يوم النسار ويوم الجفا ... ر كانا عذابا وكانا غراما
Nisâr günü ve Cifâr günü... Birer azap ve helak (garâm) idiler.
الضَّحَّاكُ وَابْنُ كَيْسَانَ: هُوَ مِنَ الْغُرْمِ، وَالْمُغْرَمُ الَّذِي ذَهَبَ مَالُهُ بِغَيْرِ عِوَضٍ، أَيْ غَرِمْنَا الْحَبَّ الَّذِي بَذَرْنَاهُ. وَقَالَ مُرَّةُ الْهَمْدَانِيُّ: مُحَاسَبُونَ. (بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ) أَيْ حُرِمْنَا مَا طَلَبْنَا مِنَ الرِّيعِ. وَالْمَحْرُومُ الْمَمْنُوعُ مِنَ الرِّزْقِ. وَالْمَحْرُومُ ضِدُّ الْمَرْزُوقِ وَهُوَ الْمُحَارِفُ فِي قَوْلِ قَتَادَةَ. وَعَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَرَّ بِأَرْضِ الْأَنْصَارِ فَقَالَ: (مَا يَمْنَعُكُمْ مِنَ الْحَرْثِ) قَالُوا: الْجُدُوبَةُ، فَقَالَ: (لَا تَفْعَلُوا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ أَنَا الزَّارِعُ إِنْ شِئْتُ زَرَعْتُ بِالْمَاءِ وَإِنْ شِئْتُ زَرَعْتُ بِالرِّيحِ وَإِنْ شِئْتُ زَرَعْتُ بِالْبَذْرِ) ثُمَّ تَلَا (أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ). قُلْتُ: وَفِي هَذَا الْخَبَرِ وَالْحَدِيثِ الَّذِي قَبْلَهُ مَا يُصَحِّحُ قَوْلَ مَنْ أَدْخَلَ الزَّارِعَ فِي أَسْمَاءِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَأَبَاهُ الْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي (الْكِتَابِ الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الحسنى).
Dahhâk ve İbn Keysân: 'Bu, el-gürm (الْغُرْمُ) kökündendir; el-muğram da malı karşılıksız olarak elinden gidendir; yani ektiğimiz tohumu ziyan ettik/zarara uğradık demektir.' demişlerdir. Mürre el-Hemedânî ise: 'Hesaba çekilmişleriz' demiştir. { بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ } “Doğrusu biz mahrum bırakılmışlarız”; yani elde etmeyi umduğumuz mahsulden mahrum edildik. el-Mahrûm, rızıktan mahrum bırakılan kimsedir. el-Mahrûm, rızıklandırılmış kimsenin zıddıdır; Katâde'nin kavlinde ise o, rızık kapısı daralmış kimsedir (muhârif). Enes'ten rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ensarın arazisine uğramış ve: '(Sizi ekim yapmaktan alıkoyan nedir?)' buyurmuştur. 'Kuraklık' demişler, o da: '(Böyle yapmayın; zira Allah Teâlâ şöyle buyurur: Ekici Ben'im; dilersem su ile bitiririm, dilersem rüzgâr ile bitiririm, dilersem de tohum ile bitiririm)' buyurmuş, sonra da { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ (٦٣) أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ (٦٤) } “Ektiğinizi gördünüz mü? Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitirenler Biz miyiz?” ayetlerini okumuştur. Derim ki: Bu haberde ve bundan önceki hadiste, ez-Zâri' (الزَّارِعُ) ismini Allah Sübhânehû'nun isimleri arasına dâhil eden kimsenin görüşünü doğrulayan bir yön vardır; ulemanın cumhuru ise bunu kabul etmemiştir. Bunu (el-Kitâbü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ) adlı eserimizde zikretmiştik.
[سورة الواقعة (٥٦): الآيات ٦٨ الى ٧٤]
[Vâkıa Suresi (56): Ayetler 68-74]
أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ (٦٨) أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ (٦٩) لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً فَلَوْلا تَشْكُرُونَ (٧٠) أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ (٧١) أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ (٧٢)
{ أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ (٦٨) أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ (٦٩) لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً فَلَوْلا تَشْكُرُونَ (٧٠) أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ (٧١) أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ (٧٢) } “İçtiğiniz suyu gördünüz mü? Onu buluttan siz mi indirdiniz, yoksa indirenler Biz miyiz? Dileseydik onu tuzlu yapardık; şükretmeniz gerekmez mi? Çakıp tutuşturduğunuz ateşi gördünüz mü? Onun ağacını siz mi yarattınız, yoksa yaratanlar Biz miyiz?”
نَحْنُ جَعَلْناها تَذْكِرَةً وَمَتاعاً لِلْمُقْوِينَ (٧٣) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٧٤)
{ نَحْنُ جَعَلْناها تَذْكِرَةً وَمَتاعاً لِلْمُقْوِينَ (٧٣) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٧٤) } “Biz onu bir ibret ve sahrada konaklayan yolcular için bir fayda kıldık. Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ) لِتُحْيُوا بِهِ أَنْفُسَكُمْ، وَتُسَكِّنُوا بِهِ عَطَشِكُمْ، لِأَنَّ الشَّرَابَ إِنَّمَا يَكُونُ تَبَعًا لِلْمَطْعُومِ، وَلِهَذَا جَاءَ الطَّعَامُ مُقَدَّمًا فِي الْآيَةِ قَبْلُ، أَلَا تَرَى أَنَّكَ تَسْقِي ضَيْفَكَ بَعْدَ أَنْ تُطْعِمَهُ. الزَّمَخْشَرِيُّ: وَلَوْ عَكَسْتَ قَعَدْتَ تَحْتَ قَوْلِ أَبِي الْعَلَاءِ:
Allah Teâlâ'nın: { أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ } “İçtiğiniz suyu gördünüz mü?” buyruğu, onunla canlanasınız ve susuzluğunuzu gideresiniz diyedir; zira içecek ancak yiyeceğe tâbidir. Bundan dolayı önceki ayette yemek öne geçirilmiştir; misafirine yemek yedirdikten sonra su verdiğini görmez misin? ez-Zemahşerî şöyle demiştir: 'Eğer bunun tersini yaparsan, Ebu'l-Alâ'nın şu sözünün kapsamına girersin:'
إِذَا سُقِيَتْ ضُيُوفُ النَّاسِ مَحْضًا ... سَقَوْا أَضْيَافَهُمْ شَبِمًا زُلَالَا
İnsanların misafirlerine halis süt ikram edildiğinde... Onlar misafirlerine soğuk, berrak su ikram ettiler.
وَسُقِيَ بَعْضُ الْعَرَبِ فَقَالَ: أَنَا لَا أَشْرَبُ إِلَّا عَلَى ثَمِيلَةٍ. (أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ) أَيِ السَّحَابِ، الْوَاحِدَةُ مُزْنَةٌ، فَقَالَ الشَّاعِرُ:
Araplardan birine su ikram edilmiş de: 'Ben ancak midede yemek kalıntısı varken içerim' demiştir. { أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ } “Onu buluttan siz mi indirdiniz”; el-Müzn (الْمُزْنِ), bulutlar demektir; tekili müzne (مُزْنَةٌ) şeklindedir. Şair şöyle demiştir:
فَنَحْنُ كَمَاءِ الْمُزْنِ مَا فِي نصابنا ... كهام ولا فينا يعد بخيل
Biz bulut suyu gibiyiz; aslımızda hiçbir hantal [ve faydasız kimse] bulunmaz, içimizde cimri de sayılmaz.
وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِمَا أَنَّ الْمُزْنَ السَّحَابُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَالثَّوْرِيِّ: الْمُزْنُ السَّمَاءُ وَالسَّحَابُ. وَفِي الصِّحَاحِ: أَبُو زَيْدٍ: الْمُزْنَةُ السَّحَابَةُ الْبَيْضَاءُ وَالْجَمْعُ مُزْنٌ، وَالْمُزْنَةُ الْمَطْرَةُ، قَالَ:
Bu, İbn Abbâs, Mücâhid ve diğerlerinin 'el-Müzn buluttur' şeklindeki görüşüdür. Yine İbn Abbâs'tan ve es-Sevrî'den: 'el-Müzn, sema ve buluttur' rivayeti gelmiştir. Sıhâh'ta şöyle geçer: Ebû Zeyd: 'el-Müznetü (الْمُزْنَةُ) beyaz buluttur, çoğulu müzn'dür (مُزْنٌ). el-Müzne, yağmur tanesi/yağmur anlamına da gelir' demiştir. Şair şöyle der:
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مُزْنَةً ... وَعُفْرُ الظِّبَاءِ فِي الْكِنَاسِ تَقَمَّعُ
Görmedin mi Allah'ın bir yağmur indirdiğini... Boz renkli ceylanlar ise sığınaklarında büzülüp kalmaktadır.
(أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ) أَيْ فَإِذَا عَرَفْتُمْ بِأَنِّي أَنْزَلْتُهُ فَلِمَ لَا تَشْكُرُونِي بِإِخْلَاصِ الْعِبَادَةِ لِي؟ وَلِمَ تُنْكِرُونَ قُدْرَتِي عَلَى الْإِعَادَةِ؟. (لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً) أَيْ مِلْحًا شَدِيدَ الْمُلُوحَةِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. الْحَسَنُ: مُرًّا قُعَاعًا لَا تَنْتَفِعُونَ بِهِ فِي شرب ولا زرع ولا غيرهما. (فَلَوْلا) أَيْ فَهَلَّا تَشْكُرُونَ الَّذِي صَنَعَ ذَلِكَ بِكُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ) أَيْ أَخْبِرُونِي عَنِ النَّارِ الَّتِي تُظْهِرُونَهَا بِالْقَدْحِ مِنَ الشَّجَرِ الرَّطْبِ (أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها) يَعْنِي الَّتِي تَكُونُ مِنْهَا الزِّنَادُ وَهِيَ الْمَرْخُ وَالْعَفَارُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: فِي كُلِّ شَجَرٍ نَارٌ، وَاسْتَمْجَدَ الْمَرْخُ وَالْعَفَارُ، أَيِ اسْتَكْثَرَ مِنْهَا، كَأَنَّهُمَا أَخَذَا مِنَ النَّارِ مَا هُوَ حَسْبُهُمَا. وَيُقَالُ: لِأَنَّهُمَا يُسْرِعَانِ الْوَرْيَ. يُقَالُ: أَوْرَيْتُ النَّارَ إِذَا قَدَحْتُهَا. وَوَرَى الزَّنْدُ يَرِي إِذَا انْقَدَحَ مِنْهُ النَّارُ. وَفِيهِ لُغَةٌ أُخْرَى: وَوَرِيَ الزَّنْدُ يَرِي بِالْكَسْرِ فِيهِمَا. (أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ) أَيِ الْمُخْتَرِعُونَ الْخَالِقُونَ، أَيْ فَإِذَا عَرَفْتُمْ قُدْرَتِي فَاشْكُرُونِي وَلَا تُنْكِرُوا قُدْرَتِي عَلَى الْبَعْثِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (نَحْنُ جَعَلْناها تَذْكِرَةً) يَعْنِي نَارَ الدُّنْيَا موعظة للنار الكبرى، قال قَتَادَةُ. وَمُجَاهِدٌ: تَبْصِرَةً لِلنَّاسِ مِنَ الظَّلَامِ. وَصَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (إِنَّ نَارَكُمْ هَذِهِ الَّتِي يُوقِدُ بَنُو آدَمَ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءًا مِنْ نَارِ جَهَنَّمَ) فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ: إِنْ كَانَتْ لَكَافِيَةٌ، قَالَ: (فَإِنَّهَا فُضِّلَتْ عَلَيْهَا بِتِسْعَةٍ وَسِتِّينَ جُزْءًا كُلُّهُنَّ مِثْلُ حَرِّهَا). (وَمَتاعاً لِلْمُقْوِينَ) قَالَ الضَّحَّاكُ: أَيْ مَنْفَعَةً لِلْمُسَافِرِينَ، سُمُّوا بِذَلِكَ لِنُزُولِهِمُ القوى وهو القفر. الفراء: إنما يقال
{ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ } “Yoksa indirenler biz miyiz?” Yani onu benim indirdiğimi bildiğinize göre, neden ibadeti sırf bana has kılarak bana şükretmiyorsunuz? Ve neden [ölümden sonra] diriltmeye olan kudretimi inkâr ediyorsunuz? { لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا } “Dileseydik onu tuzlu [ve acı] yapardık”, yani son derece tuzlu kılardık; bunu İbn Abbâs söylemiştir. el-Hasan ise şöyle demiştir: İçmede, ekinde ve bunların dışındaki hiçbir şeyde kendisinden faydalanamayacağınız acı ve tuzlu bir su [yapardık]. { فَلَوْلَا } “Hâlâ [şükretmez misiniz]?” Yani size bu iyiliği yapana şükretmeniz gerekmez mi? Yüce Allah'ın: { أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ } “Şimdi çakmakta olduğunuz ateşi gördünüz mü?” buyruğu; yani yaş ağaçtan çakmak suretiyle çıkardığınız ateşi bana haber verin! { أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا } “Onun ağacını siz mi yarattınız?” Yani kendisinden çakmak yapılan [ağacı ki] o da merh ve afâr ağaçlarıdır. Nitekim Arapların: "Her ağaçta ateş vardır; merh ve afâr ise bundan bolca almıştır" sözü de buradan gelir; yani sanki bu iki ağaç ateşten kendilerine yetecek kadarını bolca almıştır. Şöyle de denilmiştir: Çünkü bu ikisi çabucak ateş çıkarır. Bir kimse ateşi çaktığında "Evreytü'n-nâr" (أَوْرَيْتُ النَّارَ) denir. Çakmaktan ateş çıktığında ise "Verâ ez-zendü yerî" (وَرَى الزَّنْدُ يَرِي) denir. Bu hususta diğer bir lügat daha vardır: Her iki harfin de kesresiyle "Veriye ez-zendü yerî" (وَرِيَ الزَّنْدُ يَرِي) denilir. { أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُونَ } “Yoksa yaratanlar biz miyiz?” Yani yoktan var edip yaratanlar [biz miyiz?] O halde benim kudretimi bildiğinize göre bana şükredin ve yeniden diriltmeye olan gücümü inkâr etmeyin! Yüce Allah'ın: { نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً } “Biz onu bir ibret / hatırlatıcı kıldık” buyruğu; Katâde'nin belirttiğine göre, dünya ateşini büyük ateşe (cehenneme) karşı bir öğüt kıldık demektir. Mücâhid ise: Karanlıkta insanlara yol gösteren bir ışık [kıldık], demiştir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: «Âdemoğlunun yaktığı bu ateşiniz, cehennem ateşinin yetmiş cüzünden bir cüzdür.» Bunun üzerine: "Ey Allah'ın Resûlü! [Dünya ateşi bile azap için] elbette yeterdi!" dediler. Şöyle buyurdu: «O [cehennem ateşi], dünya ateşinden altmış dokuz cüz daha üstün kılındı; her bir cüzün harareti bunun harareti gibidir.» { وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ } “Ve sahrada yolculuk edenlere bir fayda [kıldık]”. ed-Dahhâk şöyle demiştir: Yani yolcular için bir menfaat [kıldık]. Bunlara, 'el-kavâ'ya (الْقَوَى) yani çöl ve ıssız yere konakladıkları için bu isim verilmiştir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Yolculara ancak...
لِلْمُسَافِرِينَ: مُقْوِينَ إِذَا نَزَلُوا الْقِيَّ وَهِيَ الْأَرْضُ الْقَفْرُ الَّتِي لَا شَيْءَ فِيهَا. وَكَذَلِكَ الْقَوَى وَالْقَوَاءُ بِالْمَدِّ وَالْقَصْرِ، وَمَنْزِلٌ قَوَاءٌ لَا أَنِيسَ بِهِ، يُقَالُ: أَقْوَتِ الدَّارُ وَقَوِيَتْ أَيْضًا أَيْ خَلَتْ مِنْ سُكَّانِهَا، قَالَ النَّابِغَةُ:
Yolculara 'mukvîn' denilmesi ancak 'kıyy'a (الْقِيَّ) yani içinde hiçbir şey bulunmayan ıssız yere konakladıklarında söylenir. Aynı şekilde hem med (uzatma) hem de kasr (kısaltma) ile el-kavâ (الْقَوَى) ve el-kavâ' (الْقَوَاءُ) kelimeleri de böyledir. 'Menzilün kavâün' (مَنْزِلٌ قَوَاءٌ) içinde hiç kimsenin bulunmadığı konaktır. 'Evketi'd-dâru' (أَقْوَتِ الدَّارُ) ve 'kaviyeti'd-dâru' (قَوِيَتِ الدَّارُ) denilir; yani ev sakinlerinden boşaldı demektir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
يَا دَارَ مَيَّةَ بِالْعَلْيَاءِ فَالسَّنَدِ ... أَقْوَتْ وَطَالَ عَلَيْهَا سَالِفُ الْأَمَدِ
Ey Meyye'nin Alya'daki ve Sened'deki evi... Issız kalmış ve üzerinden uzun zaman geçmiştir.
وَقَالَ عَنْتَرَةَ:
Antere de şöyle demiştir:
حُيِّيَتِ مِنْ طَلَلٍ تَقَادَمَ عَهْدُهُ ... أَقْوَى وَأَقْفَرَ بَعْدَ أُمِّ الْهَيْثَمِ
Eski zamanlardan kalan bir kalıntı selamlandı... Ümmü'l-Heysem'den sonra ıssızlaşıp bomboş kaldı.
وَيُقَالُ: أَقْوَى أَيْ قَوِيَ وَقَوِيَ أَصْحَابُهُ، وَأَقْوَى إِذَا سَافَرَ أَيْ نَزَلَ الْقَوَاءَ وَالْقِيَّ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: (لِلْمُقْوِينَ) الْمُسْتَمْتِعِينَ بِهَا مِنَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ فِي الطَّبْخِ وَالْخَبْزِ وَالِاصْطِلَاءِ وَالِاسْتِضَاءَةِ، وَيُتَذَكَّرُ بِهَا نَارُ جَهَنَّمَ فَيُسْتَجَارُ بِاللَّهِ مِنْهَا. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: لِلْجَائِعِينَ فِي، إِصْلَاحِ طَعَامِهِمْ. يُقَالُ: أَقْوَيْتُ مُنْذُ كَذَا وَكَذَا، أَيْ مَا أَكَلْتُ شَيْئًا، وَبَاتَ فُلَانٌ الْقَوَاءَ وَبَاتَ الْقَفْرَ إِذَا بَاتَ جَائِعًا عَلَى غَيْرِ طُعْمٍ، قَالَ الشَّاعِرُ:
'Ekvâ' (أَقْوَى) ifadesi, 'güçlendi ve arkadaşları kuvvet buldu' anlamında da kullanılır. Yolculuk yaptığında yani el-kavâ'ya ve el-kıyy'a konakladığında da 'ekvâ' denilir. Mücâhid şöyle demiştir: { لِلْمُقْوِينَ }; yemek pişirme, ekmek yapma, ısınma ve aydınlanma hususunda ateşten faydalanan bütün insanlardır; onunla cehennem ateşi hatırlanır ve ondan Allah'a sığınılır. İbn Zeyd: 'Yiyeceklerini pişirmede aç olanlar içindir' demiştir. 'Şu kadar zamandır hiçbir şey yemedim' anlamında 'Ekvaytü münzü kezâ ve kezâ' (أَقْوَيْتُ مُنْذُ كَذَا وَكَذَا) denilir. 'Bâte fülânün el-kavâe' (بَاتَ فُلَانٌ الْقَوَاءَ) ve 'bâte'l-kafra' (بَاتَ الْقَفْرَ) denildiğinde, bir lokma yemeksizin aç sabahladı demektir. Şair şöyle demiştir:
وَإِنِّي لَأَخْتَارُ الْقَوَى طَاوِيَ الْحَشَى ... مُحَافَظَةً مِنْ أَنْ يُقَالَ لَئِيمُ
Kendime 'alçak' denilmesinden sakınarak... Karnım aç bir halde ıssız sahrada gecelemeyi tercih ederim.
وَقَالَ الرَّبِيعُ وَالسُّدِّيُّ: (الْمُقْوِينَ) الْمُنْزِلِينَ [الَّذِينَ] لَا زِنَادَ مَعَهُمْ، يَعْنِي نَارًا يُوقِدُونَ فَيَخْتَبِزُونَ بِهَا؟ وَرَوَاهُ الْعَوْفِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ قُطْرُبٌ: الْمُقْوِيُّ مِنَ الْأَضْدَادِ يَكُونُ بِمَعْنَى الْفَقِيرِ وَيَكُونُ بِمَعْنَى الْغَنِيِّ، يُقَالُ: أَقْوَى الرَّجُلُ إِذَا لَمْ يَكُنْ مَعَهُ زَادٌ، وَأَقْوَى إِذَا قَوِيَتْ دَوَابُّهُ وَكَثُرَ مَالُهُ. الْمَهْدَوِيُّ: وَالْآيَةُ تَصْلُحُ لِلْجَمِيعِ، لِأَنَّ النَّارَ يَحْتَاجُ إِلَيْهَا الْمُسَافِرُ وَالْمُقِيمُ وَالْغَنِيُّ وَالْفَقِيرُ. وَحَكَى الثَّعْلَبِيُّ أَنَّ أَكْثَرَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ. الْقُشَيْرِيُّ: وَخَصَّ الْمُسَافِرَ بِالِانْتِفَاعِ بِهَا لِأَنَّ انْتِفَاعَهُ بِهَا أَكْثَرُ مِنْ مَنْفَعَةِ الْمُقِيمِ، لِأَنَّ أَهْلَ الْبَادِيَةِ لَا بُدَّ لَهُمْ مِنَ النَّارِ يُوقِدُونَهَا لَيْلًا لِتَهْرُبَ مِنْهُمُ السِّبَاعُ، وَفِي كَثِيرٍ مِنْ حَوَائِجِهِمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ) أَيْ فَنَزِّهِ اللَّهَ عَمَّا أَضَافَهُ إِلَيْهِ الْمُشْرِكُونَ مِنَ الْأَنْدَادِ، وَالْعَجْزِ عَنِ الْبَعْثِ.
er-Rabî' ve es-Süddî şöyle demiştir: { الْمُقْوِينَ } yanlarında çakmak taşı bulunmayan [ve] konaklayan kimselerdir; yani yakıp kendisiyle ekmek pişirecekleri bir ateşi olmayan kimselerdir. Bunu el-Avfî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Kutrub şöyle demiştir: 'el-Mukvî' (الْمُقْوِيُّ) ezdâd (zıt anlamlı kelimeler)dendir; hem fakir hem de zengin anlamına gelir. Kişinin azığı kalmadığında 'ekve'r-racul' (أَقْوَى الرَّجُلُ) denildiği gibi, binek hayvanları güçlenip malı çoğaldığında da 'ekvâ' denilir. el-Mehdévî şöyle demiştir: Ayet hepsine uygundur; çünkü ateşe yolcu da yerleşik olan da zengin de fakir de muhtaçtır. es-Sa'lebî, müfessirlerin çoğunun birinci görüş üzerinde olduğunu nakletmiştir. el-Kuşeyrî ise şöyle demiştir: Ondan faydalanma hususunda yolcunun tahsis edilmesi, yolcunun ateşten faydasının yerleşik olandan daha çok olmasındandır. Zira çöl halkı için geceleyin yırtıcı hayvanların kendilerinden kaçması ve daha pek çok ihtiyaçları sebebiyle ateş yakmak kaçınılmazdır. Yüce Allah'ın: { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “O halde ulu Rabbinin adını tesbih et” ayeti; müşriklerin O'na isnat ettiği ortaklardan ve [insanları] yeniden diriltmekten aciz olma isnadından Allah'ı tenzih et, demektir.
[سورة الواقعة (٥٦): الآيات ٧٥ الى ٨٠]
[Vâkıa Suresi (56): Ayetler 75-80]
فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ (٧٥) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (٧٦) إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ (٧٨) لَا يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ (٧٩)
{ فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ (٧٥) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (٧٦) إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ (٧٨) لَا يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ (٧٩) } “Hayır, yıldızların düştüğü/batıp doğduğu yerlere yemin ederim. Eğer bilirseniz, gerçekten bu büyük bir yemindir. Şüphesiz o, şerefli bir Kur'an'dır; korunmuş bir kitaptadır. Ona ancak tertemiz olanlar dokunabilir.”
تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٨٠)
{ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٨٠) } “Âlemlerin Rabbinden indirilmedir.”
فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تعالى: (فَلا أُقْسِمُ) (فَلا) صِلَةٌ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، وَالْمَعْنَى فَأُقْسِمُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: (وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ). وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هِيَ نَفْيٌ، وَالْمَعْنَى لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا تَقُولُونَ، ثُمَّ اسْتَأْنَفَ (أُقْسِمُ). وَقَدْ يَقُولُ الرَّجُلُ: لَا وَاللَّهِ مَا كَانَ كَذَا فَلَا يُرِيدُ بِهِ نَفْيَ الْيَمِينِ، بَلْ يُرِيدُ بِهِ نَفْيَ كَلَامٍ تَقَدَّمَ. أَيْ لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا ذَكَرْتُ، بَلْ هُوَ كذا. وقيل: (فَلا) بِمَعْنَى أَلَا لِلتَّنْبِيهِ كَمَا قَالَ:
Burada yedi mesele vardır: Birincisi- Allah Teâlâ'nın: { فَلا أُقْسِمُ } buyruğundaki { فَلا } edatı müfessirlerin çoğunun kavlinde sıladır (zâittir); mana: 'Yemin ederim'dir; bunun delili { وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ } “gerçekten bu... bir yemindir” buyruğudur. el-Ferrâ ise: 'O nefiydir; anlamı ise «İş sizin dediğiniz gibi değildir» olup sonra { أُقْسِمُ } diyerek yeni bir cümleye başlanmıştır. Kişi bazen: «Hayır, vallahi öyle olmadı» der; bununla yemini nefyetmeyi değil, daha önce geçen bir sözü nefyetmeyi kasteder; yani «İş zikrettiğim gibi değildir, aksine şöyledir» demek ister' demiştir. Şöyle de denilmiştir: { فَلا } dikkat çekmek için 'elâ' (أَلَا) manasındadır; şairin dediği gibi:
أَلَا عِمْ صَبَاحًا أَيُّهَا الطَّلَلُ الْبَالِي
Haberin olsun, ey harap olmuş kalıntı, sabahın aydın olsun!
وَنَبَّهَ بِهَذَا عَلَى فَضِيلَةِ الْقُرْآنِ لِيَتَدَبَّرُوهُ، وَأَنَّهُ لَيْسَ بِشِعْرٍ وَلَا سِحْرٍ وَلَا كِهَانَةٍ كَمَا زَعَمُوا. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَحُمَيْدٌ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ (فَلَأُقْسِمُ) بِغَيْرِ أَلِفٍ بَعْدَ اللَّامِ عَلَى التَّحْقِيقِ وَهُوَ فِعْلُ حَالٍ وَيُقَدَّرُ مُبْتَدَأٌ مَحْذُوفٌ، التَّقْدِيرُ: فَلَأَنَا أُقْسِمُ بِذَلِكَ. وَلَوْ أُرِيدَ بِهِ الِاسْتِقْبَالَ لَلَزِمَتِ النُّونُ، وَقَدْ جَاءَ حَذْفُ النُّونِ مَعَ الْفِعْلِ الَّذِي يُرَادُ بِهِ الِاسْتِقْبَالَ وَهُوَ شَاذٌّ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (بِمَواقِعِ النُّجُومِ) مَوَاقِعُ النُّجُومِ مَسَاقِطُهَا وَمَغَارِبُهَا فِي قَوْلِ قَتَادَةَ وَغَيْرِهِ. عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: مَنَازِلُهَا. الْحَسَنُ: انْكِدَارُهَا وَانْتِثَارُهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ. الضَّحَّاكُ: هِيَ الْأَنْوَاءُ الَّتِي كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ إِذَا مُطِرُوا قَالُوا مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا. الْمَاوَرْدِيُّ: وَيَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا أُقْسِمُ) مُسْتَعْمَلًا عَلَى حَقِيقَتِهِ مِنْ نَفْيِ الْقَسَمِ. الْقُشَيْرِيُّ: هُوَ قَسَمٌ، وَلِلَّهِ تَعَالَى أَنْ يُقْسِمَ بِمَا يُرِيدُ، وَلَيْسَ لَنَا أَنْ نُقْسِمَ بِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَصِفَاتِهِ القديمة.
Bununla, onu tefekkür edip düşünsünler ve onların iddia ettiği gibi onun bir şiir, sihir yahut kehanet olmadığını [anlasınlar] diye Kur'an'ın faziletine dikkat çekmiştir. el-Hasan, Humeyd ve Îsâ b. Ömer tahkik ile (hemzeyi açıkça telaffuz ederek), lâm harfinden sonra elif olmaksızın { فَلَأُقْسِمُ } şeklinde okumuşlardır; bu şimdiki zaman fiilidir (fiil-i hâl) ve mahzuf bir mübtedâ takdir edilir; takdiri: 'فَلَأَنَا أُقْسِمُ بِذَلِكَ / Ben buna yemin ederim' şeklindedir. Şayet bununla gelecek zaman (istikbâl) kastedilmiş olsaydı [tekit] nûnu zorunlu olurdu; gerçi gelecek zaman kastedilen fiille birlikte nûnun hazfedildiği de vârid olmuştur, lâkin bu şâzzdır. İkincisi- Allah Teâlâ'nın: { بِمَواقِعِ النُّجُومِ } “yıldızların yerlerine” buyruğu; Katâde ve başkalarının kavline göre mevâkıu'n-nücûm, onların düştüğü ve battığı yerlerdir. Atâ b. Ebî Rabâh: 'Onların konakları (menzilleri)' demiştir. el-Hasan: 'Kıyamet gününde [yıldızların] sönüp dökülmesidir' demiştir. ed-Dahhâk: 'Bu, Câhiliye ehlinin yağmur yağdığında «Bize filan yıldızın batışı/doğuşu ile yağmur yağdırıldı» dedikleri envâdır (yıldızların doğuş ve batış vakitleridir)' demiştir. el-Mâverdî şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın { فَلا أُقْسِمُ } buyruğu, yeminin nefyedilmesi şeklindeki hakiki manasında kullanılmış olur.' el-Kuşeyrî ise şöyle demiştir: 'Bu bir yemindir; Allah Teâlâ dilediği şey üzerine yemin eder, bize ise Allah Teâlâ'dan ve O'nun kadîm sıfatlarından başkasıyla yemin etmek caiz değildir.'
قُلْتُ: يَدُلُّ عَلَى هَذَا قِرَاءَةُ الْحَسَنِ (فَلْأُقْسِمُ) وَمَا أَقْسَمَ بِهِ سُبْحَانَهُ مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كِتَابِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُرَادُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ نُزُولُ الْقُرْآنِ نُجُومًا، أَنْزَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ مِنَ السَّمَاءِ الْعُلْيَا إِلَى السَّفَرَةِ الْكَاتِبِينَ، فَنَجَّمَهُ السَّفَرَةُ عَلَى جِبْرِيلَ عِشْرِينَ لَيْلَةً، وَنَجَّمَهُ جِبْرِيلُ عَلَى مُحَمَّدٍ عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عِشْرِينَ سَنَةً، فَهُوَ يُنْزِلُهُ عَلَى الْأَحْدَاثِ مِنْ أُمَّتِهِ، حَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيِّ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: حدثنا إسماعيل ابن إِسْحَاقَ الْقَاضِي حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ الْمِنْهَالِ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ عَنِ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَ الْقُرْآنُ إِلَى سَمَاءِ الدنيا جملة واحدة، ثم نزل إلى الأرضي نُجُومًا، وَفُرِّقَ بَعْدَ ذَلِكَ خَمْسَ آيَاتٍ خَمْسَ آيَاتٍ وَأَقَلَّ وَأَكْثَرَ، فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: (فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ. وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ. إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ). وَحَكَى الْفَرَّاءُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ مَوَاقِعَ النُّجُومِ هُوَ مُحْكَمُ الْقُرْآنِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ (بِمَوْقِعِ) عَلَى التوحيد، وهي قراءة عبد الله ابن مَسْعُودٍ وَالنَّخَعِيُّ وَالْأَعْمَشُ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَرُوَيْسٍ عَنْ يَعْقُوبَ. الْبَاقُونَ عَلَى الْجَمْعِ، فَمَنْ أَفْرَدَ فَلِأَنَّهُ اسْمُ جِنْسٍ يُؤَدِّي الْوَاحِدُ فِيهِ عَنِ الْجَمْعِ، وَمَنْ جَمَعَ فَلِاخْتِلَافِ أَنْوَاعِهِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ) قِيلَ: إِنَّ الْهَاءَ تَعُودُ عَلَى الْقُرْآنِ، أَيْ إِنَّ الْقُرْآنَ لَقَسَمٌ عَظِيمٌ، قال ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ. وَقِيلَ: مَا أَقْسَمَ اللَّهُ بِهِ عَظِيمٌ (إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ) ذُكِرَ الْمُقْسَمُ عَلَيْهِ، أَيْ أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ قُرْآنٌ كَرِيمٌ، لَيْسَ بِسِحْرٍ وَلَا كَهَانَةٍ، وَلَيْسَ بِمُفْتَرًى، بَلْ هُوَ قُرْآنٌ كَرِيمٌ مَحْمُودٌ، جَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى مُعْجِزَةً لِنَبِيِّهِ ﷺ، وَهُوَ كَرِيمٌ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّهُ كَلَامُ رَبِّهِمْ، وَشِفَاءُ صُدُورِهِمْ، كَرِيمٌ عَلَى أَهْلِ السَّمَاءِ، لِأَنَّهُ تَنْزِيلُ رَبِّهِمْ وَوَحْيِهِ. وَقِيلَ: (كَرِيمٌ) أَيْ غَيْرُ مَخْلُوقٍ. وَقِيلَ: (كَرِيمٌ) لِمَا فِيهِ مِنْ كَرِيمِ الْأَخْلَاقِ وَمَعَانِي الْأُمُورِ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُ يُكَرَّمُ حَافِظُهُ، وَيُعَظَّمُ قَارِئُهُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ) مَصُونٌ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَقِيلَ: مَكْنُونٍ مَحْفُوظٌ عَنِ الْبَاطِلِ. وَالْكِتَابُ هُنَا كِتَابٌ فِي السَّمَاءِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: هُوَ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ. عِكْرِمَةُ: التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ فِيهِمَا ذِكْرُ
Derim ki: el-Hasan'ın (فَلْأُقْسِمُ) kıraati ve Sübhânehû'nun Kitabı'nın birçok yerinde yarattığı varlıklarla yemin etmesi buna delalet eder. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Mevâkı'u'n-nücûm ile kastedilen Kur'an'ın parça parça (bölümler halinde) indirilmesidir; Allah Teâlâ onu en yüce semadaki Levh-i Mahfûz'dan kâtip meleklere indirmiş, melekler de onu yirmi gecede Cebrail'e parça parça vermiş, Cebrail de Muhammed'e -ikisine de salât ve selâm olsun- ümmetinin karşılaştığı olaylara göre indirerek yirmi yılda parça parça vermiştir.' Bunu el-Mâverdî, İbn Abbâs ve es-Süddî'den nakletmiştir. Ebû Bekr el-Enbârî şöyle demiştir: Bize İsmail b. İshak el-Kâdî anlattı, bize Haccâc b. el-Minhâl anlattı, bize Hemmâm, el-Kelbî'den, o Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: 'Kur'an dünya semasına bir defada toptan indi; sonra yeryüzüne parça parça indi ve bundan sonra beşer ayet veya daha az ya da daha çok olarak ayrıldı. İşte Allah Teâlâ'nın şu buyruğu budur: { فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ (٧٥) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (٧٦) إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) } “Hayır, yıldızların düştüğü/batıp doğduğu yerlere yemin ederim. Eğer bilirseniz, gerçekten bu büyük bir yemindir. Şüphesiz o, şerefli bir Kur'an'dır”.' el-Ferrâ, İbn Mes'ûd'dan mevâkı'u'n-nücûm'un Kur'an'ın muhkemi olduğunu nakletmiştir. Hamza ve el-Kisâî müfred olarak { بِمَوْقِعِ } şeklinde okumuşlardır; bu Abdullah b. Mes'ûd, en-Nehaî, el-A'meş, İbn Muhaysın ve Ya'kūb'dan rivayetle Ruveys'in kıraatidir. Diğerleri ise çoğul olarak okumuşlardır; tekil okuyan cins ismi olduğu ve tekilin çoğula delalet ettiği için böyle okumuştur; çoğul okuyan ise türlerinin farklılığından dolayı böyle okumuştur. Üçüncüsü- Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ } buyruğu; zamirin Kur'an'a râci olduğu, yani şüphesiz Kur'an'ın büyük bir yemin konusu olduğu söylenmiştir; bunu İbn Abbâs ve başkaları demiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah'ın kendisiyle yemin ettiği şey büyüktür; { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ } buyruğuyla üzerine yemin edilen şey zikredilmiştir; yani yıldızların mevkilerine yemin ederim ki bu Kur'an, şerefli bir Kur'an'dır; büyü ve kâhinlik değildir, uydurulmuş da değildir; bilakis şerefli ve övülmüş bir Kur'an'dır. Allah Teâlâ onu Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem için bir mucize kılmıştır. O, müminler katında şereflidir; çünkü Rablerinin kelamıdır ve göğüslerinin şifasıdır; sema ehli katında da şereflidir; çünkü Rablerinin indirdiği vahiyidir. { كَرِيمٌ } yani 'yaratılmamış' demektir de denilmiştir. { كَرِيمٌ } ahlakın güzelliklerini ve işlerin en değerlilerini ihtiva ettiği için [böyle denilmiştir] de denilmiştir. Onu ezberleyene ikram edildiği ve okuyanı yüceltildiği için [böyle denilmiştir] de denilmiştir. Dördüncüsü- Allah Teâlâ'nın: { فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ } buyruğu; Allah Teâlâ katında korunmuştur. Meknûn'un bâtıldan muhafaza edilmiş olduğu da söylenmiştir. Buradaki el-Kitâb, İbn Abbâs'ın dediğine göre semadaki bir kitaptır. Câbir b. Zeyd ve yine İbn Abbâs: 'O, Levh-i Mahfûz'dur' demişlerdir. İkrime: 'Tevrat ve İncil'dir; çünkü ikisinde Kur'an'ın ve onun kendisine indirileceği zatın zikri vardır' demiştir.
الْقُرْآنِ وَمَنْ يَنْزِلُ عَلَيْهِ. السُّدِّيُّ: الزَّبُورُ. مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: هُوَ الْمُصْحَفُ الَّذِي فِي أَيْدِينَا. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ) اخْتُلِفَ فِي مَعْنَى (لَا يَمَسُّهُ) هَلْ هُوَ حَقِيقَةٌ فِي الْمَسِّ بِالْجَارِحَةِ أَوْ مَعْنًى؟ وَكَذَلِكَ اخْتُلِفَ فِي (الْمُطَهَّرُونَ) مَنْ هُمْ؟ فَقَالَ أَنَسٌ وَسَعِيدٌ بن جُبَيْرٍ: لَا يَمَسُّ ذَلِكَ الْكِتَابَ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ مِنَ الذُّنُوبِ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ. وَكَذَا قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَابْنُ زَيْدٍ: إِنَّهُمُ الَّذِينَ طُهِّرُوا مِنَ الذُّنُوبِ كَالرُّسُلِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالرُّسُلِ مِنْ بَنِي آدَمَ، فَجِبْرِيلُ النَّازِلُ بِهِ مُطَهَّرٌ، وَالرُّسُلُ الَّذِينَ يَجِيئُهُمْ بِذَلِكَ مُطَهَّرُونَ. الْكَلْبِيُّ: هُمُ السَّفَرَةُ الْكِرَامُ الْبَرَرَةُ. وَهَذَا كُلُّهُ قَوْلٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ نَحْوُ مَا اخْتَارَهُ مَالِكٌ حَيْثُ قَالَ: أَحْسَنَ مَا سَمِعْتُ فِي قَوْلِهِ (لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ) أَنَّهَا بِمَنْزِلَةِ الْآيَةِ الَّتِي فِي (عَبَسَ وَتَوَلَّى) َمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ. فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ. مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ. بِأَيْدِي سَفَرَةٍ. كِرامٍ بَرَرَةٍ)
es-Süddî: 'Zebûr'dur' demiştir. Mücâhid ve Katâde: 'O, elimizdeki mushaftır' demişlerdir. Beşincisi- Allah Teâlâ'nın: { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } buyruğu; { لَا يَمَسُّهُ } ifadesinin azalarla dokunma şeklinde hakiki manasında mı yoksa manevi anlamda mı olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Aynı şekilde { الْمُطَهَّرُونَ } olanların kimler olduğu konusunda da ihtilaf edilmiştir: Enes ve Saîd b. Cübeyr: 'O kitaba günahlardan arındırılmış olanlardan başkası dokunamaz; onlar da meleklerdir' demişlerdir. Ebu'l-Âliye ve İbn Zeyd de şöyle demişlerdir: 'Onlar meleklerden olan elçiler ile Âdemoğullarından olan elçiler gibi günahlardan temizlenmiş olanlardır; binaenaleyh onu indiren Cebrail tertemizdir, onun kendilerine geldiği elçiler de tertemizdirler.' el-Kelbî: 'Onlar şerefli ve itaatkâr elçilerdir (meleklerdir)' demiştir. Bunların hepsi tek bir görüştür ve Mâlik'in tercih ettiği şu kavlin benzeridir; o şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } buyruğu hakkında işittiğim en güzel açıklama, onun (Abese ve Tevellâ) suresindeki: { فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ (١٢) فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ (١٣) مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ (١٤) بِأَيْدِي سَفَرَةٍ (١٥) كِرامٍ بَرَرَةٍ (١٦) } “Dileyen onu düşünür. O, değerli sahifelerdedir. Yüceltilmiş, tertemiz kılınmış; kâtiplerin elleriyle, çok değerli, çok erdemli kâtiplerin.” ayeti mesabesinde olmasıdır.'
يُرِيدُ أَنَّ الْمُطَهَّرِينَ هُمُ الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ وُصِفُوا بِالطَّهَارَةِ فِي سُورَةِ (عَبَسَ). وَقِيلَ: مَعْنَى (لَا يَمَسُّهُ) لَا يَنْزِلُ بِهِ (إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ) أَيِ الرُّسُلُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الرُّسُلِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ. وَقِيلَ: لَا يَمَسُّ اللَّوْحَ الْمَحْفُوظَ الَّذِي هُوَ الْكِتَابُ الْمَكْنُونُ إِلَّا الْمَلَائِكَةُ الْمُطَهَّرُونَ. وَقِيلَ: إِنَّ إِسْرَافِيلَ هُوَ الْمُوَكَّلُ بِذَلِكَ، حَكَاهُ الْقُشَيْرِيُّ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا تَنَالُهُ فِي وَقْتٍ وَلَا تَصِلُ إِلَيْهِ بِحَالٍ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ ذَلِكَ لَمَا كَانَ لِلِاسْتِثْنَاءِ فِيهِ مَجَالٌ. وَأَمَّا مَنْ قَالَ: إِنَّهُ الَّذِي بِأَيْدِي الْمَلَائِكَةِ فِي الصُّحُفِ فَهُوَ قَوْلٌ مُحْتَمَلٌ، وَهُوَ اخْتِيَارُ مَالِكٍ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ الْمُصْحَفُ الَّذِي بِأَيْدِينَا، وَهُوَ الأظهر. وقد روى مالك وغيره أن كِتَابِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ الَّذِي كَتَبَهُ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَنُسْخَتُهُ: (مِنْ مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ إِلَى شُرَحْبِيلَ بْنِ عَبْدِ كُلَالٍ وَالْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ كُلَالٍ وَنُعَيْمِ بْنِ عَبْدِ كُلَالٍ قَيْلُ ذِي رُعَيْنٍ وَمَعَافِرَ وَهَمْدَانَ أَمَّا بَعْدُ) وَكَانَ فِي كِتَابِهِ: أَلَّا يَمَسَّ الْقُرْآنَ إِلَّا طَاهِرٌ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَا تَمَسَّ الْقُرْآنَ إِلَّا وَأَنْتَ طَاهِرٌ). وَقَالَتْ أُخْتُ عُمَرَ لِعُمَرَ عِنْدَ إِسْلَامِهِ وَقَدْ دَخَلَ عَلَيْهَا وَدَعَا بالصحيفة: (لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ)
[Bununla], temizlenmiş olanların (el-mutahharûn), Abese suresinde temizlikle nitelenen melekler olduğunu kastetmektedir. Şöyle de denilmiştir: { لَا يَمَسُّهُ } “Ona dokunamaz” ifadesinin anlamı; { إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “ancak temizlenenler [dokunabilir/indirebilir]” yani meleklerden olan elçilerden, peygamberlerden olan elçilere onu başkası indiremez demektir. Yine şöyle denilmiştir: Saklı kitap (el-Kitâbu'l-Meknûn) olan Levh-i Mahfûz'a ancak tertemiz kılınmış melekler dokunabilir. Şöyle de denilmiştir: İsrafil buna memur kılınmıştır; bunu el-Kuşeyrî nakletmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Bu batıldır; çünkü melekler hiçbir vakitte ona erişemezler ve hiçbir surette ona ulaşamazlar. Şayet kastedilen bu olsaydı, orada istisnaya yer olmazdı. Meleklerin ellerindeki sahifelerde bulunan [kitap] olduğunu söyleyen kimsenin bu sözü ise muhtemel bir görüştür ve Mâlik'in tercihi de budur.” Şöyle de denilmiştir: Kitap ile kastedilen elimizdeki mushaftır ki daha zahir (kuvvetli) olan da budur. Nitekim Mâlik ve başkaları rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Amr b. Hazm'a yazdığı mektubun bir nüshası şöyledir: (Peygamber Muhammed'den Şurahbîl b. Abdikülâl, el-Hâris b. Abdikülâl ve Nuaym b. Abdikülâl'e -ki onlar Zû Ruayn, Meâfir ve Hemdân'ın hükümdarlarıdır-. İmdi...) Mektubunda şu da vardı: «Kur'an'a ancak temiz olan dokunsun.» İbn Ömer şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَا تَمَسَّ الْقُرْآنَ إِلَّا وَأَنْتَ طَاهِرٌ » «Kur'an'a ancak temiz olduğun halde dokun.» Ömer'in kız kardeşi de Ömer Müslüman olduğu sırada -yanına girip sahifeyi istediğinde- ona şöyle demiştir: { لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenenler dokunabilir.”
فَقَامَ وَاغْتَسَلَ وَأَسْلَمَ. وَقَدْ مَضَى فِي أَوَّلِ سُورَةِ (طه). وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى قَالَ قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ: (لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ) مِنَ الْأَحْدَاثِ وَالْأَنْجَاسِ. الْكَلْبِيُّ: مِنَ الشِّرْكِ. الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: مِنَ الذُّنُوبِ وَالْخَطَايَا. وَقِيلَ: مَعْنَى (لَا يَمَسُّهُ) لَا يَقْرَؤُهُ (إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ) إِلَّا الْمُوَحِّدُونَ، قَالَهُ مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ وَعَبْدَةُ. قَالَ عِكْرِمَةُ: كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَنْهَى أَنْ يُمَكَّنَ أَحَدٌ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: لَا يَجِدُ طَعْمَهُ وَنَفْعَهُ وَبَرَكَتَهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ، أَيِ الْمُؤْمِنُونَ بِالْقُرْآنِ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْبُخَارِيِّ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (ذَاقَ طَعْمَ الْإِيمَانِ مَنْ رَضِيَ بِاللَّهِ رَبًّا وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا وَبِمُحَمَّدٍ ﷺ نَبِيًّا). وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: لَا يُعْرَفُ تَفْسِيرُهُ وَتَأْوِيلُهُ إِلَّا مَنْ طَهَّرَهُ اللَّهُ مِنَ الشِّرْكِ وَالنِّفَاقِ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ: لَا يُوَفَّقُ لِلْعَمَلِ بِهِ إِلَّا السُّعَدَاءُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا يَمَسُّ ثَوَابَهُ إِلَّا الْمُؤْمِنُونَ. وَرَوَاهُ مُعَاذٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. ثُمَّ قِيلَ: ظَاهِرُ الْآيَةِ خَبَرٌ عَنِ الشَّرْعِ، أَيْ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ شَرْعًا، فَإِنْ وُجِدَ خِلَافَ ذَلِكَ فَهُوَ غَيْرُ الشَّرْعِ، وَهَذَا اخْتِيَارُ الْقَاضِي أَبِي بَكْرِ بْنِ الْعَرَبِيِّ. وَأَبْطَلَ أَنْ يَكُونَ لَفْظُهُ لَفْظَ الْخَبَرِ وَمَعْنَاهُ الْأَمْرُ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي سُورَةِ (الْبَقَرَةِ). الْمَهْدَوِيُّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَمْرًا وَتَكُونُ ضَمَّةُ السِّينِ ضَمَّةَ إِعْرَابٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَهْيًا وَتَكُونُ ضمة السِّينِ ضَمَّةَ بِنَاءٍ وَالْفِعْلُ مَجْزُومٌ. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَسِّ الْمُصْحَفِ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ، فَالْجُمْهُورُ عَلَى الْمَنْعِ مِنْ مَسِّهِ لِحَدِيثِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ. وَهُوَ مَذْهَبُ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وسعد بن أبي وقاص وسعيد ابن زَيْدٍ وَعَطَاءٍ وَالزُّهْرِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَالْحَكَمِ وَحَمَّادِ، وَجَمَاعَةٍ مِنَ الْفُقَهَاءِ مِنْهُمْ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ. وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ، فَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ يَمَسُّهُ الْمُحْدِثُ، وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ مِنْهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالشَّعْبِيُّ وَغَيْرُهُمَا. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ يَمَسُّ ظَاهِرَهُ وَحَوَاشِيَهُ وَمَا لَا مَكْتُوبَ فِيهِ، وَأَمَّا الْكِتَابُ فَلَا يَمَسُّهُ إِلَّا طَاهِرٌ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا إِنْ سَلَّمَهُ مِمَّا يُقَوِّي الْحُجَّةَ عَلَيْهِ، لِأَنَّ حَرِيمَ الْمَمْنُوعِ مَمْنُوعٌ. وَفِيمَا كَتَبَهُ النَّبِيُّ ﷺ لعمرو
[Bunun üzerine Ömer] kalktı, yıkandı (gusletti) ve Müslüman oldu. Bu [kıssa], Tâhâ suresinin başında geçmişti. Bu manaya göre Katâde ve başkaları şöyle demiştir: { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenenler dokunabilir” [ifadesinden kasıt], hadeslerden (hükmî kirlilikten) ve pisliklerden [arınmış olanlardır]. el-Kelbî: 'Şirkten [arınmış olanlar]', er-Rebî' b. Enes: 'Günahlardan ve hatalardan [arınmış olanlar]' demiştir. Şöyle de denilmiştir: { لَا يَمَسُّهُ } “Ona dokunamaz” ifadesinin manası; { إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “ancak temizlenenler” yani ancak muvahhid olanlar { لَا يَقْرَؤُهُ } “onu okuyabilir” demektir; bunu Muhammed b. Fudayl ve Abde söylemiştir. İkrime şöyle demiştir: İbn Abbâs, Yahudi ve Hristiyanlardan herhangi birine Kur'an okutulmasını menederdi. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: 'Onun tadını, faydasını ve bereketini ancak arınmış olanlar, yani Kur'an'a iman edenler bulur.' İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Buhârî'nin tercihi de budur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « ذَاقَ طَعْمَ الْإِيمَانِ مَنْ رَضِيَ بِاللَّهِ رَبًّا وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا وَبِمُحَمَّدٍ ﷺ نَبِيًّا » «Rab olarak Allah'tan, din olarak İslâm'dan, peygamber olarak da Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem razı olan kimse imanın tadını almıştır» buyurmuştur.' el-Hüseyn b. el-Fadl ise: 'Onun tefsirini ve tevilini ancak Allah'ın şirk ve nifaktan arındırdığı kimseler bilebilir' demiştir. Ebû Bekr el-Verrâk: 'Onunla amel etmeye ancak bahtiyar kimseler muvaffak kılınır' demiştir. Şöyle de denilmiştir: 'Anlamı; onun sevabına ancak müminler nail olur (dokunur) demektir.' Bunu Muâz, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Sonra şöyle denilmiştir: Ayetin zahiri şeriat hakkında bir haberdir; yani şer'an ona ancak temizlenenler dokunabilir. Şayet bunun aksi vaki olursa, o şeriata uygun değildir. Bu, Kādî Ebû Bekr b. el-Arabî'nin tercihidir. O, lafzının haber lafzı, manasının ise emir olmasını geçersiz saymıştır. Bu mana Bakara suresinde geçmişti. el-Mehdevî şöyle demiştir: 'Emir olması ve sîn harfinin dammesinin irap dammesi olması caizdir. Nehiy (yasaklama) olması, fiil meczum olduğu halde sîn harfinin dammesinin bina dammesi olması da caizdir.' Altıncısı- Âlimler abdestsiz olarak mushafa dokunma konusunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhur, Amr b. Hazm hadisinden ötürü ona dokunmanın menedildiği görüşündedir. Bu; Ali, İbn Mes'ûd, Sa'd b. Ebî Vakkās, Saîd b. Zeyd, Atâ, ez-Zührî, en-Nehaî, el-Hakem ve Hammâd'ın mezhebidir; ayrıca içlerinde Mâlik ve eş-Şâfiî'nin de bulunduğu bir grup fakihe aittir. Ebû Hanîfe'den gelen rivayet ise farklıdır. Ondan, abdestsizin ona dokunabileceği rivayet edilmiştir. Bu görüş, aralarında İbn Abbâs ve eş-Şa'bî'nin de bulunduğu Selef'ten bir topluluktan rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe'den; mushafın dışına, kenarlarına ve üzerinde yazı bulunmayan kısımlarına dokunabileceği, ancak yazısına gelince ona yalnızca temiz olanın dokunabileceği de rivayet edilmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Şayet bunu kabul ederse bu, onun aleyhindeki hücceti kuvvetlendiren hususlardandır. Çünkü yasaklanan şeyin etrafı (harimi) da yasaktır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Amr...'
ابن حَزْمٍ أَقْوَى دَلِيلٌ عَلَيْهِ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يحمله غير طاهر بملاقة وَلَا عَلَى وِسَادَةٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا بَأْسَ بِذَلِكَ. وَلَمْ يُمْنَعْ مِنْ حَمْلِهِ بِعَلَاقَةٍ أَوْ مَسِّهِ بِحَائِلٍ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الْحَكَمِ وَحَمَّادٍ وَدَاوُدَ بْنِ عَلِيٍّ أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِحَمْلِهِ وَمَسِّهِ لِلْمُسْلِمِ وَالْكَافِرِ طَاهِرًا أَوْ مُحْدِثًا، إِلَّا أَنَّ دَاوُدَ قَالَ: لَا يَجُوزُ لِلْمُشْرِكِ حَمْلُهُ. وَاحْتَجُّوا فِي إِبَاحَةِ ذَلِكَ بِكِتَابِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَى قَيْصَرَ، وَهُوَ مَوْضِعُ ضَرُورَةٍ فَلَا حُجَّةَ فِيهِ. وَفِي مَسِّ الصِّبْيَانِ إِيَّاهُ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا الْمَنْعُ اعْتِبَارًا بِالْبَالِغِ. وَالثَّانِي الْجَوَازُ، لِأَنَّهُ لَوْ مُنِعَ لَمْ يَحْفَظِ الْقُرْآنَ، لِأَنَّ تَعَلُّمَهُ حَالَ الصِّغَرِ، وَلِأَنَّ الصَّبِيَّ وَإِنْ كَانَتْ لَهُ طَهَارَةٌ إِلَّا أَنَّهَا لَيْسَتْ بِكَامِلَةٍ، لِأَنَّ النِّيَّةَ لَا تَصِحُّ مِنْهُ، فَإِذَا جَازَ أَنْ يَحْمِلَهُ عَلَى غَيْرِ طَهَارَةٍ كَامِلَةٍ جَازَ أَنْ يَحْمِلَهُ مُحْدِثًا. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ) أَيْ مُنَزَّلٌ، كَقَوْلِهِمْ: ضَرْبُ الْأَمِيرِ وَنَسْجُ الْيَمَنِ. وَقِيلَ: (تَنْزِيلٌ) صِفَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ). وَقِيلَ: أي هو تنزيل.
b. Hazm'a yazdığı mektupta onun aleyhine en kuvvetli delil bulunmaktadır.' Mâlik: 'Temiz olmayan kimse mushafı bir bağcıkla da bir yastık üzerinde de taşıyamaz' demiştir. Ebû Hanîfe: 'Bunda bir sakınca yoktur' demiş, onun bir bağcıkla taşınmasını veya bir engel arkasından dokunulmasını men etmemiştir. el-Hakem, Hammâd ve Dâvûd b. Ali'den; Müslüman ve kâfirin, abdestli ya da abdestsiz olarak onu taşımasında ve ona dokunmasında bir sakınca olmadığı rivayet edilmiştir; ancak Dâvûd: 'Müşrikin onu taşıması caiz değildir' demiştir. Bunu mubah sayanlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kayser'e yazdığı mektubu delil getirmişlerdir; oysa bu bir zaruret yeridir ve onda delil olacak bir yön yoktur. Çocukların ona dokunması hususunda iki görüş vardır: Birincisi, büluğa eren kimseye kıyasla yasak olmasıdır. İkincisi ise caiz olmasıdır; çünkü eğer yasaklansaydı Kur'an'ı ezberleyemezdi; zira onun öğrenimi küçüklük halindedir ve çocuk için bir abdest bulunsa bile onun abdesti niyet kendisinden sahih olmadığı için tam değildir; binaenaleyh tam bir temizlik olmaksızın taşıması caiz olunca abdestsiz olarak taşıması da caiz olur. Yedincisi- Allah Teâlâ'nın: { تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } buyruğu; yani indirilmiştir; nitekim 'darbü'l-emîri' (emirin darbetmesi/bastığı para) ve 'nescü'l-Yemeni' (Yemen'in dokuması) demeleri gibidir. { تَنْزِيلٌ } kelimesinin Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ } buyruğunun sıfatı olduğu da söylenmiştir. 'Yani o bir indirmedir' anlamında olduğu da söylenmiştir.
[سورة الواقعة (٥٦): الآيات ٨١ الى ٨٧]
[Vâkıa Suresi (56): Ayetler 81-87]
أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (٨١) وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ (٨٢) فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ (٨٣) وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ (٨٤) وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلكِنْ لا تُبْصِرُونَ (٨٥)
{ أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (٨١) وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ (٨٢) فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ (٨٣) وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ (٨٤) وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلكِنْ لا تُبْصِرُونَ (٨٥) } “Şimdi siz bu sözü mü küçümsüyorsunuz? Rızkınızı yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz? Ya can boğaza dayandığı zaman! Ki o anda siz bakıp durursunuz. Biz ona sizden daha yakınız, fakat siz görmezsiniz.”
فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ (٨٦) تَرْجِعُونَها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٨٧)
{ فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ (٨٦) تَرْجِعُونَها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٨٧) } “Eğer hesaba çekilmeyecek iseniz, doğru sözlü iseniz onu geri çevirsenize!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ) يَعْنِي الْقُرْآنَ (أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ) أَيْ مُكَذِّبُونَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ وَغَيْرُهُمَا. وَالْمُدْهِنُ الَّذِي ظَاهِرُهُ خِلَافُ بَاطِنِهِ، كَأَنَّهُ شُبِّهَ بِالدُّهْنِ فِي سُهُولَةِ ظَاهِرِهِ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ وَقَتَادَةُ: مُدْهِنُونَ كَافِرُونَ، نَظِيرُهُ: (وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ). وَقَالَ الْمُؤَرِّجُ: الْمُدْهِنُ الْمُنَافِقُ أَوِ الْكَافِرُ الَّذِي يَلِينُ جَانِبُهُ لِيُخْفِيَ كفره،
Yüce Allah'ın: { أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ } “Şimdi siz bu sözü mü” -yani Kur'an'ı- { أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ } “küçümsüyorsunuz?” -yani yalanlıyorsunuz- buyruğu hakkında İbn Abbâs, Atâ ve diğerleri [bu açıklamayı] yapmıştır. Müdhin (مُدْهِن); zâhiri bâtınına uymayan kimsedir. Sanki dışının yumuşaklığı sebebiyle yağa (dühn) benzetilmiştir. Mukâtil b. Süleymân ve Katâde ise şöyle demiştir: "Müdhinûn (مُدْهِنُونَ); kâfirler demektir. Bunun benzeri: { وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ } “Onlar istediler ki sen yumuşak davranasın da onlar da yumuşak davransınlar” [ayetidir]." el-Müerric de şöyle demiştir: "Müdhin; küfrünü gizlemek amacıyla yumuşaklık gösteren münafık yahut kâfirdir."
وَالْإِدْهَانُ وَالْمُدَاهَنَةُ التَّكْذِيبُ وَالْكُفْرُ وَالنِّفَاقُ، وَأَصْلُهُ اللِّينُ، وَأَنْ يُسِرَّ خِلَافَ مَا يُظْهِرَ، وَقَالَ أَبُو قَيْسِ بْنُ الْأَسْلَتِ:
el-İdhân (الْإِدْهَانُ) ve el-müdâhene (الْمُدَاهَنَةُ); yalanlamak, kâfirlik ve nifaktır. Aslı yumuşaklık göstermek ve gösterdiğinin aksini gizlemektir. Ebû Kays b. el-Eslet şöyle demiştir:
الْحَزْمُ وَالْقُوَّةُ خَيْرٌ مِنَ ... الا دهان وَالْفَهَّةِ وَالْهَاعِ
Kararlılık ve güç... Yağcılık, acizlik ve gevşeklikten daha hayırlıdır.
وَأَدْهَنَ وَدَاهَنَ وَاحِدٌ. وَقَالَ قَوْمٌ: دَاهَنْتُ بِمَعْنَى وَارَيْتُ وَأَدْهَنْتُ بِمَعْنَى غَشَشْتُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: (مُدْهِنُونَ) مُعْرِضُونَ. مُجَاهِدٌ: مُمَالِئُونَ الْكُفَّارَ عَلَى الْكُفْرِ بِهِ. ابْنُ كَيْسَانَ: الْمُدْهِنُ الَّذِي لَا يَعْقِلُ مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَيْهِ وَيَدْفَعُهُ بِالْعِلَلِ. وَقَالَ بَعْضُ اللُّغَوِيِّينَ: مُدْهِنُونَ تَارِكُونَ لِلْجَزْمِ فِي قَبُولِ الْقُرْآنِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَجْعَلُونَ شُكْرَكُمُ التَّكْذِيبَ. وَذَكَرَ الْهَيْثَمُ بْنُ عَدِيٍّ: أَنَّ مِنْ لُغَةِ أَزْدِ شَنُوءَةَ مَا رِزْقُ فُلَانٍ؟ أَيْ مَا شُكْرُهُ. وَإِنَّمَا صَلَحَ أَنْ يُوضَعَ اسْمُ الرِّزْقِ مَكَانَ شُكْرِهِ، لِأَنَّ شُكْرَ الرِّزْقِ يَقْتَضِي الزِّيَادَةَ فِيهِ فَيَكُونُ الشُّكْرُ رِزْقًا عَلَى هَذَا الْمَعْنَى. فَقِيلَ: (وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ) أَيْ شُكْرَ رِزْقَكُمُ الَّذِي لَوْ وُجِدَ مِنْكُمْ لَعَادَ رِزْقًا لَكُمْ (أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ) بالرزق أن تضعون الكذب مَكَانَ الشُّكْرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً) أَيْ لَمْ يَكُونُوا يُصَلُّونَ وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا يُصَفِّرُونَ وَيُصَفِّقُونَ مَكَانَ الصَّلَاةِ. فَفِيهِ بَيَانٌ أَنَّ مَا أَصَابَ الْعِبَادَ مِنْ خَيْرٍ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَرَوْهُ مِنْ قِبَلِ الْوَسَائِطِ الَّتِي جَرَتِ الْعَادَةُ بِأَنْ تَكُنْ أَسْبَابًا، بَلْ يَنْبَغِي أَنْ يَرَوْهُ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ يُقَابِلُونَهُ بِشُكْرٍ إِنْ كَانَ نِعْمَةً، أَوْ صَبْرٍ إِنْ كَانَ مَكْرُوهًا تَعَبُّدًا لَهُ وَتَذَلُّلًا. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ (وَتَجْعَلُونَ شُكْرَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ) حَقِيقَةً. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الِاسْتِسْقَاءُ بِالْأَنْوَاءِ، وَهُوَ قَوْلُ الْعَرَبِ: مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا، رَوَاهُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مُطِرَ النَّاسُ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَصْبَحَ مِنَ النَّاسِ شَاكِرٌ وَمِنْهُمْ كَافِرٌ قالوا
Edhene (أَدْهَنَ) ve dâhene (دَاهَنَ) birdir. Bir grup ise şöyle demiştir: Dâhentü (دَاهَنْتُ), 'gizledim/örttüm'; edhentü (أَدْهَنْتُ) ise 'aldattım/hile yaptım' anlamındadır. ed-Dahhâk: «{ مُدْهِنُونَ } “Yüz çevirenler” [demektir]» demiştir. Mücâhid: «Onu (Kur'an'ı) inkâr etme hususunda kâfirlere destek verenlerdir» demiştir. İbn Keysân: «Müdhin; Allah'ın kendi üzerindeki hakkını akletmeyen ve onu bahanelerle savuşturan kimsedir» demiştir. Bazı dilciler de: «Müdhinûn (مُدْهِنُونَ); Kur'an'ı kabul etme hususunda kesinliği terk edenlerdir» demişlerdir. Yüce Allah'ın: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” buyruğu hakkında İbn Abbâs: «[Yani] Şükrünüzü yalanlama kılıyorsunuz» demiştir. el-Heysem b. Adî, Ezd-i Şenûe kabilesinin lehçesinde 'Filanın rızkı nedir?' sözünün 'Onun şükrü nedir?' anlamına geldiğini zikretmiştir. Rızık kelimesinin şükür yerine kullanılması şundan dolayı uygun olmuştur: Çünkü rızka şükretmek, o rızkın artmasını gerektirir; dolayısıyla bu anlamda şükür bizzat bir rızık olur. Bu sebeple şöyle denilmiştir: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ } Yani 'Şayet sizden sâdır olsaydı size rızık olarak dönecek olan rızkınızın şükrünü', { أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } 'rızkı yalanlamanız [kılıyorsunuz]'; yani şükrün yerine yalanlamayı koyuyorsunuz. Tıpkı Yüce Allah'ın: { وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً } “Onların Beytullah'ın yanındaki namazı, ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” buyruğunda olduğu gibi. Yani onlar namaz kılmıyorlardı, bilakis namaz yerine ıslık çalıyor ve el çırpıyorlardı. Bunda, kullara isabet eden herhangi bir hayrı, âdet gereği sebep olan vasıtalar cihetinden görmemeleri, bilakis onu Yüce Allah tarafından görmeleri, sonra da O'na kulluk ve tezellül (boyun eğme) gayesiyle bu bir nimet ise şükürle, şayet hoşlanılmayan bir şey ise sabırla karşılamaları gerektiğine dair bir açıklama vardır. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat { وَتَجْعَلُونَ شُكْرَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Şükrünüzü yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Yine İbn Abbâs'tan, bununla kastedilenin yıldızların doğuş ve batışıyla yağmur istemek (istiskâ bi'l-envâ) olduğu [rivayet edilmiştir]; bu da Arapların 'Bize falan yıldızın batmasıyla/doğmasıyla yağmur yağdı' sözüdür. Bunu Ali b. Ebî Tâlib, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Sahîh-i Müslim'de İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında insanlara yağmur yağdı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «İnsanlardan kimi şükredici, kimi de nankör/kâfir olarak sabahladı...» buyurdu.
هَذِهِ رَحْمَةُ اللَّهِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لَقَدْ صَدَقَ نَوْءُ كَذَا وَكَذَا، قَالَ: فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: (فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ- حَتَّى بَلَغَ-) وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ. وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَرَجَ فِي سَفَرٍ فَعَطِشُوا فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَرَأَيْتُمْ إِنْ دَعَوْتُ اللَّهَ لَكُمْ فَسُقِيتُمْ لَعَلَّكُمْ تَقُولُونَ هَذَا الْمَطَرُ بِنَوْءِ كَذَا) فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا هَذَا بِحِينِ الْأَنْوَاءِ. فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَدَعَا رَبَّهُ فَهَاجَتْ رِيحٌ ثُمَّ هَاجَتْ سَحَابَةٌ فَمُطِرُوا، فَمَرَّ النَّبِيُّ ﷺ وَمَعَهُ عِصَابَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ بِرَجُلٍ يَغْتَرِفُ بِقَدَحٍ لَهُ وَهُوَ يَقُولُ سُقِينَا بِنَوْءِ كَذَا، وَلَمْ يَقُلْ هَذَا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ فَنَزَلَتْ: (وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ) أَيْ شُكْرَكُمْ لِلَّهِ عَلَى رِزْقِهِ إِيَّاكُمْ (أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ) بِالنِّعْمَةِ وَتَقُولُونَ سُقِينَا بِنَوْءِ كَذَا، كَقَوْلِكَ: جَعَلْتَ إِحْسَانِي إِلَيْكَ إِسَاءَةً مِنْكَ إِلَيَّ، وَجَعَلْتَ إِنْعَامِي لَدَيْكَ أَنِ اتَّخَذْتَنِي عَدُوًّا. وَفِي الْمُوَطَّإِ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ أَنَّهُ قَالَ: صَلَّى بِنَا رَسُولُ الله صلى عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَاةَ الصُّبْحِ بِالْحُدَيْبِيَةِ عَلَى إِثْرِ سَمَاءٍ كَانَتْ مِنَ اللَّيْلِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ وَقَالَ: (أَتَدْرُونَ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ) قالوا: الله ورسول أَعْلَمُ، قَالَ: (أَصْبَحَ مِنْ عِبَادِي مُؤْمِنٌ بِي وَكَافِرٌ بِالْكَوْكَبِ فَأَمَّا مَنْ قَالَ مُطِرْنَا بِفَضْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ فَذَلِكَ مُؤْمِنٌ بِي كَافِرٌ بِالْكَوْكَبِ وَأَمَّا مَنْ قَالَ مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا وَكَذَا فَذَلِكَ مُؤْمِنٌ بِالْكَوْكَبِ كَافِرٌ بِي (. قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: لَا أُحِبُّ أَحَدًا أَنْ يَقُولَ مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا وَكَذَا، وَإِنْ كَانَ النَّوْءُ عِنْدَنَا الْوَقْتُ الْمَخْلُوقُ لَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ، وَلَا يُمْطِرُ وَلَا يَحْبِسُ شَيْئًا مِنَ الْمَطَرِ، وَالَّذِي أُحِبُّ أَنْ يَقُولَ: مُطِرْنَا وَقْتَ كَذَا كَمَا تَقُولُ مُطِرْنَا شَهْرَ كَذَا، وَمَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا، وَهُوَ يُرِيدُ أَنَّ النَّوْءَ أَنْزَلَ الْمَاءَ، كَمَا عَنَى بَعْضُ أَهْلِ الشِّرْكِ مِنَ الْجَاهِلِيَّةِ بِقَوْلِهِ فَهُوَ كَافِرٌ، حَلَالٌ دَمُهُ إِنْ لَمْ يَتُبْ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَأَمَّا قَوْلُهُ ﵊ حَاكِيًا عَنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ: (أَصْبَحَ مِنْ عِبَادِي مُؤْمِنٌ بِي وَكَافِرٌ) فَمَعْنَاهُ عِنْدِي عَلَى وَجْهَيْنِ: أَمَّا أَحَدُهُمَا فَإِنَّ الْمُعْتَقِدَ بِأَنَّ النَّوْءَ هُوَ الْمُوجِبُ لِنُزُولِ الْمَاءِ، وَهُوَ الْمُنْشِئُ لِلسَّحَابِ دُونَ اللَّهِ ﷿ فَذَلِكَ كَافِرٌ كُفْرًا صَرِيحًا يَجِبُ اسْتِتَابَتُهُ عَلَيْهِ وَقَتْلُهُ [إِنْ أَبَى] لِنَبْذِهِ الإسلام ورده القرآن. والوجه الآخر أن
...Bu Allah'ın bir rahmetidir; bazısı ise 'Filanca ve filanca yıldızın doğup batması doğru çıktı' dedi. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine şu ayet indi: { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki...” -şuraya kadar vardı-: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve [verilen] rızkınıza karşılık [şükredeceğiniz yerde] gerçekten yalanlıyor musunuz?” Yine ondan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir yolculuğa çıkmıştı ve susadılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Gördünüz mü, şayet sizin için Allah'a dua etsem de size su verilse, herhalde siz 'Bu yağmur falanca yıldız sebebiyle yağdı' dersiniz!» buyurdu. Sahabeler: 'Ey Allah'ın Resulü, bu mevsim yıldızların [yağmur getirme] vakti değildir' dediler. Bunun üzerine iki rekat namaz kılıp Rabbine dua etti. Önce bir rüzgar koptu, ardından bir bulut kabardı ve üzerlerine yağmur yağdı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yanında ashabından bir grup ile birlikte, kadehiyle su dolduran ve bir yandan da 'Falanca yıldız sayesinde bize yağmur yağdırıldı' diyen, 'Bu Allah'ın rızkındandır' demeyen bir adamın yanından geçti. Bunun üzerine: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve [verilen] rızkınıza karşılık [şükredeceğiniz yerde] gerçekten yalanlıyor musunuz?” ayeti indi. Yani Allah'ın sizi rızıklandırmasına karşı şükrünüzü, nimeti yalanlamak { أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } ve 'Falanca yıldız sebebiyle bize su verildi' demek kılıyorsunuz. Bu tıpkı, 'Sana olan iyiliğimi bana karşı kötülük yaptın; sana olan nimetimi beni düşman edinmek kıldın' demen gibidir. el-Muvatta'da Zeyd b. Hâlid el-Cühenî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye'de, geceleyin yağan bir yağmurun ardından bize sabah namazını kıldırdı. Namazı bitirince insanlara yöneldi ve: «Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?» dedi. 'Allah ve Resulü daha iyi bilir' dediler. Şöyle buyurdu: «[Allah buyurdu ki:] Kullardan kimi bana iman etmiş, kimi de kâfir olarak sabahladı. Her kim 'Allah'ın lütfu ve rahmetiyle bize yağmur yağdı' dediyse, işte o bana iman etmiş, yıldıza küfretmiştir (onu inkâr etmiştir). Kim de 'Falanca ve filanca yıldız sayesinde bize yağmur yağdı' dediyse, işte o da yıldıza iman etmiş, bana küfretmiştir (beni inkâr etmiştir).» Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: 'Bir kimsenin 'Falanca ve filanca yıldız sebebiyle bize yağmur yağdı' demesini hoş görmem; her ne kadar bizim nezdimizde nev' (yıldızın doğup batması), zarar veya fayda vermeyen, yağmur yağdırmayan ve yağmurdan hiçbir şeyi tutmayan yaratılmış bir vakitten ibaret olsa da. Benim söylenmesini sevdiğim söz: 'Falanca ayda bize yağmur yağdı' dediğin gibi, 'Falanca vakitte bize yağmur yağdı' demendir. Her kim cahiliye ehli müşriklerden bazılarının sözleriyle kastettiği gibi, bizzat yıldızın suyu indirdiğini kastederek 'Falanca yıldız sebebiyle bize yağmur yağdı' derse kâfirdir; tövbe etmezse kanı helaldir.' Ebû Ömer b. Abdilberr ise şöyle demiştir: 'Peygamber aleyhisselâm'ın Allah Teâlâ'dan naklederek buyurduğu: «Kullarımdan kimi bana iman etmiş, kimi de kâfir olarak sabahladı» sözünün anlamı bana göre iki vecih üzeredir: Birincisi; yağmurun inmesini gerektirenin ve Allah azze ve celle'nin dışında bulutu oluşturanın bizzat yıldız olduğuna inanan kimsedir ki böylesi açık bir küfürle kâfir olur; bundan dolayı tövbeye çağrılması, [eğer kabul etmezse] İslam'ı bir kenara atıp Kur'an'ı reddettiği için öldürülmesi gerekir. Diğer vecih ise...'
يَعْتَقِدَ أَنَّ النَّوْءَ يُنْزِلُ اللَّهُ بِهِ الْمَاءَ، وَأَنَّهُ سَبَبُ الْمَاءِ عَلَى مَا قَدَّرَهُ اللَّهُ وَسَبَقَ فِي عِلْمِهِ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ وَجْهًا مُبَاحًا، فَإِنَّ فِيهِ أَيْضًا كُفْرًا بِنِعْمَةِ اللَّهِ ﷿، وَجَهْلًا بِلَطِيفِ حِكْمَتِهِ فِي أَنَّهُ يُنْزِلُ الْمَاءَ مَتَى شَاءَ، مَرَّةً بِنَوْءِ كَذَا، وَمَرَّةً بِنَوْءِ كَذَا، وَكَثِيرًا مَا يَنُوءُ النَّوْءُ فلا ينزل معه شي مِنَ الْمَاءِ، وَذَلِكَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَا مِنَ النَّوْءِ. وَكَذَلِكَ كَانَ أَبُو هُرَيْرَةَ يَقُولُ إِذَا أَصْبَحَ وَقَدْ مُطِرَ: مُطِرْنَا بِنَوْءِ الْفَتْحِ، ثُمَّ يَتْلُو: (مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَها) قَالَ أَبُو عُمَرَ: وهذا عندي نحو قول وسول اللَّهِ ﷺ: (مُطِرْنَا بِفَضْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ). وَمِنْ هَذَا الْبَابِ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ لِلْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ حِينَ اسْتَسْقَى بِهِ: يَا عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَمْ بَقِيَ مِنْ نَوْءِ الثُّرَيَّا؟ فَقَالَ الْعَبَّاسُ: الْعُلَمَاءُ يَزْعُمُونَ أَنَّهَا تَعْتَرِضُ فِي الْأُفُقِ سَبْعًا بَعْدَ سُقُوطِهَا. فَمَا مَضَتْ سَابِعَةٌ حَتَّى مُطِرُوا، فَقَالَ عُمَرُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ هَذَا بِفَضْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ. وَكَانَ عُمَرُ ﵀ قَدْ عَلِمَ أَنَّ نَوْءَ الثُّرَيَّا وَقْتٌ يُرْجَى فِيهِ الْمَطَرُ وَيُؤَمَّلُ فَسَأَلَهُ عَنْهُ أَخَرَجَ أَمْ بَقِيَتْ مِنْهُ بَقِيَّةٌ؟. وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَمِعَ رَجُلًا فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ يَقُولُ: مُطِرْنَا بِبَعْضِ عَثَانِينِ الْأَسَدِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (كَذَبْتَ بَلْ هُوَ سُقْيَا اللَّهِ ﷿ قَالَ سُفْيَانُ: عَثَانِينُ الْأَسَدِ الذِّرَاعُ وَالْجَبْهَةُ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ (تُكَذِّبُونَ) مِنَ التَّكْذِيبِ. وَقَرَأَ الْمُفَضَّلُ عَنْ عَاصِمٍ وَيَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ (تَكْذِبُونَ) بِفَتْحِ التَّاءِ مُخَفَّفًا. وَمَعْنَاهُ مَا قَدَّمْنَاهُ مِنْ قَوْلِ مَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا. وَثَبَتَ مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (ثَلَاثٌ لَنْ يَزِلْنَ فِي أُمَّتِي التَّفَاخُرُ فِي الْأَحْسَابِ وَالنِّيَاحَةُ وَالْأَنْوَاءُ) وَلَفْظُ مُسْلِمٍ فِي هَذَا (أَرْبَعٌ فِي أُمَّتِي مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ لَا يَتْرُكُونَهُنَّ الْفَخْرُ فِي الْأَحْسَابِ وَالطَّعْنُ فِي الْأَنْسَابِ وَالِاسْتِسْقَاءُ بِالنُّجُومِ وَالنِّيَاحَةُ). قوله تعالى: (فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ) أَيْ فَهَلَّا إِذَا بَلَغَتِ النَّفْسُ أَوِ الرُّوحُ الْحُلْقُومَ. وَلَمْ يَتَقَدَّمْ لَهَا ذِكْرٌ، لِأَنَّ الْمَعْنَى مَعْرُوفٌ، قَالَ حَاتِمٌ.
Allah'ın yağmuru nev' vasıtasıyla indirdiğine ve onun Allah'ın takdir ettiği ve ilminde önceden geçtiği üzere yağmurun bir sebebi olduğuna inanmasıdır. Bu, her ne kadar mubah bir yaklaşım olsa da bunda yine de Allah azze ve celle'nin nimetine nankörlük ve O'nun dilediği vakitte, bazen şu yıldızla bazen bu yıldızla suyu indirmesindeki latif hikmetine karşı bir cehalet vardır; nitekim çoğu zaman yıldız batar da onunla birlikte sudan hiçbir şey inmez; bu ise yıldızdan değil Allah Teâlâ'dandır. Nitekim Ebû Hüreyre de sabahlayıp yağmur yağdığında şöyle derdi: 'Bize fetih (rahmet kapısının açılması) yıldızıyla yağmur yağdırıldı', sonra da şu ayeti okurdu: { مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَها } “Allah insanlar için ne rahmet açarsa artık onu tutacak yoktur”. Ebû Ömer der ki: 'Bu, bana göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (Bize Allah'ın lütfu ve rahmetiyle yağmur yağdırıldı) sözü gibidir.' Bu kabilden olmak üzere Ömer b. el-Hattâb'ın kendisiyle yağmur duası yaptığı sırada el-Abbâs b. Abdilmuttalib'e söylediği şu söz vardır: 'Ey Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcası! Süreyyâ yıldızının vaktinden geriye ne kadar kaldı?' el-Abbâs: 'Âlimler onun batışından sonra ufukta yedi gün belirip kaybolduğunu iddia ederler' dedi. Yedinci gün geçmeden yağmur yağdı. Bunun üzerine Ömer: 'Allah'a hamdolsun, bu Allah'ın lütfu ve rahmetiyledir' dedi. Ömer radıyallâhu anh, Süreyyâ yıldızının doğuş ve batışının yağmur umulan ve beklenen bir vakit olduğunu bilmiş ve ona çıkıp çıkmadığını veya ondan bir kalıntı kalıp kalmadığını sormuştur. Süfyân b. Uyeyne, İsmâil b. Ümeyye'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yolculuklarından birinde bir adamın: 'Bize Esed burcunun bulutlarıyla yağmur yağdırıldı' dediğini işittiğini, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (Yalan söyledin; bilakis o Allah azze ve celle'nin suvarışıdır) buyurduğunu rivayet etmiştir. Süfyân: 'Esed'in bulutları, zirâ ve cebhedir' demiştir. Çoğunluğun kıraati yalanlama kökünden { تُكَذِّبُونَ } şeklindedir. el-Mufaddal ise Âsım'dan ve Yahyâ b. Vessâb'dan şeddesiz olarak tâ harfinin fethasıyla (تَكْذِبُونَ) şeklinde okumuştur. Bunun anlamı: 'Bize falan yıldız ile yağmur yağdı' diyen kimsenin daha önce zikrettiğimiz sözüdür. Enes b. Mâlik'in hadisinden sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Ümmetimde üç şey asla zail olmayacaktır: Soylarla övünmek, ağıt yakmak ve yıldızlardan yağmur beklemek). Müslim'in bu konudaki lafzı ise şöyledir: (Ümmetimde Câhiliye işinden kalma dört şey vardır ki onları terk etmezler: Soylarla övünmek, neseblere dil uzatmak, yıldızlarla yağmur istemek ve ağıt yakmak). Allah Teâlâ'nın: { فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } “Ya can boğaza dayandığı zaman!” buyruğu; yani can yahut ruh boğaza dayandığı zaman [ne yapabilirsiniz]! Mana bilindiği için ruhtan daha önce bahsedilmemiştir. Hâtim şöyle demiştir:
أَمَاوِيَّ مَا يُغْنِي الثَّرَاءُ عَنِ الْفَتَى ... إِذَا حَشْرَجَتْ يوما وضاق بها الصدر
Ey Mâviyye! Bir gün [can] hırıldayıp [boğaza dayandığında] ve göğüs daraldığında, zenginlik yiğide ne fayda sağlar?
وَفِي حَدِيثِ: (إِنَّ مَلَكَ الْمَوْتِ لَهُ أَعْوَانٌ يَقْطَعُونَ الْعُرُوقَ يَجْمَعُونَ الرُّوحَ شَيْئًا فَشَيْئًا حَتَّى يَنْتَهِيَ بِهَا إِلَى الْحُلْقُومِ فَيَتَوَفَّاهَا مَلَكُ الْمَوْتِ). (وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ) أَمْرِي وَسُلْطَانِي. وَقِيلَ: تَنْظُرُونَ إلى الميت لا تقدرون له على شي. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ مَنْ حَضَرَ مِنْ أَهْلِ الْمَيِّتِ يَنْتَظِرُونَ مَتَى تَخْرُجُ نَفْسُهُ. ثُمَّ قِيلَ: هُوَ رَدٌّ عَلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِمْ لِإِخْوَانِهِمْ (لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا) أَيْ فَهَلْ رَدُّوا رُوحَ الْوَاحِدِ مِنْهُمْ إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَهَلَّا إِذَا بَلَغَتْ نَفْسُ أَحَدِكُمُ الْحُلْقُومَ عِنْدَ النَّزْعِ وَأَنْتُمْ حُضُورٌ أَمْسَكْتُمْ رُوحَهُ فِي جَسَدِهِ، مَعَ حِرْصِكُمْ عَلَى امتداد عمره، وحبكم لبقائه. وهذا ردا لِقَوْلِهِمْ: (نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ). وَقِيلَ: هُوَ خِطَابٌ لِمَنْ هُوَ فِي النَّزْعِ، أَيْ إِنْ لَمْ يَكُ مَا بِكَ مِنَ اللَّهِ فَهَلَّا حَفِظْتَ عَلَى نَفْسِكَ الرُّوحَ. (وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ) أَيْ بِالْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ وَالرُّؤْيَةِ. قَالَ عَامِرُ بْنُ عَبْدِ الْقَيْسِ: مَا نَظَرَ إلى شي إِلَّا رَأَيْتُ اللَّهَ تَعَالَى أَقْرَبَ إِلَيَّ مِنْهُ. وَقِيلَ: أَرَادَ وَرُسُلُنَا الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَ قَبْضَهُ (أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ) (وَلكِنْ لَا تُبْصِرُونَ) أَيْ لَا ترونهم. قوله تعالى: (فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ) أَيْ فَهَلَّا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مُحَاسَبِينَ وَلَا مَجْزِيِّينَ بِأَعْمَالِكُمْ، وَمِنْهُ قوله تعالى: (إِنَّا لَمَدِينُونَ) أَيْ مَجْزِيُّونَ مُحَاسَبُونَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: غَيْرُ مَمْلُوكِينَ وَلَا مَقْهُورِينَ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ: دنته ملكته، وأنشد للحطيئة:
Bir hadiste şöyle buyrulmuştur: (Ölüm meleğinin yardımcıları vardır; damarları keserler, ruhu parça parça toplayıp boğaza kadar getirirler; sonra ölüm meleği onun canını alır). { وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ } “Ki o anda siz bakıp durursunuz”; emrime ve hâkimiyetime [bakarsınız]. Ölmekte olan kişiye bakar durursunuz da onun için hiçbir şeye güç yetiremezsiniz şeklinde de açıklanmıştır. İbn Abbâs: 'Ölünün yanında bulunan kimselerin canının ne zaman çıkacağını bekleyip durmalarını kastetmektedir' demiştir. Sonra şöyle denilmiştir: Bu, onların kardeşleri hakkında: { لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا } “Bizim yanımızda olsalardı ölmezler ve öldürülmezlerdi” sözlerine bir reddir; yani içlerinden birinin ruhu boğaza dayandığında onu geri çevirebildiler mi? Şöyle de denilmiştir: Mana şudur: İçinizden birinin canı can çekişme anında boğaza dayandığında ve sizler de ömrünün uzamasını şiddetle arzuladığınız ve hayatta kalmasını istediğiniz halde yanı başında hazır bulunurken onun ruhunu bedeninde tutsanıza! Bu, onların: { نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ } “Ölürüz ve yaşarız; bizi ancak zaman helak eder” sözlerine bir reddir. Bunun can çekişen kimseye bir hitap olduğu da söylenmiştir; yani sana olan bu durum Allah'tan değilse ruhunu kendi nefsinde tutsana! { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ } “Biz ona sizden daha yakınız”; yani kudret, ilim ve görme bakımından. Âmir b. Abdikays: 'Hiçbir şeye bakmadım ki Allah Teâlâ'yı bana ondan daha yakın görmüş olmayayım' demiştir. 'Canını almakla görevli elçilerimiz { أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ } «sizden ona daha yakındır» anlamını kastetmiştir' de denilmiştir. { وَلكِنْ لا تُبْصِرُونَ } “fakat siz görmezsiniz”; yani onları göremezsiniz. Allah Teâlâ'nın: { فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ } “Eğer hesaba çekilmeyecek iseniz” buyruğu; yani eğer hesaba çekilmeyecek ve amellerinizle cezalandırılmayacak iseniz; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا لَمَدِينُونَ } “Gerçekten biz cezalandırılacak mıyız?” buyruğu da bundandır; yani cezalandırılacak ve hesaba çekilecek olanlarız demektir; bu daha önce geçmişti. [Birinin] mülkü olmayan ve boyun eğdirilmemiş kimseler anlamında olduğu da söylenmiştir. el-Ferrâ ve başkaları: 'Dintühû, ona mâlik oldum demektir' demişler ve Hutay'e'nin şu beytini okumuşlardır:
لقد دنيت أَمْرَ بَنِيكِ حَتَّى ... تَرَكْتِهِمُ أَدَقَّ مِنَ الطَّحِينِ
Oğullarının işine öyle bir hükmettin ki... Sonunda onları undan daha ince bıraktın.
يَعْنِي مُلِّكْتِ. وَدَانَهُ أَيْ أَذَلَّهُ وَاسْتَعْبَدَهُ، يُقَالُ: دِنْتُهُ فَدَانَ. وَقَدْ مَضَى فِي (الْفَاتِحَةِ)»
Yani hükümran kılındın. 'Dânehû' (دَانَهُ) onu zelil kıldı ve köleleştirdi demektir; 'Dintühû fe-dâne' (دِنْتُهُ فَدَانَ - Ona boyun eğdirdim, o da boyun eğdi) denilir. (el-Fâtiha) suresinde
الْقَوْلُ فِي هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (يَوْمِ الدِّينِ). (تَرْجِعُونَها) تَرْجِعُونَ الرُّوحَ إِلَى الْجَسَدِ. (إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ) أَيْ وَلَنْ تَرْجِعُوهَا فَبَطَلَ زَعْمُكُمْ أَنَّكُمْ غير مملوكين ولا محاسبين. و (تَرْجِعُونَها) جواب لقوله تعالى: (فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ) ولقوله: (فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ)
Yüce Allah'ın: { يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün” buyruğunun tefsirinde buna dair açıklama geçmişti. { تَرْجِعُونَها } “Onu geri çevirsenize” [yani] ruhu bedene geri döndürsenize [demektir]. { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlüler iseniz” yani siz onu asla geri döndüremezsiniz; böylece bir sahibinizin bulunmadığına ve hesaba çekilmeyeceğinize dair iddianız boşa çıkmıştır. { تَرْجِعُونَها } “Onu geri çevirsenize” [ifadesi], Yüce Allah'ın: { فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } “Hele can boğaza dayandığı zaman” buyruğu ile { فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ } “Eğer hesaba çekilmeyecek iseniz” buyruğunun cevabıdır.
أُجِيبَا بِجَوَابٍ وَاحِدٍ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَرُبَّمَا أَعَادَتِ الْعَرَبُ الْحَرْفَيْنِ وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ) أُجِيبَا بِجَوَابٍ وَاحِدٍ وَهُمَا شَرْطَانِ. وَقِيلَ: حُذِفَ أَحَدُهُمَا لِدَلَالَةِ الْآخَرِ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: فِيهَا تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، مَجَازُهَا: فَلَوْلَا وَهَلَّا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ تَرْجِعُونَهَا، تَرُدُّونَ نَفْسَ هَذَا الْمَيِّتِ إِلَى جَسَدِهِ إذا بلغت الحلقوم.
Her ikisine tek bir cevap verilmiştir; bunu el-Ferrâ söylemiştir. Bazen Araplar iki harfi anlamları bir olduğu halde tekrarlarlar; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Benden size bir hidayet geldiğinde kim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” ayetinde iki şart olduğu halde ikisine tek bir cevap verilmiştir. Diğerinin delalet etmesinden dolayı birinin cevabının hazfedildiği de söylenmiştir. Ayette takdim ve tehir bulunduğu da söylenmiştir; mecazı şöyledir: Eğer hesaba çekilmeyecek kimseler iseniz can boğaza dayandığı vakit bu ölünün canını bedenine geri çevirsenize, döndürsenize!
[سورة الواقعة (٥٦): الآيات ٨٨ الى ٩٦]
[Vâkıa Suresi (56): Ayetler 88-96]
فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ (٨٩) وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ (٩١) وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢)
{ فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ (٨٩) وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ (٩١) وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) } “Fakat eğer o, yakınlaştırılanlardan ise, ona rahatlık, güzel rızık ve Naim cenneti vardır. Eğer amel defteri sağdan verilenlerden ise, 'Sana sağdakilerden selâm olsun!' denir. Ama yalanlayan sapıklardan ise;”
فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (٩٤) إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (٩٥) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٩٦)
{ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (٩٤) إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (٩٥) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٩٦) } “ona kaynar sudan bir ziyafet ve cehenneme atılış vardır. Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir. Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ) ذَكَرَ طَبَقَاتِ الْخَلْقِ عِنْدَ الْمَوْتِ وَعِنْدَ الْبَعْثِ، وَبَيَّنَ دَرَجَاتِهِمْ فَقَالَ: (فَأَمَّا إِنْ كانَ) هَذَا الْمُتَوَفَّى (مِنَ الْمُقَرَّبِينَ) وَهُمُ السَّابِقُونَ. (فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ) وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ (فَرَوْحٌ) بِفَتْحِ الرَّاءِ وَمَعْنَاهُ عِنْدَ ابن عباس وغيره: فراحة من الدنيا. وقال الْحَسَنُ: الرَّوْحُ الرَّحْمَةُ. الضَّحَّاكُ: الرَّوْحُ الِاسْتِرَاحَةُ. الْقُتَبِيُّ: الْمَعْنَى لَهُ فِي الْقَبْرِ طِيبُ نَسِيمٍ. وَقَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ بْنِ عَطَاءٍ: الرَّوْحُ النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ اللَّهِ، وَالرَّيْحَانُ الِاسْتِمَاعُ لِكَلَامِهِ وَوَحْيِهِ، (وَجَنَّةُ نَعِيمٍ) هُوَ أَلَّا يُحْجَبَ فِيهَا عَنِ اللَّهِ ﷿. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَنَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ وَالْجَحْدَرِيُّ وَرُوَيْسٌ وَزَيْدٌ عَنْ يَعْقُوبَ (فَرُوحٌ) بِضَمِّ الرَّاءِ، وَرُوِيَتْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ الْحَسَنُ: الرُّوحُ الرَّحْمَةُ، لِأَنَّهَا كَالْحَيَاةِ لِلْمَرْحُومِ. وَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: قَرَأَ النَّبِيُّ ﷺ (فَرُوحٌ) بِضَمِّ الرَّاءِ وَمَعْنَاهُ فبقاء له وحياة
Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “Fakat eğer o, yakınlaştırılanlardan ise” buyruğu: [Cenâb-ı Hak] ölüm anında ve yeniden diriliş esnasında mahlûkatın tabakalarını zikredip mertebelerini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا إِنْ كانَ } “Fakat eğer” bu vefat eden kimse “ise” { مِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “yakınlaştırılanlardan” -ki bunlar öne geçenlerdir (es-sâbikûn)- { فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ } “ona rahatlık, güzel rızık ve Naim cenneti vardır.” Cumhurun kıraati râ harfinin fethasıyla { فَرَوْحٌ } (feravhun) şeklindedir. İbn Abbâs ve başkalarına göre bunun anlamı: "Dünyadan [kurtulup rahata kavuşacağı] bir rahatlık" demektir. el-Hasan: "er-Ravh, rahmettir" demiştir. ed-Dahhâk: "er-Ravh, istirahattir" demiştir. el-Kutebî: "Anlamı, kabirde onun için hoş bir esintinin bulunmasıdır" demiştir. Ebu'l-Abbâs b. Atâ ise şöyle demiştir: "er-Ravh Allah'ın vechine bakmaktır; er-reyhân O'nun kelamını ve vahyini işitmektir; { وَجَنَّةُ نَعِيمٍ } ise orada azîz ve celîl olan Allah'tan perdelenmemektir." el-Hasan, Katâde, Nasr b. Âsım, el-Cahderî, Ruveys ve Ya'kūb rivayetiyle Zeyd, râ harfinin dammesiyle { فَرُوحٌ } (ferûhun) şeklinde okumuşlardır; bu kıraat İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. el-Hasan şöyle demiştir: "er-Rûh, rahmettir; zira o, merhamet olunan kimse için can (hayat) gibidir." Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem râ harfinin dammesiyle { فَرُوحٌ } şeklinde okumuştur. Bunun anlamı da: "Onun için bir kalıcılık (bekā) ve hayat...
فِي الْجَنَّةِ وَهَذَا هُوَ الرَّحْمَةُ. (وَرَيْحانٌ) قَالَ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: أَيْ رِزْقٌ. قَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ الرِّزْقُ بِلُغَةِ حِمْيَرَ، يُقَالُ: خَرَجْتُ أَطْلُبُ رَيْحَانَ اللَّهِ أَيْ رِزْقَهُ، قَالَ النَّمْرُ بْنُ تَوْلَبٍ:
cennette [vardır demektir]; bu da rahmetin ta kendisidir. { وَرَيْحانٌ } Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr: 'Yani rızıktır' demişlerdir. Mukâtil: 'O, Himyer lehçesinde rızıktır; «Allah'ın reyhânını (yani rızkını) aramak için çıktım» denilir' demiştir. en-Nemir b. Tevleb şöyle demiştir:
سَلَامُ الْإِلَهِ وَرَيْحَانُهُ ... وَرَحْمَتُهُ وَسَمَاءٌ دِرَرْ
İlahın selâmı, O'nun reyhânı (rızkı)... rahmeti ve bol yağmurlu semâsı [üzerine olsun].
وَقَالَ قَتَادَةُ: إِنَّهُ الْجَنَّةُ. الضَّحَّاكُ: الرَّحْمَةُ. وَقِيلَ هُوَ الرَّيْحَانُ الْمَعْرُوفُ الَّذِي يُشَمُّ. قَالَهُ الحسن وقتادة أيضا. الربيع بن خيثم: هَذَا عِنْدَ الْمَوْتِ وَالْجَنَّةُ مَخْبُوءَةٌ لَهُ إِلَى أَنْ يُبْعَثَ. أَبُو الْجَوْزَاءِ: هَذَا عِنْدَ قَبْضِ رُوحِهِ يُتَلَقَّى بِضَبَائِرِ الرَّيْحَانِ. أَبُو الْعَالِيَةِ: لَا يُفَارِقُ أَحَدٌ رُوحَهُ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فِي الدُّنْيَا حَتَّى يُؤْتَى بِغُصْنَيْنِ مِنْ رَيْحَانٍ فَيَشُمَّهُمَا ثُمَّ يُقْبَضُ رُوحُهُ فِيهِمَا، وَأَصْلُ رَيْحَانٌ وَاشْتِقَاقُهُ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ (الرَّحْمَنِ) فَتَأَمَّلْهُ. وَقَدْ سَرَدَ الثَّعْلَبِيُّ فِي الرَّوْحِ وَالرَّيْحَانِ أَقْوَالًا كَثِيرَةً سِوَى مَا ذَكَرْنَا مَنْ أَرَادَهَا وَجَدَهَا هُنَاكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ) أَيْ (إِنْ كانَ) هَذَا الْمُتَوَفَّى (مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ) (فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ) أَيْ لَسْتَ تَرَى مِنْهُمْ إِلَّا مَا تُحِبُّ مِنَ السَّلَامَةِ فَلَا تَهْتَمَّ لَهُمْ، فَإِنَّهُمْ يَسْلَمُونَ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى سَلَامٌ لَكَ مِنْهُمْ، أَيْ أَنْتَ سَالِمٌ مِنْ الِاغْتِمَامِ لَهُمْ. وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَقِيلَ: أَيْ إِنَّ أَصْحَابَ الْيَمِينِ يَدْعُونَ لَكَ يَا مُحَمَّدُ بِأَنْ يُصَلِّيَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَيُسَلِّمَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُسَلِّمُونَ عَلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ سَلِمْتَ أَيُّهَا الْعَبْدُ مِمَّا تَكْرَهُ فَإِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ، فَحُذِفَ إِنَّكَ. وَقِيلَ: إِنَّهُ يُحَيَّا بِالسَّلَامِ إِكْرَامًا، فَعَلَى هَذَا فِي مَحَلِّ السَّلَامِ ثَلَاثَةُ أَقَاوِيلَ: أَحَدُهَا عِنْدَ قَبْضِ رُوحِهِ فِي الدُّنْيَا يُسَلِّمُ عَلَيْهِ مَلَكُ الْمَوْتِ، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: إِذَا جَاءَ مَلَكُ الْمَوْتِ لِيَقْبِضَ رُوحَ الْمُؤْمِنِ قَالَ: رَبُّكَ يُقْرِئُكَ السَّلَامُ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي سُورَةِ (النَّحْلِ) عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ). الثَّانِي عِنْدَ مُسَاءَلَتِهِ فِي الْقَبْرِ يُسَلِّمُ عَلَيْهِ مُنْكَرٌ وَنَكِيرٌ. الثَّالِثُ عِنْدَ بَعْثِهِ فِي الْقِيَامَةِ تُسَلِّمُ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ قَبْلَ وُصُولِهِ إليها.
Katâde: "O cennettir" demiştir. ed-Dahhâk: "Rahmettir" demiştir. Koklanan bildik reyhan (güzel kokulu bitki) olduğu da söylenmiştir; bunu el-Hasan ve yine Katâde söylemiştir. er-Rebî‘ b. Haysem şöyle demiştir: "Bu [ikram] vefat ânındadır; cennet ise [yeniden] diriltileceği vakte kadar onun için saklı tutulur." Ebu'l-Cevzâ: "Bu, ruhu kabzedilirken reyhan demetleriyle karşılanmasıdır" demiştir. Ebu'l-Âliye ise: "Mukarrebûn'dan (Allah'a yakın kullardan) hiçbir kimsenin dünyada ruhu, kendisine reyhandan iki dal getirilip onları koklamadıkça kabzedilmez; sonra ruhu bunlar içerisinde kabzedilir" demiştir. Reyhân (رَيْحَان) kelimesinin aslı ve türeyişi Rahmân Suresi'nin başında geçmişti, oraya bakınız. es-Sa‘lebî, «ravh» ve «reyhân» hakkında zikrettiklerimiz dışında pek çok görüş sıralamıştır; bunları arzu eden kimse oradan bulabilir. Yüce Allah'ın: { وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } “Ama eğer [ölen kimse] amel defteri sağdan verilenlerden ise” buyruğu, yani bu vefat eden kimse amel defteri sağdan verilenlerden ise; { فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } “artık sana sağdakilerden selâm olsun!” [demektir]. Yani sen onlardan selamet ve esenlik olarak seveceğin şeyden başkasını görmezsin, artık onlar için endişelenme; çünkü onlar Allah'ın azabından kurtulmuşlardır. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, onlardan yana sana selamet olsun, yani onlar için üzülmekten uzaksın demektir. İki anlam da birdir. Şöyle de denilmiştir: Amel defteri sağdan verilenler senin için: "Allah sana salât ve selâm eylesin" diye dua ederler, ey Muhammed! Şöyle de denilmiştir: Anlamı, onlar sana selâm verirler, ey Muhammed! Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; "Ey kul! Hoşlanmadığın şeylerden kurtuldun; çünkü sen amel defteri sağdan verilenlerdensin" demektir; buradaki [inneke / çünkü sen] ifadesi hazfedilmiştir. Selâm verilerek kendisine ikramda bulunulacağı da söylenmiştir. Buna göre selâmın verileceği yer hakkında üç görüş vardır: Birincisi: Dünyada ruhu kabzedilirken ölüm meleği ona selâm verir; bunu ed-Dahhâk söylemiştir. İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: "Ölüm meleği müminin ruhunu kabzetmek için geldiğinde: 'Rabbin sana selâm söylüyor' der." Bu husus, Nahl Suresi'nde Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ } “Meleklerin kendilerini tertemiz olarak vefat ettirdiği kimseler...” buyruğunun tefsirinde geçmişti. İkincisi: Kabirde sorgulanırken Münker ve Nekir ona selâm verir. Üçüncüsü: Kıyamet günü kabrinden diriltildiğinde cennete varmadan önce melekler ona selâm verir.
قُلْتُ: وَقَدْ يَحْتَمِلُ أَنْ تُسَلِّمَ عَلَيْهِ فِي الْمَوَاطِنِ الثَّلَاثَةِ وَيَكُونُ ذَلِكَ إِكْرَامًا بَعْدَ إِكْرَامٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَجَوَابُ (إِنْ) عِنْدَ الْمُبَرِّدِ مَحْذُوفٌ التقدير مهما يكن من شي (فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ) إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ) فَحُذِفَ جَوَابُ الشَّرْطِ لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ، كَمَا حُذِفَ الْجَوَابُ فِي نَحْوِ قَوْلِكَ أَنْتَ ظَالِمٌ إِنْ فَعَلْتَ، لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ. وَمَذْهَبُ الْأَخْفَشِ أَنَّ الْفَاءَ جَوَابُ (أَمَّا) وَ (إِنْ)، وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّ الْفَاءَ جَوَابُ (أَمَّا) وَقَدْ سَدَّتْ مَسَدَّ جَوَابِ (إِنْ) عَلَى التَّقْدِيرِ الْمُتَقَدِّمِ، وَالْفَاءُ جَوَابٌ لَهُمَا عَلَى هَذَا الْحَدِّ. وَمَعْنَى (أَمَّا) عِنْدَ الزَّجَّاجِ: الْخُرُوجُ مِنْ شي إلى شي، أَيْ دَعْ مَا كُنَّا فِيهِ وَخُذْ فِي غَيْرِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ) بِالْبَعْثِ (الضَّالِّينَ) عَنِ الْهُدَى وَطَرِيقِ الْحَقِّ (فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ) أَيْ فَلَهُمْ رِزْقٌ مِنْ حَمِيمٍ، كَمَا قَالَ: (ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ. لَآكِلُونَ) وَكَمَا قَالَ: (ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ) (وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ) إِدْخَالٌ فِي النَّارِ. وَقِيلَ: إِقَامَةٌ فِي الْجَحِيمِ وَمُقَاسَاةٌ لِأَنْوَاعِ عَذَابِهَا، يُقَالُ: أَصْلَاهُ النَّارَ وَصَلَّاهُ، أَيْ جَعَلَهُ يَصْلَاهَا وَالْمَصْدَرُ هَاهُنَا أُضِيفَ إِلَى الْمَفْعُولِ، كَمَا يُقَالُ: لِفُلَانٍ إِعْطَاءُ مَالٍ أَيْ يُعْطَى المال. وقرى (وَتَصْلِيَةِ) بِكَسْرِ التَّاءِ أَيْ وَنُزُلٌ مِنْ تَصْلِيَةِ جَحِيمٍ. ثُمَّ أَدْغَمَ أَبُو عَمْرٍو التَّاءَ فِي الْجِيمِ وَهُوَ بَعِيدٌ. (إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ) أَيْ هَذَا الَّذِي قَصَصْنَاهُ مَحْضُ الْيَقِينِ وَخَالِصُهُ. وَجَازَ إِضَافَةُ الْحَقِّ إِلَى الْيَقِينِ وَهُمَا وَاحِدٌ لِاخْتِلَافِ لَفْظِهِمَا. قَالَ الْمُبَرِّدُ: هُوَ كَقَوْلِكَ عَيْنُ الْيَقِينِ وَمَحْضُ الْيَقِينِ، فَهُوَ مِنْ بَابِ إِضَافَةِ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ. وَعِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ حَقُّ الْأَمْرِ الْيَقِينُ أَوِ الْخَبَرُ الْيَقِينُ. وَقِيلَ: هُوَ تَوْكِيدٌ. وَقِيلَ: أَصْلُ الْيَقِينِ أَنْ يَكُونَ نَعْتًا لِلْحَقِّ فَأُضِيفَ الْمَنْعُوتُ إِلَى النَّعْتِ عَلَى الِاتِّسَاعِ وَالْمَجَازِ، كَقَوْلِهِ: (وَلَدارُ الْآخِرَةِ) وَقَالَ قَتَادَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِتَارِكٍ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ حَتَّى يَقِفَهُ عَلَى الْيَقِينِ مِنْ هَذَا الْقُرْآنِ، فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَأَيْقَنَ فِي الدُّنْيَا فَنَفَعَهُ ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَمَّا الْكَافِرُ فَأَيْقَنَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِينَ لَا يَنْفَعُهُ الْيَقِينُ. (فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ) أَيْ نَزِّهِ اللَّهَ تَعَالَى عَنِ السُّوءِ. وَالْبَاءُ زَائِدَةٌ أَيْ سبح اسم ربك، والاسم المسمى. وقيل:
Derim ki: Bu üç yerde de ona selâm verilmesi ve bunun ikram üstüne ikram olması muhtemeldir. En doğrusunu Allah bilir. el-Müberred'e göre [şart edatı olan] «in» (إِنْ) edatının cevabı hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Takdiri: «Her ne olursa olsun { فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } “Sana ashâb-ı yemînden selâm olsun”; eğer ashâb-ı yemînden ise { فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } “sana ashâb-ı yemînden selâm olsun”» şeklindedir. Daha önceki ifadenin ona delalet etmesi sebebiyle şartın cevabı hazfedilmiştir; tıpkı daha önceki ifadenin delaletinden ötürü «Yaparsan zalimsin (أنت ظالم إن فعلت)» sözünde cevabın hazfedilmesi gibi. el-Ahfeş'in mezhebine (görüşüne) göre ise [cümledeki] fâ (فَ) harfi hem «emmâ» (أَمَّا) hem de «in» (إِنْ) edatlarının cevabıdır. Bunun anlamı şudur: Fâ harfi «emmâ»nın cevabıdır ve yukarıdaki takdire göre «in» edatının cevabının yerine geçmiştir. Bu sınırda fâ, her ikisinin de cevabıdır. ez-Zeccâc'a göre «emmâ»nın (أَمَّا) anlamı: Bir şeyden başka bir şeye geçiştir; yani «İçinde bulunduğumuz konuyu bırak ve bir başkasına geç» demektir. Yüce Allah'ın: { وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ } “Fakat eğer [o kimse] yalanlayanlardan” yani yeniden dirilmeyi yalanlayanlardan { الضَّالِّينَ } “ve sapıklardan” yani hidayetten ve hak yoldan sapanlardan ise { فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ } “onun için kaynar sudan bir ziyafet vardır” buyruğunun anlamı: Onlar için kaynar sudan bir rızık vardır demektir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ (٥١) لَآكِلُونَ } “Sonra siz ey sapıklar, yalanlayıcılar! Elbette yiyeceksiniz...” ve yine buyurduğu gibi: { ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ } “Sonra şüphesiz onlar için bunun üstüne kaynar sudan bir karışım vardır.” { وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ } “Ve cehenneme atılış vardır” ifadesi, ateşe sokulmak demektir. Cehennemde kalmak ve onun azap çeşitlerine katlanmak anlamına geldiği de söylenmiştir. Ateşe soktu anlamında «أَصْلَاهُ النَّارَ وَصَلَّاهُ» denilir; yani onu ateşe maruz bıraktı demektir. Buradaki masdar mef'ûle (nesneye) izafe edilmiştir; tıpkı «falan kimseye mal verilmesi vardır (لفلان إعطاء مال)» yani «ona mal verilir» denilmesi gibi. { وَتَصْلِيَةِ } şeklinde te harfinin kesresiyle (esresiyle) de okunmuştur ki takdiri «ve kaynar sudan ve cehenneme atılmaktan bir ziyafet vardır (وَنُزُلٌ مِنْ تَصْلِيَةِ جَحِيمٍ)» şeklindedir. Sonra Ebû Amr te harfini cîm harfine idgam etmiştir ki bu [kıraat açısından] zayıf (uzak) bir ihtimaldir. { إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ } “Şüphesiz bu, kesin gerçeğin (hakkü'l-yakînin) ta kendisidir” ayeti; yani anlattığımız bu husus, yakînin (kesin bilginin) ta kendisi ve özüdür demektir. Hak (حَقّ) ile yakîn (يَقِين) aynı anlama geldikleri halde lafızları farklı olduğu için birbirine tamlanan ve tamlayan olarak izafe edilmeleri caiz olmuştur. el-Müberred şöyle demiştir: Bu, senin «kesin bilginin ta kendisi (عَيْنُ الْيَقِينِ)» ve «kesin bilginin özü (مَحْضُ الْيَقِينِ)» demen gibidir. Bu durum Kûfelilere göre bir şeyin bizzat kendisine izafe edilmesi kabilindendir. Basralılara göre ise «kesin olan işin hakkı (حَقُّ الْأَمْرِ الْيَقِينُ)» veya «kesin olan haber (الْخَبَرُ الْيَقِينُ)» demektir. Bunun bir pekiştirme (tekit) olduğu da söylenmiştir. Yine yakîn kelimesinin aslen «hak» kelimesinin sıfatı olduğu, genişletme ve mecaz yoluyla mevsûfun sıfata izafe edildiği de söylenmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَلَدارُ الْآخِرَةِ } “Ahiret yurdu ise elbette...” buyruğu da böyledir. Katâde bu ayet hakkında şöyle demiştir: «Allah, bu Kur'an hakkında kesin bir kanaate ulaştırıncaya kadar insanlardan hiç kimseyi bırakmayacaktır. Mümine gelince; o dünyada kesin olarak iman etmiştir ve bu da kıyamet gününde ona fayda vermiştir. Kâfire gelince; o ancak kesin bilginin fayda vermeyeceği kıyamet gününde kesin olarak idrak etmiştir.» { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “O halde ulu Rabbinin adını tesbih et” ayeti; yani Yüce Allah'ı her türlü eksiklik ve kötülükten tenzih et demektir. Buradaki bâ (بِ) harfi zâiddir; yani «Rabbinin ismini tesbih et» demektir. İsim ise müsemmânın (isimlendirilenin/Allah'ın) bizzat kendisidir. Şöyle de denilmiştir:
(فَسَبِّحْ) أَيْ فَصَلِّ بِذِكْرِ رَبِّكَ وَبِأَمْرِهِ. وَقِيلَ: فَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ الْعَظِيمِ وَسَبِّحْهُ. وَعَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ (فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ) قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (اجْعَلُوهَا فِي رُكُوعِكُمْ) وَلَمَّا نَزَلَتْ (سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى) قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (اجْعَلُوهَا فِي سُجُودِكُمْ) خَرَّجَهُ أَبُو داود. والله أعلم.
{ فَسَبِّحْ } yani Rabb'ini zikrederek ve O'nun emriyle namaz kıl demektir. Yüce Rabb'inin ismini an ve O'nu tenzih et manasında olduğu da söylenmiştir. Ukbe b. Âmir'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } ayeti indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bunu rükûlarınızda yapın (okuyun)» buyurdu. { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } “Yüceler yücesi Rabbinin adını tesbih et” ayeti indiğinde ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bunu da secdelerinizde yapın (okuyun)» buyurdu. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. En doğrusunu Allah bilir.