لَا يَتَهَيَّأُ لَهُ فِيهِ حَفْرٌ: قَدْ أَكْدَى، ثُمَّ اسْتَعْمَلَتْهُ الْعَرَبُ لِمَنْ أَعْطَى وَلَمْ يُتَمِّمْ، وَلِمَنْ طَلَبَ شَيْئًا وَلَمْ يَبْلُغْ آخِرَهُ. وَقَالَ الْحُطَيْئَةُ:
bazen Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) muvafakat ederdi. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî dedi ki: Ebû Cehil b. Hişâm hakkında indi; o: Vallahi Muhammed ancak güzel ahlakı emrediyor, demişti; işte bu, Yüce Allah'ın: { وَأَعْطى قَلِيلًا وَأَكْدى } “Azıcık verip sonra kestiğini” buyruğudur. ed-Dahhâk dedi ki: O, dininden döndüğü sırada Muhacirlerden fakir bir kimseye beş deve veren ve geri dönmesinin günahını onun yerine üstleneceğini taahhüt eden en-Nadr b. el-Hâris'tir. (أَكْدى) kelimesinin aslı el-küdye (الْكُدْيَة - sert kaya) kelimesindendir. Kuyu kazan ve kazması mümkün olmayan sert bir kayaya ulaşan kimse hakkında (قَدْ أَكْدَى) 'sert kayaya çarptı/kazmayı bıraktı' denir. Sonra Araplar bu ifadeyi bir miktar verip devamını getirmeyen ve bir şeyi talep edip sonuna ulaşamayan kimse hakkında kullandılar. el-Hutay'a demiştir ki:
فَأَعْطَى قَلِيلًا ثُمَّ أَكْدَى عَطَاءَهُ ... وَمَنْ يَبْذُلِ الْمَعْرُوفَ فِي النَّاسِ يُحْمَدُ
Azıcık verdi, sonra bağışını kesti ... Oysa insanlar arasında iyilik yapan övülür.
قَالَ الْكِسَائِيُّ وَغَيْرُهُ: أَكْدَى الْحَافِرُ وَأَجْبَلَ إِذَا بَلَغَ فِي حَفْرِهِ كُدْيَةً أَوْ جَبَلًا فَلَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَحْفِرَ. وَحَفَرَ فَأَكْدَى إِذَا بَلَغَ إِلَى الصُّلْبِ. وَيُقَالُ: كَدِيَتْ أَصَابِعُهُ إِذَا كَلَّتْ مِنَ الْحَفْرِ. وَكَدِيَتْ يَدُهُ إِذَا كَلَّتْ فَلَمْ تَعْمَلْ شَيْئًا. وَأَكْدَى النَّبْتُ إِذَا قَلَّ رِيعُهُ، وَكَدَتِ الْأَرْضُ تَكْدُو كَدْوًا [وَكُدُوًّا] فَهِيَ كَادِيَةٌ إِذَا أَبْطَأَ نَبَاتُهَا، عَنْ أَبَى زَيْدٍ. وَأَكْدَيْتُ الرَّجُلَ عَنِ الشَّيْءِ رَدَدْتُهُ عَنْهُ. وَأَكْدَى الرَّجُلُ إِذَا قَلَّ خَيْرُهُ. وَقَوْلُهُ: (وَأَعْطى قَلِيلًا وَأَكْدى) أَيْ قَطَعَ الْقَلِيلَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى) أَيْ أَعِنْدَ هَذَا الْمُكْدِي عِلْمُ مَا غَابَ عَنْهُ مِنْ أَمْرِ الْعَذَابِ؟. (فَهُوَ يَرى) أَيْ يَعْلَمُ مَا غَابَ عَنْهُ مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ، وَمَا يَكُونُ مِنْ أَمْرِهِ حَتَّى يَضْمَنَ حَمْلَ الْعَذَابِ عَنْ غَيْرِهِ، وَكَفَى بِهَذَا جَهْلًا وَحُمْقًا. وَهَذِهِ الرُّؤْيَةُ هِيَ الْمُتَعَدِّيَةُ إِلَى مَفْعُولَيْنِ وَالْمَفْعُولَانِ مَحْذُوفَانِ، كَأَنَّهُ قَالَ: فَهُوَ يَرَى الغيب مثل الشهادة.
el-Kisâî ve başkaları der ki: (أَكْدَى الْحَافِرُ وَأَجْبَلَ), kazan kimse kazısında sert bir kayaya veya taşa ulaşıp kazamaz hale geldiğinde söylenir. Kazıp sert tabakaya ulaştığında (حَفَرَ فَأَكْدَى) denir. Kazmaktan parmakları yorulup dermansız kaldığında (كَدِيَتْ أَصَابِعُهُ) denir. Eli yorulup hiçbir iş yapamaz hale geldiğinde (كَدِيَتْ يَدُهُ) denir. Bitkinin verimi azaldığında (أَكْدَى النَّبْتُ) denir. Ebû Zeyd'den rivayetle; bitkisi geciktiğinde toprak için (كَدَتِ الْأَرْضُ تَكْدُو كَدْوًا [وَكُدُوًّا] فَهِيَ كَادِيَةٌ) denir. (أَكْدَيْتُ الرَّجُلَ عَنِ الشَّيْءِ), bir adamı bir şeyden geri çevirdiğimde söylenir. İyiliği azaldığında (أَكْدَى الرَّجُلُ) denir. Yüce Allah'ın: { وَأَعْطى قَلِيلًا وَأَكْدى } buyruğu; yani o az olanı da kesti, demektir. Yüce Allah'ın: { أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى } “Gaybın ilmi onun yanında mıdır da o görüyor?” buyruğu; yani bu kesintiye uğratan (vermekten vazgeçen) kimsenin yanında, azap meselesinden kendisine gizli kalan şeylerin ilmi mi vardır? { فَهُوَ يَرى } “da o görüyor” yani başkasının azabını üstlenmeyi taahhüt edecek kadar ahirete dair kendisinden gizli kalan hususları ve durumunun ne olacağını biliyor mu? Bu, cehalet ve ahmaklık olarak yeter de artar bile! Buradaki görme (rü'yet), iki mef'ûle (nesneye) geçişli olandır ve her iki mef'ûl de hazfedilmiştir; sanki şöyle buyurmuştur: O, gaybı gözle görülen âlem gibi görmektedir.
[سورة النجم (٥٣): الآيات ٣٦ الى ٤٢]
[Necm Suresi (53), Âyet 36-42]
أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى (٣٦) وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى (٣٧) أَلاَّ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى (٣٨) وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ مَا سَعى (٣٩) وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى (٤٠)
{ أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى (٣٦) وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى (٣٧) أَلاَّ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى (٣٨) وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ مَا سَعى (٣٩) وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى (٤٠) } “Yoksa Musa'nın ve ahdine vefa gösteren İbrahim'in sahifelerindeki şu gerçekler kendisine haber verilmedi mi: (36-37) Hiçbir günahkâr bir başkasının günah yükünü yüklenmez. (38) İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır. (39) Ve onun çalışması muhakkak görülecektir. (40)”
ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى (٤١) وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى (٤٢)
{ ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى (٤١) وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى (٤٢) } “Sonra ona karşılığı tastamam verilecektir. (41) Şüphesiz en son varış yalnızca Rabbinedir. (42)”
قوله تعالى: (أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى. وَإِبْراهِيمَ) أَيْ صُحُفِ (إِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى) كَمَا فِي سُورَةِ (الْأَعْلَى) (صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى) أي لا تؤخذ نفس بد لا عَنْ أُخْرَى، كَمَا قَالَ: (أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى) وَخَصَّ صُحُفَ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى بِالذِّكْرِ، لِأَنَّهُ كَانَ مَا بَيْنَ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ يُؤْخَذُ الرَّجُلُ بِجَرِيرَةِ أَخِيهِ وَابْنِهِ وَأَبِيهِ، قَالَهُ الْهُذَيْلُ بْنُ شُرَحْبِيلَ. (وَأَنْ) هَذِهِ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ وَمَوْضِعُهَا جَرٌّ بَدَلًا مِنْ (مَا) أَوْ يَكُونُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى إِضْمَارِ هُوَ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةُ (وَفَى) خَفِيفَةً وَمَعْنَاهَا صَدَقَ فِي قَوْلِهِ وَعَمَلِهِ، وَهِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى مَعْنَى قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ (وَفَّى) بِالتَّشْدِيدِ أَيْ قَامَ بِجَمِيعِ مَا فُرِضَ عَلَيْهِ فَلَمْ يَخْرِمْ مِنْهُ شَيْئًا. وَقَدْ مَضَى فِي (الْبَقَرَةِ) عِنْدَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ) وَالتَّوْفِيَةُ الْإِتْمَامُ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ: قَامَ بِشَرْطِ مَا ادَّعَى، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لَهُ: (أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ) فَطَالَبَهُ اللَّهُ بِصِحَّةِ دَعْوَاهُ، فَابْتَلَاهُ فِي مَالِهِ وَوَلَدِهِ وَنَفْسِهِ فَوَجَدَهُ وَافِيًا بِذَلِكَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: (وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى) أَيِ ادَّعَى الْإِسْلَامَ ثُمَّ صَحَّحَ دَعْوَاهُ. وَقِيلَ: وَفَّى عَمَلَهُ كُلَّ يَوْمٍ بِأَرْبَعِ رَكَعَاتٍ فِي صَدْرِ النَّهَارِ، رَوَاهُ الْهَيْثَمُ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَرَوَى سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ السَّاعِدِيُّ عَنْ أَبِيهِ (أَلَا أُخْبِرُكُمْ لِمَ سَمَّى اللَّهُ تَعَالَى خَلِيلَهُ إِبْرَاهِيمَ (الَّذِي وَفَّى) لِأَنَّهُ كَانَ يَقُولُ كُلَّمَا أَصْبَحَ وَأَمْسَى: (فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ) (الْآيَةَ. وَرَوَاهُ سَهْلُ بْنُ مُعَاذٍ عَنْ أَنَسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقِيلَ: (وَفَّى) أَيْ وَفَّى مَا أُرْسِلَ بِهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: (أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانُوا قَبْلَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ يَأْخُذُونَ الرَّجُلَ بِذَنْبِ غَيْرِهِ، وَيَأْخُذُونَ الْوَلِيَّ بِالْوَلِيِّ فِي الْقَتْلِ وَالْجِرَاحَةِ، فَيُقْتَلُ الرَّجُلُ بِأَبِيهِ وَابْنِهِ وَأَخِيهِ وَعَمِّهِ وَخَالِهِ وَابْنِ عَمِّهِ وَقَرِيبِهِ وَزَوْجَتِهِ وَزَوْجِهَا وَعَبْدِهِ، فَبَلَّغَهُمْ إِبْرَاهِيمُ ﵇ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى: (أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى). وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى (وَفَّى): عَمِلَ بِمَا أُمِرَ بِهِ وَبَلَّغَ رِسَالَاتِ رَبِّهِ. وَهَذَا أَحْسَنُ، لِأَنَّهُ عَامٌّ. وَكَذَا قَالَ مُجَاهِدٌ: (وَفَّى) بِمَا فُرِضَ عَلَيْهِ. وَقَالَ أَبُو مالك
Yüce Allah'ın: { أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى. وَإِبْراهِيمَ } “Yoksa Musa'nın ve ... İbrahim'in sahifelerindeki şu gerçekler kendisine haber verilmedi mi?” buyruğunda [yer alan İbrahim lafzı]; yani { إِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى } “Ahdine vefa gösteren İbrahim'in [sahifelerindeki]” demektir; nitekim el-A'lâ Suresi'nde de: { صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى } “İbrahim ve Musa'nın sahifeleri” [şeklinde] geçmektedir. Yani hiçbir can bir başkasının yerine cezalandırılmaz; nitekim: { أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr bir başkasının günah yükünü yüklenmez” buyurmuştur. İbrahim ve Musa'nın sahifelerinin özellikle zikredilmesi, Nuh ile İbrahim arasında bir kimsenin kardeşinin, oğlunun ve babasının işlediği suçtan ötürü cezalandırılmasından dolayıdır. Bunu Hüzeyl b. Şürahbîl söylemiştir. Buradaki { وَأَنْ } [ifadesi], şeddeli "enne"den hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sakîle) olup iraptaki yeri { مَا } lafzından bedel olarak cer mahallindedir; yahut "o" (hû) zamirinin takdiriyle ref mahallindedir. Said b. Cübeyr ve Katâde [bu kelimeyi] şeddesiz olarak (وَفَى) şeklinde okumuşlardır. Bunun anlamı; sözünde ve amelinde dürüst ve sadık oldu demektir. Bu da çoğunluğun şeddeli okuduğu (وَفَّى) kıraatinin anlamına dönmektedir; yani kendisine farz kılınan her şeyi yerine getirdi ve bunlardan hiçbir şeyi eksiltmedi demektir. Bu husus daha önce el-Bakara Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ } “Hani Rabbi İbrahim'i birtakım kelimelerle sınamış, o da bunları tastamam yerine getirmişti” buyruğu açıklanırken geçmişti. Tevfiye (توفية) tamamlamak demektir. Ebû Bekr el-Verrâk şöyle demiştir: İddia ettiği şeyin şartını yerine getirdi. Şöyle ki; Yüce Allah ona: { أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Teslim ol! buyurduğunda, Âlemlerin Rabbine teslim oldum, demişti.” Bunun üzerine Allah ondan davasının doğruluğunu [göstermesini] istedi ve onu malı, evladı ve canı ile imtihan etti; onu bunlarda ahdine vefalı buldu. İşte: { وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى } “Ahdine vefa gösteren İbrahim” buyruğu bu anlama gelir; yani İslam davasında bulundu, sonra da davasını doğruladı. Şöyle de denilmiştir: Günlük amelini günün başlangıcında [kıldığı] dört rekât namaz ile tamamladı. Bunu Heysem, Ebû Ümâme'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Sehl b. Sa'd es-Sâidî babasından rivayet ettiğine göre: «Yüce Allah'ın, dostu İbrahim'i neden: { الَّذِي وَفَّى } 'Ahdine vefa gösteren' diye isimlendirdiğini size haber vereyim mi? Çünkü o, her sabahladığında ve akşamladığında: { فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ } 'Akşama erdiğinizde ve sabaha kavuştuğunuzda Allah'ı tenzih edin' ayetini okurdu» demiştir. Bunu Sehl b. Muâz da Enes'ten, o da babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Şöyle de denilmiştir: (وَفَّى), yani kendisine gönderilen tebliği tastamam yerine getirdi demektir ki o da: { أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr bir başkasının günah yükünü yüklenmez” buyruğudur. İbn Abbas şöyle demiştir: İbrahim aleyhisselam'dan önce bir kimseyi başkasının günahı sebebiyle cezalandırır, öldürme ve yaralama davalarında da bir veli yerine başka bir veliyi tutarlardı. Böylece bir adam; babası, oğlu, kardeşi, amcası, dayısı, amcasının oğlu, akrabası, hanımı, hanımının kocası ve kölesi yüzünden öldürülürdü. İbrahim aleyhisselam onlara Yüce Allah'tan: { أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr bir başkasının günah yükünü yüklenmez” [hükmünü] tebliğ etti. Hasan, Katâde ve Said b. Cübeyr, Yüce Allah'ın: (وَفَّى) buyruğu hakkında: Kendisine emredilen şeyleri yaptı ve Rabbinin risaletlerini tebliğ etti, demişlerdir. Bu [açıklama] daha güzeldir; çünkü geneldir. Mücahid de aynı şekilde: “Kendisine farz kılınan şeyleri tastamam yerine getirdi” demiştir. Ebû Mâlik
الْغِفَارِيُّ قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى) إِلَى قَوْلِهِ: (فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى) فِي صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى، وَقَدْ مَضَى فِي آخِرِ (الْأَنْعَامِ) الْقَوْلُ فِي (وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى) مُسْتَوْفًى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى) رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ) فَيَحْصُلُ الْوَلَدُ الطِّفْلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي مِيزَانِ أَبِيهِ، وَيُشَفِّعُ اللَّهُ تَعَالَى الْآبَاءَ فِي الْأَبْنَاءِ وَالْأَبْنَاءَ فِي الْآبَاءِ، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً). وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ التَّأْوِيلِ: هِيَ مُحْكَمَةٌ ولا ينفع أحدا عمل أحد، وأجمعوا أنه لَا يُصَلِّي أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ. وَلَمْ يُجِزْ مَالِكٌ الصِّيَامَ وَالْحَجَّ وَالصَّدَقَةَ عَنِ الْمَيِّتِ، إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: إِنْ أَوْصَى بِالْحَجِّ وَمَاتَ جَازَ أَنْ يُحَجَّ عَنْهُ. وَأَجَازَ الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ الْحَجَّ التَّطَوُّعَ عَنِ الْمَيِّتِ. وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا اعْتَكَفَتْ عَنْ أَخِيهَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَأَعْتَقَتْ عَنْهُ. وَرُوِيَ أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ أَفَأَتَصَدَّقُ عَنْهَا؟ قَالَ: (نَعَمْ) قَالَ: فَأَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ؟ قَالَ: (سَقْيُ الْمَاءِ). وَقَدْ مَضَى جَمِيعُ هَذَا مُسْتَوْفًى فِي (الْبَقَرَةِ) و (آل عمران) (والأعراف). وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ إِنَّمَا قَالَ: (وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى) وَلَامُ الْخَفْضِ مَعْنَاهَا فِي الْعَرَبِيَّةِ الْمِلْكُ وَالْإِيجَابُ فَلَمْ يَجِبْ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى، فَإِذَا تصدق عنه غيره فليس يجب له شي إِلَّا أَنَّ اللَّهَ ﷿ يَتَفَضَّلُ عَلَيْهِ بِمَا لَا يَجِبُ لَهُ، كَمَا يَتَفَضَّلُ عَلَى الْأَطْفَالِ بِإِدْخَالِهِمُ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ عَمَلٍ. وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: (وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى) يَعْنِي الْكَافِرَ وَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَلَهُ مَا سَعَى وَمَا سَعَى لَهُ غَيْرُهُ. قُلْتُ: وَكَثِيرٌ مِنَ الْأَحَادِيثِ يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، وَأَنَّ المؤمن يصل إليه ثَوَابِ الْعَمَلِ الصَّالِحِ مِنْ غَيْرِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ كَثِيرٌ مِنْهَا لِمَنْ تَأَمَّلَهَا، وَلَيْسَ فِي الصَّدَقَةِ اختلاف، كما في صدر
...el-Gıfârî... Yüce Allah'ın: { أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr bir başkasının günah yükünü yüklenmez” buyruğundan { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى } “O halde Rabbinin hangi nimetlerinden şüphe ediyorsun?” buyruğuna kadar [olan kısım], İbrahim ve Musa'nın sahifelerindedir. (el-En'âm) [Suresi]'nin sonunda { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” [ayeti] hakkındaki açıklamalar eksiksiz bir şekilde geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } “Ve insana ancak kendi çalıştığı vardır” buyruğunun, İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ } “İman edip de zürriyetleri de imanda kendilerine uyanların zürriyetlerini de kendilerine katarız” buyruğu ile neshedildiği [hükmünün kaldırıldığı] rivayet edilmiştir. Böylece küçük çocuk kıyamet gününde babasının mizanında [hasene kefesinde] yer alır. Yüce Allah babaları çocuklara, çocukları da babalara şefaatçi kılar. Yüce Allah'ın: { آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً } “Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz” buyruğu buna delalet eder. Tevil ehlinin (müfessirlerin) çoğunluğu ise şöyle demiştir: Bu [ayet] muhkemdir ve hiç kimseye bir başkasının ameli fayda vermez. Kimsenin bir başkası adına namaz kılamayacağı hususunda ise icma etmişlerdir. Mâlik, ölü adına oruç tutmayı, hac etmeyi ve sadaka vermeyi caiz görmemiştir; ancak [şöyle] demiştir: Şayet hac yapılmasını vasiyet edip de ölürse, onun adına hac yapılması caiz olur. Şâfiî ve diğerleri ise ölü adına nafile haccı caiz görmüşlerdir. Âişe radıyallâhu anhâ'dan kardeşi Abdurrahman adına itikâfa girdiği ve onun adına köle azat ettiği rivayet edilmiştir. Sa'd b. Ubâde'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Annem vefat etti, onun adına sadaka vereyim mi?” dediği, [Peygamberin]: « نَعَمْ » «Evet» buyurduğu; [Sa'd'ın]: “Hangi sadaka daha faziletlidir?” diye sorması üzerine: « سَقْيُ الْمَاءِ » «Su temin etmektir (su içirmektir)» buyurduğu rivayet edilmiştir. Bütün bunlar (el-Bakara), (Âl-i İmrân) ve (el-A'râf) [surelerinde] eksiksiz olarak geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz Aziz ve Celil olan Allah sadece: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } “Ve insana ancak kendi çalıştığı vardır” buyurmuştur. Arapçada cer lâmı (lâmü'l-hafz) mülkiyet ve vücub (hak etme) manasına gelir. Dolayısıyla insan için kendi çalıştığından başkası hak/vacip olmaz. Bir başkası onun adına sadaka verdiğinde ise onun için bir şey vacip olmaz; ancak Aziz ve Celil olan Allah, amelsiz olarak çocukları cennete girdirmek suretiyle lütufta bulunduğu gibi, hak etmediği şeyleri de ona [fazlından] ihsan eder. Er-Rebî' b. Enes ise şöyle demiştir: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } “Ve insana ancak kendi çalıştığı vardır” [ayeti] kâfiri kastetmektedir. Mümin ise hem kendi çalıştığına hem de başkasının kendisi için yaptığına sahiptir. Ben (Kurtubî) derim ki: Birçok hadis bu görüşe delalet etmekte ve mümine bir başkasının salih amelinin sevabının ulaşacağını göstermektedir. Düşünen kimseler için bunlardan birçoğu daha önce geçmişti. Sadaka konusunda ise hiçbir ihtilaf yoktur; nitekim...
كِتَابِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ. وَفِي الصَّحِيحِ: (إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ) وَفِيهِ (أَوْ وَلَدٌ صَالِحٌ يَدْعُو لَهُ) وَهَذَا كُلُّهُ تَفَضُّلٌ مِنَ اللَّهِ ﷿، كَمَا أَنَّ زِيَادَةَ الْأَضْعَافِ فَضْلٌ مِنْهُ، كَتَبَ لَهُمْ بِالْحَسَنَةِ الْوَاحِدَةِ عَشْرًا إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ إِلَى أَلْفِ أَلْفِ حَسَنَةٍ، كَمَا قِيلَ لِأَبِي هُرَيْرَةَ: أَسَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (إِنَّ اللَّهَ لَيَجْزِي عَلَى الْحَسَنَةِ الْوَاحِدَةِ أَلْفَ أَلْفِ حَسَنَةٍ) فَقَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: (إِنَّ اللَّهَ لَيَجْزِي عَلَى الْحَسَنَةِ الْوَاحِدَةِ أَلْفَيْ أَلْفِ حَسَنَةٍ) فَهَذَا تَفَضُّلٌ. وَطَرِيقُ الْعَدْلِ (أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى). قُلْتُ: وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: (وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى) خَاصٌّ فِي السَّيِّئَةِ، بِدَلِيلِ مَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (قَالَ اللَّهُ ﷿ إِذَا هَمَّ عَبْدِي بِحَسَنَةٍ وَلَمْ يَعْمَلْهَا كَتَبْتُهَا لَهُ حَسَنَةً فَإِنْ عَمِلَهَا كَتَبْتُهَا لَهُ عَشْرَ حَسَنَاتٍ إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ وَإِذَا هَمَّ بِسَيِّئَةٍ وَلَمْ يَعْمَلْهَا لَمْ أَكْتُبْهَا عَلَيْهِ فَإِنْ عَمِلَهَا كَتَبْتُهَا سَيِّئَةً وَاحِدَةً (. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ:) إِلَّا مَا سَعى) إِلَّا مَا نَوَى، بَيَانُهُ قَوْلُهُ ﷺ: (يُبْعَثُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى نِيَّاتِهِمْ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى) أَيْ يُرِيَهُ اللَّهُ تَعَالَى جَزَاءَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ (ثُمَّ يُجْزاهُ) أَيْ يُجْزَى بِهِ (الْجَزاءَ الْأَوْفى). قَالَ الْأَخْفَشُ: يُقَالُ جَزَيْتُهُ الْجَزَاءَ، وَجَزَيْتُهُ بِالْجَزَاءِ سَوَاءٌ لَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا، قَالَ الشَّاعِرُ:
Müslim'in kitabının başında Abdullah b. el-Mübârek'ten nakledilmiştir. Sahih'te yer almaktadır: «İnsan öldüğü zaman ameli kesilir; ancak üç şey müstesnadır...» ve orada: «yahut ona dua eden salih bir evlat» buyrulmaktadır. Bütün bunlar Aziz ve Celil olan Allah'tan bir lütuftur; tıpkı kat kat fazlasının verilmesinin O'ndan bir lütuf olması gibi: Onlara bir hasene karşılığında on mislinden yedi yüz katına ve bir milyon haseneye kadar yazmıştır. Nitekim Ebû Hureyre'ye: Sen Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Şüphesiz Allah bir tek haseneye karşılık bir milyon hasene mükâfat verir» buyurduğunu işittin mi? denildiğinde; o: Ben onun şöyle buyurduğunu işittim: «Şüphesiz Allah bir tek haseneye karşılık iki milyon hasene mükâfat verir» demiştir; işte bu bir lütuftur. Adalet yolu ise: { أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } “İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır” esasıdır. Derim ki: Yüce Allah'ın: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } buyruğunun günahlara (seyyiat) has olması da muhtemeldir; Sahîh-i Müslim'de Ebû Hureyre'den rivayetle Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuş olması buna delildir: «Aziz ve Celil olan Allah buyurdu ki: Kulum bir iyiliğe niyetlenip de onu yapmazsa, onu onun lehine bir hasene olarak yazarım; eğer yaparsa onu onun lehine on haseneden yedi yüz kata kadar yazarım. Bir kötülüğe niyetlenip de onu yapmazsa, onu aleyhine yazmam; şayet yaparsa onu aleyhine tek bir seyyie (kötülük) olarak yazarım.» Ebû Bekr el-Verrâk dedi ki: { إِلَّا مَا سَعى } yani ancak niyet ettiği şey vardır; bunun açıklaması Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «İnsanlar kıyamet gününde niyetleri üzere diriltilirler» buyruğudur. Yüce Allah'ın: { وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى } “Ve onun çalışması muhakkak görülecektir” buyruğu; yani kıyamet gününde Allah Teâlâ onun karşılığını kendisine gösterecektir; { ثُمَّ يُجْزاهُ } “Sonra ona karşılığı tastamam verilecektir” yani onunla mükâfatlandırılacaktır, { الْجَزاءَ الْأَوْفى } “tastamam karşılık”. el-Ahfeş der ki: (جَزَيْتُهُ الْجَزَاءَ) ile (جَزَيْتُهُ بِالْجَزَاءِ) denir, ikisi aynıdır aralarında fark yoktur; şair demiştir ki:
إِنْ أَجْزِ عَلْقَمَةَ بْنَ سَعْدٍ سَعْيَهُ ... لَمْ أَجْزِهِ بِبَلَاءِ يَوْمٍ وَاحِدٍ
Eğer Alkame b. Sa'd'a emeğinin karşılığını verirsem ... Ona tek bir günün imtihanının karşılığını vermiş olmam.
فَجَمَعَ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى) أَيِ الْمَرْجِعُ وَالْمُرَادُ وَالْمَصِيرُ فَيُعَاقِبُ وَيُثِيبُ. وَقِيلَ: مِنْهُ ابْتِدَاءُ الْمِنَّةِ وَإِلَيْهِ انْتِهَاءُ الْأَمَانِ. وَعَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: (وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى) قَالَ: (لَا فِكْرَةَ فِي الرَّبِّ). وَعَنْ أَنَسٌ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِذْ ذُكِرَ اللَّهُ تَعَالَى فَانْتَهِ).
Böylece iki kullanım dilini bir arada cem etmiştir. Yüce Allah'ın: { وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى } “Ve şüphesiz en son varış Rabbinedir” buyruğu; yani dönüş, varılacak gaye ve akıbet O'nadır; böylece cezalandırır ve mükâfatlandırır. Şöyle de denilmiştir: Nimetin başlangıcı O'ndandır ve emniyetin son noktası O'nadır. Übey b. Ka'b'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): { وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى } “Ve şüphesiz en son varış Rabbinedir” buyruğu hakkında: «Rabbin zatı hakkında derin düşünceye dalınmaz (fikir yürütülmez)» buyurmuştur. Enes'ten rivayet edildiğine göre: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Allah Teâlâ anıldığında hemen durunuz (düşünceyi orada kesiniz)» buyurmuştur.
قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ ﵊: (يَأْتِي الشَّيْطَانُ أَحَدَكُمْ فَيَقُولُ مَنْ خَلَقَ كَذَا وَكَذَا حَتَّى يَقُولَ لَهُ مَنْ خَلَقَ رَبُّكَ فَإِذَا بَلَغَ ذَلِكَ فَلْيَسْتَعِذْ بِاللَّهِ وَلْيَنْتَهِ) وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي آخِرِ (الْأَعْرَافِ). وَلَقَدْ أَحْسَنَ مَنْ قَالَ:
Derim ki: Peygamber'in (aleyhisselâm) şu buyruğu da bu anlamdadır: «Şeytan birinize gelir ve: Şunu kim yarattı, bunu kim yarattı? der; ta ki ona: Rabbini kim yarattı? deyinceye kadar. İşte o noktaya ulaşınca hemen Allah'a sığınsın ve [düşünmeyi] bıraksın (vazgeçsin).» Bu hadis (el-A'râf) Suresinin sonunda geçmişti. Şu şiiri söyleyen ne güzel söylemiştir:
وَلَا تُفَكِّرْنَ فِي ذِي الْعُلَا عَزَّ وَجْهُهُ ... فَإِنَّكَ تُرْدَى إِنْ فَعَلْتَ وَتُخْذَلُ
Zatı yüce olan, azamet sahibi hakkında sakın fikir yürütme ... Çünkü bunu yaparsan helak olur ve yardımsız bırakılırsın.
وَدُونَكَ مَصْنُوعَاتُهُ فَاعْتَبِرْ بِهَا ... وَقُلْ مِثْلَ مَا قال الخليل المبجل
İşte O'nun yarattıkları önündedir, onlardan ibret al ... Ve saygıdeğer Halîl'in (İbrahim'in) dediği gibi söyle.
[سورة النجم (٥٣): الآيات ٤٣ الى ٤٦]
[Necm Suresi (53), Âyet 43-46]
وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى (٤٣) وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا (٤٤) وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى (٤٥) مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى (٤٦)
{ وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى (٤٣) وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا (٤٤) وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى (٤٥) مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى (٤٦) } “Ve şüphesiz güldüren de ağlatan da O'dur. (43) Ve şüphesiz öldüren de dirilten de O'dur. (44) Ve şüphesiz rahme döküldüğü zaman bir nutfeden (spermden) erkek ve dişi iki çifti yaratan da O'dur. (45-46)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى) ذَهَبَتِ الْوَسَائِطُ وَبَقِيَتِ الْحَقَائِقُ لِلَّهِ سبحانه وتعال فَلَا فَاعِلَ إِلَّا هُوَ، وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٌ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: لَا وَاللَّهِ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ قَطُّ إِنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَحَدٍ، وَلَكِنَّهُ قَالَ: (إِنَّ الْكَافِرَ يَزِيدُهُ اللَّهُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَذَابًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكَى وَمَا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى). وَعَنْهَا قَالَتْ: مَرَّ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى قَوْمٍ مِنْ أَصْحَابِهِ وَهُمْ يَضْحَكُونَ، فَقَالَ: (لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلًا وَلَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا) فَنَزَلَ عَلَيْهِ جِبْرِيلُ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ! إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ لَكَ: (وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى). فَرَجَعَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ: (مَا خَطَوْتُ أَرْبَعِينَ خُطْوَةً حَتَّى أَتَانِي جِبْرِيلُ فَقَالَ ايْتِ هَؤُلَاءِ فَقُلْ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:) هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى) أَيْ قَضَى أسباب الضحك والبكاء. وقال عطاء ابن أَبِي مُسْلِمٍ: يَعْنِي أَفْرَحَ وَأَحْزَنَ، لِأَنَّ الْفَرَحَ يَجْلِبُ الضَّحِكَ وَالْحُزْنَ يَجْلِبُ الْبُكَاءَ. وَقِيلَ لِعُمَرَ: هَلْ كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَضْحَكُونَ؟ قَالَ: نَعَمْ! وَالْإِيمَانُ وَاللَّهِ أَثْبَتُ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْجِبَالِ الرَّوَاسِي. وَقَدْ تقدم هذا المعنى في (النمل) و (براءة). قال الحسن:
Yüce Allah'ın: { وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى } “Ve şüphesiz güldüren de ağlatan da O'dur” buyruğu hakkında: Vasıtalar ortadan kalkmış, hakikatler Sübhânehu ve Teâlâ olan Allah'a ait kalmıştır; dolayısıyla O'ndan başka hiçbir fail (gerçek yapıcı) yoktur. Sahîh-i Müslim'de Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Hayır, vallahi Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] hiçbir zaman bir kimsenin ağlaması sebebiyle ölünün azap göreceğini söylememiştir; aksine o şöyle buyurmuştur: « إِنَّ الْكَافِرَ يَزِيدُهُ اللَّهُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَذَابًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكَى وَمَا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى » «Şüphesiz Allah, ailesinin ağlaması sebebiyle kâfirin azabını artırır. Şüphesiz güldüren de ağlatan da Allah'tır ve hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez.»" Yine ondan (Âişe radıyallâhu anhâ'dan) rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbından gülen bir topluluğun yanından geçti ve: « لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلًا وَلَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا » «Eğer benim bildiğimi bilseydiniz, az güler çok ağlardınız» buyurdu. Bunun üzerine Cibrîl ona inip şöyle dedi: "Ey Muhammed! Şüphesiz Allah sana şöyle buyuruyor: { وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى } “Ve şüphesiz güldüren de ağlatan da O'dur.”" Bunun üzerine [Peygamber] onların yanına geri dönüp şöyle buyurdu: « مَا خَطَوْتُ أَرْبَعِينَ خُطْوَةً حَتَّى أَتَانِي جِبْرِيلُ فَقَالَ ايْتِ هَؤُلَاءِ فَقُلْ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى » «Kırk adım atmamıştım ki Cibrîl bana gelip şöyle dedi: Şunların yanına git ve onlara: Şüphesiz Allah Teâlâ: O güldürdü ve O ağlattı buyuruyor, de.» Yani gülme ve ağlama sebeplerini takdir eden O'dur. Atâ b. Ebî Müslim şöyle demiştir: Yani sevindirdi ve kederlendirdi; çünkü sevinç gülmeyi, keder ise ağlamayı getirir. Ömer'e: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbı gülerler miydi?" diye soruldu. O da: "Evet! Vallahi iman onların kalplerinde sarsılmaz dağlardan daha sabitti" dedi. Bu mana daha önce Neml ve Berâe (Tevbe) surelerinde geçmişti. el-Hasan şöyle demiştir:
أَضْحَكَ اللَّهُ أَهْلَ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ، وَأَبْكَى أَهْلَ النَّارِ فِي النَّارِ. وَقِيلَ: أَضْحَكَ مَنْ شَاءَ فِي الدُّنْيَا بِأَنْ سَرَّهُ وَأَبْكَى مَنْ شَاءَ بِأَنْ غَمَّهُ. الضَّحَّاكُ: أَضْحَكَ الْأَرْضَ بِالنَّبَاتِ وَأَبْكَى السَّمَاءَ بِالْمَطَرِ. وَقِيلَ: أَضْحَكَ الْأَشْجَارَ بِالنَّوَّارِ، وَأَبْكَى السَّحَابَ بِالْأَمْطَارِ. وَقَالَ ذُو النُّونِ: أَضْحَكَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْعَارِفِينَ بِشَمْسِ مَعْرِفَتِهِ، وَأَبْكَى قُلُوبَ الْكَافِرِينَ وَالْعَاصِينَ بِظُلْمَةِ نُكْرَتِهِ وَمَعْصِيَتِهِ. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: أَضْحَكَ اللَّهُ الْمُطِيعِينَ بِالرَّحْمَةِ وأبكى العاصين بالسخط. وقال محمد ابن عَلِيٍّ التِّرْمِذِيُّ: أَضْحَكَ الْمُؤْمِنَ فِي الْآخِرَةِ وَأَبْكَاهُ فِي الدُّنْيَا. وَقَالَ بَسَّامُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: أَضْحَكَ اللَّهُ أَسْنَانَهُمْ وَأَبْكَى قُلُوبَهُمْ. وَأَنْشَدَ:
Allah cennet ehlini cennette güldürmüş, cehennem ehlini de cehennemde ağlatmıştır. Şöyle de denilmiştir: Dünyada dilediğini sevindirmek suretiyle güldürmüş, dilediğini de kederlendirmek suretiyle ağlatmıştır. ed-Dahhâk der ki: Yeryüzünü bitkilerle güldürmüş, gökyüzünü ise yağmurla ağlatmıştır. Şöyle de denilmiştir: Ağaçları çiçeklerle güldürmüş, bulutları yağmurlarla ağlatmıştır. Zünnûn der ki: Müminlerin ve ariflerin kalplerini marifet güneşiyle güldürmüş, kâfirlerin ve asilerin kalplerini ise inkâr ve isyan karanlığıyla ağlatmıştır. Sehl b. Abdullah der ki: Allah itaatkârları rahmetiyle güldürmüş, asileri ise gazabıyla ağlatmıştır. Muhammed b. Ali et-Tirmizî der ki: Mümini ahirette güldürmüş, dünyada ise ağlatmıştır. Bessâm b. Abdullah der ki: Allah onların dişlerini güldürmüş, kalplerini ise ağlatmıştır. Ve şu beyti inşad etmiştir:
السِّنُّ تَضْحَكُ وَالْأَحْشَاءُ تَحْتَرِقُ ... وَإِنَّمَا ضَحِكُهَا زُورٌ وَمُخْتَلَقُ
Dişler gülerken iç organlar yanıp tutuşur ... Oysa o gülüş sahte ve yapmacıktır.
يَا رُبَّ بَاكٍ بِعَيْنٍ لَا دُمُوعَ لَهَا ... وَرُبَّ ضَاحِكِ سِنٍّ مَا بِهِ رَمَقُ
Nice ağlayan vardır ki gözünde yaş yoktur ... Ve nice dişi gülen vardır ki onda derman kalmamıştır.
وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَصَّ الْإِنْسَانَ بِالضَّحِكِ وَالْبُكَاءِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْحَيَوَانِ، وَلَيْسَ فِي سَائِرِ الْحَيَوَانِ مَنْ يَضْحَكُ وَيَبْكِي غَيْرَ الْإِنْسَانِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْقِرْدَ وَحْدَهُ يَضْحَكُ وَلَا يَبْكِي، وَإِنَّ الْإِبِلَ وَحْدَهَا تَبْكِي وَلَا تَضْحَكُ. وَقَالَ يُوسُفُ بْنُ الْحُسَيْنِ: سُئِلَ طَاهِرُ الْمَقْدِسِيُّ أَتَضْحَكُ الْمَلَائِكَةُ؟ فَقَالَ: مَا ضَحِكُوا وَلَا كُلُّ مَنْ دُونَ الْعَرْشِ مُنْذُ خُلِقَتْ جَهَنَّمُ. (وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا) أَيْ قَضَى أَسْبَابَ الْمَوْتِ وَالْحَيَاةِ. وَقِيلَ: خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ كَمَا قَالَ: (الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ) قَالَهُ ابْنُ بَحْرٍ. وَقِيلَ: أَمَاتَ الْكَافِرَ بِالْكُفْرِ وَأَحْيَا الْمُؤْمِنَ بِالْإِيمَانِ، قَالَ الله تعالى: (أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ) الْآيَةَ. وَقَالَ: (إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ) عَلَى مَا تَقَدَّمَ، وَإِلَيْهِ يَرْجِعُ قَوْلُ عَطَاءٍ: أَمَاتَ بِعَدْلِهِ وَأَحْيَا بِفَضْلِهِ. وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: أَمَاتَ بِالْمَنْعِ وَالْبُخْلِ وَأَحْيَا بِالْجُودِ وَالْبَذْلِ. وَقِيلَ: أَمَاتَ النُّطْفَةَ وَأَحْيَا النَّسَمَةَ. وَقِيلَ: أَمَاتَ الْآبَاءَ وَأَحْيَا الْأَبْنَاءَ. وَقِيلَ: يُرِيدُ بِالْحَيَاةِ الْخِصْبَ وَبِالْمَوْتِ الْجَدْبَ. وَقِيلَ: أَنَامَ وَأَيْقَظَ. وَقِيلَ: أَمَاتَ فِي الدُّنْيَا وَأَحْيَا لِلْبَعْثِ. (وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى) أَيْ مِنْ أَوْلَادِ آدَمَ وَلَمْ يُرِدْ آدَمَ وَحَوَّاءَ بأنهما خلقا من نطفة.
Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz Allah Teâlâ, diğer bütün canlılar arasından gülme ve ağlamayı yalnızca insana has kılmıştır; diğer canlılar arasında insandan başka hem gülen hem de ağlayan hiçbir varlık yoktur. Yine şöyle denilmiştir: Sadece maymun güler ama ağlamaz, sadece deve de ağlar ama gülmez. Yûsuf b. el-Huseyn anlatır: Tâhir el-Makdisî'ye “Melekler güler mi?” diye sorulduğunda o şöyle demiştir: “Cehennem yaratıldığından bu yana ne onlar ne de Arş'ın altındakilerden hiçbiri gülmüştür.” { وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا } “Şüphesiz öldüren de dirilten de O'dur.” Yani ölüm ve hayat sebeplerini takdir edip hükme bağlamıştır. Bir diğer görüşe göre; { الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ } “O ki, ölümü ve hayatı yarattı...” buyurduğu gibi ölümü ve hayatı yaratmıştır; bu görüşü İbn Bahr dile getirmiştir. Şöyle de denilmiştir: İnkârcıyı inkârı sebebiyle [manen] öldürmüş, mümini ise imanıyla diriltmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } “Ölü iken dirilttiğimiz... kimse mi?” ayetini ve daha önce geçtiği üzere { إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } “[Davete] ancak kulak verenler icabet eder. Ölülere gelince, onları Allah diriltir...” buyurmuştur. Atâ'nın: “Adaletiyle öldürdü, lütfuyla diriltti” sözü de buna dayanır. “Mahrum bırakmak ve kısmak suretiyle öldürdü, cömertlik ve ihsanla diriltti” diyen kimsenin sözü de böyledir. Şöyle de denilmiştir: Nutfeyi cansız kıldı, ruh üfleyerek can verdi. Bir görüşe göre: Babaları öldürdü, çocukları yaşattı. Bir görüşe göre de: Hayat ile bolluk ve bereketi, ölüm ile de kuraklığı kastetmektedir. Şöyle de denilmiştir: Uyuttu ve uyandırdı. Dünyada öldürdü, yeniden diriliş (ba's) için diriltti de denilmiştir. { وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى } “Şüphesiz iki çifti; erkeği ve dişiyi yaratan da O'dur.” Yani Âdem'in soyundan olanları [kastetmektedir]; Âdem ile Havvâ bir nutfeden yaratılmadıkları için burada onlar kastedilmemiştir.
وَالنُّطْفَةُ الْمَاءُ الْقَلِيلُ، مُشْتَقٌّ مِنْ نَطَفَ الْمَاءَ إِذَا قَطَرَ. (تُمْنى) تُصَبُّ فِي الرَّحِمِ وَتُرَاقُ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ وَالضَّحَّاكُ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ. يُقَالُ: مَنَى الرَّجُلُ وَأَمْنَى مِنَ الْمَنِيِّ، وَسُمِّيَتْ مِنًى بِهَذَا الِاسْمِ لِمَا يُمْنَى فِيهَا مِنَ الدِّمَاءِ أَيْ يُرَاقُ. وَقِيلَ: (تُمْنى) تُقَدَّرُ، قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ. يُقَالُ: مَنَيْتُ الشَّيْءَ إِذَا قَدَّرْتُهُ، وَمُنِيَ لَهُ أَيْ قُدِّرَ لَهُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Nutfe (النُّطْفَةُ), az su demektir; damladığında söylenen (نَطَفَ الْمَاءَ) kökünden türemiştir. { تُمْنى } “rahme döküldüğü zaman” yani rahme dökülüp akıtıldığında; bunu el-Kelbî, ed-Dahhâk ve Atâ b. Ebî Rebâh söylemiştir. Meni kökünden olarak (مَنَى الرَّجُلُ وَأَمْنَى) denir; Mina'ya da kurban kanları orada döküldüğü/akıtıldığı için bu isim verilmiştir. Şöyle de denilmiştir: { تُمْنى } takdir edildiğinde, şekillendirildiğinde demektir; bunu Ebû Ubeyde söylemiştir. Bir şeyi takdir ettiğimde (مَنَيْتُ الشَّيْءَ) denir; onun için takdir edildiğinde (مُنِيَ لَهُ) denir; şair demiştir ki:
حَتَّى تُلَاقِيَ مَا يَمْنِي لَكَ الْمَانِي
Takdir edenin senin için takdir ettiğine kavuşuncaya dek
أَيْ ما يقدر لك القادر.
Yani takdir edenin senin için takdir ettiği şey demektir.
[سورة النجم (٥٣): الآيات ٤٧ الى ٥٥]
[Necm Suresi (53), Âyetler 47-55]
وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى (٤٧) وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى (٤٨) وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى (٤٩) وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولى (٥٠) وَثَمُودَ فَما أَبْقى (٥١)
{ وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى } “Şüphesiz diğer diriliş de O'na aittir.” (47) { وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى } “Zengin eden de yoksul kılan (veya sermaye veren) da O'dur.” (48) { وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى } “Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur.” (49) { وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولى } “Önceki Âd kavmini O helak etti.” (50) { وَثَمُودَ فَما أَبْقى } “Semûd'u da geriye hiçbir şey bırakmadı.” (51)
وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى (٥٢) وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى (٥٣) فَغَشَّاها مَا غَشَّى (٥٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى (٥٥)
{ وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى } “Daha önce de Nuh kavmini [helak etti]. Çünkü onlar daha zalim ve daha azgındılar.” (52) { وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى } “Altı üstüne getirilen şehirleri de O yerin dibine geçirdi.” (53) { فَغَشَّاها مَا غَشَّى } “Böylece onları örten [azap] örttü.” (54) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى } “Artık Rabbinin hangi nimetlerinden şüpheye düşersin?” (55)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى) أَيْ إِعَادَةَ الْأَرْوَاحِ فِي الْأَشْبَاحِ لِلْبَعْثِ. وقرا ابن كثير وأبو عمرو (النشأة) بِفَتْحِ الشِّينِ وَالْمَدِّ، أَيْ وَعَدَ ذَلِكَ وَوَعْدُهُ صِدْقٌ. (وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى) قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: أَغْنَى مَنْ شَاءَ وَأَفْقَرَ مَنْ شَاءَ، ثُمَّ قَرَأَ (يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ) وقرا (يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ) وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ. وَعَنِ ابْنِ زَيْدٍ أَيْضًا وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالْحَسَنِ: (أَغْنى) مَوَّلَ (وَأَقْنى) أَخْدَمَ. وَقِيلَ: (أَقْنى) جعل
Yüce Allah'ın: { وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى } “Şüphesiz diğer diriliş de O'na aittir” buyruğu, yeniden diriltilmek (ba's) üzere ruhların bedenlere iade edilmesidir. İbn Kesîr ve Ebû Amr, { النَّشْأَةَ } kelimesini şîn harfinin fethası ve med ile [en-Neş'âete şeklinde] okumuşlardır. Yani bunu vadetmiştir ve O'nun vaadi haktır. { وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى } “Zengin eden de yoksul kılan (veya sermaye veren) da O'dur” buyruğu hakkında İbn Zeyd: "Dilediğini zengin kılmış, dilediğini fakir kılmıştır" demiş, ardından { يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ } “Kulları arasından dilediğine rızkı genişletir ve kısar” ve { يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ } “[Allah] daraltır ve genişletir” ayetlerini okumuştur. et-Taberî de bu [görüşü] tercih etmiştir. Yine İbn Zeyd'den, Mücâhid'den, Katâde'den ve el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre: { أَغْنى } "mal-mülk verdi", { وَأَقْنى } ise "hizmetçi verdi" demektir. Şöyle de denilmiştir: { أَقْنى } kıldı...
لَكُمْ قِنْيَةً تَقْتَنُونَهَا، وَهُوَ مَعْنَى أَخْدَمَ أَيْضًا. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَرْضَى بِمَا أَعْطَى أَيْ أَغْنَاهُ ثُمَّ رَضَّاهُ بِمَا أَعْطَاهُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: قَنِيَ الرَّجُلُ يَقْنَى قِنًى، مِثْلُ غَنِيَ يَغْنَى غِنًى، وَأَقْنَاهُ اللَّهُ أَيْ أَعْطَاهُ اللَّهُ مَا يُقْتَنَى مِنَ الْقِنْيَةِ وَالنَّشَبِ. وَأَقْنَاهُ [اللَّهُ] أَيْضًا أَيْ رَضَّاهُ. وَالْقِنَى الرِّضَا، عَنْ أَبِي زَيْدٍ، قَالَ وَتَقُولُ الْعَرَبُ: مَنْ أُعْطِيَ مِائَةً مِنَ الْمَعْزِ فَقَدْ أُعْطِيَ الْقِنَى، وَمَنْ أُعْطِيَ مِائَةً مِنَ الضَّأْنِ فَقَدْ أُعْطِيَ الْغِنَى، وَمَنْ أُعْطِيَ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ فَقَدْ أُعْطِيَ الْمُنَى. وَيُقَالُ: أَغْنَاهُ اللَّهُ وَأَقْنَاهُ أَيْ أَعْطَاهُ مَا يَسْكُنُ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: (أَغْنى وَأَقْنى) أَيْ أَغْنَى نَفْسَهُ وَأَفْقَرَ خَلْقَهُ إِلَيْهِ، قَالَهُ سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ. وَقَالَ سُفْيَانُ: أَغْنَى بِالْقَنَاعَةِ وَأَقْنَى بِالرِّضَا. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: أَقْنَى أَفْقَرَ. قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: أَوْلَدَ. وَهَذَا رَاجِعٌ لِمَا تَقَدَّمَ. (وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى) (الشِّعْرى) الكوكب المضي الَّذِي يَطْلُعُ بَعْدَ الْجَوْزَاءِ، وَطُلُوعُهُ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ، وَهُمَا الشِّعْرَيَانِ الْعَبُورُ الَّتِي فِي الْجَوْزَاءِ وَالشِّعْرَى الْغُمَيْصَاءُ الَّتِي فِي الذِّرَاعِ، وَتَزْعُمُ الْعَرَبُ أَنَّهُمَا أُخْتَا سُهَيْلٍ. وَإِنَّمَا ذُكِرَ أَنَّهُ رَبُّ الشِّعْرَى وَإِنْ كَانَ رَبًّا لِغَيْرِهِ، لِأَنَّ الْعَرَبَ كانت تعبده، فأعلمهم الله ﷿ أن الشعرى مربوب وليس بِرَبٍّ. وَاخْتُلِفَ فِيمَنْ كَانَ يَعْبُدُهُ، فَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانَتْ تَعْبُدُهُ حِمْيَرُ وَخُزَاعَةُ. وَقَالَ غَيْرُهُ: أَوَّلُ مَنْ عَبَدَهُ أَبُو كَبْشَةَ أَحَدُ أَجْدَادِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ قِبَلِ أُمَّهَاتِهِ، وَلِذَلِكَ كَانَ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ يُسَمُّونَ النَّبِيَّ ﷺ ابْنَ أَبِي كَبْشَةَ حِينَ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَخَالَفَ أَدْيَانَهُمْ، وَقَالُوا: مَا لَقِينَا مِنَ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ! وَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ يَوْمَ الْفَتْحِ وَقَدْ وَقَفَ فِي بَعْضِ الْمَضَايِقِ وَعَسَاكِرُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَمُرُّ عَلَيْهِ: لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ. وَقَدْ كَانَ مَنْ لَا يَعْبُدُ الشِّعْرَى مِنَ الْعَرَبِ يُعَظِّمُهَا وَيَعْتَقِدُ تَأْثِيرَهَا فِي الْعَالَمِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
bir mal/sermaye kıldı, demektir ki bu da hizmetçi verdi anlamındadır. Anlamının, verdiği şeye razı kıldı; yani zengin etti sonra da ona verdiğine razı etti şeklinde olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. el-Cevherî şöyle demiştir: Zengin oldu anlamına gelen (غَنِيَ يَغْنَى غِنًى) gibi, (قَنِيَ الرَّجُلُ يَقْنَى قِنًى) denir. (أَقْنَاهُ اللَّهُ) demek, Allah ona sermaye (kınye) ve mülk edinilen şeylerden verdi demektir. (أَقْنَاهُ [اللَّهُ]) ifadesi aynı zamanda onu razı etti demektir. Ebû Zeyd'den rivayetle el-Kınâ (الْقِنَى) rıza demektir; o şöyle demiştir: Araplar şöyle der: 'Kime yüz keçi verilirse ona kıne (kanaat/rıza) verilmiştir; kime yüz koyun verilirse ona gına (zenginlik) verilmiştir; kime de yüz deve verilirse ona müne (arzu edilen her şey) verilmiştir.' (أَغْنَاهُ اللَّهُ وَأَقْنَاهُ) denir ki yani ona huzur bulacağı şeyi verdi demektir. Şöyle de denilmiştir: { أَغْنى وَأَقْنى } yani Kendisini zengin (müstağni) kıldı, yaratılmışlarını ise Kendisine muhtaç kıldı; bunu Süleymân et-Teymî söylemiştir. Süfyân ise: Kanaatle zengin kıldı, rıza ile doyurdu, demiştir. el-Ahfeş: { أَقْنى } fakir kıldı, demiştir. İbn Keysân: Çocuk sahibi yaptı, demiştir. Bu da daha önce geçene racidir. { وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى } “Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur.” Şi'râ (الشِّعْرى), Cevzâ (İkizler/Avcı) takımyıldızından sonra doğan parlak bir yıldızdır; doğuşu sıcağın en şiddetli olduğu zamandadır. Bunlar iki Şi'râ yıldızıdır: Biri Cevzâ'da bulunan Şi'râ-yı Abûr, diğeri Zirâ'da bulunan Şi'râ-yı Gumaysâ'dır. Araplar bu ikisinin Süheyl yıldızının iki kız kardeşi olduğunu iddia ederler. Başka şeylerin de Rabbi olduğu halde özellikle Şi'râ'nın Rabbi olduğunun zikredilmesi, Arapların ona tapıyor olması sebebiyledir. Allah azze ve celle onlara Şi'râ'nın rab değil, yaratılmış bir varlık (merbûb) olduğunu bildirmiştir. Ona kimin taptığı konusunda ihtilaf edilmiştir: es-Süddî, Himyer ve Huzâa kabilelerinin ona taptığını söylemiştir. Başkası ise şöyle demiştir: Ona ilk tapan kişi, Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem anne tarafından dedelerinden biri olan Ebû Kebşe'dir. Bu sebeple Kureyş müşrikleri, Allah'a davet edip onların dinlerine muhalefet ettiğinde Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem 'İbn Ebî Kebşe' (Ebû Kebşe'nin oğlu) diyorlar ve: 'Ebû Kebşe'nin oğlundan neler çektik!' diyorlardı. Ebû Süfyân da Fetih günü dar bir geçitte durup Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem orduları önünden geçerken: 'Ebû Kebşe'nin oğlunun işi gerçekten büyüdü!' demiştir. Araplardan Şi'râ'ya tapmayanlar bile onu yüceltir ve âlemde bir tesiri olduğuna inanırdı. Şair demiştir ki:
مَضَى أَيْلُولُ وَارْتَفَعَ الْحَرُورُ ... وَأَخْبَتَ نَارَهَا الشِّعْرَى الْعَبُورُ
Eylül geçti ve sıcaklık yükseldi ... Ve Şi'râ-yı Abûr onun ateşini söndürdü
وَقِيلَ: إِنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ فِي خُرَافَاتِهَا: إِنَّ سُهَيْلًا وَالشِّعْرَى كَانَا زَوْجَيْنِ، فَانْحَدَرَ سُهَيْلٌ فَصَارَ يَمَانِيًّا، فَاتَّبَعَتْهُ الشِّعْرَى الْعَبُورُ فَعَبَرَتِ الْمَجَرَّةَ فَسُمِّيَتِ الْعَبُورُ، وَأَقَامَتِ الْغُمَيْصَاءُ فبكت
Şöyle de denilmiştir: Araplar efsanelerinde şöyle derler: Süheyl ile Şi'râ iki eş idiler; Süheyl güneye inip Yemenli oldu, Şi'râ-yı Abûr da onu takip edip Samanyolu'nu geçti, bu yüzden el-Abûr (geçen) diye isimlendirildi. el-Gumaysâ ise geride kaldı ve ağladı,
لفقد سهيل حتى غمصت عيناه، فَسُمِّيَتْ غُمَيْصَاءُ لِأَنَّهَا أَخْفَى مِنَ الْأُخْرَى. (وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولى) سَمَّاهَا الْأُولَى لِأَنَّهُمْ كَانُوا مِنْ قِبَلِ ثَمُودَ. وَقِيلَ: إِنَّ ثَمُودَ مِنْ قِبَلِ عَادٍ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: قِيلَ لَهَا عَادٌ الْأُولَى لِأَنَّهَا أَوَّلُ أُمَّةٍ أُهْلِكَتْ بَعْدَ نُوحٍ ﵇. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: هُمَا عَادَانِ فَالْأُولَى أُهْلِكَتْ بِالرِّيحِ الصَّرْصَرِ، ثُمَّ كَانَتِ الْأُخْرَى فَأُهْلِكَتْ بِالصَّيْحَةِ. وَقِيلَ: عَادٌ الْأُولَى هُوَ عَادُ بْنُ إِرَمَ بْنِ عَوْصِ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ، وَعَادٌ الثَّانِيَةُ مِنْ وَلَدِ عَادٍ الاولى، والمعنى متقارب. وقيل: إن عاد الْآخِرَةَ الْجَبَّارُونَ وَهُمْ قَوْمُ هُودٍ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ (عَادًا الْأُولى) بِبَيَانِ التَّنْوِينِ وَالْهَمْزِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَأَبُو عَمْرٍو (عَادًا الْأُولى) بِنَقْلِ حَرَكَةِ الْهَمْزَةِ إِلَى اللَّامِ وَإِدْغَامِ التَّنْوِينِ فِيهَا، إِلَّا أَنَّ قَالُونَ وَالسُّوسِيُّ يُظْهِرَانِ الْهَمْزَةَ السَّاكِنَةَ. وَقَلَبَهَا الْبَاقُونَ وَاوًا عَلَى أَصْلِهَا، وَالْعَرَبُ تَقْلِبُ هَذَا الْقَلْبَ فَتَقُولُ: قُمِ الْآنَ عَنَّا وَضُمَّ لِثْنَيْنِ أَيْ قُمِ الْآنَ وَضُمَّ الِاثْنَيْنِ (وَثَمُودَ فَما أَبْقى) ثَمُودُ هُمْ قَوْمُ صَالِحٍ أُهْلِكُوا بالصيحة. قرئ (ثمودا) (وَثَمُودَ) وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَانْتَصَبَ عَلَى الْعَطْفِ عَلَى عَادٍ. (وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ) أَيْ وَأَهْلَكَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلِ عَادٍ وَثَمُودَ (إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى) وَذَلِكَ لِطُولِ مُدَّةِ نُوحٍ فِيهِمْ، حَتَّى كَانَ الرَّجُلُ فِيهِمْ يَأْخُذُ بِيَدِ ابْنِهِ فَيَنْطَلِقُ إِلَى نُوحٍ ﵇ فَيَقُولُ: احْذَرْ هَذَا فَإِنَّهُ كَذَّابٌ، وَإِنَّ أَبِي قَدْ مَشَى بِي إِلَى هَذَا وَقَالَ لِي مِثْلَ مَا قُلْتُ لَكَ، فَيَمُوتُ الْكَبِيرُ عَلَى الْكُفْرِ، وَيَنْشَأُ الصَّغِيرُ عَلَى وَصِيَّةِ أَبِيهِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْكِنَايَةَ تَرْجِعُ إِلَى كُلِّ مَنْ ذُكِرَ مِنْ عَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ نُوحٍ، أَيْ كَانُوا أَكْفَرَ مِنْ مُشْرِكِي الْعَرَبِ وَأَطْغَى. فَيَكُونُ فِيهِ تَسْلِيَةٌ وَتَعْزِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، فَكَأَنَّهُ يَقُولُ لَهُ: فَاصْبِرْ أَنْتَ أَيْضًا فَالْعَاقِبَةُ الْحَمِيدَةُ لَكَ. (وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى) يَعْنِي مَدَائِنَ قَوْمِ لُوطٍ ﵇ ائْتَفَكَتْ بِهِمْ، أَيِ انْقَلَبَتْ وَصَارَ عَالِيَهَا سَافِلَهَا. يُقَالُ: أَفَكْتُهُ أَيْ قَلَبْتُهُ وَصَرَفْتُهُ. (أَهْوى) أَيْ خُسِفَ بِهِمْ بَعْدَ رَفْعِهَا إِلَى السَّمَاءِ، رَفَعَهَا جِبْرِيلُ ثُمَّ أَهْوَى بِهَا إِلَى الْأَرْضِ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: جَعَلَهَا تَهْوِي. وَيُقَالُ: هَوَى بالفتح يهوي هويا أي سقط
...Süheyl'i kaybettiği için [ağladı], nihayet gözleri kısıldı. Diğerinden daha sönük olduğu için de Gumaysâ diye isimlendirildi. { وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولى } “Ve şüphesiz önceki Âd'ı helak eden de O'dur” buyruğunda onları "el-Ûlâ" (önceki) diye isimlendirdi; çünkü onlar Semûd'dan önce idiler. Şöyle de denilmiştir: Semûd, Âd'dan öncedir. İbn Zeyd şöyle demiştir: Nûh aleyhisselâm'dan sonra helak edilen ilk ümmet olduğu için ona Âd-ı Ûlâ denilmiştir. İbn İshâk şöyle demiştir: Onlar iki Âd'dır. Birincisi kasırga ile helak edildi, sonra diğeri geldi ve o da korkunç bir çığlıkla helak edildi. Şöyle de denilmiştir: Birinci Âd; Nûh oğlu Sâm oğlu Avs oğlu İrem oğlu Âd'dır. İkinci Âd ise birinci Âd'ın soyundandır; anlamlar birbirine yakındır. Şöyle de denilmiştir: Sonraki Âd zorbalardır, onlar da Hûd'un kavmidir. Cumhurun kıraati { عَادًا الْأُولى } tenvin ve hemzenin açıkça okunması iledir. Nâfi', İbn Muhaysın ve Ebû Amr { عَادًا الْأُولى } ifadesini hemzenin harekesini lâma naklederek ve tenvini ona idgam ederek okumuşlardır; şu kadar var ki Kālûn ve es-Sûsî sâkin hemzeyi izhar ederler. Diğerleri ise onu aslı üzere vâv'a çevirmişlerdir. Araplar bu türden bir dönüşüm yapar ve: "Kumil-âne annâ ve dumme lisneyni" yani "Kumil-âne ve'dummisneyn" (Şimdi kalk ve iki şeyi birleştir) derler. { وَثَمُودَ فَما أَبْقى } “Semûd'u da [helak etti] ve geriye hiçbir şey bırakmadı” buyruğundaki Semûd, Sâlih'in kavmidir; korkunç çığlıkla helak edilmişlerdir. (ثَمُوداً) ve (وَثَمُودَ) şeklinde okunmuştur; bunun açıklaması daha önce geçmişti. [Semûd kelimesi] Âd kelimesi üzerine matuf olduğu için mansub olmuştur. { وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce de Nûh kavmini [helak etmişti]” yani Âd ve Semûd'dan önce Nûh kavmini de helak etti. { إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى } “Çünkü onlar daha zâlim ve daha azgındılar.” Bu da Nûh'un aralarında uzun süre kalmasından dolayıdır; öyle ki onlardan bir adam oğlunun elinden tutar, Nûh aleyhisselâm'a götürür ve: "Bundan sakın, zira o bir yalancıdır! Babam da beni buna götürmüş ve sana söylediklerimin aynısını bana söylemişti" derdi. Böylece yaşlı olan küfür üzere ölür, küçük olan da babasının vasiyeti üzere yetişirdi. Şöyle de denilmiştir: Zamir; Âd, Semûd ve Nûh kavminden zikredilenlerin hepsine râcidir; yani onlar Arap müşriklerinden daha kâfir ve daha azgındılar. Bunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve gönül alma vardır; sanki O'na: "Sen de sabret, güzel akıbet senindir" denilmektedir. { وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى } “Altüst olan [Lût kavminin şehirlerini] de yerin dibine geçirdi” ifadesiyle Lût aleyhisselâm'ın kavminin şehirleri kastedilmektedir; onlar şehirleriyle birlikte altüst oldu, yani ters döndü ve üstü altına geldi. Efektühü (أَفَكْتُهُ), onu altüst ettim ve çevirdim demektir. (أَهْوى) yani göğe kaldırıldıktan sonra yere batırıldılar; Cibrîl onları yukarı kaldırmış, sonra yere fırlatmıştır. el-Müberred şöyle demiştir: Onları düşer kıldı. Üstün ile heveyehevî hevyen (هَوَى يَهْوِي هُوِيًّا) düştü demektir.
وَ (أَهْوى) أَيْ أَسْقَطَ. (فَغَشَّاها مَا غَشَّى) أَيْ أَلْبَسَهَا مَا أَلْبَسَهَا مِنَ الْحِجَارَةِ، قَالَ الله تعالى: (فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ) وَقِيلَ: إِنَّ الْكِنَايَةَ تَرْجِعُ إِلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْأُمَمِ، أَيْ غَشَّاهَا مِنَ الْعَذَابِ مَا غَشَّاهُمْ، وَأَبْهَمَ لِأَنَّ كُلًّا مِنْهُمْ أُهْلِكَ بِضَرْبٍ غَيْرِ مَا أُهْلِكَ بِهِ الْآخَرُ. وَقِيلَ: هَذَا تَعْظِيمُ الْأَمْرِ. (فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى) أَيْ فَبِأَيِ نِعَمِ رَبِّكَ تَشُكُّ. وَالْمُخَاطَبَةُ لِلْإِنْسَانِ الْمُكَذِّبِ. وَالْآلَاءُ النِّعَمُ وَاحِدُهَا أَلًى وَإِلًى وَإِلْيٌ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ (تَّمَارَى) بِإِدْغَامِ إِحْدَى التَّاءَيْنِ في الأخرى والتشديد.
(أَهْوى) ise düşürdü demektir. { فَغَشَّاها مَا غَشَّى } “Böylece onları örten [azap] örttü” buyruğu; yani taşlardan bürüdüğünü bürüdü, Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “Böylece oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık.” Şöyle de denilmiştir: Zamir bu ümmetlerin hepsine racidir; yani onları bürüyen azap onları bürüdü; her biri diğerinin helak edildiğinden farklı bir azap türüyle helak edildiği için müphem bırakılmıştır. Bunun meselenin büyüklüğünü ifade etmek için olduğu da söylenmiştir. { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى } “Artık Rabbinin hangi nimetlerinden şüpheye düşersin?” Yani Rabbinin hangi nimetlerinden kuşku duyarsın? Hitap yalanlayan insanadır. Âlâ (الْآلَاءُ) nimetler demektir; tekili elen (أَلًى), ilen (إِلًى) ve ilyün (إِلْيٌ) şeklindedir. Ya'kûb iki tâ harfinden birini diğerine idgam ederek ve şedde ile { تَّمَارَى } şeklinde okumuştur.
[سورة النجم (٥٣): الآيات ٥٦ الى ٦٢]
[Necm Suresi (53), Âyetler 56-62]
هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى (٥٦) أَزِفَتِ الْآزِفَةُ (٥٧) لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ (٥٨) أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ (٥٩) وَتَضْحَكُونَ وَلا تَبْكُونَ (٦٠)
{ هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى } “Bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır.” (56) { أَزِفَتِ الْآزِفَةُ } “Yaklaşan [kıyamet] yaklaştı.” (57) { لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ } “Onu Allah'tan başka açığa çıkaracak (veya engelleyecek) kimse yoktur.” (58) { أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ } “Şimdi siz bu söze mi şaşıyorsunuz?” (59) { وَتَضْحَكُونَ وَلا تَبْكُونَ } “Gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz!” (60)
وَأَنْتُمْ سامِدُونَ (٦١) فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا (٦٢)
{ وَأَنْتُمْ سامِدُونَ } “Ve siz gaflet içinde oyalanmaktasınız.” (61) { فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا } “Haydi Allah'a secde edin ve [O'na] kullukta bulunun!” (62)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى) قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: يُرِيدُ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ نَذِيرٌ بِالْحَقِّ الَّذِي أَنْذَرَ بِهِ الْأَنْبِيَاءَ قَبْلَهُ، فَإِنْ أَطَعْتُمُوهُ أَفْلَحْتُمْ، وَإِلَّا حَلَّ بِكُمْ مَا حَلَّ بِمُكَذِّبِي الرُّسُلِ السَّالِفَةِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: يُرِيدُ الْقُرْآنَ، وَأَنَّهُ نَذِيرٌ بِمَا أَنْذَرَتْ بِهِ الْكُتُبُ الْأُولَى. وَقِيلَ: أَيْ هَذَا الَّذِي أَخْبَرْنَا بِهِ مِنْ أَخْبَارِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ الَّذِينَ هَلَكُوا تَخْوِيفٌ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ أَنْ يَنْزِلَ بِهِمْ مَا نَزَلَ بِأُولَئِكَ مِنَ النُّذُرِ أَيْ مِثْلَ النُّذُرِ، وَالنُّذُرُ فِي قَوْلِ الْعَرَبِ بِمَعْنَى الْإِنْذَارِ كَالنُّكُرِ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ، أَيْ هَذَا إِنْذَارٌ لَكُمْ. وَقَالَ أَبُو مَالِكٍ: هَذَا الَّذِي أَنْذَرْتُكُمْ بِهِ مِنْ وَقَائِعِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ هُوَ فِي صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى. وَقَالَ السُّدِّيُّ أَخْبَرَنِي أَبُو صَالِحٍ قَالَ: هَذِهِ الْحُرُوفُ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: (أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى. وَإِبْراهِيمَ) إِلَى قَوْلِهِ: (هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى) كُلُّ هذه في صحف إبراهيم وموسى.
Allah Teâlâ'nın: { هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى } “Bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır” buyruğu hakkında İbn Cüreyc ve Muhammed b. Kâ'b şöyle demişlerdir: Yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisinden önceki peygamberlerin uyardığı hak ile uyaran bir uyarıcıdır. Eğer ona itaat ederseniz kurtuluşa erersiniz; aksi takdirde geçmiş elçileri yalanlayanların başına gelenler sizin de başınıza gelir. Katâde ise şöyle demiştir: Kur'ân'ı kastetmektedir; o, önceki kitapların uyardığı şeylerle uyaran bir uyarıcıdır. Şöyle de denilmiştir: Helak olmuş geçmiş ümmetlerin haberlerinden size bildirdiğimiz bu hususlar, onların başına gelenlerin bu ümmetin de başına gelmesinden korkutmadır; [ayette geçen] “en-nüzür” (النُّذُر), yani uyarılar gibi demektir. Arapların dilinde “en-nüzür”, tıpkı “en-nükür”ün inkâr anlamına gelmesi gibi, inzâr (uyarma) anlamındadır; yani bu sizin için bir uyarıdır. Ebû Mâlik şöyle demiştir: Geçmiş ümmetlerin başından geçen olaylardan size uyardığım bu hususlar, İbrâhim ve Mûsâ'nın sayfalarındadır. es-Süddî de şöyle demiştir: Ebû Sâlih bana bildirdi ki: Allah Teâlâ'nın: { أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى . وَإِبْراهِيمَ } “Yoksa Mûsâ'nın ve İbrâhim'in sayfalarındakiler kendisine bildirilmedi mi?” buyruğundan: { هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى } “Bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır” buyruğuna kadar zikrettiği bu hususların hepsi İbrâhim ve Mûsâ'nın sayfalarındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَزِفَتِ الْآزِفَةُ) أَيْ قَرُبَتِ السَّاعَةُ وَدَنَتِ الْقِيَامَةُ. وَسَمَّاهَا آزِفَةٌ لِقُرْبِ قِيَامِهَا عِنْدَهُ، كَمَا قَالَ: (يَرَوْنَهُ بَعِيداً وَنَراهُ قَرِيباً). وَقِيلَ: سَمَّاهَا آزِفَةٌ لِدُنُوِّهَا مِنَ النَّاسِ وَقُرْبِهَا مِنْهُمْ لِيَسْتَعِدُّوا لَهَا، لِأَنَّ كُلَّ مَا هُوَ آتٍ قَرِيبٌ. قَالَ:
Allah Teâlâ'nın: { أَزِفَتِ الْآزِفَةُ } “Yaklaşan yaklaştı” buyruğu, yani vakit yaklaştı ve kıyamet yaklaştı demektir. { يَرَوْنَهُ بَعِيداً . وَنَراهُ قَرِيباً } “Onlar onu uzak görüyorlar, biz ise onu yakın görüyoruz” buyurduğu gibi, katındaki vaktinin yakınlığından dolayı ona âzife (yaklaşan) demiştir. Şöyle de denilmiştir: Ona hazırlansınlar diye insanlara yaklaşmasından ve onlara yakınlığından dolayı âzife diye isimlendirilmiştir; çünkü gelecek olan her şey yakındır. Şair demiştir ki:
أَزِفَ التَّرَحُّلُ غَيْرَ أَنَّ رِكَابَنَا ... لَمَّا تَزَلْ بِرِحَالِنَا وَكَأَنْ قَدِ
Göç vakti yaklaştı, ne var ki bineklerimiz ... Hâlâ yüklerimizin yanından ayrılmadı, sanki ayrılmış gibi
وَفِي الصِّحَاحِ: أَزِفَ التَّرَحُّلُ يَأْزَفُ أَزَفًا أَيْ دَنَا وَأَفِدَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَزِفَتِ الْآزِفَةُ) يَعْنِي الْقِيَامَةَ، وَأَزِفَ الرَّجُلُ أَيْ عَجِلَ فَهُوَ آزِفٌ عَلَى فَاعِلٍ، وَالْمُتَآزِفُ الْقَصِيرُ وَهُوَ الْمُتَدَانِي. قَالَ أَبُو زَيْدٍ: قُلْتُ لِأَعْرَابِيٍّ مَا الْمُحْبَنْطِئُ؟ قَالَ: الْمُتَكَأْكِئُ. قُلْتُ: مَا الْمُتَكَأْكِئُ؟ قَالَ: الْمُتَآزِفُ. قُلْتُ: مَا الْمُتَآزِفُ؟ قَالَ: أَنْتَ أَحْمَقُ وَتَرَكَنِي وَمَرَّ. (لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ) أَيْ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ يُؤَخِّرُهَا أَوْ يُقَدِّمُهَا. وَقِيلَ: كَاشِفَةٌ أَيِ انْكِشَافٌ أَيْ لَا يَكْشِفُ عَنْهَا وَلَا يُبْدِيهَا إِلَّا اللَّهُ، فَالْكَاشِفَةُ اسْمٌ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ وَالْهَاءُ فِيهِ كَالْهَاءِ فِي الْعَاقِبَةِ وَالْعَافِيَةِ وَالدَّاهِيَةِ وَالْبَاقِيَةِ، كَقَوْلِهِمْ: مَا لِفُلَانٍ مِنْ بَاقِيَةٍ أَيْ مِنْ بَقَاءٍ. وَقِيلَ: أَيْ لَا أَحَدَ يَرُدُّ ذَلِكَ، أَيْ أَنَّ الْقِيَامَةَ إِذَا قَامَتْ لَا يَكْشِفُهَا أَحَدٌ مِنْ آلِهَتِهِمْ وَلَا يُنْجِيهِمْ غَيْرُ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَدْ سُمِّيَتِ الْقِيَامَةُ غَاشِيَةٌ، فَإِذَا كَانَتْ غَاشِيَةٌ كَانَ رَدُّهَا كَشْفًا، فَالْكَاشِفَةُ عَلَى هَذَا نَعْتُ مُؤَنَّثٍ مَحْذُوفٍ، أي نقس كَاشِفَةٌ أَوْ فِرْقَةٌ كَاشِفَةٌ أَوْ حَالٌ كَاشِفَةٌ. وَقِيلَ: إِنَّ (كاشِفَةٌ) بِمَعْنَى كَاشِفٍ وَالْهَاءُ لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلُ رَاوِيَةٍ وَدَاهِيَةٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ) يَعْنِي الْقُرْآنَ. وَهَذَا اسْتِفْهَامُ تَوْبِيخٍ (تَعْجَبُونَ) تَكْذِيبًا بِهِ (وَتَضْحَكُونَ) اسْتِهْزَاءً (وَلا تَبْكُونَ) انْزِجَارًا وَخَوْفًا مِنَ الْوَعِيدِ. وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ ما روى بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ ضَاحِكًا إِلَّا تَبَسُّمًا. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: لَمَّا نَزَلَتْ (أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ) قَالَ أَهْلُ الصُّفَّةِ: (إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ) ثُمَّ بَكَوْا حَتَّى جَرَتْ دُمُوعُهُمْ عَلَى خُدُودِهِمْ، فَلَمَّا سَمِعَ النَّبِيُّ ﷺ بُكَاءَهُمْ بَكَى مَعَهُمْ فَبَكَيْنَا لِبُكَائِهِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَا يلج النار من بكى من)
es-Sıhâh'ta şöyle denilmektedir: “Ezife’t-terahhulu ye’zefu ezefen (أَزِفَ التَّرَحُّلُ يَأْزَفُ أَزَفًا)”, [göç vakti] yaklaştı anlamına gelir. Allah Teâlâ'nın: { أَزِفَتِ الْآزِفَةُ } “Yaklaşan yaklaştı” buyruğu da bu köktendir ve bundan kasıt kıyamettir. “Ezife’r-racul (أَزِفَ الرَّجُلُ)” ise adam acele etti demektir; bu durumda fâil (özne) vezninde “âzif (آزِف)” denir. “Müteâzif (الْمُتَآزِف)” boyu kısa ve birbirine yakın [yapılı] olan kimsedir. Ebû Zeyd şöyle anlatır: Bir bedeviye, “Muhbenti’ (المُحْبَنْطِئ) nedir?” diye sordum. “Mütekek’i’ (المُتَكَأْكِئ)dir” dedi. “Mütekek’i’ nedir?” dedim. “Müteâziftir” dedi. “Müteâzif nedir?” diye sorunca, “Sen ahmaksın!” dedi ve beni bırakıp gitti. { لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ } “Onu Allah'tan başka açığa çıkaracak (vaktini erteleyecek veya öne alacak) hiç kimse yoktur.” Yani Allah'tan başka onu erteleyecek veya öne alacak kimse yoktur. Şöyle de denilmiştir: Kâşife (كَاشِفَةٌ), açığa çıkarma (inkişâf) anlamındadır; yani onu Allah'tan başkası açığa çıkaramaz ve ortaya koyamaz. Buna göre el-kâşife, masdar anlamında bir isimdir; sonundaki kapalı te (ة) harfi ise el-âkıbe (العاقبة), el-âfiye (العافية), ed-dâhiye (الداهية) ve el-bâkıye (الباقية) kelimelerindeki gibidir. Nitekim “Mâ lifulânin min bâkıyeh (فalan kimsenin kalıcılığı yoktur)” sözünde bâkıye, “bekā” (kalıcılık) manasındadır. Şöyle de denilmiştir: Onu geri çevirecek hiç kimse yoktur. Yani kıyamet koptuğu vakit, putlarından hiçbiri onu defedemez ve onları Allah Teâlâ'dan başkası kurtaramaz. Nitekim kıyamete Gâşiye (her şeyi bürüyen/saran) ismi verilmiştir; o bürüyüp saran bir felaket olduğuna göre, onun savuşturulması da bir keşf (açıp kaldırma)dir. Bu takdirde el-kâşife, hazfedilmiş müennes bir kelimenin sıfatı olur; yani “kâşif bir nefis”, “kâşif bir fırka” veya “kâşif bir hâl” demektir. Bir diğer görüşe göre ise kâşife (كاشفة), kâşif (açığa çıkaran/kaldıran) anlamında olup sonundaki kapalı te harfi râviye (çok rivayet eden) ve dâhiye (büyük dahi) kelimelerinde olduğu gibi mübalağa içindir. Allah Teâlâ'nın: { أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ } “Şimdi siz bu sözden mi...” buyruğunda kastedilen Kur'ân'dır. Bu, kınama (tevbîh) ifade eden bir soru cümlesidir. { تَعْجَبُونَ } “...hayrete düşüyorsunuz?” yani onu yalanlayarak şaşıyorsunuz; { وَتَضْحَكُونَ } “Ve gülüyorsunuz” yani alay ediyorsunuz; { وَلا تَبْكُونَ } “Ağlamıyorsunuz” yani azap tehdidinden sakınarak ve korkarak [ağlamıyorsunuz]. Rivayet edildiğine göre bu ayet indikten sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem tebessüm dışında gülerken hiç görülmemiştir. Ebû Hureyre şöyle demiştir: { أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ } ayeti nâzil olunca Ehl-i Suffe, { إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ } “Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na döneceğiz” dediler ve yanaklarından gözyaşları süzülünceye kadar ağladılar. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onların ağlayışını işitince kendisi de onlarla birlikte ağladı; biz de onun ağlamasından dolayı ağladık. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَا يلج النار من بكى من » “[Allah] korkusundan ağlayan kimse ateşe girmez...”
خَشْيَةِ اللَّهِ وَلَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مُصِرٌّ عَلَى مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَلَوْ لَمْ تُذْنِبُوا لَذَهَبَ اللَّهُ بِكُمْ وَلَجَاءَ بِقَوْمٍ يُذْنِبُونَ فَيَغْفِرُ لَهُمْ وَيَرْحَمُهُمْ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (. وَقَالَ أَبُو حَازِمٍ: نَزَلَ جِبْرِيلَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَعِنْدَهُ رَجُلٌ يَبْكِي، فَقَالَ لَهُ: مَنْ هَذَا؟ قَالَ: هَذَا فُلَانٌ، فَقَالَ جِبْرِيلُ: إِنَّا نَزِنُ أَعْمَالَ بَنِي آدَمَ كُلَّهَا إِلَّا الْبُكَاءَ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَيُطْفِئُ بِالدَّمْعَةِ الْوَاحِدَةِ بُحُورًا مِنْ جَهَنَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْتُمْ سامِدُونَ) أَيْ لَاهُونَ مُعْرِضُونَ. عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رَوَاهُ الْوَالِبِيُّ وَالْعَوْفِيُّ عَنْهُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ عَنْهُ: هُوَ الْغِنَاءُ بِلُغَةِ حِمْيَرَ، يُقَالُ: سَمِّدْ لَنَا أَيْ غَنِّ لَنَا، فَكَانُوا إِذَا سَمِعُوا الْقُرْآنَ يُتْلَى تَغَنَّوْا وَلَعِبُوا حَتَّى لَا يَسْمَعُوا. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: سَامِدُونَ شَامِخُونَ مُتَكَبِّرُونَ. وَفِي الصِّحَاحِ: سَمَدَ سُمُودًا رَفَعَ رَأْسَهُ تَكَبُّرًا وَكُلُّ رَافِعٍ رَأْسَهُ فَهُوَ سَامِدٌ، قال»
“Allah korkusundan ağlayan kimse cehenneme girmez. Allah'a isyanda ısrar eden de cennete girmez. Eğer siz günah işlemeseydiniz, Allah sizi yok eder ve yerinize günah işleyip de kendilerini bağışlamasını dileyecek ve O'nun da kendilerini bağışlayıp merhamet edeceği bir kavim getirirdi. Şüphesiz O, Gafûr'dur, Rahîm'dir.” Ebû Hâzim şöyle demiştir: Cibrîl, Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem yanına indi; yanında ağlayan bir adam vardı. Cibrîl O'na: 'Bu kim?' dedi. [Nebî]: 'Bu falandır' buyurdu. Bunun üzerine Cibrîl: 'Biz Âdemoğullarının ağlama dışındaki bütün amellerini tartarız; zira Allah Teâlâ tek bir damla gözyaşı ile cehennemden nice denizleri söndürür' dedi. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْتُمْ سامِدُونَ } “Ve siz gaflet içinde oyalanmaktasınız” buyruğu, yani gafilce eğlenmektesiniz ve yüz çevirmektesiniz demektir. İbn Abbâs'tan bu rivayeti el-Vâlibî ve el-Avfî nakletmiştir. İkrime de ondan naklen: Himyer lügatinde bunun şarkı söylemek olduğunu söylemiştir; (سَمِّدْ لَنَا) denir ki yani bize şarkı söyle demektir; onlar Kur'an'ın okunduğunu işittiklerinde işitmemek için şarkı söyler ve eğlenirlerdi. ed-Dahhâk: { سامِدُونَ } baş kaldıranlar, kibirlenenler, demiştir. es-Sıhâh'ta şöyle geçer: Kibirle başını kaldırdığında (سَمَدَ سُمُودًا) denir; başını her kaldıran samiddir. Şair şöyle demiştir:
:
:
سَوَامِدُ اللَّيْلِ خِفَافُ الْأَزْوَادْ
Gecenin başı yukarıda yürüyenleri, azıkları hafif olanlar
يَقُولُ: لَيْسَ فِي بُطُونِهَا عَلَفٌ. وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: سَمَدْتُ سُمُودًا عَلَوْتُ. وَسَمَدَتِ الْإِبِلُ فِي سَيْرِهَا جَدَّتْ. وَالسُّمُودُ اللَّهْوُ، وَالسَّامِدُ اللَّاهِي، يُقَالُ لِلْقَيْنَةِ: أَسْمِدِينَا، أَيْ أَلْهِينَا بِالْغِنَاءِ. وَتَسْمِيدُ الْأَرْضِ أَنْ يَجْعَلَ فِيهَا السماد وهو سراجين وَرَمَادٌ. وَتَسْمِيدُ الرَّأْسِ اسْتِئْصَالُ شَعْرِهِ، لُغَةٌ فِي التَّسْبِيدِ. وَاسْمَأَدَّ الرَّجُلُ بِالْهَمْزِ اسْمِئْدَادًا أَيْ وَرِمَ غَضَبًا. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّ مَعْنَى (سامِدُونَ) أَنْ يَجْلِسُوا غَيْرَ مُصَلِّينَ وَلَا مُنْتَظِرِينَ الصَّلَاةَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: وَاقِفُونَ لِلصَّلَاةِ قَبْلَ وُقُوفِ الْإِمَامِ، وَمِنْهُ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ خَرَجَ الناس ينتظرونه قياما فقال: (مالي أَرَاكُمْ سَامِدِينَ) حَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ عَنْ عَلِيٍّ، وَأَنَّهُ خَرَجَ إِلَى الصَّلَاةِ فَرَأَى النَّاسَ قياما [ينتظرونه] فقال: (مالكم سَامِدُونَ) قَالَهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَالْمَعْرُوفُ فِي اللُّغَةِ: سَمَدَ يَسْمُدُ سُمُودًا إِذَا لَهَا وَأَعْرَضَ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: سَامِدُونَ خَامِدُونَ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Yani karınlarında yem yoktur, demektedir. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: (سَمَدْتُ سُمُودًا) yükseldim demektir. Develer yürüyüşlerinde samedet dediklerinde hızlı ve gayretli yürüdüler demektir. es-Sümûd (السُّمُودُ) eğlence/gaflet, es-sâmid (السَّامِدُ) ise gafilce eğlenendir; şarkıcı cariyeye: (أَسْمِدِينَا) yani bizi şarkıyla eğlendir, denir. Toprağı tesmid etmek (تَسْمِيدُ الْأَرْضِ), içine gübre (semâd) koymaktır ki o da tezek ve küldür. Başın tesmidi, saçının tamamen tıraş edilmesidir ki bu tesbîd kelimesinin bir lehçesidir. Adam öfkeden şiştiğinde hemze ile (اسْمَأَدَّ الرَّجُلُ اسْمِئْدَادًا) denir. Ali'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre { سامِدُونَ } kelimesinin anlamı: Namaz kılmaksızın ve namazı da beklemeksizin oturmalarıdır. el-Hasan: İmamın durmasından önce namaz için ayakta bekleyenlerdir, demiştir; Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen şu hadis de bundandır: İnsanlar kendisini ayakta beklerken dışarı çıkmış ve: (مالي أَرَاكُمْ سَامِدِينَ) “Sizi neden böyle ayakta dikilmiş (veya boş boş bekler) görüyorum?” buyurmuştur; bunu el-Mâverdî nakletmiştir. el-Mehdevî de bunu Ali'den rivayet etmiştir; o namaza çıkmış, insanların ayakta [kendisini beklediklerini] görünce: (مالكم سَامِدُونَ) “Size ne oluyor da böyle ayakta bekliyorsunuz?” demiştir; bunu el-Mehdevî söylemiştir. Lügatte meşhur olan ise gafil olup yüz çevirdiğinde (سَمَدَ يَسْمُدُ سُمُودًا) denilmesidir. el-Müberred: Samidûn; sönmüş, hareketsiz kalmış olanlardır, demiştir; şair şöyle demiştir:
أَتَى الْحِدْثَانُ نِسْوَةَ آل حرب ... بمقدور سمدن له سمودا
Zamanın getirdiği felaketler Harb ailesinin kadınlarına takdir edilmiş bir kaderle geldi de onlar bunun karşısında [kederden] donakalp hareketsizleştiler.
وَقَالَ صَالِحُ أَبُو الْخَلِيلِ: لَمَّا قَرَأَ النَّبِيُّ ﷺ (أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ. وَتَضْحَكُونَ وَلا تَبْكُونَ. وَأَنْتُمْ سامِدُونَ) لَمْ يُرَ ضَاحِكًا إِلَّا مُبْتَسِمًا حَتَّى مَاتَ ﷺ. ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا) قِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ سُجُودُ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَوَّلَ السُّورَةِ مِنْ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَجَدَ فِيهَا وَسَجَدَ مَعَهُ الْمُشْرِكُونَ. وَقِيلَ: إِنَّمَا سَجَدَ مَعَهُ الْمُشْرِكُونَ لِأَنَّهُمْ سَمِعُوا أَصْوَاتَ الشَّيَاطِينِ فِي أَثْنَاءِ قِرَاءَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عند قَوْلِهِ: (أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى. وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى) وَأَنَّهُ قَالَ: تِلْكَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَا وَشَفَاعَتُهُنَّ تُرْتَجَى. كَذَا فِي رِوَايَةِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ تُرْتَجَى. وَفِي رِوَايَةِ أَبِي الْعَالِيَةِ وَشَفَاعَتُهُنَّ تُرْتَضَى، وَمِثْلُهُنَّ لَا يُنْسَى. فَفَرِحَ الْمُشْرِكُونَ وَظَنُّوا أَنَّهُ مِنْ قَوْلِ مُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي (الْحَجِّ). فَلَمَّا بَلَغَ الْخَبَرَ بِالْحَبَشَةِ مَنْ كَانَ بِهَا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ رَجَعُوا ظَنًّا مِنْهُمْ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ آمَنُوا، فَكَانَ أَهْلُ مَكَّةَ أَشَدَّ عَلَيْهِمْ وَأَخَذُوا فِي تَعْذِيبِهِمْ إِلَى أَنْ كَشَفَ اللَّهُ عَنْهُمْ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ سُجُودُ الْفَرْضِ فِي الصَّلَاةِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ، كَانَ لَا يَرَاهَا مِنْ عَزَائِمِ السُّجُودِ. وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ. وَرَوَى أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ ﵁: كَانَ آخِرُ فِعْلِ النَّبِيِّ ﷺ تَرْكَ السُّجُودِ فِي الْمُفَصَّلِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ آخِرَ (الْأَعْرَافِ) مُبَيَّنًا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. تَمَّ تفسير سورة (والنجم).
Sâlih Ebû'l-Halîl şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, { أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ. وَتَضْحَكُونَ وَلا تَبْكُونَ. وَأَنْتُمْ سامِدُونَ } “Şimdi siz bu söze mi şaşıyorsunuz? Gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz ve siz gaflet içinde eğleniyorsunuz!” ayetlerini okuduğunda, vefat edinceye kadar tebessüm etmek dışında gülerken görülmedi sallallâhu aleyhi ve sellem. Bunu en-Nehhâs zikretmiştir. Yüce Allah'ın: { فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا } “Haydi Allah'a secde edin ve [O'na] kullukta bulunun!” buyruğuna gelince; bununla Kur'an'daki tilavet secdesinin kastedildiği söylenmiştir. Bu, İbn Mes'ûd'un görüşüdür. Ebû Hanîfe ve eş-Şâfiî de bu görüştedir. Surenin başında, İbn Abbâs'tan gelen, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bu surede secde ettiği ve onunla birlikte müşriklerin de secde ettiğine dair hadis geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Müşriklerin onunla birlikte secde etmelerinin sebebi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى. وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } “Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı?” ayetlerini okurken şeytanların sesini işitmeleri ve onun: «تِلْكَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَا وَشَفَاعَتُهُنَّ تُرْتَجَى» «Bunlar yüce kuğulardır (putlardır) ve onların şefaati umulur» dediğini duymalarıdır. Saîd b. Cübeyr'in rivayetinde bu şekilde "şefaatleri umulur (تُرْتَجَى)" diye geçer. Ebû'l-Âliye'nin rivayetinde ise "şefaatleri hoşnutlukla kabul edilir (تُرْتَضَى) ve onların benzeri unutulmaz" şeklindedir. Müşrikler buna sevinmiş ve Hac Suresi'nde açıklaması geçtiği üzere bunun Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem sözü olduğunu zannetmişlerdir. Bu haber Habeşistan'da bulunan Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına ulaşınca, Mekkelilerin iman ettiğini sanarak geri döndüler; fakat Mekkeliler onlara karşı daha da sertleştiler ve Allah onları bu sıkıntıdan kurtarıncaya kadar onlara eziyet etmeye başladılar. [Ayrıca] bununla namazdaki farz secdenin kastedildiği de söylenmiştir. Bu, İbn Ömer'in görüşüdür; o, bu ayeti tilavet secdesi yapılması kesin olan azimet secdelerinden saymazdı. Mâlik de bu görüşü benimsemiştir. Übey b. Ka'b'dan radıyallâhu anh ise şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem son uygulaması Mufassal surelerde secdeyi terk etmekti. Ancak birinci görüş daha sahihtir ve buna dair açıklama el-A'râf Suresi'nin sonunda etraflıca geçmişti. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Necm Suresi'nin tefsiri tamamlandı.