قُلْتُ: وَفِي مَعْنَى أَهْلِ الْقَدَرِ جَمِيعُ أَهْلِ الظُّلْمِ وَالْعُدْوَانِ. وَعَنِ الثَّوْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ: كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي مَنْ كَانَ يَصْحَبُ السُّلْطَانَ. وَعَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي دَاوُدَ أَنَّهُ لَقِيَ الْمَنْصُورَ فِي الطَّوَافِ فَلَمَّا عَرَفَهُ هَرَبَ مِنْهُ وَتَلَاهَا. وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ:
Derim ki: Bütün zulüm ve düşmanlık ehli de Kaderiyye hükmündedir. Sevrî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Onlar bu ayetin sultanla arkadaşlık eden kimse hakkında indiği görüşündeydiler. Abdülaziz b. Ebî Dâvûd'un tavafta Mansûr ile karşılaştığı, onu tanıyınca kendisinden kaçtığı ve bu ayeti okuduğu rivayet edilmiştir. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle dediği rivayet olunmuştur:
«اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْ لِفَاجِرٍ عِنْدِي نِعْمَةً فَإِنِّي وَجَدْتُ فِيمَا أَوْحَيْتَ لَا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ- إِلَى قَوْلِهِ- أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ» أَيْ خَلَقَ فِي قُلُوبِهِمُ التَّصْدِيقَ، يَعْنِي مَنْ لَمْ يُوَالِ مَنْ حَادَّ اللَّهَ. وَقِيلَ: كَتَبَ أَثْبَتَ، قَالَهُ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ. وَقِيلَ: جَعَلَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ أَيِ اجْعَلْنَا وَقَوْلُهُ «فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ» وَقِيلَ: «كَتَبَ» أَيْ جَمَعَ، وَمِنْهُ الْكَتِيبَةُ، أَيْ لَمْ يَكُونُوا مِمَّنْ يَقُولُ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ.
“«Allah'ım! Hiçbir fâcirin benim üzerimde bir iyiliği/nimeti bulunmasını nasip etme. Zira ben vahyettiğin şeylerde: { لَا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun (...) göremezsin” ayetinden şu sözüne kadar [olan kısmı] buldum: { أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ } “İşte onların kalplerine Allah imanı yazmış”»” yani kalplerinde tasdiki yaratmıştır; yani Allah'a başkaldıranı dost edinmeyen kimseleri. [Ayetteki] “Yazdı” [lafzının] “Sabit kıldı” manasında olduğu da söylenmiştir; bunu Rebî‘ b. Enes söylemiştir. Yüce Allah'ın: { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “Bizi şahitlerle beraber yaz” yani bizi kıl sözünde ve { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Onu sakınanlara yazacağım” sözünde olduğu gibi “Kıldı” manasında olduğu da söylenmiştir. “Yazdı” [lafzının] “Topladı” manasına geldiği de söylenmiştir; bölük (ketîbe) kelimesi de bundan türemiştir; yani onlar “Bir kısmına inanırız, bir kısmını inkâr ederiz” diyen kimselerden olmadılar.
وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِفَتْحِ الْكَافِ مِنْ «كَتَبَ» وَنَصْبِ النُّونِ مِنَ «الْإِيمَانَ» بِمَعْنَى كَتَبَ اللَّهُ وَهُوَ الْأَجْوَدُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَقَرَأَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَزِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ وَالْمُفَضَّلُ عَنْ عَاصِمٍ «كُتِبَ» عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ «الْإِيمَانُ» بِرَفْعِ النُّونِ. وَقَرَأَ زِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ «وَعَشِيرَاتِهِمْ» بِأَلِفٍ وَكَسْرِ التَّاءِ عَلَى الْجَمْعِ، وَرَوَاهَا الْأَعْمَشُ عَنْ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ. وَقِيلَ: كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمْ» أَيْ عَلَى قُلُوبِهِمْ، كَمَا فِي قَوْلِهِ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَخَصَّ الْقُلُوبَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا مَوْضِعُ الْإِيمَانِ. «وَأَيَّدَهُمْ» قَوَّاهُمْ وَنَصَرَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ، قَالَ الْحَسَنُ: وَبِنَصْرٍ مِنْهُ. وَقَالَ
Genel kıraat (cumhurun kıraati), "Allah yazdı" anlamında { كَتَبَ } kelimesinin kâf harfinin fethasıyla ve { الْإِيمَانَ } kelimesinin nûn harfinin nasbı (üstünü) iledir. Yüce Allah'ın: { وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ } “ve katından bir ruh ile onları desteklemiştir” buyruğundan dolayı en üstün [kıraat] de budur. Ebü'l-Âliye, Zirr b. Hubeyş ve Âsım'dan rivayetle el-Mufaddal ise faili zikredilmeyen (meçhul) kalıpta, nûn harfinin ref'i (ötresi) ile { كُتِبَ ... الْإِيمَانُ } şeklinde okumuşlardır. Zirr b. Hubeyş [kelimeyi] cemî (çoğul) olarak elif ile ve tâ harfinin kesresiyle { وَعَشِيرَاتِهِمْ } şeklinde okumuştur; bunu el-A‘meş de Ebû Bekir vasıtasıyla Âsım'dan rivayet etmiştir. Şöyle de denilmiştir: { كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمْ } yani tıpkı { فِي جُذُوعِ النَّخْلِ } “hurma kütüklerine” buyruğunda [yer alan fî edatının alâ/üzerine manasında olması] gibi "onların kalpleri üzerine [yazdı]" demektir. Kalplerin özellikle zikredilmesi, imanın mahalli olmasından dolayıdır. { وَأَيَّدَهُمْ } onları katından bir ruh ile kuvvetlendirmiş ve onlara yardım etmiştir. el-Hasan: “Ve katından bir nusret (yardım) ile” demiştir. [Rebî‘ b. Enes de] şöyle demiştir:
الربيع بن أنس: بالقرآن وحججه. و؟ قال ابْنُ جُرَيْجٍ: بِنُورٍ وَإِيمَانٍ وَبُرْهَانٍ وَهُدًى. وَقِيلَ:
Rebî‘ b. Enes: “Kur'an ve onun hüccetleriyle” demiştir. İbn Cüreyc: “Bir nur, iman, delil ve hidayet ile” demiştir. Şöyle de denilmiştir:
بِرَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَيَّدَهُمْ بِجِبْرِيلَ ﵇. وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ﵃ أَيْ قَبِلَ أَعْمَالَهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ فَرِحُوا بِمَا أَعْطَاهُمْ أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ قَالَ سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ الْجُرْجَانِيُّ عَنْ بَعْضِ مَشَايِخِهِ، قَالَ دَاوُدُ ﵇: إِلَهِي! مَنْ حِزْبُكَ وَحَوْلَ عَرْشِكَ؟ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ:
“Allah'tan bir rahmet ile.” Bazıları da: “Onları Cibrîl [aleyhisselâm] ile desteklemiştir” demişlerdir. { وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ } “Onları altından ırmaklar akan cennetlere koyacaktır; orada ebedî kalacaklardır. Allah onlardan razı olmuş” yani amellerini kabul etmiştir; { وَرَضُوا عَنْهُ } “onlar da O'ndan razı olmuşlardır”; kendilerine verdiklerine sevinmişlerdir. { أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar Allah'ın fırkasıdır. İyi bilin ki kurtuluşa erecek olanlar, Allah'ın fırkasının ta kendileridir!” Saîd b. Ebî Saîd el-Cürcânî hocalarından bazılarından nakletti; Dâvûd [aleyhisselâm]: “İlâhî! Senin fırkan ve Arş'ının etrafında olanlar kimlerdir?” dedi. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti:
«يَا دَاوُدُ الْغَاضَّةُ أَبْصَارُهُمْ، النَّقِيَّةُ قُلُوبُهُمْ، السَّلِيمَةُ أَكُفُّهُمْ، أُولَئِكَ حِزْبِي وَحَوْلَ عَرْشِي».
“«Ey Dâvûd! Gözlerini [haramlardan] sakınanlar, kalpleri tertemiz olanlar, elleri [günahtan] salim kalanlar; işte onlar Benim fırkamdır ve Arş'ımın etrafındadırlar.»”
ختمت والحمد لله سورة «المجادلة»
Mücadele Suresi Allah'a hamdolsun tamamlandı.
١٨ ربيع الثانى سنة ١٣٨٥ ١٥
18 Rebîülâhir sene 1385 / 15
اغسطس سنة ١٩٦٥
Ağustos sene 1965
محقّقه أحمد عبد العليم البردونى
Tahkik eden: Ahmed Abdülalîm el-Berdûnî
ثم بعون الله تعالى الجزء السابع عَشَرَ مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ.
Kurtubî Tefsiri'nin on yedinci cildi Yüce Allah'ın yardımıyla tamamlandı.
يَتْلُوهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى الجزء الثاني عشر، وأوّله:
Onu Yüce Allah'ın izniyle on sekizinci cilt takip edecektir; başı şudur:
«سورة (الحشر)»
“Haşr Suresi”