وَلَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ (٤١) كَذَّبُوا بِآياتِنا كُلِّها فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ (٤٢)
{ وَلَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ } “Andolsun ki Firavun hanedanına da o uyarılar gelmişti.” (41) { كَذَّبُوا بِآياتِنا كُلِّها فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ } “[Fakat] onlar bütün ayetlerimizi yalanladılar; Biz de onları mutlak güç ve kudret sahibinin yakalayışıyla yakalayıverdik.” (42)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ) يعني القبط و (النُّذُرُ) موسى وهرون. وَقَدْ يُطْلَقُ لَفْظُ الْجَمْعِ عَلَى الِاثْنَيْنِ. (كَذَّبُوا بِآياتِنا) مُعْجِزَاتِنَا الدَّالَّةِ عَلَى تَوْحِيدِنَا وَنُبُوَّةِ أَنْبِيَائِنَا، وَهِيَ الْعَصَا، وَالْيَدُ، وَالسُّنُونَ، وَالطَّمْسَةُ، وَالطُّوفَانُ، وَالْجَرَادُ، وَالْقُمَّلُ، وَالضَّفَادِعُ، وَالدَّمُ. وَقِيلَ: (النُّذُرُ) الرُّسُلُ، فَقَدْ جَاءَهُمْ يُوسُفُ وَبَنُوهُ إِلَى أَنْ جَاءَهُمْ مُوسَى. وَقِيلَ: (النُّذُرُ) الْإِنْذَارُ. (فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ) أَيْ غَالِبٍ فِي انْتِقَامِهِ (مُقْتَدِرٍ) أَيْ قَادِرٌ عَلَى ما أراد.
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ } “Andolsun, Firavun kavmine de uyarılar gelmişti” buyruğunda [Firavun kavmiyle] Kıptîler, { النُّذُرُ } “uyarılar” ile de Mûsâ ve Hârûn kastedilmektedir. Çoğul lafız bazen iki kişi için de kullanılır. { كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Bütün ayetlerimizi yalanladılar”; birliğimize ve peygamberlerimizin nübüvvetine delalet eden mucizelerimizi [yalanladılar]. Bunlar da asâ, yed[-i beyzâ], kıtlık yılları, [malların] mesholunup taşa dönüştürülmesi, tufan, çekirge, haşere (kımıl), kurbağalar ve kandır. Şöyle de denilmiştir: { النُّذُرُ } elçilerdir; zira onlara Yûsuf ve oğulları gelmiş, nihayetinde Mûsâ da gelmiştir. { النُّذُرُ } kelimesinin 'uyarı' anlamına geldiği de söylenmiştir. { فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ } “...biz de onları mutlak güç sahibinin yakalayışıyla yakalayıverdik” yani intikamında üstün ve galip gelen [birinin yakalayışıyla], { مُقْتَدِرٍ } “...ve kudret sahibinin” yani dilediği her şeye gücü yetenin [yakalayışıyla yakaladık].
[سورة القمر (٥٤): الآيات ٤٣ الى ٤٦]
[Kamer Suresi (54), Âyetler 43-46]
أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ (٤٣) أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ (٤٤) سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ (٤٥) بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ (٤٦)
{ أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ (٤٣) أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ (٤٤) سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ (٤٥) بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ (٤٦) } “Sizin kâfirleriniz onlardan daha mı üstün? Yoksa kutsal kitaplarda sizin için bir dokunulmazlık mı var? Yoksa: 'Biz, yenilmez bir topluluğuz' mu diyorlar? O topluluk yakında bozguna uğratılacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar. Hayır, onlara vadedilen asıl gün kıyamet vaktidir; o kıyamet vakti ise daha dehşetli ve daha acıdır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ) خَاطَبَ الْعَرَبَ. وَقِيلَ: أَرَادَ كُفَّارَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقِيلَ: اسْتِفْهَامٌ، وَهُوَ اسْتِفْهَامُ إِنْكَارٍ وَمَعْنَاهُ النَّفْيُ، أَيْ لَيْسَ كُفَّارُكُمْ خَيْرًا مِنْ كُفَّارِ مَنْ تَقَدَّمَ مِنَ الْأُمَمِ الَّذِينَ أُهْلِكُوا بِكُفْرِهِمْ. (أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ) أَيْ فِي الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ بِالسَّلَامَةِ مِنَ الْعُقُوبَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَمْ لَكُمْ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ بَرَاءَةٌ مِنَ الْعَذَابِ. (أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ) أَيْ جَمَاعَةٌ لَا تُطَاقُ لِكَثْرَةِ عَدَدِهِمْ وَقُوَّتِهِمْ، وَلَمْ يَقُلْ مُنْتَصِرِينَ اتِّبَاعًا لِرُءُوسِ الْآيِ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: (سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ) أَيْ جَمْعُ كُفَّارِ مَكَّةَ، وَقَدْ كَانَ ذَلِكَ يَوْمُ بَدْرٍ وَغَيْرِهِ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ (سَيُهْزَمُ) بِالْيَاءِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ (الْجَمْعُ) بِالرَّفْعِ. وَقَرَأَ رُوَيْسٌ عن يعقوب (وسنهزم) بِالنُّونِ وَكَسْرِ الزَّايِ (الْجَمْعَ) نَصْبًا. (وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالْيَاءِ عَلَى الْخَبَرِ عَنْهُمْ. وَقَرَأَ عِيسَى وَابْنُ إِسْحَاقَ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ (وَتُوَلُّونَ) بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ. وَ (الدُّبُرَ) اسْمُ جِنْسٍ كالدرهم
Yüce Allah'ın: { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ } “Sizin kâfirleriniz onlardan daha mı üstün?” buyruğunda Araplara hitap edilmiştir. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ümmetinin kâfirlerinin kastedildiği de söylenmiştir. Buradaki soru, inkârî soru (istifhâm-ı inkârî) olup nefy (olumsuzluk) anlamındadır; yani sizin kâfirleriniz, küfürleri sebebiyle helâk edilen geçmiş ümmetlerin kâfirlerinden daha üstün değildir. { أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ } “Yoksa kutsal kitaplarda sizin için bir dokunulmazlık mı var?” yani peygamberlere indirilen kitaplarda cezadan güvende olduğunuza dair bir berat mı var? İbn Abbâs: "Yoksa Levh-i Mahfûz'da azaptan kurtulduğunuza dair bir beratınız mı var?" demiştir. { أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ } “Yoksa: 'Biz, yenilmez bir topluluğuz' mu diyorlar?” yani sayıca çoklukları ve güçleri sebebiyle baş edilemez bir topluluk [olduklarını mı söylüyorlar]? Ayet sonlarına riayet edilerek (müntasırîn yerine) tekil olarak { مُنْتَصِرٌ } denilmiştir. Allah da onlara reddiye vererek şöyle buyurmuştur: { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ } “O topluluk yakında bozguna uğratılacak” yani Mekke kâfirlerinin topluluğu. Nitekim bu, Bedir günü ve diğer günlerde gerçekleşmiştir. Genel kıraatte { سَيُهْزَمُ } meçhul fiil olarak ye harfiyle, { الْجَمْعُ } da merfû olarak okunmuştur. Ruvleys ise Ya'kūb'dan rivayetle nun ile ve ze harfinin kesresiyle (ve senehzimu), { الْجَمْعَ } kelimesini de mansûb olarak okumuştur. { وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “...ve arkalarını dönüp kaçacaklar”; genel kıraatte onlar hakkında haber kipi olarak ye ile okunmuştur. Îsâ, İbn İshâk ve Ya'kūb'dan rivayetle Ruveys ise hitap olarak te harfiyle (ve tuvellûne) okumuşlardır. { الدُّبُرَ } lafzı cins ismi olup dirhem
وَالدِّينَارِ فَوُحِّدَ وَالْمُرَادُ الْجَمْعُ لِأَجْلِ رُءُوسِ الْآيِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: ضَرَبَ أَبُو جَهْلٍ فَرَسَهُ يَوْمَ بَدْرٍ فَتَقَدَّمَ مِنَ الصَّفِّ وَقَالَ: نَحْنُ نَنْتَصِرُ الْيَوْمَ مِنْ مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ. سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ). وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ قَالَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ: لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ) كُنْتُ لَا أَدْرِي أَيُّ الْجَمْعِ يَنْهَزِمُ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَثِبُ فِي الدِّرْعِ وَيَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنَّ قُرَيْشًا جَاءَتْكَ تُحَادُّكَ وتحاد رسولك بفخرها و [خيلائها] فَأَخْنِهِمُ الْغَدَاةَ- ثُمَّ قَالَ- (سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ) فَعَرَفْتُ تَأْوِيلَهَا. وَهَذَا مِنْ مُعْجِزَاتِ النَّبِيِّ ﷺ، لِأَنَّهُ أَخْبَرَ عَنْ غَيْبٍ فَكَانَ كَمَا أَخْبَرَ. أَخْنَى عَلَيْهِ الدَّهْرُ: أَيْ أَتَى عَلَيْهِ وَأَهْلَكَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:
ve dinar gibi tekil getirilmiştir; ancak ayet sonlarına uyum sağlamak için kastedilen çoğuldur. Mukâtil dedi ki: Ebû Cehil Bedir günü atını mahmuzlayıp saftan öne çıktı ve: "Bugün Muhammed ve ashabından intikamımızı alacağız!" dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: { نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ . سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “Biz yenilmez bir topluluğuz! O topluluk yakında bozguna uğratılacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” ayetlerini indirdi. Saîd b. Cübeyr, Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın şöyle dediğini nakletmiştir: Yüce Allah'ın: { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “O topluluk yakında bozguna uğratılacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” buyruğu indiğinde, hangi topluluğun yenileceğini bilmiyordum. Bedir günü olunca Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in zırhı içinde atılarak şöyle buyurduğunu gördüm: «Allahım! Kureyş gururu ve [kibriyle] Sana meydan okuyarak, Resûlüne meydan okuyarak geldi. Bu sabah onları helâk et!» Sonra da: { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “O topluluk yakında bozguna uğratılacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” buyurdu ve ben bu ayetin tevilini anladım. Bu, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in mucizelerindendir; çünkü gaybden haber vermiş ve haber verdiği gibi gerçekleşmiştir. Ahna aleyhi'd-dehr: Zaman onu bitirdi ve helâk etti demektir; en-Nâbiğa'nın şu beyti de bu anlamdadır:
أَخْنَى عَلَيْهِ الَّذِي أَخْنَى عَلَى لُبَدِ
Lübed'i helâk eden [zaman], onu da helâk etti.
وَأَخْنَيْتُ عَلَيْهِ: أَفْسَدْتُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ بَيْنَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ بَدْرٍ سَبْعُ سِنِينَ، فَالْآيَةُ عَلَى هَذَا مَكِّيَّةٌ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ﵂ قَالَتْ: لَقَدْ أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ بِمَكَّةَ وَإِنِّي لَجَارِيَةٌ أَلْعَبُ: (بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ). وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ وَهُوَ فِي قُبَّةٍ لَهُ يَوْمَ بَدْرٍ: (أَنْشُدُكَ عَهْدَكَ وَوَعْدَكَ اللَّهُمَّ إِنْ شِئْتَ لَمْ تُعْبَدْ بَعْدَ الْيَوْمِ أَبَدًا) فَأَخَذَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ بِيَدِهِ وَقَالَ: حَسْبُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَدْ أَلْحَحْتَ عَلَى رَبِّكَ، وَهُوَ فِي الدِّرْعِ فَخَرَجَ وَهُوَ يَقُولُ: (سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ. بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ) يُرِيدُ الْقِيَامَةَ. (وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ) أَيْ أَدْهَى وَأَمَرُّ مِمَّا لَحِقَهُمْ يوم بدر. و (أَدْهى) مِنَ الدَّاهِيَةِ وَهِيَ الْأَمْرُ الْعَظِيمُ، يُقَالُ: دَهَاهُ أَمْرُ كَذَا أَيْ أَصَابَهُ دَهْوًا وَدَهْيًا. وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: دَهَتْهُ دَاهِيَةٌ دَهْوَاءُ وَدَهْيَاءُ وَهِيَ توكيد لها.
Ahnaytü aleyhi (أَخْنَيْتُ عَلَيْهِ), onu ifsat ettim / helâk ettim demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayetin inişi ile Bedir [savaşı] arasında yedi yıl vardı; binaenaleyh ayet Mekkîdir. Buhârî'de Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu anhâ'dan [şöyle] rivayet edilmiştir: O şöyle demiştir: «Ben henüz oynayan bir kız çocuğu iken Mekke'de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e { بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ } “Asıl buluşma vakitleri kıyamettir; kıyamet ise daha dehşetli ve daha acıdır!” [ayeti] indirilmişti.» İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü çadırında iken şöyle [dua etti]: «Allahım! Senden ahdini ve vadini [yerine getirmeni] niyaz ediyorum. Allahım! Eğer dilersen bugünden sonra Sana asla ibadet edilmez!» Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu anh onun elini tutup: «Yeter ey Allah'ın Resûlü! Rabbine fazlasıyla yalvardın» dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] zırhı içindeydi; { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ . بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ } “O topluluk yakında bozguna uğratılacak ve arkalarını dönüp kaçacaklardır! Asıl buluşma vakitleri kıyamettir...” [ayetlerini] okuyarak dışarı çıktı. [Resûlullah] bununla kıyameti kastediyordu. { وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ } “...kıyamet ise daha dehşetli ve daha acıdır” [ifadesi], Bedir günü başlarına gelen şeyden daha dehşetli ve daha acıdır demektir. Edhâ (أَدْهى) kelimesi, büyük felaket anlamına gelen dâhiye (الداهية) kökünden gelir. Nitekim dehâhu emru kezâ (دَهَاهُ أَمْرُ كَذَا) denilir ki "Falanca iş ona felaket olarak isabet etti" demektir. İbnu's-Sikkît şöyle demiştir: "Dehethü dâhiyetün dehvâü ve dehyâü (دَهَتْهُ دَاهِيَةٌ دَهْوَاءُ وَدَهْيَاءُ)" denir; [bu son kelimeler] pekiştirme içindir.
[سورة القمر (٥٤): الآيات ٤٧ الى ٤٩]
[Kamer Suresi (54), Âyetler 47-49]
إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ (٤٧) يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨) إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ (٤٩)
{ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ (٤٧) يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨) إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ (٤٩) } “Şüphesiz suçlular, bir sapıklık ve çılgın alevler içindedirler. Yüzüstü ateşe sürüklenecekleri gün onlara: 'Tadın cehennemin dokunuşunu!' denir. Gerçekten biz, her şeyi bir kadere (ölçüye ve plana) göre yarattık.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ) فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ) أَيْ فِي حَيْدَةٍ عَنِ الْحَقِّ وَ (سُعُرٍ) أَيِ احْتِرَاقٍ. وَقِيلَ: جُنُونٌ عَلَى ما تقدم في هذا لسورة. (يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ) فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: جَاءَ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ يُخَاصِمُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي الْقَدَرِ فَنَزَلَتْ: (يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ. إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ) خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ أَيْضًا وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ طَاوُسٍ قَالَ: أَدْرَكْتُ نَاسًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يقولون: كل شي بِقَدَرٍ. قَالَ: وَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ يَقُولُ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (كل شي بقدر حتى العجز والكيس- أوالكيس وَالْعَجْزَ وَهَذَا إِبْطَالٌ لِمَذْهَبِ الْقَدَرِيَّةِ.) ذُوقُوا) أَيْ يُقَالُ لَهُمْ ذُوقُوا، وَمَسُّهَا مَا يَجِدُونَ مِنَ الْأَلَمِ عِنْدَ الْوُقُوعِ فِيهَا. وَ (سَقَرَ) اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ جَهَنَّمَ لَا يَنْصَرِفُ، لِأَنَّهُ اسْمٌ مُؤَنَّثٌ مَعْرِفَةٌ، وَكَذَا لَظَى وَجَهَنَّمُ. وَقَالَ عَطَاءٌ: (سَقَرَ) الطَّبَقُ السَّادِسُ مِنْ جَهَنَّمَ. وَقَالَ قُطْرُبٌ: (سَقَرَ) مِنْ سَقَرَتْهُ الشَّمْسُ وَصَقَرَتْهُ لَوَّحَتْهُ. وَيَوْمٌ مُسَمْقِرٌ وَمُصَمْقِرٌ: شَدِيدُ الْحَرِّ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ (كُلَّ) بِالنَّصْبِ. وَقَرَأَ أَبُو السَّمَّالِ (كُلُّ) بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ. وَمَنْ نَصَبَ فَبِإِضْمَارِ فِعْلٍ وَهُوَ اخْتِيَارُ الْكُوفِيِّينَ، لِأَنَّ إِنَّ تَطْلُبُ الْفِعْلَ فَهِيَ بِهِ أَوْلَى، وَالنَّصْبُ أَدَلُّ عَلَى الْعُمُومِ فِي الْمَخْلُوقَاتِ لِلَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّكَ لَوْ حَذَفْتَ (خَلَقْناهُ) الْمُفَسِّرَ وَأَظْهَرْتَ الأول لصار إنا خلقنا كل شي بِقَدَرٍ. وَلَا يَصِحُّ كَوْنُ خَلَقْنَاهُ صِفَةً لِشَيْءٍ، لِأَنَّ الصِّفَةَ لَا تَعْمَلُ فِيمَا قَبْلَ الْمَوْصُوفِ، وَلَا تَكُونُ تَفْسِيرًا لِمَا يَعْمَلُ فِيمَا قَبْلَهُ.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } “Şüphesiz suçlular, bir sapıklık ve çılgın alevler içindedirler” buyruğunda dört mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } “Şüphesiz suçlular, bir sapıklık ve çılgın alevler içindedirler” buyruğu; yani haktan sapma ve { سُعُرٍ } yanma içindedirler demektir. Bu surede daha önce geçtiği üzere delilik anlamında olduğu da söylenmiştir. { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ } “Yüzüstü ateşe sürüklenecekleri gün onlara: 'Tadın cehennemin dokunuşunu!' denir”. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hureyre'den şöyle rivayet edilmiştir: Kureyş müşrikleri kader konusunda Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile münakaşa etmeye geldiler; bunun üzerine: { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ . إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Yüzüstü ateşe sürüklenecekleri gün onlara: 'Tadın cehennemin dokunuşunu!' denir. Gerçekten biz, her şeyi bir kadere göre yarattık” ayetleri indi. Bunu Tirmizî de tahric etmiş ve: "Hasen-sahih bir hadistir" demiştir. Müslim, Tâvûs'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabından birtakım insanlara yetiştim; onlar: "Her şey bir kadere göredir" diyorlardı. [Tâvûs] dedi ki: Abdullah b. Ömer'in şöyle dediğini işittim: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Her şey bir kadere göredir; hatta acziyet ve beceriklilik -yahut beceriklilik ve acziyet- bile» buyurdu. Bu da Kaderiyye'nin mezhebini iptal etmektedir. { ذُوقُوا } “Tadın” yani onlara "Tadın!" denilir. Dokunması (mess) ise içine düştüklerinde hissettikleri acıdır. { سَقَرَ } Cehennemin isimlerinden biri olup gayrimunsarıftır; çünkü hem müennes hem de marife özel isimdir. Lezâ ve Cehennem de böyledir. Atâ: "Sakar, cehennemin altıncı tabakasıdır" demiştir. Kutrub ise: { سَقَرَ } lafzı, sakarat-hu'ş-şems ve sakarat-hu (güneş onu çarptı, yaktı) kökünden gelir demiştir. Yevmun musemkirun ve musamkırun: Aşırı sıcak gün demektir. İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ } “Gerçekten biz her şeyi...” buyruğunda genel kıraatte { كُلَّ } mansûb olarak okunmuştur. Ebu's-Semmâl ise mübteda olarak merfû ile (kullu) okumuştur. Mansûb okuyanlara göre gizli bir fiil takdiri iledir ki Kûfelilerin tercihi budur; zira "inne" fiil talep eder ve dolayısıyla fiile daha layıktır. Mansûb okunuş, Allah Teâlâ'nın yarattığı varlıklar açısından genelliğe (umuma) daha çok delalet eder; çünkü müfessir olan { خَلَقْناهُ } lafzını kaldırıp baştakini açık fiil yapsaydın, "İnnâ halaknâ külle şey'in bikader" (Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık) olurdu. { خَلَقْناهُ } kelimesinin "şey'" kelimesine sıfat olması caiz değildir; zira sıfat mevsuftan öncekinde amel edemez ve kendinden öncekinde amel eden bir şeyin tefsiri de olamaz.
الثَّالِثَةُ- الَّذِي عَلَيْهِ أَهْلُ السُّنَّةِ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدَّرَ الْأَشْيَاءَ، أَيْ عَلِمَ مَقَادِيرَهَا وَأَحْوَالَهَا وَأَزْمَانَهَا قَبْلَ إِيجَادِهَا، ثُمَّ أَوْجَدَ مِنْهَا مَا سَبَقَ فِي عِلْمِهِ أَنَّهُ يُوجِدُهُ عَلَى نَحْوِ مَا سَبَقَ فِي عِلْمِهِ، فَلَا يَحْدُثُ حَدَثٌ فِي الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَالسُّفْلِيِّ إِلَّا وَهُوَ صَادِرٌ عَنْ عِلْمِهِ تَعَالَى وَقُدْرَتِهِ وَإِرَادَتِهِ دُونَ خَلْقِهِ، وَأَنَّ الْخَلْقَ لَيْسَ لَهُمْ فِيهَا إِلَّا نَوْعُ اكْتِسَابٍ وَمُحَاوَلَةٌ وَنِسْبَةٌ وَإِضَافَةٌ، وَأَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ إِنَّمَا حَصَلَ لَهُمْ بِتَيْسِيرِ اللَّهِ تَعَالَى وَبِقُدْرَتِهِ وَتَوْفِيقِهِ وَإِلْهَامِهِ، سُبْحَانَهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، وَلَا خَالِقَ غَيْرُهُ، كَمَا نَصَّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالسُّنَّةُ، لَا كَمَا قَالَتِ الْقَدَرِيَّةُ وَغَيْرُهُمْ مِنْ أَنَّ الْأَعْمَالَ إِلَيْنَا وَالْآجَالَ بِيَدِ غَيْرِنَا. قَالَ أَبُو ذَرٍّ ﵁: قَدِمَ وَفْدُ نَجْرَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: الْأَعْمَالُ إِلَيْنَا وَالْآجَالُ بِيَدِ غَيْرِنَا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ إِلَى قَوْلِهِ: (إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ) فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ يَكْتُبُ عَلَيْنَا الذَّنْبَ وَيُعَذِّبُنَا؟ فَقَالَ: (أَنْتُمْ خُصَمَاءُ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ). الرَّابِعَةُ- رَوَى أَبُو الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ مَجُوسَ هَذِهِ الْأُمَّةِ الْمُكَذِّبُونَ بِأَقْدَارِ الله إن مرضوا فلا تعودهم وَإِنْ مَاتُوا فَلَا تَشْهَدُوهُمْ وَإِنْ لَقِيتُمُوهُمْ فَلَا تُسَلِّمُوا عَلَيْهِمْ). خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ. وَخَرَّجَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ قَالَا: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِي لَيْسَ لَهُمْ فِي الْإِسْلَامِ نَصِيبٌ أَهْلُ الْإِرْجَاءِ وَالْقَدَرِ). وَأَسْنَدَ النَّحَّاسُ: وَحَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ شَرِيكٍ الْكُوفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الضَّبِّيُّ قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَيْسَرَةَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الْقَدَرِيَّةُ الَّذِينَ يَقُولُونَ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ بِأَيْدِينَا لَيْسَ لَهُمْ فِي شَفَاعَتِي نَصِيبٌ وَلَا أَنَا مِنْهُمْ وَلَا هُمْ مِنِّي) وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ تَبَرَّأَ مِنْهُمْ وَلَا يَتَبَرَّأُ إِلَّا مِنْ كَافِرٍ، ثُمَّ أَكَّدَ هَذَا بِقَوْلِهِ: وَالَّذِي يَحْلِفُ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لَوْ أَنَّ لِأَحَدِهِمْ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا فَأَنْفَقَهُ مَا قَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ حَتَّى يُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ. وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْمُنَافِقِينَ: (وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ) وَهَذَا وَاضِحٌ. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (الايمان بالقدر يذهب الهم والحزن).
Üçüncü Mesele: Ehl-i Sünnet'in üzerinde bulunduğu görüş şudur: Allah Teâlâ her şeyi takdir etmiştir; yani onları var etmeden önce miktarlarını, durumlarını ve vakitlerini bilmiş, sonra da ilminde var etmeyi takdir ettiği şekilde ve ilmine uygun olarak var etmiştir. Dolayısıyla yüce ve aşağı âlemde meydana gelen hiçbir olay yoktur ki yaratılmışların değil, Yüce Allah'ın ilmi, kudreti ve iradesinin eseri olarak meydana gelmiş olmasın. Yaratılmışların bunlarda yalnızca bir tür kesb (kazanım), çaba, nispet ve izafeti vardır. Bütün bunlar da onlara ancak Yüce Allah'ın kolaylaştırması, kudreti, muvaffak kılması ve ilhamı ile meydana gelmiştir. O [bütün noksanlıklardan] münezzehtir; O'ndan başka hiçbir ilah ve O'ndan başka hiçbir yaratıcı yoktur. Kur'ân ve Sünnet'in de açıkça belirttiği gibi bu böyledir; Kaderiyye ve diğerlerinin: "Ameller bize aittir, eceller ise başkasının elindedir" dedikleri gibi değildir. Ebû Zer radıyallâhu anh şöyle demiştir: Necran heyeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelip: "Ameller bize aittir, eceller ise başkasının elindedir" dediler. Bunun üzerine: { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Gerçekten biz, her şeyi bir kadere (ölçüye ve plana) göre yarattık” buyruğuna kadar olan bu ayetler indi. Onlar: "Ey Muhammed! Günahı üzerimize yazıp sonra da bize azap mı edecek?" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « أَنْتُمْ خُصَمَاءُ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ » «Kıyamet gününde siz Allah'ın hasımları olacaksınız.» Dördüncü Mesele: Ebü'z-Zübeyr, Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِنَّ مَجُوسَ هَذِهِ الْأُمَّةِ الْمُكَذِّبُونَ بِأَقْدَارِ الله إن مرضوا فلا تعودهم وَإِنْ مَاتُوا فَلَا تَشْهَدُوهُمْ وَإِنْ لَقِيتُمُوهُمْ فَلَا تُسَلِّمُوا عَلَيْهِمْ » «Şüphesiz bu ümmetin Mecûsîleri, Allah'ın kaderlerini yalanlayanlardır. Hastalanırlarsa onları ziyaret etmeyin, ölürlerse cenazelerinde bulunmayın ve onlarla karşılaşırsanız kendilerine selam vermeyin.» Bunu İbn Mâce Sünen'inde rivayet etmiştir. Yine İbn Abbâs ve Câbir'den rivayet edildiğine göre onlar şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِي لَيْسَ لَهُمْ فِي الْإِسْلَامِ نَصِيبٌ أَهْلُ الْإِرْجَاءِ وَالْقَدَرِ » «Ümmetimden iki sınıf vardır ki onların İslâm'dan hiçbir nasibi yoktur: İrcâ ehli (Mürcie) ve kader ehli (Kaderiyye).» en-Nehhâs senediyle rivayet etti: Bize İbrâhim b. Şerîk el-Kûfî rivayet edip dedi ki: Bize Ukbe b. Mükrem ed-Dabbî rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Saîd b. Meysere'den, o da Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « الْقَدَرِيَّةُ الَّذِينَ يَقُولُونَ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ بِأَيْدِينَا لَيْسَ لَهُمْ فِي شَفَاعَتِي نَصِيبٌ وَلَا أَنَا مِنْهُمْ وَلَا هُمْ مِنِّي » «'Hayır ve şer bizim elimizdedir' diyen Kaderiyye'nin şefaatimden hiçbir nasibi yoktur; ne ben onlardanım ne de onlar bendendir.» Sahîh-i Müslim'de geçtiğine göre İbn Ömer onlardan teberrî etmiştir (uzak durmuştur); o ancak bir kâfirden teberrî eder. Sonra bunu şu sözleriyle teyit etmiştir: "Abdullah b. Ömer'in adına yemin ettiği zata andolsun ki, onlardan birinin Uhud [dağı] kadar altını olsa da onu infak etse, kadere iman etmedikçe Allah bunu ondan kabul etmez." Bu da Yüce Allah'ın münafıklar hakkındaki şu buyruğu gibidir: { وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ } “Harcamalarının kendilerinden kabul edilmesini engelleyen şey, yalnızca Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmiş olmalarıdır”. Bu ise gayet açıktır. Ebû Hüreyre dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « الايمان بالقدر يذهب الهم والحزن » «Kadere iman, tasa ve üzüntüyü giderir.»
[سورة القمر (٥٤): الآيات ٥٠ الى ٥٥]
[Kamer Suresi (54), Âyetler 50-55]
وَما أَمْرُنا إِلاَّ واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ (٥٠) وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٥١) وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ (٥٢) وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ (٥٣) إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ (٥٤)
{ وَما أَمْرُنا إِلاَّ واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ (٥٠) وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٥١) وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ (٥٢) وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ (٥٣) إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ (٥٤) } “Bizim buyruğumuz bir tek kelimeden ibarettir; göz açıp kapama gibidir. Andolsun, sizin benzerlerinizi helâk ettik; peki düşünen var mı? Yaptıkları her şey amel defterlerindedir. Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır. Şüphesiz muttakiler, cennetlerde ve ırmak boylarındadırlar.”
فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ (٥٥)
{ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ (٥٥) } “Güçlü bir hükümdarın katında, dosdoğru bir makamdadırlar.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ) أَيْ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً. (كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ) أَيْ قَضَائِي فِي خَلْقِي أَسْرَعُ مِنْ لَمْحِ الْبَصَرِ. وَاللَّمْحُ النَّظَرُ بِالْعَجَلَةِ، يُقَالُ: لَمَحَ الْبَرْقَ بِبَصَرِهِ. وَفِي الصِّحَاحِ: لَمَحَهُ وَأَلْمَحَهُ إِذَا أَبْصَرَهُ بِنَظَرٍ خَفِيفٍ، وَالِاسْمُ اللَّمْحَةُ، وَلَمَحَ الْبَرْقَ وَالنَّجْمَ لَمْحًا أَيْ لَمَعَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ) أَيْ أَشْبَاهَكُمْ فِي الْكُفْرِ مِنَ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ. وَقِيلَ: أَتْبَاعُكُمْ وَأَعْوَانُكُمْ. (فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ) أي من يتذكر. أَيْ جَمِيعُ مَا فَعَلَتْهُ الْأُمَمُ قَبْلَهُمْ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ كَانَ مَكْتُوبًا عَلَيْهِمْ، وَهَذَا بَيَانُ قَوْلِهِ: (إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ). (فِي الزُّبُرِ) أَيْ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ. وَقِيلَ: فِي كُتُبِ الْحَفَظَةِ. وَقِيلَ: فِي أُمِّ الْكِتَابِ. (وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ) أَيْ كُلُّ ذَنْبٍ كَبِيرٍ وَصَغِيرٍ مَكْتُوبٌ عَلَى عَامِلِهِ قَبْلَ أَنْ يَفْعَلَهُ لِيُجَازَى بِهِ، وَمَكْتُوبٌ إِذَا فَعَلَهُ، سَطَرَ يَسْطُرُ سَطْرًا كَتَبَ، وَاسْتَطَرَ مِثْلُهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ) لَمَّا وَصَفَ الْكُفَّارَ وَصَفَ الْمُؤْمِنِينَ أَيْضًا. (وَنَهَرٍ) يَعْنِي أَنْهَارَ الْمَاءِ وَالْخَمْرِ وَالْعَسَلِ وَاللَّبَنِ، قَالَهُ ابْنُ جُرَيْجٍ. وَوُحِّدَ لِأَنَّهُ رَأْسُ الْآيَةِ، ثُمَّ الْوَاحِدُ قَدْ يُنْبِئُ عَنِ الْجَمِيعِ. وَقِيلَ: فِي (نَهَرٍ) فِي ضِيَاءٍ وَسَعَةٍ، وَمِنْهُ النَّهَارُ لِضِيَائِهِ، وَمِنْهُ أَنْهَرْتُ الْجُرْحَ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: { وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ } “Bizim buyruğumuz ancak tek bir şeydir” buyruğu; yani sadece bir defadır demektir. { كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “Göz açıp kapama gibidir”; yani yaratıklarımdaki hükmüm göz açıp kapamadan daha hızlıdır. Lemh; hızlıca bakmaktır, "şimşeğe göz ucuyla hızlıca baktı" denilir. es-Sıhâh'ta şöyle denmektedir: Hafif bir bakışla gördüğünde 'lemehahu ve elmehahu' denir, ismi 'lemha'dır. 'Lemeha'l-berku ve'n-necmu lemhan' parıldadı demektir. Yüce Allah'ın: { لَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ } “Andolsun sizin benzerlerinizi helâk ettik” buyruğu; yani geçmiş ümmetlerden küfürdeki benzerlerinizi [helâk ettik]. Sizin yandaşlarınızı ve yardımcılarınızı [helâk ettik] de denilmiştir. { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Peki düşünen var mı?” yani ibret alıp düşünen var mı? Yani onlardan önceki ümmetlerin hayır veya şerden işledikleri her şey onların aleyhine yazılmıştı; bu da: { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Gerçekten biz, her şeyi bir kadere göre yarattık” buyruğunun açıklamasıdır. { فِي الزُّبُرِ } “...amel defterlerindedir” yani Levh-i Mahfûz'dadır. Koruyucu meleklerin kitaplarındadır da denilmiştir. Ümmü'l-Kitâb'dadır da denilmiştir. { وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ } “Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır”; yani küçük büyük her günah, karşılığı verilsin diye işleyenin aleyhine henüz işlemeden önce yazılmıştır ve işlediğinde de yazılmıştır. Satara yesturu satran: Yazdı demektir; istatara da aynı anlamdadır. Yüce Allah'ın: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ } “Şüphesiz muttakiler, cennetlerde ve ırmak boylarındadırlar” buyruğu; kâfirleri vasfettikten sonra müminleri de vasfetmiştir. { وَنَهَرٍ } İbn Cüreyc'in belirttiğine göre su, şarap, bal ve süt nehirleri demektir. Ayet sonu olduğu için tekil getirilmiştir; ayrıca tekil lafız çoğul anlamı ifade edebilir. { نَهَرٍ } kelimesinin aydınlık ve genişlik içinde anlamında olduğu da söylenmiştir; gündüze de aydınlığından ötürü 'nehâr' denilmiştir. 'Enheartü'l-curha' (yarayı genişlettim ve kan akıttım) ifadesi de buradan gelir. Şair şöyle demiştir:
مَلَكْتُ بِهَا كَفِّي فَأَنْهَرْتُ فَتْقَهَا ... يَرَى قَائِمٌ مِنْ دُونِهَا مَا وَرَاءَهَا
Onunla elimi sımsıkı tuttum da yarasını açıp [kanını] oluk gibi akıttım... / [Yaranın büyüklüğünden] önünde duran kişi berisinden arkasındakini görür.
وَقَرَأَ أَبُو مِجْلَزٍ وَأَبُو نَهِيكٍ وَالْأَعْرَجُ وَطَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ وَقَتَادَةُ (وَنُهُرٍ) بِضَمَّتَيْنِ كَأَنَّهُ جَمْعُ نَهَارٍ لَا لَيْلَ لَهُمْ، كَسَحَابٍ وَسُحُبٍ. قَالَ الفراء: أنشدني بعض العرب:
Ebû Miclez, Ebû Nehîk, el-A'rec, Talha b. Musarrif ve Katâde ise 'sehâb'ın çoğulunun 'sühub' gelmesi gibi, kendileri için hiç gece olmayan gündüzün çoğulu kastedilerek iki ötre ile { وَنُهُرٍ } şeklinde okumuşlardır. el-Ferrâ' dedi ki: Bazı Araplar bana şu beyti okudular:
إن تلك لَيْلِيًّا فَإِنِّي نَهِرُ ... مَتَى أَرَى الصُّبْحَ فَلَا أَنْتَظِرُ
Sen gececi isen ben gündüzcüyüm... / Sabahı gördüğüm an beklemem.
أَيْ صَاحِبُ النَّهَارِ. وَقَالَ آخَرُ:
Yani gündüz insanıyım demektir. Bir başkası da şöyle demiştir:
لَوْلَا الثَّرِيدَانِ هَلَكْنَا بِالضُّمُرْ ... ثَرِيدُ لَيْلِ وَثَرِيدٌ بِالنُّهُرْ
İki tirit olmasaydı zayıflıktan helâk olurduk: / Gece tiridi ve gündüz tiridi.
(فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ) أَيْ مَجْلِسِ حَقٍّ لَا لَغْوَ فِيهِ وَلَا تَأْثِيمَ وَهُوَ الْجَنَّةُ (عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ) أَيْ يَقْدِرُ عَلَى مَا يَشَاءُ. وَ (عِنْدَ) هَاهُنَا عِنْدِيَّةُ الْقُرْبَةِ وَالزُّلْفَةِ وَالْمَكَانَةِ وَالرُّتْبَةِ وَالْكَرَامَةِ وَالْمَنْزِلَةِ. قَالَ الصَّادِقُ: مَدَحَ اللَّهُ الْمَكَانَ الصِّدْقَ فَلَا يَقْعُدُ فِيهِ إِلَّا أَهْلُ الصِّدْقِ. وَقَرَأَ عُثْمَانُ الْبَتِّيُّ (فِي مَقَاعِدِ صِدْقٍ) بِالْجَمْعِ، وَالْمَقَاعِدُ مَوَاضِعُ قُعُودِ النَّاسِ فِي الْأَسْوَاقِ وَغَيْرِهَا. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ: إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَدْخُلُونَ كُلَّ يَوْمٍ عَلَى الْجَبَّارِ ﵎، فَيَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ عَلَى رَبِّهِمْ ﵎، وَقَدْ جَلَسَ كُلُّ إِنْسَانٍ مَجْلِسَهُ الَّذِي هُوَ مَجْلِسُهُ، عَلَى مَنَابِرَ مِنَ الدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ وَالزَّبَرْجَدِ وَالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ بِقَدْرِ أَعْمَالِهِمْ، فَلَا تَقَرُّ أَعْيُنُهُمْ بِشَيْءٍ قَطُّ كَمَا تَقَرُّ بِذَلِكَ، وَلَمْ يَسْمَعُوا شَيْئًا أَعْظَمَ وَلَا أَحْسَنَ مِنْهُ، ثُمَّ يَنْصَرِفُونَ إِلَى مَنَازِلِهِمْ، قَرِيرَةٌ أَعْيُنُهُمْ إِلَى مِثْلِهَا مِنَ الْغَدِ. وَقَالَ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ: بَلَغَنَا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ يَأْتُونَ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُونَ: يَا أَوْلِيَاءَ اللَّهِ انْطَلِقُوا، فَيَقُولُونَ: إِلَى أَيْنَ؟ فَيَقُولُونَ: إِلَى الْجَنَّةِ، فَيَقُولُ الْمُؤْمِنُونَ: إِنَّكُمْ تَذْهَبُونَ بِنَا إِلَى غَيْرِ بُغْيَتِنَا. فَيَقُولُونَ: فَمَا بُغْيَتُكُمْ؟ فَيَقُولُونَ: مَقْعَدُ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْخَبَرُ عَلَى الْخُصُوصِ بِهَذَا الْمَعْنَى، فَفِي الْخَبَرِ: أَنَّ طَائِفَةً مِنَ الْعُقَلَاءِ بِاللَّهِ ﷿ تَزُفُّهَا الْمَلَائِكَةُ إِلَى الْجَنَّةِ وَالنَّاسُ فِي الْحِسَابِ، فَيَقُولُونَ لِلْمَلَائِكَةِ: إِلَى أَيْنَ تَحْمِلُونَنَا؟ فَيَقُولُونَ إِلَى الْجَنَّةِ. فَيَقُولُونَ: إِنَّكُمْ لَتَحْمِلُونَنَا إِلَى غَيْرِ بُغْيَتِنَا، فَيَقُولُونَ: وَمَا بُغْيَتُكُمْ؟ فَيَقُولُونَ: الْمَقْعَدُ الصِّدْقُ مَعَ الْحَبِيبِ كَمَا أَخْبَرَ (فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ) وَاللَّهُ أَعْلَمُ. تَمَّ تَفْسِيرُ سُورَةِ (الْقَمَرِ) والحمد لله.
{ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ } “Doğruluk/huzur makamında” yani içinde hiçbir boş sözün ve günaha sokacak şeyin bulunmadığı hak bir mecliste ki o da cennettir. { عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “...güçlü bir hükümdarın katında” yani dilediği her şeye gücü yeten bir hükümdarın [huzurundadırlar]. Buradaki { عِنْدَ } (katında/huzurunda) lafzı yakınlık, mertebe, makam, rütbe, ikram ve derece yakınlığıdır. Câfer es-Sâdık dedi ki: "Allah bu doğruluk mekanını methetmiştir; oraya ancak sıdk (doğruluk) ehli oturur." Osman el-Bettî çoğul olarak (fî makâıdi sıdkın) şeklinde okumuştur. Mekâıd; insanların çarşılarda ve diğer yerlerde oturdukları meclislerdir. Abdullah b. Büreyde dedi ki: "Cennet ehli her gün Cebbâr (celle celâluhû)'ın huzuruna girerler; Rablerine (celle celâluhû) Kur'an okurlar. Her insan amelleri derecesinde inci, yakut, zebercet, altın ve gümüşten minberler üzerindeki kendi meclisine oturmuştur. Buna sevindikleri kadar hiçbir şeye sevinmezler ve bundan daha büyük, daha güzel bir şey de işitmemişlerdir. Sonra ertesi gün benzer bir vakte kadar gözleri aydın olarak konaklarına dönerler." Sevr b. Yezîd, Hâlid b. Ma'dân'dan nakletti: Bize ulaştığına göre melekler kıyamet günü müminlere gelip: "Ey Allah'ın dostları, yürüyün!" derler. Onlar: "Nereye?" diye sorarlar. Melekler: "Cennete" derler. Müminler: "Siz bizi arzumuzdan başka bir yere götürüyorsunuz" derler. Melekler: "Peki arzunuz nedir?" derler. Onlar: "Güçlü bir hükümdarın katındaki doğruluk makamıdır" derler. Bu rivayet özellikle şu manada da rivayet edilmiştir; rivayette şöyle geçer: İnsanlar hesapta iken Allah (azze ve celle)'yi hakkıyla tanıyan akıl sahiplerinden bir topluluğu melekler cennete uğurlarlar. Onlar meleklere: "Bizi nereye götürüyorsunuz?" derler. Melekler: "Cennete" derler. Onlar: "Siz bizi arzumuzun dışındaki bir yere götürüyorsunuz" derler. Melekler: "Arzunuz nedir?" derler. Onlar da: "Haber verildiği gibi Sevgili ile beraber: { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “Güçlü bir hükümdarın katında, dosdoğru bir makamdır” derler. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Kamer Suresi'nin tefsiri tamamlandı, Allah'a hamdolsun.