Binûn

[Rahmân Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ) قَالَ الْحَسَنُ: سَوَادُ الْوَجْهِ وَزُرْقَةُ الْأَعْيُنِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً) وَقَالَ تَعَالَى: (يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ). (فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ) أَيْ تَأْخُذُ الْمَلَائِكَةُ بنواصيهم، أي بشعور مقدم رؤوسهم وَأَقْدَامِهِمْ فَيَقْذِفُونَهُمْ فِي النَّارِ. وَالنَّوَاصِي جَمْعُ نَاصِيَةٍ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يُجْمَعُ بَيْنَ نَاصِيَتِهِ وَقَدَمَيْهِ فِي سِلْسِلَةٍ مِنْ وَرَاءِ ظَهْرِهِ. وَعَنْهُ: يُؤْخَذُ بِرِجْلَيِ الرجل فيجمع بينهما وبين ناصية حَتَّى يَنْدَقَّ ظَهْرُهُ ثُمَّ يُلْقَى فِي النَّارِ. وَقِيلَ: يُفْعَلُ ذَلِكَ بِهِ لِيَكُونَ أَشَدَّ لِعَذَابِهِ وَأَكْثَرَ لِتَشْوِيهِهِ. وَقِيلَ: تَسْحَبُهُمُ الْمَلَائِكَةُ إِلَى النَّارِ، تَارَةً تَأْخُذُ بِنَاصِيَتِهِ وَتَجُرُّهُ عَلَى وَجْهِهِ، وَتَارَةً تَأْخُذُ بِقَدَمَيْهِ وَتَسْحَبُهُ عَلَى رَأْسِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ) أَيْ يُقَالُ لَهُمْ هَذِهِ النَّارُ الَّتِي أُخْبِرْتُمْ بِهَا فَكَذَّبْتُمْ. (يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ) قَالَ قَتَادَةُ: يَطُوفُونَ مَرَّةً بَيْنَ الْحَمِيمِ وَمَرَّةً بَيْنَ الْجَحِيمِ، وَالْجَحِيمُ النَّارُ، وَالْحَمِيمُ الشَّرَابُ. وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (آنٍ) ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ، أَحَدُهَا أَنَّهُ الَّذِي انْتَهَى حَرُّهُ وَحَمِيمُهُ. قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالسُّدِّيُّ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ الذُّبْيَانِيُّ:

Yüce Allah'ın: { يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ } “Günahkârlar simalarından tanınır” buyruğu hakkında Hasan: "[Bu sima] yüzün kararması ve gözlerin göğermesidir (maviye çalmasıdır)" demiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً } “O gün günahkârları (gözleri korkudan) göğermiş olarak toplayacağız.” Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } “O gün birtakım yüzler ağarır, birtakım yüzler kararır.” { فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ } “da perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar.” Yani melekler onların perçemlerinden; yani başlarının ön tarafındaki saçlarından ve ayaklarından tutarak onları cehennem ateşine fırlatırlar. Nevâsî (النَّوَاصِي), nâsiye (نَاصِيَة / perçem) kelimesinin çoğuludur. Dahhâk şöyle demiştir: "Sırtının arkasından bir zincirle perçemi ile ayakları bir araya getirilir." Yine ondan: "Kişinin iki ayağından tutulur ve beli kırılıncaya kadar perçemi ile bir araya getirilir, sonra da ateşe atılır" dediği rivayet edilmiştir. Bunun, azabının daha şiddetli olması ve daha fazla çirkinleştirilmesi için ona böyle yapılacağı da söylenmiştir. Meleklerin onları ateşe doğru sürükleyecekleri; bazen perçeminden tutup yüzüstü çekecekleri, bazen de ayaklarından tutup başı üzere sürükleyecekleri de söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ } “İşte günahkârların yalanladığı cehennem budur!” buyruğunun anlamı şudur: Onlara, "İşte size haber verilen ve sizin de yalanladığınız cehennem ateşi budur" denilir. { يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ } “Onunla son derece kaynar su arasında dönüp dolaşırlar.” Katâde şöyle demiştir: "Bazen kaynar su (hamîm) arasında, bazen de cehennem ateşi (cahîm) arasında dönüp dolaşırlar." Cahîm (الْجَحِيم) ateş, hamîm (الْحَمِيم) ise içecektir. Yüce Allah'ın: { آنٍ } “son derece kaynar” buyruğunda üç farklı açıklama vardır: Birincisi, harareti ve kaynaması son noktaya ulaşmış olandır. Bunu İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve Süddî söylemiştir. Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu sözü de bu anlamdadır:

وَتُخْضَبْ لِحْيَةٌ غَدَرَتْ وَخَانَتْ ... بِأَحْمَرَ مِنْ نَجِيعِ الْجَوْفِ آنِ

Hainlik ve kalleşlik eden bir sakal boyansın ... Göğüsten fışkıran kaynar kırmızı kanla.

قَالَ قَتَادَةُ: (آنٍ) طُبِخَ مُنْذُ خلق الله السموات وَالْأَرْضَ، يَقُولُ: إِذَا اسْتَغَاثُوا مِنَ النَّارِ جُعِلَ غِيَاثُهُمْ ذَلِكَ. وَقَالَ كَعْبٌ: (آنٍ) وَادٍ مِنْ أودية جهنم يجتمع فيه صديد أهل

Katâde şöyle demiştir: "{ آنٍ } [Son derece kaynar olan o su], Allah gökleri ve yeri yarattığından beri kaynatılmaktadır." [Katâde devamla] şöyle der: "Onlar ateşten [kurtulmak için] yardım istediklerinde, kendilerine imdat olarak bu [kaynar su] verilir." Kâ'b ise şöyle demiştir: "{ آنٍ }, cehennem vadilerinden bir vadidir; orada cehennem ehlinin irini toplanır...

النَّارِ فَيُغْمَسُونَ بِأَغْلَالِهِمْ فِيهِ حَتَّى تَنْخَلِعَ أَوْصَالُهُمْ، ثُمَّ يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَقَدْ أَحْدَثَ اللَّهُ لَهُمْ خَلْقًا جَدِيدًا فَيُلْقَوْنَ فِي النَّارِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ). وَعَنْ كَعْبٍ أَيْضًا: أَنَّهُ الْحَاضِرُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّهُ الَّذِي قَدْ آنَ شُرْبُهُ وَبَلَغَ غَايَتَهُ. وَالنِّعْمَةُ فِيمَا وُصِفَ مِنْ هَوْلِ الْقِيَامَةِ وَعِقَابِ الْمُجْرِمِينَ مَا فِي ذَلِكَ مِنَ الزَّجْرِ عَنِ الْمَعَاصِي وَالتَّرْغِيبِ فِي الطَّاعَاتِ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ أَتَى عَلَى شَابٍّ فِي اللَّيْلِ يَقْرَأُ (فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ فَكانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهانِ) فَوَقَفَ الشَّابُّ وَخَنَقَتْهُ الْعَبْرَةُ وَجَعَلَ يَقُولُ: وَيْحِي مِنْ يَوْمٍ تَنْشَقُّ فِيهِ السَّمَاءُ وَيْحِي! فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (وَيْحَكَ يا فتى مثلها فو الذي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ بَكَتْ مَلَائِكَةُ السَّمَاءِ لِبُكَائِكَ).

onlar prangalarıyla birlikte onun içine daldırılırlar, öyle ki eklemleri birbirinden ayrılır. Sonra oradan çıkarılırlar, Allah onlar için yeni bir yaratılış var etmiştir; ardından ateşe atılırlar." İşte Yüce Allah'ın: { يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ } “Onunla son derece kaynar su arasında dönüp dolaşırlar” buyruğu budur. Yine Kâ'b'dan, onun [cezalandırılmaya] hazır olduğu da rivayet edilmiştir. Mücâhid: "O, içilme vakti gelmiş ve [hararette] son noktasına ulaşmış olandır" demiştir. Kıyametin korkunç hallerinden ve günahkârların cezasından bahsedilmesindeki nimet ise, bu anlatılanlarda günahlardan sakındırma ve itaate teşvik edici hususların bulunmasıdır. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: O, geceleyin { فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ فَكانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهانِ } “Gök yarılıp da erimiş yağ gibi kıpkırmızı bir gül haline geldiği zaman” ayetini okuyan bir gencin yanına vardı. Genç durdu, boğazı düğümlendi ve: "Göğün yarılacağı günden vay halime, vay halime!" demeye başladı. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: (Aynen öyle, ey genç, vay haline! Canım elinde olana yemin olsun ki, senin ağlamandan dolayı gökteki melekler de ağladı) buyurdu.

[سورة الرحمن (٥٥): الآيات ٤٦ الى ٤٧]

[Rahmân Sûresi (55), Ayetler 46-47]

وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ (٤٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٤٧)

{ وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } “Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimse için iki cennet vardır.” (46) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (47)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- لَمَّا ذَكَرَ أَحْوَالَ أَهْلِ النَّارِ ذَكَرَ مَا أَعَدَّ لِلْأَبْرَارِ. وَالْمَعْنَى خَافَ مَقَامَهُ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّهِ لِلْحِسَابِ فَتَرَكَ الْمَعْصِيَةَ. فَ (مَقامَ) مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْقِيَامِ. وَقِيلَ: خَافَ قِيَامَ رَبِّهِ عَلَيْهِ أَيْ إِشْرَافَهُ وَاطِّلَاعَهُ عَلَيْهِ، بَيَانُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ). وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: هُوَ الرَّجُلُ يَهُمُّ بِالْمَعْصِيَةِ فَيَذْكُرُ اللَّهَ فَيَدَعُهَا مِنْ خَوْفِهِ. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَنْ قَالَ لِزَوْجِهِ: إِنْ لَمْ أَكُنْ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَأَنْتِ طَالِقٌ أَنَّهُ لَا يَحْنَثُ إِنْ كَانَ هَمَّ بِالْمَعْصِيَةِ وَتَرَكَهَا خَوْفًا مِنَ اللَّهِ وَحَيَاءً مِنْهُ. وَقَالَ بِهِ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَفْتَى بِهِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ التِّرْمِذِيُّ: جَنَّةٌ لِخَوْفِهِ مِنْ رَبِّهِ، وَجَنَّةٌ لِتَرْكِهِ شَهْوَتِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ بَعْدَ أَدَاءِ الْفَرَائِضِ. وَقِيلَ: الْمَقَامُ الْمَوْضِعُ، أَيْ خَافَ مَقَامَهُ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّهِ لِلْحِسَابِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَقَامُ لِلْعَبْدِ ثُمَّ يُضَافُ إِلَى اللَّهِ، وَهُوَ كَالْأَجَلِ فِي قَوْلِهِ: (فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ) وَقَوْلِهِ فِي موضع آخر:

Yüce Allah’ın: { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } “Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimse için iki cennet vardır.” âyetinde iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: [Yüce Allah] cehennem ehlinin hâllerini zikrettikten sonra iyiler (ebrâr) için hazırladıklarını zikretmiştir. Âyetin anlamı; hesap için Rabbinin huzurunda durmaktan korkup günahı terk eden kimsedir. Buradaki makâm (مَقَام) kelimesi, kıyâm (قِيَام / durmak, huzura çıkmak) anlamında bir masdardır. Şöyle de denilmiştir: Rabbinin kendisini gözetlemesinden, yani onu denetleyip yaptıklarına vâkıf olmasından korkandır. Yüce Allah’ın şu âyeti bunu açıklamaktadır: { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Her canlının kazandığı üzerinde gözetleyici olan [Allah böyle olmayan gibi midir]?” Mücâhid ve İbrâhîm en-Nehaî şöyle demiştir: Bu, günah işlemeye niyetlenip de sonra Allah’ı hatırlayarak O’nun korkusundan dolayı bundan vazgeçen kimsedir. İkincisi: Bu âyet; hanımına, “Eğer ben cennet ehlinden değilsem sen boşsun” diyen kimsenin, günaha niyetlenip de Allah korkusundan ve O'ndan hayâ ederek bundan vazgeçmiş olması hâlinde yeminini bozmuş sayılmayacağına delildir. Süfyân es-Sevrî de bunu söylemiş ve bu doğrultuda fetva vermiştir. Muhammed b. Alî et-Tirmizî şöyle demiştir: Biri Rabbinden korktuğu için, diğeri ise nefsânî arzusunu terk ettiği için olmak üzere iki cennet vardır. İbn Abbâs da: “Farzları eda ettikten sonra Rabbinin makamından korkan kimsedir” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Makam, mekân/durulan yer anlamındadır; yani daha önce geçtiği üzere, hesap için Rabbinin huzurunda duracağı makamdan korkandır. Makamın kula ait olup ardından Allah’a izâfe edilmiş olması da câizdir; bu durum tıpkı Yüce Allah’ın: { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ } “Ecelleri geldiği zaman...” âyetinde ve başka bir yerdeki şu buyruğunda geçen “ecel” gibidir:

(إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذا جاءَ لَا يُؤَخَّرُ). (جَنَّتانِ) أَيْ لِمَنْ خَافَ جَنَّتَانِ عَلَى حِدَةٍ، فَلِكُلِّ خَائِفٍ جَنَّتَانِ. وَقِيلَ: جَنَّتَانِ لِجَمِيعِ الْخَائِفِينَ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (الْجَنَّتَانِ بُسْتَانَانِ فِي عَرْضِ الْجَنَّةِ كُلُّ بُسْتَانٍ مَسِيرَةَ مِائَةِ عَامٍ فِي وَسَطِ كُلِّ بُسْتَانٍ دار من نور وليس منها شي إِلَّا يَهْتَزُّ نَغْمَةً وَخُضْرَةً، قَرَارُهَا ثَابِتٌ وَشَجَرُهَا ثَابِتٌ) ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَقِيلَ: إِنَّ الْجَنَّتَيْنِ جَنَّتُهُ الَّتِي خُلِقَتْ لَهُ وَجَنَّةٌ وَرِثَهَا. وَقِيلَ: إِحْدَى الْجَنَّتَيْنِ مَنْزِلُهُ وَالْأُخْرَى مَنْزِلُ أَزْوَاجِهِ كَمَا يَفْعَلُهُ رُؤَسَاءُ الدُّنْيَا. وَقِيلَ: إِنَّ إِحْدَى الْجَنَّتَيْنِ مَسْكَنُهُ وَالْأُخْرَى بُسْتَانُهُ. وَقِيلَ: إِنَّ إِحْدَى الْجَنَّتَيْنِ أَسَافِلَ الْقُصُورِ وَالْأُخْرَى أَعَالِيَهَا. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُمَا جَنَّةُ عَدْنٍ وَجَنَّةُ النَّعِيمِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّمَا هِيَ جَنَّةٌ وَاحِدَةٌ، فَثَنَّى لِرُءُوسِ الْآيِ. وَأَنْكَرَ الْقُتَبِيُّ هَذَا وَقَالَ: لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ خَزَنَةُ النَّارِ عِشْرُونَ إِنَّمَا قَالَ تِسْعَةَ عَشَرَ لِمُرَاعَاةِ رُءُوسِ الْآيِ. وَأَيْضًا قَالَ: (ذَواتا أَفْنانٍ). وَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: قَالَ الْفَرَّاءُ قَدْ تَكُونُ جَنَّةً فَتُثَنَّى فِي الشِّعْرِ، وَهَذَا الْقَوْلُ مِنْ أَعْظَمِ الْغَلَطِ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ ﷿، يَقُولُ اللَّهُ ﷿: (جَنَّتانِ) وَيَصِفُهُمَا بِقَوْلِهِ: (فِيهِما) فَيَدَعُ الظَّاهِرَ وَيَقُولُ: يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جَنَّةً وَيَحْتَجُّ بِالشِّعْرِ! وَقِيلَ: إِنَّمَا كَانَتَا اثْنَتَيْنِ لِيُضَاعَفَ لَهُ السُّرُورَ بِالتَّنَقُّلِ مِنْ جِهَةٍ إِلَى جِهَةٍ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ خَاصَّةً حِينَ ذَكَرَ ذَاتَ يَوْمٍ الْجَنَّةَ حِينَ أُزْلِفَتْ وَالنَّارَ حِينَ بُرِّزَتْ، قَالَهُ عَطَاءٌ وَابْنُ شَوْذَبٍ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: بَلْ شَرِبَ ذَاتَ يَوْمٍ لَبَنًا عَلَى ظَمَإٍ فَأَعْجَبَهُ، فَسَأَلَ عَنْهُ فَأُخْبِرَ أَنَّهُ مِنْ غَيْرِ حِلٍّ فَاسْتَقَاءَهُ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَنْظُرُ إِلَيْهِ، فَقَالَ: (رَحِمَكَ اللَّهُ لَقَدْ أُنْزِلَتْ فِيكَ آية) وتلا عليه هذه الآية.

{ إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذا جاءَ لا يُؤَخَّرُ } “Şüphesiz Allah'ın eceli geldiği zaman ertelenmez.” { جَنَّتانِ } “iki cennet vardır” yani [Rabbinden] korkan kimseye özel olarak iki cennet verilir; böylece her korkan kimse için iki cennet vardır. Bütün korkanlar için iki cennet olduğu da söylenmiştir, ancak birinci görüş daha açıktır. İbn Abbâs'tan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (İki cennet, cennetin genişliği içinde iki bahçedir; her bir bahçe yüz yıllık yürüyüş mesafesindedir. Her bahçenin ortasında nurdan bir köşk vardır. Onda bulunan her bir şey ahenkle ve yeşillikle salınır; zemini sabittir, ağaçları sabittir.) Bunu Mehdavî ve Sa'lebî de Ebû Hureyre hadisinden zikretmiştir. İki cennetin, kendisi için yaratılan cennet ile miras olarak aldığı cennet olduğu da söylenmiştir. Dünyadaki liderlerin yaptığı gibi bu iki cennetten birinin onun kendi konağı, diğerinin ise eşlerinin konağı olduğu da söylenmiştir. Bu iki cennetten birinin onun meskeni, diğerinin ise bahçesi olduğu da söylenmiştir. Bu iki cennetten birinin köşklerin alt kısımları, diğerinin ise üst kısımları olduğu da söylenmiştir. Mukâtil: "Onlar Adn cenneti ile Naîm cennetidir" demiştir. Ferrâ: "O aslında tek bir cennettir; ayet sonlarının uyumu (fâsıla) sebebiyle tesniye (ikil) yapılmıştır" demiştir. Kutebî bunu reddederek şöyle demiştir: "Cehennem bekçilerinin yirmi kişi olduğu, ancak fâsıla gözetilerek on dokuz dendiği söylenemez. Ayrıca Yüce Allah: { ذَواتا أَفْنانٍ } 'Çeşit çeşit ağaçlara (dallara) sahiptirler' buyurmuştur." Ebû Ca'fer en-Nahhâs da şöyle demiştir: "Ferrâ, bazen tek bir cennet olup şiirde tesniye yapılabileceğini söylemiştir. Bu söz, Allah celle celâluhu'nun Kitabına karşı yapılmış en büyük yanılgılardandır. Allah celle celâluhu: { جَنَّتانِ } 'İki cennet' buyurmakta ve { فِيهِما } 'O ikisinde' buyruğuyla onları nitelemektedir; Ferrâ ise zahiri bırakıp 'Tek bir cennet olması caizdir' diyerek şiiri delil getirmektedir!" Bir yönden diğerine geçmek suretiyle sevinci katlansın diye iki tane kılındığı da söylenmiştir. Bir gün cennetin yaklaştırıldığını ve cehennemin ortaya çıkarıldığını hatırladığı zaman özellikle Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hakkında indiği de söylenmiştir; bunu Atâ ve İbn Şevzeb söylemiştir. Dahhâk ise şöyle demiştir: "Aksine o, bir gün susamışken süt içmiş ve çok hoşuna gitmişti. Onun nereden geldiğini sorunca helal olmayan bir yoldan geldiği kendisine haber verildi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona bakarken o sütü istifra etti. Resûlullah da: (Allah sana rahmet etsin, senin hakkında bir ayet indirildi) buyurdu ve ona bu ayeti okudu."

[سورة الرحمن (٥٥): الآيات ٤٨ الى ٥١]

[Rahmân Sûresi (55), Ayetler 48-51]

ذَواتا أَفْنانٍ (٤٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٤٩) فِيهِما عَيْنانِ تَجْرِيانِ (٥٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥١)

{ ذَواتا أَفْنانٍ } “Çeşit çeşit ağaçlara (ve meyvelere) sahiptirler.” (48) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (49) { فِيهِما عَيْنانِ تَجْرِيانِ } “İçlerinde akan iki pınar vardır.” (50) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (51)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذَواتا أَفْنانٍ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: أَيْ ذَوَاتَا أَلْوَانٍ مِنَ الْفَاكِهَةِ الْوَاحِدُ فَنٍّ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْأَفْنَانُ الْأَغْصَانُ وَاحِدُهَا فَنَنٌ، قَالَ النَّابِغَةُ:

Yüce Allah'ın: { ذَواتا أَفْنانٍ } “Çeşit çeşit ağaçlara (ve meyvelere) sahiptirler” buyruğu hakkında İbn Abbâs ve başkaları: "Yani meyvelerden çeşit çeşit renklere sahiptirler; tekili fendir (فَنّ)" demişlerdir. Mücâhid ise: "Efnân, dallardır; tekili fenendir (فَنَن)" demiştir. Nâbiğa şöyle demiştir:

بُكَاءَ حَمَامَةٍ تَدْعُو هَدِيلًا ... مُفَجَّعَةٍ عَلَى فَنَنٍ تُغَنِّي

Yavrusunu çağıran bir güvercinin ağlaması gibi ... Dal üzerinde ötüşen, acılar içindeki [bir güvercinin].

وَقَالَ آخَرُ يَصِفُ طَائِرَيْنِ:

Bir başkası da iki kuşu nitelerken şöyle demiştir:

بَاتَا عَلَى غُصْنِ بَانٍ فِي ذُرَى فَنَنٍ ... يُرَدِّدَانِ لُحُونًا ذَاتَ أَلْوَانِ

Bir ban ağacının dalında, yüce bir budakta gecelediler ... Rengârenk nağmeleri terennüm ederek.

أَرَادَ بِاللُّحُونِ اللُّغَاتِ. وَقَالَ آخَرُ:

Nağmelerle (el-luhûn) dilleri/sesleri kastetmiştir. Bir başkası da şöyle demiştir:

مَا هَاجَ شَوْقُكَ مِنْ هَدِيلِ حَمَامَةٍ ... تَدْعُو عَلَى فَنَنِ الْغُصُونِ حَمَامًا

Ağaçların dalı üzerinde bir güvercine seslenen ... Güvercinin ötüşü senin özlemini depreştirmedi mi?

تَدْعُو أَبَا فَرْخَيْنِ صَادَفَ ضَارِيًا ... ذَا مِخْلَبَيْنِ مِنَ الصُّقُورِ قَطَامَا

İki yavrunun babasına sesleniyor ki o, yırtıcı bir kuşa çatmış ... Şahinlerden iki pençeli, keskin bir avcıya.

وَالْفَنَنُ جَمْعُهُ أَفْنَانُ ثُمَّ الْأَفَانِينُ، وَقَالَ يَصِفُ رَحًى:

Fenen (فَنَن) kelimesinin çoğulu efnân (أَفْنَان), onun da çoğulu efânîndir (الْأَفَانِين). [Bir şair] bir değirmeni nitelerken şöyle demiştir:

لَهَا زِمَامٌ مِنْ أَفَانِينِ الشَّجَرْ

Ağaç dallarından yapılmış bir bağı vardır onun.

وَشَجَرَةٌ فَنَّاءُ أَيْ ذَاتُ أَفْنَانٍ وَفَنْوَاءُ أَيْضًا عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ. وَفِي الْحَدِيثِ: (إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ مُرْدٌ مُكَحَّلُونَ أُولُو أَفَانِينَ) يُرِيدُ أُولُو فَنَنٍ وَهُوَ جَمْعُ أَفْنَانٍ، وَأَفْنَانٌ جَمْعُ فَنَنٍ [وَهُوَ الْخُصْلَةُ] مِنَ الشَّعْرِ شُبِّهَ بِالْغُصْنِ. ذَكَرَهُ الْهَرَوِيُّ. وَقِيلَ: (ذَواتا أَفْنانٍ) أَيْ ذَوَاتَا سَعَةٍ وَفَضْلٍ عَلَى مَا سِوَاهُمَا، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا وَعِكْرِمَةَ: إِنَّ الْأَفْنَانَ ظِلُّ الْأَغْصَانِ عَلَى الْحِيطَانِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِيهِما عَيْنانِ تَجْرِيانِ) أَيْ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا عَيْنٌ جَارِيَةٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَجْرِيَانِ مَاءً بِالزِّيَادَةِ وَالْكَرَامَةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَالْحَسَنِ: تَجْرِيَانِ بِالْمَاءِ الزُّلَالِ، إِحْدَى الْعَيْنَيْنِ التَّسْنِيمُ وَالْأُخْرَى السَّلْسَبِيلُ. وَعَنْهُ أيضا:

Şeceratün fennâ (شَجَرَةٌ فَنَّاءُ) [ifadesi], dalları olan ağaç demektir; kıyasa aykırı (kural dışı) olarak fenvâ (فَنْوَاءُ) da denir. Hadiste şöyle geçmektedir: «إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ مُرْدٌ مُكَحَّلُونَ أُولُو أَفَانِينَ» «Cennet ehli köse (sakalsız), sürmeli ve lüle lüle saçlara sahip kimselerdir.» [Hadiste geçen 'ülü efânîn'] 'ülü fenen' (dal gibi saç tutamlarına sahip olanlar) anlamındadır. [Efânîn] 'efnân'ın çoğuludur, 'efnân' ise 'fenen'in çoğuludur [ki bu da ağaç dalına benzetilen saç tutamıdır/lülesidir]. Bunu el-Herevî zikretmiştir. Bir diğer görüşe göre: { ذَوَاتَا أَفْنَانٍ } “[Türlü türlü] nimetlere ve genişliğe sahip...” ifadesi, bu ikisinin bunların dışındakilere göre bir genişliğe ve üstünlüğe sahip olması demektir; bunu Katâde söylemiştir. Yine Mücâhid ve İkrime'den: "el-Efnân, ağaç dallarının duvarlar üzerindeki gölgesidir." şeklinde rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın: { فِيهِمَا عَيْنَانِ تَجْرِيَانِ } “İkisinde de akıp giden iki pınar vardır.” buyruğu, o iki cennetin her birinde akıp duran bir pınar vardır, demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Yüce Allah'tan cennet ehline bir ikram ve fazladan bir lütuf olarak su akıtırlar." Yine İbn Abbâs ve el-Hasen'den şöyle rivayet edilmiştir: "Tatlı ve berrak su ile akarlar; bu pınarlardan biri Tesnîm, diğeri ise Selsebîl'dir." Yine ondan rivayet edildiğine göre:

عَيْنَانِ مِثْلَ الدُّنْيَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً، حَصْبَاؤُهُمَا الْيَاقُوتُ الْأَحْمَرُ وَالزَّبَرْجَدُ الْأَخْضَرُ، وَتُرَابُهُمَا الْكَافُورُ، وَحَمْأَتُهُمَا الْمِسْكُ الْأَذْفَرُ، وَحَافَّتَاهُمَا الزَّعْفَرَانُ. وَقَالَ عَطِيَّةُ: إِحْدَاهُمَا مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ، وَالْأُخْرَى مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ. وَقِيلَ: تَجْرِيَانِ مِنْ جَبَلٍ مِنْ مِسْكٍ. وقال أبو بكر الوراق: فيهما عينان تَجْرِيَانِ لِمَنْ كَانَتْ عَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا تَجْرِيَانِ من مخافة الله ﷿.

"Dünyanın kat kat misli büyüklüğünde iki pınardır; çakıl taşları kırmızı yakut ve yeşil zebercet, toprakları kâfur, balçıkları keskin kokulu misk ve kıyıları safrandır." Atiyye şöyle demiştir: "Biri bozulmayan berrak sudan, diğeri ise içenlere lezzet veren şaraptandır." Miskten bir dağdan fışkırıp aktıkları da söylenmiştir. Ebû Bekir el-Verrâk ise şöyle demiştir: "Bu iki pınar, dünyada gözleri Allah celle celâluhu korkusundan dolayı yaş akıtan kimseler için orada akmaktadır."

[سورة الرحمن (٥٥): الآيات ٥٢ الى ٥٥]

[Rahmân Sûresi (55), Ayetler 52-55]

فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ (٥٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥٣) مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دانٍ (٥٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥٥)

{ فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ } “İkisinde de her meyveden çifter çifter vardır.” (52) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (53) { مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دانٍ } “Astarı kalın ipekten döşeklere yaslanırlar. İki cennetin meyvesi de (kolayca toplanacak kadar) yakındır.” (54) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (55)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ) أَيْ صِنْفَانِ وَكِلَاهُمَا حُلْوٌ يُسْتَلَذُّ بِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا فِي الدُّنْيَا شَجَرَةٌ حُلْوَةٌ وَلَا مُرَّةٌ إِلَّا وَهِيَ فِي الْجَنَّةِ حَتَّى الْحَنْظَلُ إِلَّا أَنَّهُ حُلْوٌ. وَقِيلَ: ضَرْبَانِ رَطْبٌ وَيَابِسٌ لَا يَقْصُرُ هَذَا عَنْ ذَلِكَ فِي الْفَضْلِ وَالطِّيبِ. وَقِيلَ: أَرَادَ تَفْضِيلَ هَاتَيْنِ الجنتين على الجنتين اللتين دونهما، فإنه ذكر هاهنا عَيْنَيْنِ جَارِيَتَيْنِ، وَذَكَرَ ثَمَّ عَيْنَيْنِ تَنْضَخَانِ بِالْمَاءِ والنضخ دُونَ الْجَرْيِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: فِي تَيْنِكَ الْجَنَّتَيْنِ مِنْ كُلِّ فَاكِهَةٍ نَوْعٌ، وَفِي هَذِهِ الْجَنَّةِ مِنْ كُلِّ فَاكِهَةٍ نَوْعَانِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ) هُوَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ. وَالْفُرُشُ جَمْعُ فِرَاشٍ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ (فُرْشٍ) بِإِسْكَانِ الراء. (بَطائِنُها) جَمْعُ بِطَانَةٍ وَهِيَ الَّتِي تَحْتَ الظِّهَارَةِ. وَالْإِسْتَبْرَقُ مَا غَلُظَ مِنَ الدِّيبَاجِ وَخَشُنَ، أَيْ إِذَا كَانَتِ الْبِطَانَةُ الَّتِي تَلِي الْأَرْضَ هَكَذَا فَمَا ظَنُّكَ بِالظِّهَارَةِ، قَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ. وَقِيلَ لِسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: الْبَطَائِنُ مِنْ إِسْتَبْرَقٍ فَمَا الظَّوَاهِرُ؟ قَالَ: هَذَا مِمَّا قَالَ اللَّهُ: (فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ). وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا وَصَفَ لَكُمْ بَطَائِنَهَا لِتَهْتَدِيَ إِلَيْهِ قُلُوبُكُمْ، فَأَمَّا الظَّوَاهِرُ فَلَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ. وَفِي الْخَبَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (ظَوَاهِرُهَا نُورٌ يَتَلَأْلَأُ). وَعَنِ الْحَسَنِ: بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ، وَظَوَاهِرُهَا مِنْ نُورٍ جَامِدٍ. وَعَنِ الْحَسَنِ أيضا: البطائن هي الظواهر،

Yüce Allah'ın: { فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ } “İkisinde de her meyveden ikişer tür vardır.” buyruğu, yani iki çeşit vardır ve her ikisi de tatlı olup kendisinden lezzet alınır, demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Dünyada tatlı ya da acı hiçbir ağaç yoktur ki cennette de bulunmasın; hatta ebucehil karpuzu bile [vardır], ancak o tatlıdır.” Şöyle de denilmiştir: Biri taze diğeri kuru olmak üzere iki türlüdür; biri fazilet ve tat bakımından diğerinden geri kalmaz. Şöyle de denilmiştir: [Allah Teâlâ] bu iki cenneti, bunların alt mertebesinde olan diğer iki cennetten üstün kılmayı murad etmiştir. Zira burada akıp duran iki kaynak zikretmiş, orada ise su fışkıran iki kaynak zikretmiştir; suyun fışkırması (nadh) ise akıp gitmesinden (cereyân) daha alt derecededir. Sanki şöyle buyurmuş gibidir: O iki cennette her meyveden bir tür, bu cennette ise her meyveden iki tür vardır. Yüce Allah'ın: { مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ } “Döşekler üzerine yaslanırlar...” buyruğundaki [müttekıîne] lafzı hâl (durum bildiren öge) olarak mansubdur. “el-Furuş” (الْفُرُش) kelimesi firâşın çoğuludur. Ebû Hayve, râ harfinin sükûnu ile (فُرْشٍ) “furş” şeklinde okumuştur. { بَطائِنُها } “astarları” ifadesi “bitâne”nin çoğulu olup dış yüzün (zihâre) altında kalan kısımdır. İstebrak (إِسْتَبْرَق) ise ipekli kumaşın (dîbâc) kalın ve kaba olanıdır. Yani yere temas eden iç astar bu şekilde ise artık dış yüzünü varın siz düşünün! Bunu İbn Mes'ûd ve Ebû Hureyre söylemiştir. Saîd b. Cübeyr'e: “Astarları istebrak (kalın ipek)ten ise dış yüzleri nasıldır?” diye sorulunca o: “Bu, Allah'ın: { فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ } “Hiçbir nefis, kendileri için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını bilemez.” buyurduğu şeylerdendir.” demiştir. İbn Abbâs da şöyle demiştir: “[Allah Teâlâ] kalplerinizin kavrayabilmesi için size sadece bunların astarlarını vasfetmiştir. Dış yüzlerine gelince, onları Allah'tan başkası bilemez.” Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nakledilen bir rivayette o şöyle buyurmuştur: « ظَوَاهِرُهَا نُورٌ يَتَلَأْلَأُ » «Onların dış yüzleri parıldayan bir nurdur.» Hasan[-ı Basrî]'den şöyle dediği nakledilmiştir: “Astarları istebrakten, dış yüzleri ise donuk bir nurdandır.” Yine Hasan'dan nakledildiğine göre: “Astarlar (batâin) aynı zamanda dış yüzlerdir (zavâhir),”

وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ، وَرُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ لِلظَّهْرِ بَطْنًا، فَيَقُولُونَ: هَذَا ظَهْرُ السَّمَاءِ، وَهَذَا بَطْنُ السَّمَاءِ، لِظَاهِرِهَا الَّذِي نَرَاهُ. وَأَنْكَرَ ابْنُ قُتَيْبَةَ وَغَيْرُهُ هَذَا، وَقَالُوا: لَا يَكُونُ هَذَا إِلَّا فِي الْوَجْهَيْنِ الْمُتَسَاوِيَيْنِ إِذَا وَلِيَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَوْمًا، كَالْحَائِطِ بَيْنَكَ وَبَيْنَ قَوْمٍ، وَعَلَى ذَلِكَ أَمْرُ السَّمَاءِ. (وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دانٍ) الْجَنَى مَا يُجْتَنَى مِنَ الشَّجَرِ، يُقَالُ: أَتَانَا بِجَنَاةٍ طَيِّبَةٍ لِكُلِّ مَا يُجْتَنَى. وَثَمَرٌ جَنِيٌّ عَلَى فَعِيلٍ حِينَ جُنِيَ، وَقَالَ:

dediği nakledilmiştir; bu Ferrâ'nın da görüşüdür ve Katâde'den de rivayet edilmiştir. Araplar sırt/dış taraf için batn (karın/iç taraf) tabirini kullanır ve gördüğümüz dış yüzü için: 'Bu göğün sırtıdır' veya 'Bu göğün karnıdır' derler. İbn Kuteybe ve başkaları bunu reddedip şöyle demişlerdir: "Bu durum ancak seninle bir topluluk arasındaki duvar gibi, her iki yüzü de bir topluluğa bakan iki eşit yüzeyde söz konusu olur; göğün durumu da böyledir." { وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دانٍ } “İki cennetin meyvesi de yakındır.” Cenâ (الْجَنَى), ağaçtan devşirilen/toplanan meyvedir. Toplanan her bir şey için: 'Bize güzel bir devşirme (cenât) getirdi' denir. Toplandığı andaki meyveye faîl vezninde 'senîy' (جَنِيٌّ) denir. Şair şöyle demiştir:

هَذَا جَنَايَ وَخِيَارُهُ فِيهْ ... إِذْ كُلُّ جَانٍ يَدُهُ إلى فيه

İşte devşirdiğim meyve budur ve en iyisi içindedir ... Her toplayanın eli kendi ağzına giderken.

وقرى (جِنَى) بِكَسْرِ الْجِيمِ. (دانٍ) قَرِيبٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَدْنُو الشَّجَرَةُ حَتَّى يَجْتَنِيَهَا وَلِيُّ اللَّهِ إِنْ شَاءَ قَائِمًا وَإِنْ شَاءَ قَاعِدًا وَإِنْ شَاءَ مُضْطَجِعًا، لَا يَرُدُّ يَدَهُ بُعْدٌ وَلَا شوك.

Cîm harfinin kesresiyle (جِنَى) şeklinde de okunmuştur. { دانٍ } “yakındır” demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Ağaç o kadar yaklaşır ki, Allah'ın veli kulu onu dilerse ayakta, dilerse oturarak, dilerse uzanmış halde devşirir; onun elini ne bir uzaklık ne de bir diken geri çevirir."

[سورة الرحمن (٥٥): الآيات ٥٦ الى ٥٧]

[Rahmân Sûresi (55), Ayetler 56-57]

فِيهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ (٥٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥٧)

{ فِيهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ } “Oralarda bakışlarını yalnız eşlerine dikmiş öyle kadınlar vardır ki, onlardan önce kendilerine ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur.” (56) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (57)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِيهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ) قِيلَ: فِي الْجَنَّتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَإِنَّمَا قَالَ: (فِيهِنَّ) وَلَمْ يَقُلْ فِيهِمَا، لِأَنَّهُ عَنَى الْجَنَّتَيْنِ وَمَا أُعِدَّ لِصَاحِبِهِمَا مِنَ النَّعِيمِ. وَقِيلَ: (فِيهِنَّ) يَعُودُ عَلَى الْفُرُشِ الَّتِي بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ، أَيْ فِي هَذِهِ الْفُرُشِ (قاصِراتُ الطَّرْفِ) أَيْ نِسَاءٌ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ، قَصَرْنَ أَعْيُنَهُنَّ عَلَى أَزْوَاجِهِنَّ فَلَا يَرَيْنَ غَيْرَهُمْ. وَقَدْ مَضَى فِي (وَالصَّافَّاتِ) وَوُحِّدَ الطَّرْفُ مَعَ الْإِضَافَةِ إِلَى الْجَمْعِ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى الْمَصْدَرِ، مِنْ طَرَفَتْ عَيْنُهُ تَطْرِفُ طَرْفًا، ثُمَّ سُمِّيَتِ الْعَيْنُ بِذَلِكَ فَأَدَّى عَنِ الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ، كَقَوْلِهِمْ: قَوْمٌ عَدْلٌ وصوم.

Burada üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فِيهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ } “Oralarda bakışlarını yalnız eşlerine dikmiş [kadınlar vardır]” buyruğu. [Bunun], zikredilen iki cennette [olduğu] söylenmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: [Cennetler iki tane olduğu hâlde] tesniye olarak "fîhimâ / ikisinde" demeyip de { فِيهِنَّ } “oralarda” buyurması, iki cenneti ve o ikisinin sahibi için hazırlanan nimetleri kastettiği içindir. { فِيهِنَّ } ifadesinin, astarları kalın ipekten olan yataklara râci olduğu da söylenmiştir; yani bu yataklarda { قاصِراتُ الطَّرْفِ } “bakışlarını yalnız eşlerine dikmiş”, yani bakışlarını sadece kocalarına hasretmiş olup onlardan başkasını görmeyen kadınlar [vardır]. Bu [husus], es-Sâffât [Sûresi'nde] geçmişti. Çoğula izâfe edildiği hâlde 'et-tarf' (الطَّرْفُ) kelimesinin tekil getirilmesi, masdar anlamında olmasındandır. [Bu kelime], 'gözü kırpıştı / baktı' anlamındaki (طَرَفَتْ عَيْنُهُ تَطْرِفُ طَرْفًا) ifadesinden gelir. Daha sonra göze de bu isim verilmiş; böylece tekili de çoğulu da ifade eder olmuştur; nitekim [Arapların]: (قَوْمٌ عَدْلٌ) [âdil bir topluluk] ve [oruçlu bir topluluk anlamında] (وصوم) demeleri gibidir.

الثانية- قوله تعالى: (لَمْ يَطْمِثْهُنَّ) أَيْ لَمْ يُصِبْهُنَّ بِالْجِمَاعِ قَبْلَ أَزْوَاجِهِنَّ هَؤُلَاءِ أَحَدٌ. الْفَرَّاءُ: وَالطَّمْثُ الِافْتِضَاضُ وَهُوَ النِّكَاحُ بِالتَّدْمِيَةِ، طَمَثَهَا يَطْمِثُهَا وَيَطْمُثُهَا طَمْثًا إِذَا افْتَضَّهَا. وَمِنْهُ قِيلَ: امْرَأَةٌ طَامِثٌ أَيْ حَائِضٌ. وَغَيْرُ الْفَرَّاءِ يُخَالِفُهُ فِي هَذَا وَيَقُولُ: طَمَثَهَا بِمَعْنَى وَطِئَهَا عَلَى أَيِّ الْوُجُوهِ كَانَ. إِلَّا أَنَّ قَوْلَ الْفَرَّاءِ أَعْرَفُ وَأَشْهَرُ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ (لَمْ يَطْمُثْهُنَّ) بِضَمِّ الْمِيمِ، يُقَالُ: طَمَثَتِ الْمَرْأَةُ تَطْمُثُ بِالضَّمِّ حَاضَتْ. وَطَمِثَتْ بِالْكَسْرِ لُغَةٌ فَهِيَ طَامِثٌ، وَقَالَ الْفَرَزْدَقُ:

İkincisi: Yüce Allah'ın: { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ } “onlara dokunmamıştır” buyruğu; bu eşlerinden önce onlarla hiçbir kimsenin cinsel ilişkide bulunmadığı anlamına gelir. Ferrâ şöyle demiştir: 'Tams' (الطَّمْثُ), bekâreti gidermektir ki bu da kanatarak yapılan nikâhtır (cinsel ilişkidir). Bekâretini giderdiğinde (طَمَثَهَا يَطْمِثُهَا وَيَطْمُثُهَا طَمْثًا) denir. Bu kökten hareketle hayız gören kadına 'tâmis' (امْرَأَةٌ طَامِثٌ) denilmiştir. Ferrâ dışındakiler ise bu hususta ona muhalefet ederek şöyle derler: 'Tamesehe' (طَمَثَهَا) ifadesi, nasıl olursa olsun cinsel ilişkide bulundu anlamına gelir. Ancak Ferrâ'nın görüşü daha bilinen ve daha meşhur olanıdır. Kisâî, mîm harfinin zammesiyle { لَمْ يَطْمُثْهُنَّ } şeklinde okumuştur. Zamme ile (طَمَثَتِ الْمَرْأَةُ تَطْمُثُ) denildiğinde kadın hayız gördü anlamına gelir. Kesre ile (طَمِثَتْ) denmesi de bir şivedir, faili 'tâmis' (طَامِثٌ) gelir. Ferazdak şöyle demiştir:

وَقَعْنَ إِلَيَّ لَمْ يُطْمَثْنَ قَبْلِي ... وَهُنَّ أَصَحُّ مِنْ بَيْضِ النَّعَامِ

Benden önce kendilerine hiç dokunulmamış olarak bana geldiler ... Devekuşu yumurtalarından daha kusursuzdular.

وَقِيلَ: (لَمْ يَطْمِثْهُنَّ) لم يمسهن، قَالَ أَبُو عَمْرٍو: وَالطَّمْثُ الْمَسُّ وَذَلِكَ فِي كل شي يُمَسُّ. وَيُقَالُ لِلْمَرْتَعِ: مَا طَمَثَ ذَلِكَ الْمَرْتَعَ قَبْلَنَا أَحَدٌ، وَمَا طَمَثَ هَذِهِ النَّاقَةَ حَبْلٌ، أَيْ مَا مَسَّهَا عِقَالٌ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: أَيْ لَمْ يُذَلِّلْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ، وَالطَّمْثُ التَّذْلِيلُ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ (جَأْنٌ) بِالْهَمْزَةِ. الثَّالِثَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْجِنَّ تَغْشَى كَالْإِنْسِ، وَتَدْخُلُ الْجَنَّةَ وَيَكُونُ لَهُمْ فِيهَا جِنِّيَّاتٌ. قَالَ ضَمْرَةُ: لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ أَزْوَاجٌ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ، فَالْإِنْسِيَّاتُ لِلْإِنْسِ، وَالْجِنِّيَّاتُ لِلْجِنِّ. وَقِيلَ: أَيْ لَمْ يَطْمِثْ مَا وَهَبَ اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْجِنِّ فِي الْجَنَّةِ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ مِنَ الْجِنِّيَّاتِ جِنٌّ، وَلَمْ يَطْمِثْ مَا وَهَبَ اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْإِنْسِ فِي الْجَنَّةِ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ مِنَ الْإِنْسِيَّاتِ إِنْسٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْجِنَّ لَا تَطَأُ بَنَاتِ آدَمَ فِي الدُّنْيَا. ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. قُلْتُ: قَدْ مَضَى فِي (النَّمْلِ) الْقَوْلُ في هذا وفي (سبحان) أَيْضًا، وَأَنَّهُ جَائِزٌ أَنْ تَطَأَ بَنَاتُ آدَمَ. وَقَدْ قَالَ مُجَاهِدٌ: إِذَا جَامَعَ الرَّجُلُ وَلَمْ يُسَمِّ انْطَوَى الْجَانُّ عَلَى إِحْلِيلِهِ فَجَامَعَ مَعَهُ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ) وَذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ ﵎ وَصَفَ الْحُورَ الْعِينَ بِأَنَّهُ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ. يُعْلِمُكَ أَنَّ نِسَاءَ الْآدَمِيَّاتِ قَدْ يَطْمِثُهُنَّ الْجَانُّ، وَأَنَّ الْحُورَ الْعِينَ قَدْ برين مِنْ هَذَا الْعَيْبِ وَنُزِّهْنَ، وَالطَّمْثُ الْجِمَاعُ. ذَكَرَهُ بِكَمَالِهِ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ، وَذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ أَيْضًا وَالثَّعْلَبِيُّ وغيرهما والله أعلم.

{ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ } “onlara dokunmamıştır” [ifadesinin], onlara el sürmemiştir [anlamında olduğu] da söylenmiştir. Ebû Amr şöyle demiştir: Tams (الطَّمْثُ), dokunmak demektir ve bu, dokunulan her şey hakkında [kullanılır]. Otlak hakkında: “Bizden önce o otlağa hiç kimse dokunmadı (ما طمث ذلك المرتع قبلنا أحد)” ve deve hakkında: “Bu deveye bir ip dokunmadı (ما طمث هذه الناقة حبل)”, yani ona bir köstek değmedi denilir. Müberred ise şöyle demiştir: Yani onlardan önce onlara ne bir insan ne de bir cin boyun eğdirmiştir; tams (الطَّمْثُ), boyun eğdirmek demektir. Hasan [el-Basrî], hemze ile (جَأْنٌ / Ce’n) şeklinde okumuştur. Üçüncüsü: Bu ayette cinlerin de insanlar gibi cinsel ilişkide bulunduklarına, cennete gireceklerine ve orada kendileri için cinlerden eşler olacağına dair delil vardır. Damre şöyle demiştir: Onlardan mümin olanlar için de hûri'l-înden eşler vardır; insanlardan olan hûriler insanlar için, cinlerden olan hûriler ise cinler içindir. Şöyle de denilmiştir: Yani Allah’ın cennette cinlerden olan müminlere bahşettiği cin hûrilerine hiçbir cin dokunmamıştır; Allah’ın cennette insanlardan olan müminlere bahşettiği insan hûrilerine de hiçbir insan dokunmamıştır. Çünkü cinler dünyada Âdemoğullarının kızlarıyla cinsel ilişkide bulunmazlar. Bunu Kuşeyrî zikretmiştir. Ben [Kurtubî] derim ki: Neml Sûresi’nde ve İsrâ (Sübhân) Sûresi’nde de bu konudaki görüş ve cinlerin Âdemoğullarının kızlarıyla cinsel ilişkide bulunmasının câiz olduğu geçmişti. Nitekim Mücâhid şöyle demiştir: “Bir adam cinsel ilişkide bulunur da besmele çekmezse, cin onun tenasül uzvuna sarılır ve onunla birlikte cinsel ilişkide bulunur. İşte Yüce Allah’ın: { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ } “Onlara kendilerinden önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur” buyruğu buna işaret etmektedir.” Zira Allah celle celâluhû, hûri'l-îni, kendilerine onlardan önce ne bir insan ne de bir cin dokunmamış olmakla vasfetmiştir. [Bu da] sana Âdemoğullarının kadınlarına cinlerin dokunabileceğini, hûri'l-înin ise bu kusurdan berî kılınıp arındırıldıklarını bildirmektedir. Tams (الطَّمْثُ), cinsel ilişki demektir. Bunu bütünüyle Hakîm et-Tirmizî zikretmiş, ayrıca Mehdevî, Sa‘lebî ve başkaları da aktarmışlardır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة الرحمن (٥٥): الآيات ٥٨ الى ٦١]

[Rahmân Sûresi (55), Ayetler 58-61]

كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ (٥٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥٩) هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ (٦٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦١)

{ كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ } “Sanki onlar yakut ve mercandırlar.” (58) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (59) { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ } “İyiliğin karşılığı iyilikten başka bir şey midir?” (60) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (61)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ) رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إِنَّ الْمَرْأَةَ مِنْ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ لَيُرَى بَيَاضُ سَاقَيْهَا مِنْ وَرَاءِ سَبْعِينَ حُلَّةً حَتَّى يُرَى مُخُّهَا) وَذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: (كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ) فَأَمَّا الْيَاقُوتُ فَإِنَّهُ حَجَرٌ لَوْ أَدْخَلْتَ فِيهِ سِلْكًا ثُمَّ اسْتَصْفَيْتَهُ لَأُرِيتَهُ [مِنْ وَرَائِهِ] وَيُرْوَى مَوْقُوفًا. وَقَالَ عَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ: إِنَّ الْمَرْأَةَ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ لَتَلْبَسُ سَبْعِينَ حُلَّةً فَيُرَى مُخُّ سَاقِهَا مِنْ وَرَاءِ ذَلِكَ، كَمَا يُرَى الشَّرَابُ الْأَحْمَرُ فِي الزُّجَاجَةِ الْبَيْضَاءِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُنَّ فِي صَفَاءِ الْيَاقُوتِ، وَبَيَاضِ الْمَرْجَانِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ) (هَلْ) فِي الْكَلَامِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: تَكُونُ بِمَعْنَى قَدْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ)، وَبِمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا)، وَبِمَعْنَى الْأَمْرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ)، وَبِمَعْنَى مَا فِي الْجَحْدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ)، وَ (هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ). قَالَ عِكْرِمَةُ: أَيْ هَلْ جَزَاءُ مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِلَّا الْجَنَّةُ. ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا جزاء من قال لا إله إلا اله وَعَمِلَ بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ إِلَّا الْجَنَّةُ. وَقِيلَ: هَلْ جَزَاءُ مَنْ أَحْسَنَ فِي الدُّنْيَا إِلَّا أَنْ يُحْسَنَ إِلَيْهِ فِي الْآخِرَةِ، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ. وَرَوَى أَنَسٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ (هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ) ثُمَّ قَالَ: (هَلْ تَدْرُونَ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ) قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: (يَقُولُ مَا جَزَاءُ مَنْ أَنْعَمْتُ عَلَيْهِ بِالتَّوْحِيدِ إِلَّا الْجَنَّةُ). وَرَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قرأ

Yüce Allah'ın: { كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ } “Sanki onlar yakut ve mercandırlar” buyruğuna dair Tirmizî, Abdullah b. Mes'ûd'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « إِنَّ الْمَرْأَةَ مِنْ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ لَيُرَى بَيَاضُ سَاقَيْهَا مِنْ وَرَاءِ سَبْعِينَ حُلَّةً حَتَّى يُرَى مُخُّهَا » «Muhakkak ki cennet ehlinin kadınlarından bir kadının, yetmiş kat elbisenin ardından iki bacağının beyazlığı, hatta iliği bile görülür.» Bu da Yüce Allah'ın: { كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ } “Sanki onlar yakut ve mercandırlar” buyurmasından dolayıdır. Yakut ise öyle bir taştır ki içine bir iplik geçirip sonra ona dikkatle baksan, [arkasından] o ipliği görürsün. Bu [hadis] mevkuf olarak da rivayet edilmiştir. Amr b. Meymûn da şöyle demiştir: “Hûr-i înden bir kadın yetmiş kat elbise giyer de bacağının iliği bunların arkasından, tıpkı kırmızı meşrubatın beyaz kadeh içinden görüldüğü gibi görünür.” Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: “Onlar yakutun berraklığında ve mercanın beyazlığındadır.” Yüce Allah'ın: { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } “İyiliğin karşılığı iyilikten başka bir şey midir?” buyruğuna gelince; Arap dilinde (هَلْ / hel) edatı dört farklı veçheye gelir: { هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ } “İnsanın üzerinden öyle bir zaman geçti ki...” ayetinde olduğu gibi tahkik (veya pekiştirme) ifade eden (قَدْ / kad) anlamında olur. { فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا } “Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?” ayetinde olduğu gibi soru anlamında olur. { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçecek misiniz? (vazgeçin!)” ayetinde olduğu gibi emir anlamında olur. Ve { فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ } “Peygamberlere açık bir tebliğden başka ne düşer ki? (bir şey düşmez)” ayeti ile { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } “İyiliğin karşılığı iyilikten başka bir şey midir? (değildir)” ayetinde olduğu gibi nefy/cahd (olumsuzluk) bildiren (مَا / mâ) anlamında olur. İkrime: “Yani ‘Lâ ilâhe illallâh’ diyen kimsenin mükâfatı cennetten başka bir şey midir?” demiştir. İbn Abbâs: “‘Lâ ilâhe illallâh’ deyip Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdikleriyle amel eden kimsenin karşılığı cennetten başka bir şey değildir” demiştir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: “Dünyada ihsanda bulunana (iyilik yapana) ahirette ihsan edilmesinden (iyilik yapılmasından) başka bir karşılık verilir mi?” Enes [b. Mâlik]'ten rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } “İyiliğin karşılığı iyilikten başka bir şey midir?” ayetini okumuş, sonra da: « هَلْ تَدْرُونَ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ » «Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?» demiştir. Sahabeler: “Allah ve Rasûlü daha iyi bilir” demişlerdir. O da şöyle buyurmuştur: « يَقُولُ مَا جَزَاءُ مَنْ أَنْعَمْتُ عَلَيْهِ بِالتَّوْحِيدِ إِلَّا الْجَنَّةُ » «[Rabbiniz] şöyle buyurmaktadır: Kendisine tevhid nimeti verdiğim kimsenin mükâfatı cennetten başka ne olabilir!» İbn Abbâs'tan da rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem okudu...

هَذِهِ الْآيَةَ فَقَالَ: (يَقُولُ اللَّهُ هَلْ جَزَاءُ مَنْ أَنْعَمْتُ عَلَيْهِ بِمَعْرِفَتِي وَتَوْحِيدِي إِلَّا أَنْ أُسْكِنَهُ جَنَّتِي وَحَظِيرَةَ قُدْسِي بِرَحْمَتِي) وَقَالَ الصَّادِقُ: هَلْ جَزَاءُ مَنْ أَحْسَنْتُ عَلَيْهِ فِي الْأَزَلِ إِلَّا حِفْظُ الْإِحْسَانِ عَلَيْهِ فِي الْأَبَدِ. وَقَالَ محمد ابن الحنفية وَالْحَسَنُ: هِيَ مُسْجَلَةٌ لِلْبَرِّ وَالْفَاجِرِ، أَيْ مُرْسَلَةٌ عَلَى الْفَاجِرِ فِي الدُّنْيَا وَالْبَرِّ فِي الْآخِرَةِ.

bu ayeti ve şöyle buyurduğunu: (Allah şöyle buyurur: Marifetim ve tevhidimle kendisini nimetlendirdiğim kimsenin karşılığı, rahmetimle onu cennetime ve kudsi mekanlarıma yerleştirmemden başka bir şey midir?) Câfer es-Sâdık şöyle demiştir: "Ezelde kendisine iyilik ettiğim kimsenin karşılığı, ebediyette de ona ihsanı korumamdan başka bir şey midir?" Muhammed b. el-Hanefiyye ve Hasan ise şöyle demişlerdir: "Bu ayet iyi kimse için de kötü kimse için de geneldir; yani fâcir için dünyada [iyilik olarak], sâlih kimse için de ahirette [mükâfat olarak] geçerlidir."

[سورة الرحمن (٥٥): الآيات ٦٢ الى ٦٥]

[Rahmân Sûresi (55), Ayetler 62-65]

وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ (٦٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٣) مُدْهامَّتانِ (٦٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٥)

{ وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ } “Bu ikisinden başka iki cennet daha vardır.” (62) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (63) { مُدْهامَّتانِ } “Koyu yeşil renktedirler.” (64) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (65)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ) أَيْ وَلَهُ مِنْ دُونِ الْجَنَّتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ جَنَّتَانِ أُخْرَيَانِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَمِنْ دُونِهِمَا فِي الدَّرَجِ. ابْنُ زَيْدٍ: وَمِنْ دُونِهِمَا فِي الْفَضْلِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: وَالْجَنَّاتُ لِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ، فَيَكُونُ فِي الْأُولَيَيْنِ النَّخْلُ وَالشَّجَرُ، وَفِي الْأُخْرَيَيْنِ الزَّرْعُ وَالنَّبَاتُ وَمَا انْبَسَطَ. الْمَاوَرْدِيُّ: وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ (وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ) لِأَتْبَاعِهِ لِقُصُورِ مَنْزِلَتِهِمْ عَنْ مَنْزِلَتِهِ، إِحْدَاهُمَا لِلْحُورِ الْعِينِ، وَالْأُخْرَى لِلْوِلْدَانِ الْمُخَلَّدِينَ، لِيَتَمَيَّزَ بِهِمَا الذُّكُورُ عَنِ الْإِنَاثِ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: هِيَ أَرْبَعٌ: جَنَّتَانِ مِنْهَا لِلسَّابِقِينَ الْمُقَرَّبِينَ (فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ) وَ (عَيْنانِ تَجْرِيانِ)، وَجَنَّتَانِ لِأَصْحَابِ اليمين (فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ) وِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ)

Yüce Allah'ın: { وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ } “Bu ikisinden başka iki cennet daha vardır” buyruğu, o ilk iki cennetin berisinde onun için diğer iki cennet daha vardır demektir. İbn Abbâs: "Derece bakımından o ikisinin altındadır" demiştir. İbn Zeyd: "Fazilet bakımından o ikisinin berisindedir" demiştir. İbn Abbâs: "Cennetler Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimse içindir; ilk ikisinde hurma ve diğer ağaçlar bulunur, diğer ikisinde ise ekinler, bitkiler ve yayvan yeşillikler bulunur" demiştir. Mâverdî şöyle demiştir: { وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ } buyruğunun, mertebeleri onun mertebesinden daha aşağı olduğu için onun tâbilerine ait olması da muhtemeldir; erkeklerin kadınlardan ayrılması için biri hûr-i în, diğeri ise ebedî kılınmış vildânlar (hizmetçi gençler) içindir. İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: "Onlar dört cennettir: İkisi önde gelen mukarrebler içindir; { فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ } 'İkisinde de her meyveden çifter çifter vardır' ve { عَيْنانِ تَجْرِيانِ } 'akıp giden iki pınar vardır'. İki cennet de amel defteri sağından verilen ashâb-ı yemîn içindir; { فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } 'İçlerinde türlü meyveler, hurma ve nar vardır' ve { فِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ } 'İçlerinde fışkıran iki pınar vardır'"

. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: إِنَّ الْأُولَيَيْنِ مِنْ ذَهَبٍ لِلْمُقَرَّبِينَ، وَالْأُخْرَيَيْنِ مِنْ وَرِقٍ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ. قُلْتُ: إِلَى هَذَا ذَهَبَ الْحَلِيمِيُّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَسَنُ بْنُ الْحُسَيْنِ فِي كِتَابِ (مِنْهَاجِ الدِّينِ لَهُ)، وَاحْتَجَّ بِمَا رَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ (وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ) إِلَى قَوْلِهِ: (مُدْهامَّتانِ) قَالَ: تَانِكَ لِلْمُقَرَّبِينَ، وَهَاتَانِ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ. وَعَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ نَحْوُهُ. وَلَمَّا وَصَفَ اللَّهُ الْجَنَّتَيْنِ أَشَارَ إِلَى الْفَرْقِ بَيْنَهُمَا فَقَالَ فِي الْأُولَيَيْنِ: (فِيهِما عَيْنانِ تَجْرِيانِ)، وفي الأخريين: ِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ)

. İbn Zeyd de şöyle demiştir: "İlk iki cennet mukarrebler için altından, diğer iki cennet ise ashâb-ı yemîn için gümüştendir." Derim ki: Halîmî Ebû Abdillâh el-Hasen b. el-Hüseyn de (Minhâcü'd-Dîn) adlı kitabında bu görüşü benimsemiş ve Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu sözü delil getirmiştir: İbn Abbâs, { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } buyruğundan { مُدْهامَّتانِ } buyruğuna kadar okumuş ve: "O ikisi mukarrebler içindir, bu ikisi ise ashâb-ı yemîn içindir" demiştir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den de benzeri nakledilmiştir. Allah bu iki cenneti vasfettiğinde aralarındaki farka işaret etmiş ve ilk ikisi hakkında: { فِيهِما عَيْنانِ تَجْرِيانِ } “İçlerinde akıp giden iki pınar vardır”, diğer ikisi hakkında ise: { فِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ } “İçlerinde fışkıran iki pınar vardır”

أَيْ فَوَّارَتَانِ وَلَكِنَّهُمَا لَيْسَتَا كَالْجَارِيَتَيْنِ لِأَنَّ النَّضْخَ دُونَ الْجَرْيِ. وَقَالَ فِي الْأُولَيَيْنِ: (فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ) فَعَمَّ وَلَمْ يَخُصَّ. وَفِي الْأُخْرَيَيْنِ: (فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ) ولم يقل كُلِّ فَاكِهَةٍ، وَقَالَ

yani su fışkırtan iki pınardır; ancak onlar akıp gidenler gibi değildir, çünkü fışkırmak (nadh), akıp gitmekten (cereyân) daha alt derecededir. İlk iki cennet hakkında: { فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ } “İkisinde de her meyveden çifter çifter vardır” buyurarak genel tutmuş ve tahsis etmemiştir. Diğer ikisi hakkında ise: { فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “İçlerinde türlü meyveler, hurma ve nar vardır” buyurmuş, her meyveden dememiştir. Yine

فِي الْأُولَيَيْنِ: (مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ) وَهُوَ الدِّيبَاجُ، وَفِي الْأُخْرَيَيْنِ (مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسانٍ) وَالْعَبْقَرِيُّ الْوَشْيُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الدِّيبَاجَ أَعْلَى مِنَ الْوَشْيِ، وَالرَّفْرَفُ كِسَرُ الْخِبَاءِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْفُرُشَ الْمُعَدَّةَ لِلِاتِّكَاءِ عَلَيْهَا أَفْضَلُ مِنْ فَضْلِ الْخِبَاءِ. وَقَالَ فِي الْأُولَيَيْنِ فِي صِفَةِ الْحُورِ: (كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ)، وَفِي الْأُخْرَيَيْنِ (فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ) وَلَيْسَ كُلُّ حُسْنٍ كَحُسْنِ الْيَاقُوتِ وَالْمَرْجَانِ. وَقَالَ فِي الْأُولَيَيْنِ: (ذَواتا أَفْنانٍ) وَفِي الْأُخْرَيَيْنِ (مُدْهامَّتانِ) أَيْ خَضْرَاوَانِ كَأَنَّهُمَا مِنْ شِدَّةِ خُضْرَتِهِمَا سَوْدَاوَانِ، وَوَصَفَ الْأُولَيَيْنِ بِكَثْرَةِ الْأَغْصَانِ، وَالْأُخْرَيَيْنِ بِالْخُضْرَةِ وَحْدَهَا، وَفِي هَذَا كُلِّهِ تَحْقِيقٌ لِلْمَعْنَى الَّذِي قَصَدْنَا بِقَوْلِهِ (وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ) وَلَعَلَّ مَا لَمْ يُذْكَرْ مِنْ تَفَاوُتِ مَا بَيْنَهُمَا أَكْثَرُ مِمَّا ذُكِرَ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ لَمْ يَذْكُرْ أَهْلَ هَاتَيْنِ الْجَنَّتَيْنِ كَمَا ذَكَرَ أَهْلَ الْجَنَّتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ؟ قِيلَ: الْجِنَانُ الْأَرْبَعُ لِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ إِلَّا أَنَّ الْخَائِفِينَ لَهُمْ مَرَاتِبُ، فَالْجَنَّتَانِ الْأُولَيَانِ لِأَعْلَى الْعِبَادِ رُتْبَةً فِي الْخَوْفِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْجَنَّتَانِ الْأُخْرَيَانِ لِمَنْ قَصَرَتْ حَالُهُ فِي الْخَوْفِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. وَمَذْهَبُ الضَّحَّاكِ أَنَّ الْجَنَّتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ مِنْ ذَهَبٍ وَفِضَّةٍ، وَالْأُخْرَيَيْنِ مِنْ يَاقُوتٍ وَزُمُرُّدٍ وَهُمَا أَفْضَلُ مِنَ الْأُولَيَيْنِ، وَقَوْلُهُ: (وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ) أَيْ وَمِنْ أَمَامِهِمَا وَمِنْ قَبْلِهِمَا. وَإِلَى هَذَا الْقَوْلِ ذَهَبَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي (نَوَادِرِ الْأُصُولِ) فَقَالَ: وَمَعْنَى (وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ) أَيْ دُونَ هَذَا إِلَى الْعَرْشِ، أَيْ أَقْرَبَ وَأَدْنَى إِلَى الْعَرْشِ، وَأَخَذَ يُفَضِّلُهُمَا عَلَى الْأُولَيَيْنِ بِمَا سَنَذْكُرُهُ عَنْهُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الْجَنَّتَانِ الْأُولَيَانِ جَنَّةُ عَدْنٍ وَجَنَّةُ النَّعِيمِ، وَالْأُخْرَيَانِ جَنَّةُ الْفِرْدَوْسِ وَجَنَّةُ الْمَأْوَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مُدْهامَّتانِ) أي خضروان مِنَ الرِّيِّ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مُسْوَدَّتَانِ. وَالدُّهْمَةُ فِي اللُّغَةِ السَّوَادُ، يُقَالُ: فَرَسٌ أَدْهَمُ وَبَعِيرٌ أَدْهَمُ وَنَاقَةٌ دَهْمَاءُ أَيِ اشتدت زرقته حتى ذهب الْبَيَاضَ الَّذِي فِيهِ، فَإِنْ زَادَ عَلَى ذَلِكَ حَتَّى اشْتَدَّ السَّوَادُ فَهُوَ جَوْنٌ. وَادْهَمَّ الْفَرَسُ ادْهِمَامًا أَيْ صَارَ أَدْهَمَ. وَادْهَامَّ الشَّيْءُ ادْهِيمَامًا أَيِ اسْوَادَّ، قَالَ اللَّهُ

ilk ikisi hakkında: { مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ } “Astarı kalın ipekten döşeklere yaslanırlar” buyurmuştur ki bu saf ipektir; diğer ikisi hakkında ise: { مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسانٍ } “Yeşil yastıklara ve harikulâde güzel işlemeli sergilere yaslanırlar” buyurmuştur. Abkarî işlemeli kumaştır ve şüphe yok ki saf ipek işlemeli kumaştan daha üstündür. Rafraf ise çadırın sarkan etekleridir; şüphe yok ki yaslanmak için hazırlanan döşekler çadırın sarkan eteğinden daha üstündür. İlk ikisinde hûrilerin vasfı hakkında: { كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ } “Sanki onlar yakut ve mercandırlar” buyurmuş, diğer ikisinde ise: { فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ } “Oralarda huyu güzel, yüzü güzel kadınlar vardır” buyurmuştur; oysa her güzellik yakut ve mercanın güzelliği gibi değildir. İlk ikisi hakkında: { ذَواتا أَفْنانٍ } “Çeşit çeşit ağaçlara (ve meyvelere) sahiptirler” buyurmuş, diğer ikisinde ise: { مُدْهامَّتانِ } “Koyu yeşil renktedirler” buyurmuştur; yani yeşilliklerinin yoğunluğundan dolayı neredeyse siyah görünen iki cennettir. Böylece ilk ikisini dalların çokluğuyla, diğer ikisini ise sadece yeşillikle nitelemiştir. Bütün bunlarda, { وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ } “Bu ikisinden başka iki cennet daha vardır” buyruğuyla kastettiğimiz anlamın doğrulaması vardır. Aralarındaki farktan bahsedilmeyen hususlar, belki de bahsedilenlerden daha çoktur. Şayet: 'İlk iki cennetin ehlini zikrettiği gibi bu iki cennetin ehlini neden zikretmemiştir?' denilirse, şöyle cevap verilir: Dört cennet de Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimse içindir; ancak korkanların mertebeleri vardır. İlk iki cennet, Allah Teâlâ'dan korkmada en üst mertebede olan kullar içindir; diğer iki cennet ise Allah Teâlâ korkusundaki durumu daha aşağıda kalanlar içindir. Dahhâk'ın benimsediği görüşe göre ilk iki cennet altın ve gümüşten, diğer iki cennet ise yakut ve zümrüttendir ve bunlar ilk ikisinden daha üstündür. Yüce Allah'ın: { وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ } buyruğu da 'onların önünde ve berisinde' demektir. Ebû Abdillâh et-Tirmizî el-Hakîm de (Nevâdiru'l-Usûl) adlı eserinde bu görüşe meyletmiş ve şöyle demiştir: "{ وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ } ifadesinin anlamı, Arş'a doğru bundan daha yakın; yani Arş'a en yakın ve en bitişik olan demektir." Kendisinden aktaracağımız delillerle bu iki cenneti ilk ikisinden üstün tutmaya çalışmıştır. Mukâtil ise: "İlk iki cennet Adn cenneti ve Naîm cennetidir, diğer iki cennet ise Firdevs cenneti ve Me'vâ cennetidir" demiştir. Yüce Allah'ın: { مُدْهامَّتانِ } “Koyu yeşil renktedirler” buyruğu, suya doymuşluktan dolayı yemyeşildirler demektir; bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir. Mücâhid: "Siyaha çalmışlardır" demiştir. Lügatte dühme (الدُّهْمَةُ) siyahlıktır. 'Feresün edhem' (فَرَسٌ أَدْهَمُ / yağız at), 'baîrün edhem' (بَعِيرٌ أَدْهَمُ) ve 'nâkatün dehmâ'' (نَاقَةٌ دَهْمَاءُ) denir ki, bu da üzerindeki beyazlık gidene kadar mavimsi siyahlığının koyulaşmasıdır; eğer bundan daha fazla koyulaşıp siyahlığı şiddetlenirse ona 'cevn' (جَوْن) denir. 'İdhemme'l-feresü idhimâmen' (ادْهَمَّ الْفَرَسُ ادْهِمَامًا) denildiğinde at yağızlaştı anlamına gelir. 'İdhâmme'ş-şey'ü idhîmâmen' (ادْهَامَّ الشَّيْءُ ادْهِيمَامًا) ise bir şeyin simsiyah olmasıdır. Yüce Allah şöyle

تَعَالَى: (مُدْهامَّتانِ) أَيْ سَوْدَاوَانِ مِنْ شِدَّةِ الْخُضْرَةِ مِنَ الرَّيِّ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ لِكُلِّ أَخْضَرَ أَسْوَدُ. وَقَالَ لَبِيَدٌ يَرْثِي قَتْلَى هَوَازِنَ:

buyurmuştur: { مُدْهامَّتانِ } “Koyu yeşil renktedirler” yani suya kanmışlıktan gelen yeşilliğin koyuluğundan dolayı siyaha çalmışlardır. Araplar her koyu yeşile siyah derler. Lebîd, Hevâzin maktullerine yaktığı ağıtta şöyle demiştir:

وَجَاءُوا بِهِ فِي هَوْدَجٍ وَوَرَاءَهُ ... كَتَائِبُ خُضْرٌ فِي نَسِيجِ السَّنَوَّرِ

Onu bir hevdicin içinde getirdiler ve arkasında vardı ... Zırh örgüsü içinde yemyeşil (karaltı halinde) birlikler.

السَّنَوَّرُ لَبُوسٌ مِنْ قِدٍّ كَالدِّرْعِ. وَسُمِّيَتْ قُرَى الْعِرَاقِ سَوَادًا لِكَثْرَةِ خُضْرَتِهَا. وَيُقَالُ لِلَّيْلِ الْمُظْلِمِ: أَخْضَرُ. وَيُقَالُ: أَبَادَ اللَّهُ خَضْرَاءَهُمْ أَيْ سوادهم.

Senevver (السَّنَوَّرُ), tabaklanmış deriden yapılan zırh benzeri bir giysidir. Irak köylerine yeşilliğinin çokluğundan dolayı 'Sevâd' (karalık) adı verilmiştir. Karanlık gece için de: 'Ahdar' (yeşil/karanlık) denir. Nitekim: 'Allah onların yeşilliğini helak etti' yani 'karaltılarını/topluluklarını helak etti' denilir.

[سورة الرحمن (٥٥): الآيات ٦٦ الى ٦٩]

[Rahmân Sûresi (55), Ayetler 66-69]

فِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ (٦٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٧) فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ (٦٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٩)

{ فِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ } “İçlerinde fışkıran iki pınar vardır.” (66) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (67) { فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “İçlerinde türlü meyveler, hurma ve nar vardır.” (68) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (69)

قوله تعالى: ِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ)

Yüce Allah'ın: { فِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ } “İçlerinde fışkıran iki pınar vardır” buyruğu,

أَيْ فَوَّارَتَانِ بِالْمَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَالنَّضْخُ بِالْخَاءِ أَكْثَرُ مِنَ النَّضْحِ بِالْحَاءِ. وَعَنْهُ أَنَّ الْمَعْنَى نَضَّاخَتَانِ بِالْخَيْرِ وَالْبَرَكَةِ، وَقَالَهُ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ. ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَأَنَسٌ: تَنْضَخُ عَلَى أَوْلِيَاءِ اللَّهِ بِالْمِسْكِ وَالْعَنْبَرِ وَالْكَافُورِ فِي دُورِ أَهْلِ الْجَنَّةِ كَمَا يَنْضَخُ رَشُّ الْمَطَرِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: بِأَنْوَاعِ الْفَوَاكِهِ وَالْمَاءِ. التِّرْمِذِيُّ: قَالُوا بِأَنْوَاعِ الْفَوَاكِهِ وَالنِّعَمِ وَالْجَوَارِي الْمُزَيَّنَاتِ وَالدَّوَابِّ الْمُسْرَجَاتِ وَالثِّيَابِ الْمُلَوَّنَاتِ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّضْخَ أَكْثَرُ مِنَ الْجَرْيِ. وَقِيلَ: تَنْبُعَانِ ثُمَّ تَجْرِيَانِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ. الْأُولَى- قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَيْسَ الرُّمَّانُ وَالنَّخْلُ مِنَ الْفَاكِهَةِ، لِأَنَّ الشَّيْءَ لَا يُعْطَفُ عَلَى نَفْسِهِ إِنَّمَا يُعْطَفُ عَلَى غَيْرِهِ. وَهَذَا ظَاهِرُ الْكَلَامِ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: هُمَا مِنَ الْفَاكِهَةِ وَإِنَّمَا أَعَادَ ذِكْرَ النَّخْلِ وَالرُّمَّانِ لِفَضْلِهِمَا وَحُسْنِ مَوْقِعِهِمَا على الفاكهة، كقوله تعالى:

İbn Abbâs’tan [nakledildiğine göre]: “Su ile kaynayan [iki pınar]” demektir. Noktalı hı (خ) harfiyle olan en-Nadh (النَّضْخُ), noktasız ha (ح) harfiyle olan en-nadh (النَّضْحُ) kelimesinden daha fazladır (daha şiddetli fışkırmayı ifade eder). Yine ondan [nakledildiğine göre] bu ifadenin anlamı: “Hayır ve bereket ile dolup taşan” demektir. Hasan[-ı Basrî] ve Mücâhid de böyle demiştir. İbn Mes‘ûd, yine İbn Abbâs ve Enes [şöyle demişlerdir]: Yağmur çisentisinin serpiştirdiği gibi, cennet ehlinin konaklarında Allah’ın velî kullarının üzerine misk, amber ve kâfûr fışkırtır. Saîd b. Cübeyr: “Çeşitli meyveler ve su ile [fışkırırlar]” demiştir. [Hakîm] et-Tirmizî [şöyle nakletmiştir]: Rivayet ettiler ki; çeşit çeşit meyveler, nimetler, süslenmiş cariyeler, eyerlenmiş binekler ve rengârenk elbiseler [fışkırtacaktır]. Tirmizî dedi ki: “Bu da fışkırmanın (en-nadh), [sadece] akmaktan (el-cery) daha fazla olduğuna delalet eder.” Şöyle de denilmiştir: “Önce kaynar, sonra akarlar.” Yüce Allah’ın: { فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “İçlerinde türlü meyveler, hurma ve nar vardır” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: Bazı ilim adamları: “Nar ve hurma meyveden (fâkihe) sayılmaz; çünkü bir şey kendi üzerine atfedilmez, ancak başkası üzerine atfedilir” demiştir. Sözün zahiri de böyledir. Cumhur ise şöyle demiştir: “Her ikisi de meyvedendir. Hurma ve narın tekrar zikredilmesi, meyvelere nispetle üstünlükleri ve [insan nezdindeki] kıymetli konumları sebebiyledir. Nitekim Yüce Allah'ın:

(حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى) وَقَوْلُهُ: (مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ) وقد تقدم. وقيل: إنما كررهما لِأَنَّ النَّخْلَ وَالرُّمَّانَ كَانَا عِنْدَهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بِمَنْزِلَةِ الْبُرِّ عِنْدَنَا، لِأَنَّ النَّخْلَ عَامَّةُ قُوتِهِمْ، وَالرُّمَّانَ كَالثَّمَرَاتِ، فَكَانَ يَكْثُرُ غَرْسُهُمَا عِنْدَهُمْ لِحَاجَتِهِمْ إِلَيْهِمَا، وَكَانَتِ الْفَوَاكِهُ عِنْدَهُمْ مِنْ أَلْوَانِ الثِّمَارِ الَّتِي يُعْجَبُونَ بِهَا، فَإِنَّمَا ذَكَرَ الْفَاكِهَةَ ثُمَّ ذَكَرَ النَّخْلَ وَالرُّمَّانَ لِعُمُومِهِمَا وَكَثْرَتِهِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ إِلَى مَا وَالَاهَا مِنْ أَرْضِ الْيَمَنِ، فَأَخْرَجَهُمَا فِي الذِّكْرِ مِنَ الْفَوَاكِهِ وَأَفْرَدَ الْفَوَاكِهَ عَلَى حِدَتِهَا. وَقِيلَ: أُفْرِدَا بِالذِّكْرِ لِأَنَّ النَّخْلَ ثَمَرُهُ فَاكِهَةٌ وَطَعَامٌ، وَالرُّمَّانُ فَاكِهَةٌ وَدَوَاءٌ، فَلَمْ يَخْلُصَا لِلتَّفَكُّهِ، وَمِنْهُ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀، وَهِيَ الْمَسْأَلَةُ: الثَّانِيَةُ- إِذَا حَلَفَ أَنْ لَا يَأْكُلَ فَاكِهَةً فَأَكَلَ رُمَّانًا أَوْ رُطَبًا لَمْ يَحْنَثْ. وَخَالَفَهُ صَاحِبَاهُ وَالنَّاسُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الرُّمَّانَةُ فِي الْجَنَّةِ مِثْلُ الْبَعِيرِ الْمُقَتَّبِ. وَذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ: أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَخْلُ الْجَنَّةِ جُذُوعُهَا زُمُرُّدٌ أَخْضَرُ، وَكَرَانِيفُهَا ذَهَبٌ أَحْمَرُ، وَسَعَفُهَا كِسْوَةٌ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ، مِنْهَا مُقَطَّعَاتُهُمْ وَحُلَلُهُمْ، وَثَمَرُهَا أَمْثَالُ الْقِلَالِ وَالدِّلَاءِ، أَشَدُّ بَيَاضًا مِنَ اللَّبَنِ، وَأَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ، وَأَلْيَنُ مِنَ الزُّبْدِ، لَيْسَ فِيهِ عَجَمٌ. قَالَ: وَحَدَّثَنَا الْمَسْعُودِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، قَالَ: نَخْلُ الْجَنَّةِ نَضِيدٌ مِنْ أَصْلِهَا إِلَى فَرْعِهَا، وَثَمَرُهَا أَمْثَالُ الْقِلَالِ كُلَّمَا نُزِعَتْ ثَمَرَةٌ عَادَتْ مَكَانَهَا أُخْرَى، وَإِنَّ مَاءَهَا لَيَجْرِي فِي غَيْرِ أُخْدُودٍ، والعنقود اثنا عشر ذراعا.

{ حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “Namazlara ve orta namaza devam edin” ve Yüce Allah'ın: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “Kim Allah'a, meleklerine, elçilerine, Cebrail'e ve Mikail'e düşman olursa...” buyruklarında olduğu gibidir. Bu husus daha önce geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Onları tekrar zikretmesinin sebebi, hurma ve narın o dönemde Arapların nezdinde bizim yanımızdaki buğday mesabesinde olmasıdır. Çünkü hurma onların genel temel gıdasıydı, nar ise meyveler gibiydi. Dolayısıyla onlara duydukları ihtiyaç sebebiyle bunları çokça dikerlerdi. Meyveler de onlar için hayranlık duydukları meyve çeşitlerindendi. Allah önce meyveyi zikredip ardından hurma ve narı, Medine'den Mekke'ye ve Yemen topraklarının bunlara komşu yerlerine kadar onlar nezdinde çok yaygın ve bol bulunması sebebiyle zikretti. Böylece zikredişte onları meyvelerden ayırıp meyveleri de başlı başına müstakil olarak zikretti. Şöyle de denilmiştir: Bunların ayrıca zikredilmesi, hurmanın meyvesinin hem bir meyve hem de bir yiyecek, narın ise hem bir meyve hem de bir şifa/ilaç olması sebebiyledir. Dolayısıyla sadece meyve olma özelliğinde kalmamışlardır. Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh'in şu hükmü de buradan kaynaklanmaktadır ki bu da İkinci Meseledir: Bir kimse meyve yemeyeceğine yemin etse, ardından nar veya taze hurma yese yeminini bozmuş sayılmaz. İki talebesi (İmameyn) ve diğer insanlar ise ona muhalefet etmişlerdir. İbn Abbâs: "Cennetteki bir nar, palanı vurulmuş deve gibidir" demiştir. İbnü'l-Mübârek nakledip dedi ki: Bize Süfyân, Hammâd'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdi: "Cennetin hurma ağaçlarının gövdeleri yeşil zümrüttendir, budak kökleri kızıl altındandır, yaprakları cennet ehli için giyecektir; onların dikişsiz ve dikişli elbiseleri bundandır. Meyvesi ise testiler ve kovalar gibidir; sütten daha beyaz, baldan daha tatlı, tereyağından daha yumuşaktır ve içinde çekirdek yoktur." Dedi ki: Bize el-Mes'ûdî, Amr b. Mürre'den, o da Ebû Ubeyde'den rivayet etti, şöyle dedi: "Cennetin hurma ağacı kökünden tepesine kadar meyvelerle dizilidir. Meyvesi testiler gibidir. Ne zaman bir meyve koparılsa yerine hemen bir başkası gelir. Onun suyu da ark olmaksızın akar, bir salkımı ise on iki arşındır."

[سورة الرحمن (٥٥): الآيات ٧٠ الى ٧١]

[Rahmân Sûresi (55), Ayetler 70-71]

فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ (٧٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧١)

{ فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ } “İçlerinde güzel huylu, güzel yüzlü kadınlar vardır.” (70) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (71)

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ) يَعْنِي النِّسَاءَ الْوَاحِدَةُ خَيْرَةٌ عَلَى مَعْنَى ذَوَاتِ خَيْرٍ. وَقِيلَ: (خَيْراتٌ) بِمَعْنَى خَيْرَاتٍ فَخُفِّفَ، كهين ولين. ابن المبارك: حدثنا

Burada iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ } “İçlerinde güzel huylu, güzel yüzlü kadınlar vardır” buyruğudur. Kadınlar kastedilmektedir; tekili, 'hayırlı ve fazilet sahibi olanlar' anlamında 'hayra' (خَيْرَةٌ) şeklindedir. Şöyle de denilmiştir: { خَيْراتٌ } kelimesi, 'hayyirât' (خَيِّرَات) anlamında olup 'heyyin' (هَيِّن) ve 'leyyin' (لَيِّن) [kelimelerinin hafifletilmesi] gibi hafifletilerek okunmuştur. İbnü'l-Mübârek [şöyle] dedi: Bize rivayet etti...

الْأَوْزَاعِيُّ عَنْ حَسَّانَ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَامِرٍ قَالَ: لَوْ أَنَّ خَيْرَةً مِنْ (خَيْراتٌ حِسانٌ) اطَّلَعَتْ مِنَ السَّمَاءِ لَأَضَاءَتْ لَهَا، وَلَقَهَرَ ضَوْءُ وَجْهِهَا الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ، وَلَنَصِيفٌ تُكْسَاهُ خَيْرَةٌ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا. (حِسانٌ) أَيْ حِسَانُ الْخَلْقِ، وَإِذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (حِسانٌ) فَمَنْ ذَا الَّذِي يَقْدِرُ أَنْ يَصِفَ حُسْنَهُنَّ! وَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَقَتَادَةُ: (خَيْراتٌ) الْأَخْلَاقِ (حِسانٌ) الْوُجُوهِ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ حَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ. وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ: لِأَنَّهُنَّ عَذَارَى أَبْكَارٌ. وَقَرَأَ قَتَادَةُ وابن السميقع وَأَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ وَبَكْرُ بْنُ حَبِيبٍ السَّهْمِيُّ (خَيِّرَاتٌ) بِالتَّشْدِيدِ عَلَى الْأَصْلِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ خَيْرَاتٍ جَمْعُ خَيْرٍ وَالْمَعْنَى ذَوَاتُ خَيْرٍ. وَقِيلَ: مُخْتَارَاتٌ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: فَالْخَيْرَاتُ مَا اخْتَارَهُنَّ اللَّهُ فَأَبْدَعَ خَلْقَهُنَّ بِاخْتِيَارِهِ، فَاخْتِيَارُ اللَّهِ لَا يُشْبِهُ اخْتِيَارَ الْآدَمِيِّينَ. ثُمَّ قَالَ: (حِسانٌ) فَوَصَفَهُنَّ بِالْحُسْنِ فَإِذَا وَصَفَ خَالِقُ الْحُسْنِ شَيْئًا بِالْحُسْنِ فَانْظُرْ مَا هُنَاكَ. وَفِي الْأُولَيَيْنِ ذَكَرَ بِأَنَّهُنَّ (قاصِراتُ الطَّرْفِ) وَ (كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ) فَانْظُرْ كَمْ بَيْنَ الْخَيْرَةِ وَهِيَ مُخْتَارَةُ اللَّهِ، وَبَيْنَ قَاصِرَاتِ الطَّرْفِ. وَفِي الْحَدِيثِ: (إِنَّ الْحُورَ الْعِينَ يَأْخُذُ بَعْضُهُنَّ بِأَيْدِي بَعْضٍ وَيَتَغَنَّيْنَ بِأَصْوَاتٍ لَمْ تَسْمَعِ الْخَلَائِقُ بِأَحْسَنَ مِنْهَا وَلَا بِمِثْلِهَا نَحْنُ الرَّاضِيَاتِ فَلَا نَسْخَطُ أَبَدًا وَنَحْنُ الْمُقِيمَاتُ فَلَا نَظْعَنُ أَبَدًا وَنَحْنُ الْخَالِدَاتُ فَلَا نَمُوتُ أَبَدًا وَنَحْنُ النَّاعِمَاتُ فَلَا نَبْؤُسُ أَبَدًا وَنَحْنُ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ حَبِيبَاتٌ لِأَزْوَاجٍ كِرَامٍ (. خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ بِمَعْنَاهُ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ ﵁. وَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: إِنَّ الْحُورَ الْعِينَ إِذَا قُلْنَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ أَجَابَهُنَّ الْمُؤْمِنَاتُ مِنْ نِسَاءِ أَهْلِ الدُّنْيَا: نَحْنُ الْمُصَلِّيَاتُ وَمَا صَلَّيْتُنَّ، وَنَحْنُ الصائمات وما صمتن، ونحن المتوضيات وَمَا تَوَضَّأْتُنَّ، وَنَحْنُ الْمُتَصَدِّقَاتُ وَمَا تَصَدَّقْتُنَّ. فَقَالَتْ عَائِشَةُ رَضِيَ اللَّهُ، عَنْهَا: فَغَلَبْنَهُنَّ وَاللَّهِ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتُلِفَ أَيُّهُمَا أَكْثَرُ حُسْنًا وَأَبْهَرُ جَمَالًا الْحُورُ أَوِ الْآدَمِيَّاتُ؟ فَقِيلَ: الْحُورُ لِمَا ذُكِرَ مِنْ وَصْفِهِنَّ فِي الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ، وَلِقَوْلِهِ ﵊ في دعائه على الميت

... el-Evzâî, Hassân b. Atıyye'den, o da Saîd b. Âmir'den nakletti; dedi ki: "{ خَيْراتٌ حِسانٌ } “güzel huylu, güzel yüzlü kadınlar”dan biri semadan dünyaya bakacak olsa, mutlaka orayı aydınlatır ve yüzünün nuru güneşi ve ayı bastırıp söndürürdü. Bu seçkin kadınlardan birine giydirilen bir nasîf (başörtüsü), dünyadan ve dünyadaki her şeyden daha hayırlıdır." { حِسانٌ } yani yaratılışları ve suretleri güzel demektir. Yüce Allah { حِسانٌ } “güzel” buyurduğuna göre, onların güzelliğini nitelendirmeye kim güç yetirebilir ki! ez-Zührî ve Katâde şöyle demiştir: Ahlakları “hayrât” (güzel huylu), yüzleri “hisân” (güzel)dir. Bu [rivayet], Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den Ümmü Seleme hadisi olarak da rivayet edilmiştir. Ebû Sâlih: "Çünkü onlar el değmemiş bakirelerdir" demiştir. Katâde, İbnü's-Sümeyka', Ebû Recâ el-Utâridî ve Bekr b. Habîb es-Sehmî, kelimenin aslına uygun olarak şeddeli bir şekilde { خَيِّرَاتٌ } (Hayyirât) şeklinde okumuşlardır. "Hayrât"ın, "hayr" kelimesinin çoğulu olduğu ve anlamının "hayır/iyilik sahibi kadınlar" olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise "seçilmiş kadınlar" (muhtârât) demektir. et-Tirmizî [el-Hakîm] şöyle der: "Hayrât, Allah'ın bizzat seçtiği ve kendi tercihiyle yaratılışlarını emsalsiz kıldığı kadınlardır; nitekim Allah'ın seçimi insanların seçimine benzemez. Sonra { حِسانٌ } buyurarak onları güzellikle nitelemiştir. Güzelliğin yaratıcısı bir şeyi güzellikle nitelerse, artık oradaki mükemmelliği sen düşün!" Önceki iki cennette kadınların { قاصِراتُ الطَّرْفِ } “yalnızca eşlerine bakanlar” ve { كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ } “sanki onlar yakut ve mercan gibidirler” şeklinde olduğunu zikretmiştir. Allah'ın seçtiği "hayra" ile "kâsırâtü't-tarf" (gözlerini eşlerine dikmiş olanlar) arasındaki farka bir bak! Hadiste şöyle buyrulmuştur: « إِنَّ الْحُورَ الْعِينَ يَأْخُذُ بَعْضُهُنَّ بِأَيْدِي بَعْضٍ وَيَتَغَنَّيْنَ بِأَصْوَاتٍ لَمْ تَسْمَعِ الْخَلَائِقُ بِأَحْسَنَ مِنْهَا وَلَا بِمِثْلِهَا نَحْنُ الرَّاضِيَاتِ فَلَا نَسْخَطُ أَبَدًا وَنَحْنُ الْمُقِيمَاتُ فَلَا نَظْعَنُ أَبَدًا وَنَحْنُ الْخَالِدَاتُ فَلَا نَمُوتُ أَبَدًا وَنَحْنُ النَّاعِمَاتُ فَلَا نَبْؤُسُ أَبَدًا وَنَحْنُ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ حَبِيبَاتٌ لِأَزْوَاجٍ كِرَامٍ » «Şüphesiz ki ceylan gözlü huriler birbirlerinin ellerini tutarlar ve yaratılmışların bir benzerini ya da daha güzelini hiç işitmediği seslerle şöyle nağmeler söylerler: Bizler [eşlerinden ebediyen] razı olanlarız, asla öfkelenmeyiz; bizler hep burada kalanlarız, asla göçüp gitmeyiz; bizler ebediyiz, asla ölmeyiz; bizler nimet ve bolluk içindeyiz, asla sıkıntı çekmeyiz; bizler kerim/seçkin eşler için güzel huylu, güzel yüzlü ve sevimli kadınlarız.» Tirmizî bunu Ali radıyallâhu anh hadisinden mana olarak tahric etmiştir. Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: "Ceylan gözlü huriler bu sözleri söylediklerinde, dünya ehlinden olan mümin kadınlar onlara şöyle cevap verirler: 'Bizler namaz kılanlarız, siz ise namaz kılmadınız; bizler oruç tutanlarız, siz oruç tutmadınız; bizler abdest alanlarız, siz abdest almadınız; bizler sadaka verenleriz, siz sadaka vermediniz.'" Âişe radıyallâhu anhâ: "Vallahi onlara üstün geldiler!" demiştir. İkincisi: Huriler mi yoksa insan olan kadınlar mı daha güzel ve daha büyüleyici bir cemâle sahiptir konusunda ihtilaf edilmiştir. Kur'ân ve Sünnet'te yer alan vasıflarından ve [Nebi] aleyhisselâm'ın cenazedeki ölü için yaptığı duasında yer alan:

فِي الْجِنَازَةِ: (وَأَبْدِلْهُ زَوْجًا خَيْرًا مِنْ زَوْجِهِ). وَقِيلَ: الْآدَمِيَّاتُ أَفْضَلُ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ بِسَبْعِينَ أَلْفَ ضِعْفٍ، وَرُوِيَ مَرْفُوعًا. وَذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: وأخبرنا رشدين عن ابن أنعم عن حيان ابن أَبِي جَبَلَةَ، قَالَ: إِنَّ نِسَاءَ الدُّنْيَا مَنْ دَخَلَ مِنْهُنَّ الْجَنَّةَ فُضِّلْنَ عَلَى الْحُورِ الْعِينِ بِمَا عَمِلْنَ فِي الدُّنْيَا. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْحُورَ الْعِينَ الْمَذْكُورَاتِ فِي الْقُرْآنِ هُنَّ الْمُؤْمِنَاتُ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّينَ وَالْمُؤْمِنِينَ يُخْلَقْنَ فِي الْآخِرَةِ عَلَى أَحْسَنِ صُورَةٍ، قَالَهُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ. وَالْمَشْهُورُ أَنَّ الْحُورَ الْعِينَ لَسْنَ، مِنْ نِسَاءِ أَهْلِ الدُّنْيَا وَإِنَّمَا هُنَّ مَخْلُوقَاتٌ فِي الْجَنَّةِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: (لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ) وَأَكْثَرُ نِسَاءِ أَهْلِ الدُّنْيَا مَطْمُوثَاتٍ، وَلِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (إِنَّ أَقَلَّ سَاكِنِي الْجَنَّةِ النِّسَاءُ) فَلَا يُصِيبُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمُ امْرَأَةً، وَوَعَدَ الْحُورَ الْعِينَ لِجَمَاعَتِهِمْ، فَثَبَتَ أَنَّهُنَّ مِنْ غَيْرِ نِسَاءِ الدُّنْيَا.

"Ona eşinden daha hayırlı bir eş ver" duasından dolayı hurilerdir denilmiştir. Bir diğer görüşe göre: İnsan olan kadınlar ceylan gözlü hurilerden yetmiş bin kat daha faziletlidir; bu merfû olarak da rivayet edilmiştir. İbnü'l-Mübârek nakletti: Bize Rüşdîn, İbn En'am'dan, o Hayyân b. Ebî Cebele'den bildirdi, şöyle dedi: "Dünya kadınlarından cennete girenler, dünyada yaptıkları ameller sebebiyle hurilerden üstün kılınırlar." Kur'an'da zikredilen hûr-i îynin, peygamberlerin ve müminlerin âhirette en güzel surette yaratılacak olan mümin hanımları olduğu da söylenmiştir; bunu Hasan-ı Basrî söylemiştir. Meşhur olan ise hurilerin dünya ehlinden kadınlar olmayıp cennette yaratılmış varlıklar olduğudur. Çünkü Yüce Allah: { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ } “Onlara kendilerinden önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur” buyurmuştur; oysa dünya kadınlarının çoğu el değmiş (evlenmiş) kadınlardır. Ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Cennet sakinlerinin en azı kadınlardır" buyurmuştur. Bu durumda [dünya kadınlarından] her birine bir kadın isabet etmez; oysa Allah onların hepsine hurileri vadetmiştir. Böylece onların dünya kadınlarından farklı oldukları sabit olmuştur.

[سورة الرحمن (٥٥): الآيات ٧٢ الى ٧٥]

[Rahmân Sûresi (55), Ayetler 72-75]

حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ (٧٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٣) لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ (٧٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٥)

{ حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ } “Çadırlar içinde korunmuş huriler vardır.” (72) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (73) { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ } “Onlara kendilerinden önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur.” (74) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (75)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ) (حُورٌ) جَمْعُ حَوْرَاءَ، وَهِيَ الشَّدِيدَةُ بَيَاضَ الْعَيْنِ الشَّدِيدَةُ سَوَادَهَا وَقَدْ تَقَدَّمَ. (مَقْصُوراتٌ) مَحْبُوسَاتٌ مَسْتُورَاتٌ (فِي الْخِيامِ) فِي الْحِجَالِ لَسْنَ بِالطَّوَّافَاتِ فِي الطُّرُقِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ عُمَرُ ﵁: الْخَيْمَةُ دُرَّةٌ مُجَوَّفَةٌ. وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ: هِيَ فَرْسَخٌ فِي فَرْسَخٍ لَهَا أَرْبَعَةُ آلَافِ مِصْرَاعٍ مِنْ ذَهَبٍ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى (حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ): بَلَغَنَا فِي الرِّوَايَةِ أَنَّ سَحَابَةً أَمْطَرَتْ مِنَ الْعَرْشِ فَخُلِقَتِ الْحُورُ مِنْ قَطَرَاتِ الرَّحْمَةِ، ثُمَّ ضُرِبَ عَلَى كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ خَيْمَةٌ عَلَى شَاطِئِ الْأَنْهَارِ سَعَتُهَا أَرْبَعُونَ مِيلًا وَلَيْسَ لَهَا بَابٌ، حَتَّى إِذَا دَخَلَ»

Yüce Allah'ın: { حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ } “Çadırlar içinde korunmuş huriler vardır” buyruğundaki { حُورٌ } kelimesi, 'havrâ' (حَوْرَاء) kelimesinin çoğuludur; o da gözünün beyazı son derece beyaz, siyahı da son derece siyah olan kadındır. Bu açıklama daha önce geçmişti. { مَقْصُوراتٌ } alıkonulmuş, örtünmüş demektir. { فِي الْخِيامِ } gelin odalarında (çadırlarda) olup sokaklarda dolaşan kadınlar gibi değillerdir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Ömer radıyallâhu anh: "Çadır, içi oyuk bir incidir" demiştir. İbn Abbâs da böyle demiştir ve eklemiştir: "O, bir fersaha bir fersah genişliğinde olup altından dört bin kanadı vardır." Hakîm et-Tirmizî Ebû Abdillâh, Yüce Allah'ın: { حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ } “Çadırlar içinde korunmuş huriler vardır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Bize ulaşan rivayete göre Arş'tan bir bulut yağmur yağdırmış ve huriler rahmet damlalarından yaratılmıştır. Sonra nehirlerin kenarında her biri için genişliği kırk mil olan ve kapısı bulunmayan birer çadır kurulmuştur. Tâ ki Allah'ın dost kulu

وَلِيُّ اللَّهِ الْجَنَّةَ

...Allah'ın veli kulu cennete

انْصَدَعَتِ الْخَيْمَةُ عَنْ بَابٍ لِيَعْلَمَ وَلِيُّ اللَّهِ أَنَّ أَبْصَارَ الْمَخْلُوقِينَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْخَدَمِ لَمْ تَأْخُذْهَا، فَهِيَ مَقْصُورَةٌ قَدْ قُصِرَ بِهَا عَنْ أَبْصَارِ الْمَخْلُوقِينَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ فِي الْأُولَيَيْنِ: (فِيهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ) قَصَرْنَ طَرْفَهُنَّ عَلَى الْأَزْوَاجِ وَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّهُنَّ مَقْصُورَاتٌ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُورَاتِ أَعْلَى وَأَفْضَلُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: (مَقْصُوراتٌ) قَدْ قصرن على أزواجهن فلا يردن بذلا مِنْهُمْ. وَفِي الصِّحَاحِ: وَقَصَرْتُ الشَّيْءَ أَقْصُرُهُ قَصْرًا حَبَسْتُهُ، وَمِنْهُ مَقْصُورَةُ الْجَامِعِ، وَقَصَرْتُ الشَّيْءَ عَلَى كَذَا إِذَا لَمْ تُجَاوِزْ إِلَى غَيْرِهِ، وَامْرَأَةٌ قَصِيرَةٌ وَقَصُورَةٌ أَيْ مَقْصُورَةٌ فِي الْبَيْتِ لَا تُتْرَكُ أَنْ تَخْرُجَ، قَالَ كُثَيِّرٌ:

Allah'ın dost kulu, melekler ve hizmetçiler dahil mahlukatın gözlerinin onları görmediğini bilsin diye çadır yarılarak bir kapı açılır. İşte onlar, mahlukatın gözlerinden saklanıp korunmuşlardır (maksûradır). Doğrusunu Allah bilir." Önceki iki cennet hakkında ise: { فِيهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ } “İçlerinde bakışlarını yalnız eşlerine dikmiş [kadınlar vardır]” buyurmuştur; onlar bakışlarını sadece eşlerine hasretmişlerdir ve onların korunmuş (maksûrât) olduğunu zikretmemiştir. Bu da 'maksûrât' olanların mertebece daha üstün ve daha faziletli olduğuna delalet eder. Mücâhid: "{ مَقْصُوراتٌ } eşlerine hasredilmişlerdir, onlardan başkasını istemezler" demiştir. es-Sıhâh'ta şöyle denir: 'Bir şeyi hapsettim/alıkoydum' anlamında 'Kasartü'ş-şey'e aksuruhu kasran' (قَصَرْتُ الشَّيْءَ أَقْصُرُهُ قَصْرًا) denir. Cami maksaresi (bölmesi) de buradan gelir. 'Başkasına geçmeyip onunla yetindiğin zaman' 'Kasartü'ş-şey'e alâ kezâ' (قَصَرْتُ الشَّيْءَ عَلَى كَذَا) denir. 'İmraetün kasîratün ve kasûratün' (امْرَأَةٌ قَصِيرَةٌ وَقَصُورَةٌ) ise evinde oturup dışarı çıkmasına izin verilmeyen kapalı kadın demektir. Küseyyir şöyle demiştir:

وَأَنْتِ الَّتِي حَبَّبْتِ كُلَّ قَصِيرَةٍ ... إِلَيَّ وَمَا تَدْرِي بِذَاكَ الْقَصَائِرُ

Bana bütün evde oturan kadınları sevdiren sensin ... Oysa evde oturan o kadınlar bundan habersizdir.

عَنَيْتُ قَصِيرَاتِ الْحِجَالِ وَلَمْ أُرِدْ ... قِصَارَ الْخُطَا شَرُّ النِّسَاءِ الْبَحَاتِرُ

Ben çadırında/odasında oturanları kastettim ... Kısa adımlı kadınları değil; kadınların en şerlisi kısa boylu ve çirkin olanlardır.

وَأَنْشَدَهُ الْفَرَّاءُ قَصُورَةٍ، ذَكَرَهُ ابْنُ السِّكِّيتِ. وَرَوَى أَنَسٌ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (مَرَرْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي فِي الْجَنَّةِ بِنَهَرٍ حَافَّتَاهُ قِبَابُ الْمَرْجَانِ فَنُودِيتُ مِنْهُ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقُلْتُ: يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَؤُلَاءِ قَالَ هَؤُلَاءِ جَوَارٍ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ اسْتَأْذَنَّ رَبَّهُنَّ فِي أَنْ يُسَلِّمْنَ عَلَيْكَ فَأَذِنَ لَهُنَّ فَقُلْنَ نَحْنُ الْخَالِدَاتُ فَلَا نَمُوتُ أَبَدًا وَنَحْنُ النَّاعِمَاتُ فَلَا نَبْؤُسُ أَبَدًا وَنَحْنُ الرَّاضِيَاتُ فَلَا نَسْخَطُ أَبَدًا أَزْوَاجُ رِجَالٍ كِرَامٍ) ثُمَّ قَرَأَ النَّبِيُّ ﷺ (حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ) أَيْ مَحْبُوسَاتٌ حَبْسُ صِيَانَةٍ وَتَكْرِمَةٍ. وَرُوِيَ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ الْأَشْهَلِيَّةِ أَنَّهَا أَتَتِ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّا مَعْشَرَ النِّسَاءِ مَحْصُورَاتٌ مَقْصُورَاتٌ، قَوَاعِدُ بُيُوتِكُمْ وَحَوَامِلُ أَوْلَادِكُمْ، فَهَلْ نُشَارِكُكُمْ فِي الْأَجْرِ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (نَعَمْ إِذَا أَحْسَنْتُنَّ تَبَعُّلَ أَزْوَاجَكُنَّ وَطَلَبْتُنَّ مَرْضَاتَهُمْ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَمْ يَطْمِثْهُنَّ) أَيْ لَمْ يَمْسَسْهُنَّ عَلَى مَا تَقَدَّمَ قَبْلُ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ (يَطْمِثْهُنَّ) بِكَسْرِ الْمِيمِ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ الشَّامِيُّ وَطَلْحَةُ بن مصرف والأعرج والشيرازي عن الكسائي

el-Ferrâ bunu kasûra (قَصُورَة) şeklinde okumuştur; bunu İbnü's-Sikkît zikretmiştir. Enes [b. Mâlik]'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «مَرَرْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي فِي الْجَنَّةِ بِنَهَرٍ حَافَّتَاهُ قِبَابُ الْمَرْجَانِ فَنُودِيتُ مِنْهُ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقُلْتُ: يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَؤُلَاءِ قَالَ هَؤُلَاءِ جَوَارٍ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ اسْتَأْذَنَّ رَبَّهُنَّ فِي أَنْ يُسَلِّمْنَ عَلَيْكَ فَأَذِنَ لَهُنَّ فَقُلْنَ نَحْنُ الْخَالِدَاتُ فَلَا نَمُوتُ أَبَدًا وَنَحْنُ النَّاعِمَاتُ فَلَا نَبْؤُسُ أَبَدًا وَنَحْنُ الرَّاضِيَاتُ فَلَا نَسْخَطُ أَبَدًا أَزْوَاجُ رِجَالٍ كِرَامٍ» «Miraca çıkarıldığım gece cennette, her iki tarafında mercandan kubbeler bulunan bir nehrin yanından geçtim. Oradan bana: 'Selâm sana ey Allah'ın Resûlü!' diye seslenildi. Ben: 'Ey Cibrîl, bunlar kimlerdir?' diye sordum. O: 'Bunlar, sana selâm vermek için Rablerinden izin isteyen ve kendilerine izin verilen iri gözlü hurilerdir.' dedi. Onlar şöyle diyorlardı: 'Bizler ebedî olanlarız, asla ölmeyiz; bizler nimetler içinde yüzenleriz, asla sıkıntı çekmeyiz; bizler hoşnut olanlarız, asla öfkelenmeyiz. Şerefli kimselerin eşleriyiz.'» Sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: { حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ } “Çadırlarda [oturan] huriler” [ayetini] okudu; yani korunmak ve ikram edilmek maksadıyla [çadırlarda] tutulan [kadınlar demektir]. Esmâ bint Yezîd el-Eşheliyye'den rivayet edildiğine göre o, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelerek şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz biz kadınlar topluluğu, [evlerde] hapsolunmuş, sınırlandırılmış, evlerinizin temelleri ve çocuklarınızın taşıyıcılarıyız. Acaba bizler sevapta sizlere ortak mıyız?' Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «نَعَمْ إِذَا أَحْسَنْتُنَّ تَبَعُّلَ أَزْوَاجَكُنَّ وَطَلَبْتُنَّ مَرْضَاتَهُمْ» «Eğer kocalarınıza karşı eşlik vazifelerinizi güzelce yerine getirir ve onların rızasını gözetirseniz, evet [ortaksınız].» Yüce Allah'ın: { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ } “Onlara dokunmamıştır” buyruğu, daha önce geçtiği üzere 'onlara temas etmemiştir' demektir. Kıraat imamlarının çoğunluğunun (cumhurun) kıraati, mîm harfinin kesresiyle { يَطْمِثْهُنَّ } şeklindedir. Ebû Hayve eş-Şâmî, Talha b. Musarrif, el-A'rec ve el-Kisâî'den rivayetle eş-Şîrâzî ise

بِضَمِّ الْمِيمِ فِي الْحَرْفَيْنِ. وَكَانَ الْكِسَائِيُّ يَكْسِرُ إِحْدَاهُمَا وَيَضُمُّ الْأُخْرَى وَيُخَيِّرُ فِي ذَلِكَ، فَإِذَا رَفَعَ الْأُولَى كَسَرَ الثَّانِيَةَ وَإِذَا كَسَرَ الْأُولَى رَفَعَ الثَّانِيَةَ. وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي إِسْحَاقَ السَّبِيعِيِّ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: كُنْتُ أُصَلِّي خَلْفَ أَصْحَابِ عَلِيٍّ فَيَرْفَعُونَ الْمِيمَ، وَكُنْتُ أُصَلِّي خَلْفَ أَصْحَابِ عَبْدِ اللَّهِ فَيَكْسِرُونَهَا، فَاسْتَعْمَلَ الْكِسَائِيُّ الْأَثَرَيْنِ. وَهُمَا لُغَتَانِ طَمُثَ وَطَمِثَ مِثْلُ يَعْرُشُونَ وَيَعْكِفُونَ، فَمَنْ ضَمَّ فَلِلْجَمْعِ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ، وَمَنْ كَسَرَ فَلِأَنَّهَا اللُّغَةُ السَّائِرَةُ. وَإِنَّمَا أَعَادَ قَوْلَهُ: (لَمْ يَطْمِثْهُنَّ، لِيُبَيِّنَ أَنَّ صِفَةَ الْحُورِ الْمَقْصُورَاتِ فِي الْخِيَامِ كَصِفَةِ الْحُورِ الْقَاصِرَاتِ الطَّرْفِ. يَقُولُ: إِذَا [قُصِرْنَ] كانت لهن الخيام في تلك الحال.

her iki kelimede de mimin zammesiyle okumuşlardır. el-Kisâî ise birini kesreli diğerini zammeli okur ve bu hususta muhayyer davranırdı; birinciyi zammeli okuduğunda ikinciyi kesreli, birinciyi kesreli okuduğunda ikinciyi zammeli okurdu. Bu aynı zamanda Ebû İshâk es-Sebîî'nin de kıraatidir. Ebû İshâk şöyle demiştir: "Hz. Ali'nin ashabının arkasında namaz kılardım, mimi zamme ile okurlardı; Abdullah'ın ashabının arkasında namaz kılardım, kesre ile okurlardı. Kisâî de bu iki rivayeti birden uygulamıştır." Bunlar 'ya'ruşûne' (يَعْرُشُونَ) ve 'ya'kifûne' (يَعْكِفُونَ) gibi 'tamese' (طَمُثَ) ve 'tamise' (طَمِثَ) şeklinde iki ayrı lehçedir. Kim zamme ile okumuşsa iki lehçeyi birleştirmek için okumuştur; kim de kesre ile okumuşsa yaygın olan lehçe olduğu için öyle okumuştur. { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ } “Onlara dokunmamıştır” buyruğunu tekrar etmesi, çadırlarda korunmuş hurilerin sıfatının da bakışlarını yalnız eşlerine dikmiş olan hurilerin sıfatı gibi olduğunu açıklamak içindir. Şöyle buyurmaktadır: Çadırlara [kapatıldıklarında] o haldeyken de çadırlar onlarındır.

[سورة الرحمن (٥٥): الآيات ٧٦ الى ٧٨]

[Rahmân Sûresi (55), Ayetler 76-78]

مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسانٍ (٧٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٧) تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ (٧٨)

{ مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسانٍ } “Yeşil yastıklara ve harikulade güzel işlemeli döşeklere yaslanırlar.” (76) { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (77) { تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } “Büyüklük ve ikram sahibi Rabbinin adı pek yücedir.” (78)

قَوْلُهُ تَعَالَى:) مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ) الرَّفْرَفُ الْمَحَابِسُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الرَّفْرَفُ فُضُولُ الْفُرُشِ وَالْبُسُطِ. وَعَنْهُ أَيْضًا: الرَّفْرَفُ الْمَحَابِسُ يَتَّكِئُونَ عَلَى فُضُولِهَا، وَقَالَهُ قَتَادَةُ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَالْقُرَظِيُّ: هِيَ الْبُسُطُ. وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ: هِيَ الزرابي. وقال ابن كيسان: هي المرافق، وَقَالَهُ الْحَسَنُ أَيْضًا. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هِيَ حَاشِيَةُ الثَّوْبِ. وَقَالَ اللَّيْثُ: ضَرْبٌ مِنَ الثِّيَابِ الْخُضْرِ تُبْسَطُ. وَقِيلَ: الْفُرُشُ الْمُرْتَفِعَةُ. وَقِيلَ: كُلُّ ثَوْبٍ عَرِيضٍ عِنْدَ الْعَرَبِ فَهُوَ رَفْرَفٌ. قَالَ ابْنُ مُقْبِلٍ:

Yüce Allah'ın: { مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ } “Yeşil yastıklara yaslanırlar” buyruğundaki er-Rafref (الرَّفْرَفُ), sedir örtüleridir. İbn Abbâs: "er-Rafref, yatakların ve yaygıların fazlalıklarıdır (sarkan kısımlarıdır)" demiştir. Ondan gelen bir diğer rivayette: "er-Rafref, sedir örtüleridir; onların fazlalıklarına/sarkan uçlarına yaslanırlar" demiştir; Katâde de böyle demiştir. el-Hasan ve el-Kurazî: "Onlar yaygılardır (halılardır)" demişlerdir. İbn Uyeyne: "Zerbiyelerdir (dokuma halılardır)" demiştir. İbn Keysân: "Yastıklardır/minderlerdir" demiştir; el-Hasan da böyle demiştir. Ebû Ubeyde: "Elbisenin/kumaşın kenarıdır" demiştir. el-Leys: "Serilen yeşil kumaş çeşitlerinden biridir" demiştir. Yüksek döşekler olduğu da söylenmiştir. Araplara göre geniş olan her kumaşa rafref denildiği de ifade edilmiştir. İbn Mukbil şöyle demiştir:

وَإِنَّا لَنَزَّالُونَ تَغْشَى نِعَالُنَا ... سَوَاقِطَ مِنْ أَصْنَافِ رَيْطٍ وَرَفْرَفِ

Biz öyle bir topluluğuz ki konakladığımızda pabuçlarımız ... Çeşit çeşit ince kumaşların ve yeşil örtülerin sarkan kısımlarına değer.

وَهَذِهِ أَقْوَالٌ مُتَقَارِبَةٌ. وَفِي الصِّحَاحِ: وَالرَّفْرَفُ ثِيَابٌ خُضْرٌ تُتَّخَذُ مِنْهَا الْمَحَابِسٌ، الْوَاحِدَةُ رَفْرَفَةٌ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: الرَّفْرَفُ رِيَاضُ الْجَنَّةِ، وَاشْتِقَاقُ الرفرف

Bütün bunlar birbirine yakın görüşlerdir. es-Sıhâh'ta şöyle geçer: er-Rafref (الرَّفْرَفُ), kendisinden yatak örtüleri (el-mehâbis) yapılan yeşil kumaşlardır; tekili 'rafrefe' (رَفْرَفَة)dir. Saîd b. Cübeyr ve yine İbn Abbâs da şöyle demiştir: "er-Rafref, cennet bahçeleridir." er-Rafref kelimesinin türeyişi...

مِنْ رَفَّ يَرِفُّ إِذَا ارْتَفَعَ، وَمِنْهُ رَفْرَفَةُ الطَّائِرِ لِتَحْرِيكِهِ جَنَاحَيْهِ فِي الْهَوَاءِ. وَرُبَّمَا سَمَّوُا الظَّلِيمَ رَفْرَافًا بِذَلِكَ، لِأَنَّهُ يُرَفْرِفُ بِجَنَاحَيْهِ ثُمَّ يَعْدُو. وَرَفْرَفَ الطَّائِرُ أَيْضًا إِذَا حَرَّكَ جَنَاحَيْهِ حَوْلَ الشَّيْءِ يُرِيدُ أَنْ يَقَعَ عَلَيْهِ. وَالرَّفْرَفُ أَيْضًا كِسْرُ الْخِبَاءِ وَجَوَانِبُ الدِّرْعِ وَمَا تَدَلَّى منها، الواحدة رَفْرَفَةٌ. وَفِي الْخَبَرِ فِي وَفَاةِ النَّبِيِّ ﷺ: فَرَفَعَ الرَّفْرَفَ فَرَأَيْنَا وَجْهَهُ كَأَنَّهُ وَرَقَةٌ [تُخَشْخِشُ] أَيْ رَفَعَ طَرْفَ الْفُسْطَاطِ. وَقِيلَ: أَصْلُ الرَّفْرَفِ مِنْ رَفَّ النَّبْتُ يَرِفُّ إذا صار غضا نَضِيرًا، حَكَاهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: يُقَالُ لِلشَّيْءِ إِذَا كَثُرَ مَاؤُهُ مِنَ النِّعْمَةِ وَالْغَضَاضَةِ حَتَّى كَادَ يَهْتَزُّ: رَفَّ يَرِفُّ رَفِيفًا، حَكَاهُ الْهَرَوِيُّ. وقد قيل: إن الرفرف شي إِذَا اسْتَوَى عَلَيْهِ صَاحِبُهُ رَفْرَفَ بِهِ وَأَهْوَى بِهِ كَالْمِرْجَاحِ يَمِينًا وَشِمَالًا وَرَفْعًا وَخَفْضًا يَتَلَذَّذُ بِهِ مَعَ أَنِيسَتِهِ، قَالَهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي (نَوَادِرِ الْأُصُولِ) وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي (التَّذْكِرَةِ). قَالَ التِّرْمِذِيُّ: فَالرَّفْرَفُ أَعْظَمُ خَطَرًا مِنَ الْفُرُشِ فَذَكَرَهُ فِي الْأُولَيَيْنِ (مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ) وَقَالَ هُنَا: (مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ) فالرفرف هو شي إِذَا اسْتَوَى عَلَيْهِ الْوَلِيُّ رَفْرَفَ بِهِ، أَيْ طَارَ بِهِ هَكَذَا وَهَكَذَا حَيْثُ مَا يُرِيدُ كَالْمِرْجَاحِ، وَأَصْلُهُ مِنْ رَفْرَفٍ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ ﷿، رُوِيَ لَنَا فِي حَدِيثِ الْمِعْرَاجِ أن رسول الله ﷺ لَمَّا بَلَغَ سِدْرَةَ الْمُنْتَهَى جَاءَهُ الرَّفْرَفُ فَتَنَاوَلَهُ مِنْ جِبْرِيلَ وَطَارَ بِهِ إِلَى مَسْنَدِ الْعَرْشِ، فَذَكَرَ أَنَّهُ قَالَ: (طَارَ بِي يَخْفِضُنِي وَيَرْفَعُنِي حَتَّى وَقَفَ بِي بَيْنَ يَدَيْ رَبِّي) ثُمَّ لَمَّا حَانَ الِانْصِرَافُ تَنَاوَلَهُ فَطَارَ بِهِ خَفْضًا وَرَفْعًا يَهْوِي بِهِ حَتَّى أَدَّاهُ إِلَى جِبْرِيلَ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ وَجِبْرِيلُ يَبْكِي وَيَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالتَّحْمِيدِ، فَالرَّفْرَفُ خَادِمٌ مِنَ الْخَدَمِ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ تَعَالَى لَهُ خَوَاصُّ الْأُمُورِ فِي مَحَلِّ الدُّنُوِّ وَالْقُرْبِ، كَمَا أَنَّ الْبُرَاقَ دَابَّةٌ يَرْكَبُهَا الْأَنْبِيَاءُ مَخْصُوصَةٌ بِذَلِكَ فِي أَرْضِهِ، فَهَذَا الرَّفْرَفُ الَّذِي سَخَّرَهُ اللَّهُ لِأَهْلِ الْجَنَّتَيْنِ الدَّانِيَتَيْنِ هو متكأهما وَفُرُشُهُمَا، يُرَفْرِفُ بِالْوَلِيِّ عَلَى حَافَّاتِ تِلْكَ الْأَنْهَارِ وَشُطُوطِهَا حَيْثُ شَاءَ إِلَى خِيَامِ أَزْوَاجِهِ الْخَيْرَاتِ الْحِسَانِ. ثُمَّ قَالَ: (وَعَبْقَرِيٍّ حِسانٍ) فَالْعَبْقَرِيُّ ثِيَابٌ مَنْقُوشَةٌ تُبْسَطُ، فَإِذَا قَالَ خَالِقُ النُّقُوشِ إِنَّهَا حِسَانٌ فَمَا ظَنُّكَ بِتِلْكَ الْعَبَاقِرِ!. وَقَرَأَ عُثْمَانُ ﵁ وَالْجَحْدَرِيُّ وَالْحَسَنُ وَغَيْرُهُمْ (مُتَّكِئِينَ على رفارف) بالجمع غير مصروف كذلك

yükseldiği zaman kullanılan raffe yeriffü (رَفَّ يَرِفُّ) kökünden gelmektedir. Kuşun havada kanat çırpmasına da bu kökten hareketle rafrafe (kanat çırpma) denir. Bazen deve kuşuna da kanat çırpıp sonra koştuğu için bu sebeple rafrâf adını verirler. Kuş, üzerine konmak istediği bir şeyin etrafında kanat çırptığında da rafrafe't-tâir denir. er-Rafref aynı zamanda çadırın eteği, zırhın yan kenarları ve bunlardan aşağı sarkan kısımlardır; tekili rafrefedir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatına dair rivayette: «...rafrefi kaldırdı; yüzünü sanki hışırdayan bir mushaf yaprağı gibi gördük» şeklinde geçmektedir ki bu, çadırın/örtünün kenarını kaldırdı demektir. Şöyle de denilmiştir: er-Rafref kelimesinin aslı, bitki taze ve körpe hale geldiğinde kullanılan raffe'n-nebtü yeriffü tabirinden gelmektedir; bunu Sa'lebî nakletmiştir. el-Kutebî ise şöyle demiştir: Bir şeyin bolluk ve tazelikten dolayı suyu çoğalıp neredeyse titreyecek/sallanacak hale gelmesi durumunda raffe yeriffü rafîfen denir; bunu el-Herevî nakletmiştir. Şöyle de denilmiştir: Rafref öyle bir nesnedir ki sahibi üzerine kurulduğunda onu salıncak gibi sağa sola, yukarı ve aşağı doğru havalandırıp sallar ve kişi onunla eşiyle birlikte keyif sürer. Bunu Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-usûl adlı eserinde söylemiştir; biz de bunu et-Tezkire'de zikretmiştik. Tirmizî şöyle demiştir: 'Rafref, döşeklerden daha kıymetlidir (daha üst mertebededir). Bu sebeple önceki iki cennet hakkında: { مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ } “Astarı kalın ipekten döşeklere yaslanarak...” buyurmuş; burada ise: { مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ } “Yeşil rafref... üzerine yaslanırlar” buyurmuştur.' Dolayısıyla rafref, [Allah'ın] velî kulu üzerine oturduğunda onu havalandıran, yani salıncak gibi dilediği yere doğru öylece ve öylece uçuran bir şeydir. Bunun aslı ise Azîz ve Celîl olan Allah'ın huzurundaki rafref'tir. Mirac hadisinde bize şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sidretü'l-Müntehâ'ya ulaştığında ona Rafref geldi, onu Cebrail'den teslim aldı ve Arş'ın dayanağına doğru uçurdu. Rivayette Hz. Peygamber'in şöyle buyurduğu zikredilmiştir: «Beni aşağı indirip yukarı çıkararak uçurdu, nihayet beni Rabbimin huzurunda durdurdu.» Sonra dönme vakti gelince onu tekrar alıp, Cebrail aleyhisselâm'a ulaştırıncaya kadar aşağı ve yukarı süzülerek uçurdu. Bu sırada Cebrail ağlıyor ve sesini tahmid ile yükseltiyordu. İşte bu Rafref, Allah Teâlâ'nın huzurundaki hizmetkârlardan bir hizmetkâr olup kurbiyet ve yakınlık makamında özel işlere tahsis edilmiştir; nitekim Burak da yeryüzünde peygamberlerin binmesi için tahsis edilmiş bir binektir. İşte Allah'ın diğer iki alt cennet ehline musahhar kıldığı bu rafref, onların yaslandıkları yer ve döşekleridir; velî kulu, o nehirlerin kenarları ve kıyıları boyunca dilediği yere, çadırlardaki güzel huylu ve güzel yüzlü eşlerinin yanına kadar uçurur. Sonra { وَعَبْقَرِيٍّ حِسانٍ } “Ve güzel abkarîler” buyurmuştur. Abkarî, serilen nakışlı kumaşlardır. Nakışların yaratıcısı olan Allah onların güzel olduğunu buyurunca, artık o abkarîlerin güzelliğini var sen düşün! Hz. Osman radıyallâhu anh, Cahderî, Hasan [el-Basrî] ve başkaları { مُتَّكِئِينَ على رفارف } şeklinde çoğul ve gayr-ı munsarıf (tenvinsiz) olarak okumuşlardır; aynı şekilde

(وَعَبَاقَرِيٍّ حِسَانٍ) جَمْعُ رَفْرَفٍ وَعَبْقَرِيٍّ. وَ (رَفْرَفٍ) اسْمٌ لِلْجَمْعِ وَ (عَبْقَرِيٍّ) وَاحِدٌ يَدُلُّ عَلَى الْجَمْعِ الْمَنْسُوبِ إِلَى عَبْقَرٍ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ وَاحِدَ رَفْرَفٍ وَعَبْقَرِيٍّ رَفْرَفَةٌ وَعَبْقَرِيَّةٌ، وَالرَّفَارِفُ وَالْعَبَاقِرُ جَمْعُ الْجَمْعِ. وَالْعَبْقَرِيُّ الطَّنَافِسُ الثِّخَانُ مِنْهَا، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَقِيلَ: الزَّرَابِيُّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. الْحَسَنُ: هِيَ الْبُسُطُ. مُجَاهِدٌ: الدِّيبَاجُ. الْقُتَبِيُّ: كُلُّ ثوب وشئ عِنْدَ الْعَرَبِ عَبْقَرِيٌّ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: هُوَ مَنْسُوبٌ إِلَى أَرْضٍ يُعْمَلُ فِيهَا الْوَشْيُ فَيُنْسَبُ إِلَيْهَا كُلُّ وَشْيٍ حُبِكَ. قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:

{ وَعَبَاقَرِيٍّ حِسَانٍ } şeklinde okumuşlardır ki bu rafref ve abkarî'nin çoğuludur. { رَفْرَفٍ } ismi cemidir; { عَبْقَرِيٍّ } ise Abkar'a nispet edilmiş olup çoğula delalet eden tekildir. Şöyle de denilmiştir: Rafref ve abkarî'nin tekili 'rafrefe' ve 'abkariyyetün'dür; refârif ve abâkır ise çoğulun çoğuludur (cem'u'l-cem'). Abkarî ise onlardan kalın olan yaygılardır; bunu Ferrâ söylemiştir. İbn Abbâs ve başkalarından gelen rivayette zerbiyeler (dokuma halılar) olduğu söylenmiştir. Hasan: "Bunlar yaygılardır" demiştir. Mücâhid: "İpektir" demiştir. Kutebî: "Araplar nezdinde her [güzel] elbise ve nesne abkarîdir" demiştir. Ebû Ubeyd: "O, içinde nakış yapılan bir memlekete nispet edilmiştir; dolayısıyla dokunan her nakışlı kumaş oraya nispet edilir" demiştir. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:

حَتَّى كَأَنَّ رِيَاضَ الْقُفِّ أَلْبَسَهَا ... مِنْ وَشْيِ عَبْقَرِ تَجْلِيلٌ وَتَنْجِيدُ

Öyle ki tepenin bahçelerine sanki ... Abkar nakışlarından bir örtü ve süs giydirilmiş gibidir.

وَيُقَالُ: عَبْقَرُ قَرْيَةٌ بِنَاحِيَةِ الْيَمَنِ تُنْسَجُ فِيهَا بُسُطٌ مَنْقُوشَةٌ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: إِنَّ الْأَصْلَ فِيهِ أَنَّ عَبْقَرَ قَرْيَةٌ يَسْكُنُهَا الْجِنُّ يُنْسَبُ إِلَيْهَا كُلُّ فَائِقٍ جَلِيلٍ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: كُلُّ جَلِيلٍ نَافِسٍ فَاضِلٍ وَفَاخِرٍ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَغَيْرِهِمْ عِنْدَ الْعَرَبِ عَبْقَرِيٌّ. وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ فِي عُمَرَ ﵁: فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيًّا مِنَ النَّاسِ يَفْرِي فَرِيَّهُ) وَقَالَ أَبُو عمرو بْنُ الْعَلَاءِ وَقَدْ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ ﷺ (فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيًّا يَفْرِي فَرِيَّهُ) فَقَالَ: رَئِيسُ قَوْمٍ وَجَلِيلُهُمْ. وَقَالَ زُهَيْرٌ:

Şöyle de denilir: Abkar, Yemen tarafında nakışlı yaygıların dokunduğu bir köydür. İbnü'l-Enbârî demiştir ki: "Bunun aslı şudur: Abkar, cinlerin ikamet ettiği bir köydür; her üstün ve kıymetli şey oraya nispet edilir." Halîl ise şöyle demiştir: "Araplar nezdinde erkeklerden, kadınlardan ve diğer şeylerden değerli, nefis, üstün ve kıymetli olan her şeye abkarî denir." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hz. Ömer radıyallâhu anh hakkındaki: "İnsanlar içinde onun gibi işini ustalıkla yapan bir dâhi (abkarî) görmedim" sözü de bu kabildendir. Ebû Amr b. el-Alâ'ya, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Onun gibi işini ustalıkla yapan bir abkarî görmedim" hadisi sorulduğunda: "Bir kavmin reisi ve onların en ulusu demektir" demiştir. Züheyr şöyle demiştir:

بَخِيلٍ عَلَيْهَا جَنَّةٌ عَبْقَرِيَّةٌ ... جَدِيرُونَ يَوْمًا أَنْ يَنَالُوا فَيَسْتَعْلُوا

Üzerlerinde eşsiz Abkar zırhları olan atlar üzerindedirler ... Bir gün zafere ulaşıp galip gelmeye layıktırlar.

وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْعَبْقَرِيُّ مَوْضِعٌ تَزْعُمُ الْعَرَبُ أَنَّهُ مِنْ أَرْضِ الْجِنِّ. قَالَ لَبِيَدٌ:

el-Cevherî şöyle demiştir: "el-Abkarî, Arapların cinler memleketinden olduğunu iddia ettikleri bir yerdir." Lebîd şöyle demiştir:

كُهُولٌ وَشُبَّانٌ كَجِنَّةِ عَبْقَرِ

Abkar'ın cinleri gibi yaşlılar ve gençler

ثُمَّ نَسَبُوا إِلَيْهِ كل شي يَعْجَبُونَ مِنْ حِذْقِهِ وَجَوْدَةِ صَنْعَتِهِ وَقُوَّتِهِ فَقَالُوا: عَبْقَرِيٌّ وَهُوَ وَاحِدٌ وَجَمْعٌ. وَفِي الْحَدِيثِ: (إِنَّهُ كَانَ يَسْجُدُ عَلَى عَبْقَرِيٍّ) وَهُوَ هَذِهِ الْبُسُطُ الَّتِي فِيهَا الْأَصْبَاغُ وَالنُّقُوشُ حَتَّى قَالُوا: ظُلْمٌ عَبْقَرِيٌّ وَهَذَا عَبْقَرِيُّ قَوْمٍ لِلرَّجُلِ الْقَوِيِّ. وَفِي الْحَدِيثِ: (فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيًّا يَفْرِي فَرِيَّهُ) ثُمَّ خَاطَبَهُمُ اللَّهُ بِمَا تَعَارَفُوهُ فَقَالَ: (وَعَبْقَرِيٍّ حِسانٍ) وقرأه بعضهم

Sonra ustalığına, yapılışının mükemmelliğine ve kuvvetine hayran kaldıkları her şeyi ona nispet ederek: «abkarî» (عَبْقَرِيٌّ) dediler. Bu kelime hem tekil hem de çoğuldur. Hadiste şöyle geçmektedir: «إِنَّهُ كَانَ يَسْجُدُ عَلَى عَبْقَرِيٍّ» «O, abkarî (işlemeli yaygı) üzerinde secde ederdi.» Bu, üzerinde boyalar ve nakışlar bulunan yaygılardır. Hatta [şiddetli haksızlık için] «zulmün abkarî» (ظُلْمٌ عَبْقَرِيٌّ / pek büyük bir zulüm), güçlü adam için de «bu, bir kavmin abkarîsidir» (هَذَا عَبْقَرِيُّ قَوْمٍ / kavmin en güçlü, en seçkin adamıdır) demişlerdir. Hadiste de: «فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيًّا يَفْرِي فَرِيَّهُ» «Onun gibi güçlü ve mükemmel iş çıkaran bir abkarî (önder/yiğit) görmedim» buyrulmuştur. Sonra Allah onlara aralarında bildikleri/kullandıkları dille hitap ederek: { وَعَبْقَرِيٍّ حِسانٍ } “Ve güzel abkarîler (yaygılar/yastıklar).” buyurmuştur. Bazıları bu kelimeyi...

(عَبَاقِرِيٌّ) وَهُوَ خَطَأٌ لِأَنَّ الْمَنْسُوبَ لَا يُجْمَعُ عَلَى نِسْبَتِهِ، وَقَالَ قُطْرُبٌ: لَيْسَ بِمَنْسُوبٍ وَهُوَ مِثْلُ كُرْسِيٌّ وَكَرَاسِيٌّ وَبُخْتِيٌّ وَبَخَاتِيٌّ. وَرَوَى أَبُو بَكْرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَرَأَ (مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفَارِفَ خُضْرٍ وَعَبَاقِرَ حِسَانٍ) ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَضَمَّ الضَّادَ مِنْ (خُضْرٍ) قَلِيلٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ) (تَبارَكَ) تَفَاعَلَ مِنَ الْبَرَكَةِ وَقَدْ تَقَدَّمَ. (ذِي الْجَلالِ) أَيِ الْعَظَمَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ (وَالْإِكْرامِ). وَقَرَأَ عَامِرٌ (ذُو الْجَلَالِ) بِالْوَاوِ وَجَعَلَهُ وَصْفًا لِلِاسْمِ، وَذَلِكَ تَقْوِيَةٌ لِكَوْنِ الِاسْمِ هُوَ الْمُسَمَّى. الْبَاقُونَ (ذِي الْجَلالِ) جَعَلُوا (ذِي) صِفَةً لِ (رَبِّكَ). وَكَأَنَّهُ يُرِيدُ الِاسْمَ الَّذِي افْتَتَحَ بِهِ السُّورَةَ، فَقَالَ: (الرَّحْمنُ) فَافْتَتَحَ بِهَذَا الِاسْمِ، فوصف خلق الإنسان والجن، وخلق السموات وَالْأَرْضِ وَصُنْعَهُ، وَأَنَّهُ (كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ) وَوَصَفَ تَدْبِيرَهُ فِيهِمْ، ثُمَّ وَصَفَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَأَهْوَالَهَا، وَصِفَةَ النَّارِ ثُمَّ خَتَمَهَا بِصِفَةِ الْجِنَانِ. ثُمَّ قَالَ فِي آخِرِ السُّورَةِ: (تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ (أَيْ هَذَا الِاسْمُ الَّذِي افْتَتَحَ بِهِ هَذِهِ السُّورَةَ، كَأَنَّهُ يُعْلِمُهُمْ أَنَّ هَذَا كُلَّهُ خَرَجَ لَكُمْ مِنْ رَحْمَتِي، فَمِنْ رَحْمَتِي خَلَقْتُكُمْ وَخَلَقْتُ لَكُمُ السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَالْخَلْقَ وَالْخَلِيقَةَ وَالْجَنَّةَ وَالنَّارَ، فَهَذَا كُلُّهُ لَكُمْ مِنَ اسْمِ الرَّحْمَنِ فَمَدَحَ اسْمَهُ ثُمَّ قَالَ: (ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ) جَلِيلٌ فِي ذَاتِهِ، كَرِيمٌ فِي أَفْعَالِهِ. وَلَمْ يَخْتَلِفِ الْقُرَّاءُ فِي إِجْرَاءِ النَّعْتِ عَلَى الْوَجْهِ بِالرَّفْعِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ وجه الله الذي يلقى المؤمنون عند ما يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ، فَيَسْتَبْشِرُونَ بِحُسْنِ الْجَزَاءِ، وَجَمِيلِ اللِّقَاءِ، وحسن العطاء. والله أعلم.

[Bazıları çoğulunu] abâkıriyy (عَبَاقِرِيٌّ) [olarak kullanmıştır] ki bu hatalıdır; çünkü nisbet ismi kendi nisbeti üzere çoğul yapılmaz. Kutrub ise şöyle demiştir: "Bu nisbet eki almış bir kelime değildir; kürsiyy (كُرْسِيٌّ) ve [çoğulu] kerâsiyy (كَرَاسِيٌّ), buhtiyy (بُخْتِيٌّ) ve [çoğulu] behâtî (بَخَاتِيٌّ) gibidir." Ebû Bekr, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفَارِفَ خُضْرٍ وَعَبَاقِرَ حِسَانٍ } “Yeşil refref’ler ve güzel abkarî’ler üzerine yaslanmışlar olarak...” şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir; bunu Sa‘lebî zikretmiştir. { خُضْرٍ } kelimesinin dâd (ض) harfini ötreli okumak [yani hudur şeklinde] az görülen bir kullanımdır. Yüce Allah'ın: { تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ } “Büyüklük ve ikram sahibi Rabbinin adı pek yücedir” buyruğuna gelince; Tebâreke (تَبَارَكَ), bereket kökünden tefâ‘ale (تَفَاعَلَ) veznindedir ve [açıklaması] daha önce geçmişti. { ذِي الْجَلَالِ } yani büyüklük [sahibi demektir]. { وَالْإِكْرَامِ } ise daha önce geçmişti. [İbn] Âmir, vâv harfiyle { ذُو الْجَلَالِ } şeklinde okumuş ve onu isim (الِاسْمِ) kelimesinin sıfatı kılmıştır. Bu da ismin müsemmânın (isimlendirilenin) kendisi olduğu [görüşünü] destekler. Diğer [kıraat imamları] ise { ذِي الْجَلَالِ } [şeklinde esreli okumuş] ve { ذِي } kelimesini { رَبِّكَ } kelimesinin sıfatı yapmışlardır. Sanki bununla sureye kendisiyle başladığı ismi murad etmektedir. Nitekim { الرَّحْمٰنُ } buyurmuş ve bu isimle [sureye] başlamıştır; insanın ve cinnin yaratılışını, göklerin ve yerin yaratılışını, sanatını, { كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ } “O, her an bir iştedir” buyruğuyla onlar hakkındaki tedbirini vasfetmiş; ardından kıyamet gününü ve dehşetini, cehennemin niteliğini vasfedip nihayet [sureyi] cennetlerin niteliğiyle mühürlemiştir. Sonra surenin sonunda şöyle buyurmuştur: { تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ } “Büyüklük ve ikram sahibi Rabbinin adı pek yücedir”; yani bu sureye kendisiyle başladığı bu isim [pek yücedir]. Sanki onlara şöyle bildirmektedir: "Bütün bunlar sizin için rahmetimden ortaya çıkmıştır. Ben sizleri rahmetimden yarattım; göğü, yeri, yaratılmışları, mahlûkatı, cenneti ve cehennemi sizin için yarattım." İşte bütün bunlar er-Rahmân isminden size [ulaşan lütuflardır]. Dolayısıyla [Allah] kendi ismini övmüş, sonra da { ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ } buyurmuştur; [yani O] zatında celil (yüce), fiillerinde kerimdir (cömerttir). Kıraat imamları surenin başında [geçen ayetteki] sıfatın "vech" kelimesine tabi kılınarak merfû okunmasında ihtilaf etmemişlerdir. Bu da onunla, müminlerin O'na baktıklarında karşılaşacakları Allah'ın vechinin murad edildiğine delalet eder; böylece onlar güzel mükâfat, güzel kavuşma ve güzel ihsan ile müjdelenirler. Doğrusunu en iyi Allah bilir.