Binûn

[Haşr Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١٢)

{ لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } “Andolsun, eğer onlar çıkarılsalar, onlarla beraber çıkmazlar. Şayet onlarla savaşılsa, onlara yardım etmezler. Onlara yardım etseler bile kesinlikle arkalarını dönüp kaçarlar; sonra kendilerine de yardım edilmez.” (12)

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ أَيْ مُنْهَزِمِينَ. ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ قِيلَ: مَعْنَى لَا يَنْصُرُونَهُمْ طَائِعِينَ. وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ مُكْرَهِينَ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ. وَقِيلَ: مَعْنَى لَا يَنْصُرُونَهُمْ لَا يَدُومُونَ عَلَى نَصْرِهِمْ. هَذَا عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَيْنِ مُتَّفِقَانِ. وَقِيلَ: إِنَّهُمَا مُخْتَلِفَانِ، وَالْمَعْنَى لَئِنْ أُخْرِجَ الْيَهُودُ لَا يَخْرُجُ مَعَهُمُ الْمُنَافِقُونَ، ولين قوتلوا لا ينصرونهم. وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ أي ولين نَصَرَ الْيَهُودُ الْمُنَافِقِينَ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ. وَقِيلَ: لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ أَيْ عَلِمَ اللَّهُ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ لَا يَخْرُجُونَ إِنْ أُخْرِجُوا. وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ أَيْ عَلِمَ اللَّهُ مِنْهُمْ ذَلِكَ. ثُمَّ قَالَ: لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ فَأَخْبَرَ عَمَّا قَدْ أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ كَيْفَ كَانَ يَكُونُ لَوْ كَانَ؟ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الانعام: ٢٨]. وقيل: معنى وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ أي ولين شِئْنَا أَنْ يَنْصُرُوهُمْ زَيَّنَّا ذَلِكَ لَهُمْ. لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ.

Yüce Allah'ın: { لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ } “Andolsun, eğer onlar çıkarılsalar, onlarla beraber çıkmazlar. Şayet onlarla savaşılsa, onlara yardım etmezler. Onlara yardım etseler bile kesinlikle arkalarını dönüp kaçarlar” buyruğu, yani hezimete uğramış olarak [kaçarlar] demektir. { ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } “Sonra kendilerine de yardım edilmez.” [ifadesi hakkında] şöyle denilmiştir: “Onlara yardım etmezler” ifadesinin anlamı, kendi rızalarıyla [yardım etmezler] demektir. Şayet zoraki yardım etseler dahi kesinlikle arkalarını dönüp kaçarlar. Şöyle de denilmiştir: “Onlara yardım etmezler” ifadesinin manası, onların yardımını sürekli kılmazlar demektir. Bu açıklama, iki zamirin aynı [kitleyi göstermesi] esasına göredir. İki zamirin birbirinden farklı olduğu da söylenmiştir; buna göre mana şöyledir: Eğer Yahudiler [yurtlarından] çıkarılacak olurlarsa münafıklar onlarla beraber çıkmazlar; şayet onlarla savaşılacak olursa [münafıklar] onlara yardım etmezler. “Onlara yardım etseler bile” yani eğer Yahudiler münafıklara yardım etseler bile kesinlikle arkalarını dönüp kaçarlar. Şöyle de denilmiştir: { لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ } “Eğer onlar çıkarılsalar, onlarla beraber çıkmazlar” ifadesinin anlamı; Allah onların, [yurtlarından] çıkarılsalar dahi çıkmayacaklarını bilmiştir. { وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ } “Şayet onlarla savaşılsa, onlara yardım etmezler” ifadesi de Allah'ın onlardan bunu bilmiş olduğu manasındadır. Sonra: { لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ } “Kesinlikle arkalarını dönüp kaçarlar” buyurarak, gerçekleşmeyeceğini bildirdiği bir şeyin şayet gerçekleşmiş olsaydı nasıl olacağını haber vermiştir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “Şayet [dünyaya] geri döndürülselerdi, menedildikleri şeylere yine dönerlerdi.” [En'âm 28]. Şöyle de denilmiştir: { وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ } “Onlara yardım etseler bile” ifadesinin anlamı; şayet onlara yardım etmelerini dileseydik ve bunu kendilerine süslü gösterseydik bile, { لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ } “kesinlikle arkalarını dönüp kaçarlardı” demektir.

[سورة الحشر (٥٩): آية ١٣]

[Haşr Suresi (59), Ayet 13]

لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (١٣)

{ لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ } “Şüphesiz onların kalplerinde sizin korkunuz, Allah’ın korkusundan daha fazladır. Bu, onların anlamayan bir kavim olmalarındandır.” (13)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَأَنْتُمْ) يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ (أَشَدُّ رَهْبَةً) أَيْ خَوْفًا وَخَشْيَةً (فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ) يَعْنِي صُدُورَ بَنِي النَّضِيرِ. وَقِيلَ: فِي صُدُورِ الْمُنَافِقِينَ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الْفَرِيقَيْنِ، أَيْ يَخَافُونَ مِنْكُمْ أَكْثَرَ مِمَّا يَخَافُونَ مِنْ رَبِّهِمْ ذَلِكَ الْخَوْفُ. (ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ) أَيْ لا يفقهون قدر عظمة الله وقدرته.

Allah Teâlâ'nın: (لَأَنْتُمْ) "(Şüphesiz siz)" ey Müslümanlar topluluğu, (أَشَدُّ رَهْبَةً) yani daha şiddetli bir korku ve çekinmeye sahipsiniz (فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ) "(onların kalplerinde Allah'tan)", yani Benî en-Nadîr'in kalplerinde. Münafıkların kalplerinde olduğu da söylenmiştir. Her iki gruba da raci olması muhtemeldir; yani onlar sizden, Rablerinden korktuklarından daha çok korkarlar, işte o korku böyledir. (ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ) "(Bu, onların anlamayan bir kavim olmalarındandır)" yani Allah'ın azametinin ve kudretinin kadrini anlamazlar.

[سورة الحشر (٥٩): آية ١٤]

[Haşr Suresi (59), Ayet 14]

لَا يُقاتِلُونَكُمْ جَمِيعاً إِلاَّ فِي قُرىً مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَراءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (١٤)

{ لَا يُقاتِلُونَكُمْ جَمِيعاً إِلاَّ فِي قُرىً مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَراءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ } “Onlar müstahkem kalelerde veya surların arkasında bulunmaksızın topluca sizinle savaşamazlar. Kendi aralarındaki çekişmeleri pek çetindir. Sen onları birlik sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır. Bu, onların akletmeyen bir kavim olmalarındandır.” (14)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يُقاتِلُونَكُمْ جَمِيعاً) يَعْنِي الْيَهُودَ (إِلَّا فِي قُرىً مُحَصَّنَةٍ) أَيْ بِالْحِيطَانِ وَالدُّورِ، يَظُنُّونَ أَنَّهَا تَمْنَعُهُمْ مِنْكُمْ. (أَوْ مِنْ وَراءِ جُدُرٍ) أَيْ مِنْ خَلْفِ حِيطَانٍ يَسْتَتِرُونَ بِهَا لِجُبْنِهِمْ وَرَهْبَتِهِمْ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ جُدُرٍ عَلَى الْجَمْعِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدَةَ وَأَبِي حَاتِمٍ، لِأَنَّهَا نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي قُرىً مُحَصَّنَةٍ وَذَلِكَ جَمْعٌ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَأَبُو عَمْرٍو" جِدَارٍ" عَلَى التَّوْحِيدِ، لِأَنَّ التَّوْحِيدَ يُؤَدِّي عَنِ الْجَمْعِ. وَرُوِيَ عَنْ بَعْضِ الْمَكِّيِّينَ" جَدْرٍ" (بِفَتْحِ الْجِيمِ وَإِسْكَانِ الدَّالِّ)، وَهِيَ لُغَةٌ فِي الْجِدَارِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ مِنْ وَرَاءِ نَخِيلِهِمْ وَشَجَرِهِمْ، يُقَالُ: أَجْدَرَ النَّخْلُ إِذَا طَلَعَتْ رُءُوسُهُ فِي أول الربيع. والجدر: نبت واحدته جدره. وقرى" جُدْرٌ" (بِضَمِ الْجِيمِ وَإِسْكَانِ الدَّالِ) جَمْعُ الْجِدَارِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْأَلِفُ فِي الْوَاحِدِ كَأَلِفِ كِتَابٍ، وَفِي الْجَمْعِ كَأَلِفِ ظِرَافٍ. وَمِثْلُهُ نَاقَةٌ هِجَانٌ وَنُوقٌ هِجَانٌ، لِأَنَّكَ تَقُولُ فِي التَّثْنِيَةِ: هِجَانَانِ، فَصَارَ لَفْظُ الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ مُشْتَبِهَيْنِ فِي اللَّفْظِ مُخْتَلِفَيْنِ فِي الْمَعْنَى، قَالَهُ ابْنُ جِنِّيٍّ.

Allah Teâlâ'nın: (لَا يُقاتِلُونَكُمْ جَمِيعاً) kavli, yani Yahudiler sizinle toplu halde savaşamazlar, (إِلَّا فِي قُرىً مُحَصَّنَةٍ) yani duvarlar ve evlerle müstahkem kılınmış yerlerde [savaşabilirler]; onların kendilerini sizden koruyacağını zannederler. (أَوْ مِنْ وَراءِ جُدُرٍ) yani korkaklıkları ve dehşetleri sebebiyle arkasına gizlendikleri duvarların gerisinden [savaşırlar]. Genel kıraat (جُدُرٍ) şeklinde çoğuldur; bu da Ebû Ubeyde ve Ebû Hâtim'in tercihidir; çünkü bu, Allah Teâlâ'nın { فِي قُرىً مُحَصَّنَةٍ } kavlinin dengidir ve o da çoğuldur. İbn Abbâs, Mücâhid, İbn Kesîr, İbn Muhaysın ve Ebû Amr ise tekil olarak "جِدَارٍ" (cidâr) şeklinde okumuşlardır; zira tekil olan lafız çoğulun yerine geçebilir. Mekkelilerden bazısından "جَدْرٍ" (cadr - cîm'in fethası ve dâl'ın sükûnu ile) okunduğu rivayet edilmiştir ki bu da 'cidâr' kelimesinde bir lügattir. Bunun manasının 'hurmalıklarının ve ağaçlarının arkasından' olması da caizdir. Nitekim ilkbaharın başında hurmanın tomurcukları belirdiğinde: أَجْدَرَ النَّخْلُ denir. el-Cedr (الجدر): bir bitkidir, tekili 'cedre'dir. "جُدْرٌ" (cûdr - cîm'in dammesi ve dâl'ın sükûnu ile) şeklinde de okunmuştur ki 'cidâr'ın çoğuludur. Tekildeki elifin 'kitâb'ın elifi gibi, çoğuldaki [elifin] ise 'zırâf'ın elifi gibi olması da caizdir. Bunun bir benzeri 'nâkatün hicân' ve 'nûkun hicân' [ifadesidir]; nitekim tesniyede 'hicânân' dersin; böylece tekil ve çoğul lafızda benzer, manada farklı olmuş olur; bunu İbn Cinnî söylemiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ) يَعْنِي عَدَاوَةَ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ أَيْ بِالْكَلَامِ وَالْوَعِيدِ لَنَفْعَلَنَّ كَذَا. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْمُرَادُ اخْتِلَافُ قُلُوبِهِمْ حَتَّى لَا يَتَّفِقُوا عَلَى أَمْرٍ وَاحِدٍ. وَقِيلَ: بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ أَيْ إِذَا لَمْ يَلْقَوْا عَدُوًّا نَسَبُوا أَنْفُسَهُمْ إِلَى الشِّدَّةِ وَالْبَأْسِ، وَلَكِنْ إِذَا لَقُوُا الْعَدُوَّ انْهَزَمُوا. تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى يَعْنِي الْيَهُودَ وَالْمُنَافِقِينَ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَعَنْهُ أَيْضًا يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ. الثَّوْرِيُّ: هُمُ الْمُشْرِكُونَ وَأَهْلُ الْكِتَابِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً أَيْ مُجْتَمَعِينَ عَلَى أَمْرٍ وَرَأْيٍ. وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى مُتَفَرِّقَةٌ. فَأَهْلٌ الْبَاطِلُ مُخْتَلِفَةٌ آرَاؤُهُمْ، مُخْتَلِفَةٌ شَهَادَتُهُمْ، مُخْتَلِفَةٌ أَهْوَاؤُهُمْ وَهُمْ مُجْتَمِعُونَ فِي عَدَاوَةِ أَهْلِ الْحَقِّ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا: أَرَادَ أَنَّ دِينَ الْمُنَافِقِينَ مُخَالِفٌ لِدِينِ الْيَهُودِ، وَهَذَا لِيُقَوِّيَ أَنْفُسَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Allah Teâlâ'nın: (بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ) kavli, yani birbirlerine olan düşmanlıkları [şiddetlidir]. Mücâhid dedi ki: 'Kendi aralarındaki çekişmeleri pek çetindir' yani sözle ve 'şöyle şöyle yapacağız' diye tehditle böyledir. es-Süddî dedi ki: Kastedilen, tek bir mesele üzerinde anlaşamamaları için kalplerinin ihtilaf içinde olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: 'Kendi aralarındaki çekişmeleri pek çetindir' yani bir düşmanla karşılaşmadıkları zaman kendilerini güçlü ve çetin sayarlar; fakat düşmanla karşılaştıklarında hezimete uğrayıp kaçarlar. { تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى } "(Sen onları birlik sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır)" yani Yahudileri ve münafıkları [birlik sanırsın]; bunu Mücâhid söylemiştir. Ondan münafıkların kastedildiği de rivayet edilmiştir. es-Sevrî: Onlar müşrikler ve Ehl-i Kitap'tır, demiştir. Katâde ise: { تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً } yani bir iş ve bir görüş üzerinde toplanmış sanırsın; { وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى } oysa kalpleri dağınıktır, demiştir. Bâtıl ehlinin görüşleri farklı, şahitlikleri farklı, hevaları farklıdır; ancak hak ehline olan düşmanlıkta birleşirler. Yine Mücâhid'den [rivayet edildiğine göre]: Münafıkların dininin Yahudilerin dininden farklı olduğunu kastetmiştir; bu da müminlerin kendilerine olan güvenlerini pekiştirmek içindir. Şair demiştir ki:

إِلَى اللَّهِ أَشْكُو نِيَّةً شَقَّتِ الْعَصَا ... هِيَ الْيَوْمَ شَتَّى وَهِيَ أَمَسُّ جُمَّعُ

"Birlik ve beraberliği bozan o ayrılık niyetini Allah'a şikâyet ederim / O [topluluk] dün bir aradayken bugün darmadağındır."

وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ" وَقُلُوبُهُمْ أَشَتُّ" يَعْنِي أَشَدَّ تَشْتِيتًا، أَيْ أَشَدُّ اخْتِلَافًا. (ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ) أَيْ ذَلِكَ التَّشْتِيتُ وَالْكُفْرُ بِأَنَّهُمْ لَا عَقْلَ لَهُمْ يعقلون به أمر الله.

İbn Mes'ûd'un kıraatinde: "وَقُلُوبُهُمْ أَشَتُّ" (ve kalpleri daha darmadağınıktır) şeklindedir; yani dağılmışlığı daha şiddetli, ihtilafı daha çetindir. (ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ) "(Bu, onların akletmeyen bir kavim olmalarındandır)" yani bu dağınıklık ve küfür, kendisiyle Allah'ın emrini kavrayacakları bir akla sahip olmamalarındandır.

[سورة الحشر (٥٩): آية ١٥]

[Haşr Suresi (59), Ayet 15]

كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيباً ذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٥)

{ كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيباً ذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “[Onların durumu,] kendilerinden az önce geçen, işlerinin vebalini tadan kimselerin durumu gibidir. Onlar için elem verici bir azap da vardır.” (15)

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي بِهِ قَيْنُقَاعَ، أَمْكَنَ اللَّهُ مِنْهُمْ قَبْلَ بَنِي النَّضِيرِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: يَعْنِي بَنِي النَّضِيرِ، أَمْكَنَ اللَّهُ مِنْهُمْ قَبْلَ قُرَيْظَةَ. مُجَاهِدٌ: يَعْنِي كُفَّارَ قُرَيْشٍ يَوْمَ بَدْرٍ. وَقِيلَ: هُوَ عَامٌّ فِي كُلِّ مَنِ انْتَقَمَ مِنْهُ عَلَى كُفْرِهِ قبل بني الضير مِنْ نُوحٍ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ. وَمَعْنَى وَبالَ جَزَاءُ كُفْرِهِمْ. وَمَنْ قَالَ: هُمْ بَنُو قُرَيْظَةَ، جَعَلَ وَبالَ أَمْرِهِمْ نُزُولَهُمْ عَلَى حُكْمِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ، فَحَكَمَ فِيهِمْ بِقَتْلِ الْمُقَاتِلَةِ وَسَبْيِ الذُّرِّيَّةِ. وَهُوَ قَوْلُ الضَّحَّاكِ. وَمَنْ قَالَ الْمُرَادُ بَنُو النَّضِيرِ قَالَ: وَبالَ أَمْرِهِمْ الْجَلَاءُ وَالنَّفْيُ. وَكَانَ بَيْنَ النَّضِيرِ وَقُرَيْظَةَ سَنَتَانِ. وَكَانَتْ وَقْعَةُ بَدْرٍ قَبْلَ غَزْوَةِ بَنِي النَّضِيرِ بِسِتَّةِ أَشْهُرٍ، فَلِذَلِكَ قَالَ: قَرِيباً وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ: غَزْوَةُ بَنِي النَّضِيرِ بَعْدَ وَقْعَةِ أحد. وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ في الآخرة.

İbn Abbâs şöyle demiştir: Bununla Kaynukâoğulları kastedilmektedir; Allah, Benî Nadîr'den önce onlara karşı [müminlere] imkân vermiştir. Katâde ise: "Benî Nadîr kastedilmektedir; Allah, Kurayza'dan önce onlara karşı imkân vermiştir" demiştir. Mücâhid: "Bedir günü Kureyş kâfirleri kastedilmektedir" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu ifade, Nûh'tan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e kadar, Benî Nadîr'den önce küfrü sebebiyle kendisinden intikam alınan herkes hakkında umumîdir (geneldir). Vebâl (وَبَالَ) kelimesinin anlamı ise küfürlerinin karşılığı/cezasıdır. "Onlar Benî Kurayza'dır" diyen kimse, "işlerinin vebâli" ifadesini, Sa'd b. Muâz'ın hükmüne boyun eğmeleri olarak kabul etmiştir; zira [Sa'd], aralarındaki savaşçıların öldürülmesine ve zürriyetlerinin (çoluk çocuklarının) esir edilmesine hükmetmişti. Bu, Dahhâk'ın görüşüdür. "Kastedilen Benî Nadîr'dir" diyen kimse ise: "İşlerinin vebâli, yurtlarından çıkarılmaları ve sürgün edilmeleridir" demiştir. Nadîr ile Kurayza arasında iki yıl vardı. Bedir Savaşı da Benî Nadîr Gazvesi'nden altı ay önce gerçekleşmişti; bundan dolayı [Allah Teâlâ]: { قَرِيباً } "az önce" buyurmuştur. Bir topluluk da şöyle demiştir: Benî Nadîr Gazvesi Uhud Savaşı'ndan sonradır. { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Onlar için elem verici bir azap da vardır” [ifadesi ise], ahirette [demektir].

[سورة الحشر (٥٩): الآيات ١٦ الى ١٧]

[Haşr Suresi (59), Ayetler 16-17]

كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (١٦) فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (١٧)

{ كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (١٦) فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (١٧) } “[Münafıkların hali de] şeytanın hali gibidir: Hani insana: ‘İnkâr et!’ der; o inkâr edince de: ‘Ben senden uzağım, çünkü ben âlemlerin Rabbi olan Allah’tan korkarım’ der. (16) Nihayet ikisinin de sonu, ebediyen içinde kalacakları ateş olmuştur. İşte zalimlerin cezası budur. (17)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ) هَذَا ضَرْبُ مَثَلٍ لِلْمُنَافِقِينَ وَالْيَهُودِ فِي تَخَاذُلِهِمْ وَعَدَمِ الْوَفَاءِ فِي نُصْرَتِهِمْ. وَحُذِفَ حَرْفُ الْعَطْفِ، وَلَمْ يَقُلْ: وَكَمَثَلِ الشَّيْطَانِ، لِأَنَّ حَذْفَ حَرْفِ الْعَطْفِ كَثِيرٌ كَمَا تَقُولُ: أَنْتَ عَاقِلٌ أَنْتَ كَرِيمٌ أَنْتَ عَالِمٌ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: أَنَّ الْإِنْسَانَ الَّذِي قَالَ لَهُ الشَّيْطَانُ اكْفُرْ، رَاهِبٌ تُرِكَتْ عِنْدَهُ امْرَأَةٌ أَصَابَهَا لَمَمٌ لِيَدْعُوَ لَهَا، فَزَيَّنَ لَهُ الشَّيْطَانُ فَوَطِئَهَا فَحَمَلَتْ، ثُمَّ قَتَلَهَا خَوْفًا أَنْ يَفْتَضِحَ، فَدَلَّ الشَّيْطَانُ قَوْمَهَا عَلَى مَوْضِعِهَا، فَجَاءُوا فَاسْتَنْزَلُوا الرَّاهِبَ لِيَقْتُلُوهُ، فَجَاءَ الشَّيْطَانُ فَوَعَدَهُ أَنَّهُ إِنْ سَجَدَ لَهُ أَنْجَاهُ مِنْهُمْ، فَسَجَدَ لَهُ فَتَبَرَّأَ مِنْهُ فَأَسْلَمَهُ. ذَكَرَهُ الْقَاضِي إِسْمَاعِيلُ وَعَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ عَنْ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ رِفَاعَةَ الزُّرَقِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَذَكَرَ خَبَرَهُ مُطَوَّلًا ابْنُ عَبَّاسٍ وَوَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ. وَلَفْظُهُمَا مُخْتَلِفٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَمَثَلِ الشَّيْطانِ: كَانَ رَاهِبٌ فِي الْفَتْرَةِ يُقَالُ لَهُ: بِرْصِيصَا، قَدْ تَعَبَّدَ فِي صَوْمَعَتِهِ سَبْعِينَ سَنَةً، لَمْ يَعْصِ اللَّهَ فِيهَا طَرْفَةَ عَيْنٍ، حَتَّى أَعْيَا إِبْلِيسَ، فَجَمَعَ إِبْلِيسُ مَرَدَةَ الشَّيَاطِينِ فَقَالَ: أَلَا أَجِدُ مِنْكُمْ مَنْ يَكْفِينِي أَمْرَ بِرْصِيصَا؟ فَقَالَ الْأَبْيَضُ، وَهُوَ صَاحِبُ الْأَنْبِيَاءِ، وَهُوَ الَّذِي قَصَدَ النَّبِيَّ ﷺ فِي صُورَةِ جِبْرِيلَ لِيُوَسْوِسَ إِلَيْهِ عَلَى وَجْهِ الْوَحْيِ، فَجَاءَ جِبْرِيلُ فَدَخَلَ بَيْنَهُمَا، ثُمَّ دَفَعَهُ بِيَدِهِ حَتَّى وَقَعَ بِأَقْصَى الْهِنْدِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ [التكوير: ٢٠] فَقَالَ: أَنَا أَكْفِيكَهُ، فَانْطَلَقَ فَتَزَيَّا بِزِيِّ الرُّهْبَانِ، وَحَلَقَ وَسَطَ رَأْسِهِ حَتَّى أَتَى صَوْمَعَةَ بِرْصِيصَا فَنَادَاهُ فَلَمْ يُجِبْهُ، وَكَانَ لَا يَنْفَتِلُ مِنْ صَلَاتِهِ إِلَّا فِي كُلِّ عَشَرَةِ أَيَّامٍ يَوْمًا، وَلَا يُفْطِرُ إِلَّا فِي كُلِّ عَشَرَةِ أَيَّامٍ، وكان يواصل العشرة

Yüce Allah'ın: { كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ } “[Münafıkların hali de] şeytanın hali gibidir: Hani insana: ‘İnkâr et!’ der...” buyruğu, münafıklar ile Yahudilerin birbirlerini yüzüstü bırakmaları ve birbirlerine yardım etme hususunda vefasızlık göstermeleri hakkında verilmiş bir misaldir. Atıf harfi hazfedilmiş olup: “Ve şeytanın hali gibi” denmemiştir; çünkü tıpkı senin: “Sen akıllısın, sen cömertsin, sen âlimsin” demen gibi atıf harfinin hazfedilmesi [Arapçada] çokça görülür. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: Şeytanın kendisine: “İnkâr et!” dediği insan bir rahipti; kendisine dua etsin diye delilik isabet etmiş bir kadın onun yanına bırakılmıştı. Şeytan bu işi ona süslü gösterdi, o da kadınla cinsel ilişkide bulundu ve kadın hamile kaldı. Daha sonra rezil olma korkusuyla kadını öldürdü. Şeytan kadının kavmine onun [gömüldüğü] yerini gösterdi. Onlar da gelip onu öldürmek üzere rahibi [manastırından] aşağı indirdiler. Bunun üzerine şeytan gelip kendisine secde ederse onu ellerinden kurtaracağını vadetti. Rahip de ona secde etti; [fakat şeytan] ondan uzaklaşıp onu [ölüme] terk etti. Bunu Kâdı İsmâil ve Ali b. el-Medînî, Süfyân b. Uyeyne'den, o Amr b. Dînâr'dan, o Urve b. Âmir'den, o Ubeyd b. Rıfâa ez-Zurakî'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. İbn Abbâs ve Vehb b. Münebbih de bu kıssayı uzunca zikretmişlerdir. Her ikisinin lafızları birbirinden farklıdır. İbn Abbâs, Yüce Allah'ın: { كَمَثَلِ الشَّيْطانِ } buyruğu hakkında şöyle demiştir: Fetret döneminde Barsîsâ denilen bir rahip vardı. Manastırında yetmiş yıl boyunca ibadet etmiş ve bu süre zarfında göz açıp kapayıncaya kadar bile Allah'a isyan etmemişti. Öyle ki İblîs'i aciz bıraktı. İblîs azgın şeytanları toplayıp: “İçinizden Barsîsâ işinde bana yetecek [onu yoldan çıkaracak] kimse yok mu?” dedi. el-Ebyad —ki o peygamberlerin musallatı olan şeytandır; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy kılığında vesvese vermek amacıyla Cebrâil suretinde yönelen de odur; Cebrail gelip ikisinin arasına girmiş, sonra da eliyle onu itip tâ Hindistan'ın en ucuna fırlatmıştı; işte Yüce Allah'ın: { ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ } “[O elçi] pek güçlüdür; Arş'ın sahibi katında çok itibarlıdır” [Tekvîr, 81/20] buyruğu buna işaret eder—: “Onun hakkından ben gelirim” dedi. Yola çıkıp rahiplerin kılığına büründü, başının ortasını tıraş etti ve nihayet Barsîsâ'nın manastırına vardı. Ona seslendi fakat rahip cevap vermedi. [Rahip] ancak on günde bir gün namazından ayrılır ve on günde birden başka orucunu açmazdı; peş peşe on

الْأَيَّامِ وَالْعِشْرِينَ وَالْأَكْثَرَ، فَلَمَّا رَأَى الْأَبْيَضُ أَنَّهُ لَا يُجِيبُهُ أَقْبَلَ عَلَى الْعِبَادَةِ فِي أَصْلِ صَوْمَعَتِهِ، فَلَمَّا انْفَتَلَ بِرْصِيصَا مِنْ صَلَاتِهِ، رَأَى الْأَبْيَضَ قَائِمًا يُصَلِّي فِي هَيْئَةٍ حَسَنَةٍ مِنْ هَيْئَةِ الرُّهْبَانِ، فَنَدِمَ حِينَ لَمْ يُجِبْهُ، فَقَالَ: مَا حَاجَتُكَ؟ فَقَالَ: أَنْ أَكُونَ مَعَكَ، فَأَتَأَدَّبَ بِأَدَبِكَ، وَأَقْتَبِسَ مِنْ عَمَلِكَ، وَنَجْتَمِعَ عَلَى الْعِبَادَةِ، فَقَالَ: إِنِّي فِي شُغْلٍ عَنْكَ، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى صَلَاتِهِ، وَأَقْبَلَ الْأَبْيَضُ أَيْضًا عَلَى الصَّلَاةِ، فَلَمَّا رَأَى بِرْصِيصَا شِدَّةَ اجْتِهَادِهِ وَعِبَادَتِهِ قَالَ لَهُ: مَا حَاجَتُكَ؟ فَقَالَ: أَنْ تَأْذَنَ لِي فَأَرْتَفِعَ إِلَيْكَ. فَأَذِنَ لَهُ فَأَقَامَ الْأَبْيَضُ مَعَهُ حَوْلًا لَا يُفْطِرُ إِلَّا فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ يَوْمًا يَوْمًا وَاحِدًا، وَلَا يَنْفَتِلُ مِنْ صَلَاتِهِ إِلَّا فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، وَرُبَّمَا مَدَّ إِلَى الثَّمَانِينَ، فَلَمَّا رَأَى بِرْصِيصَا اجْتِهَادَهُ تَقَاصَرَتْ إِلَيْهِ نَفْسُهُ. ثُمَّ قَالَ الْأَبْيَضُ: عِنْدِي دَعَوَاتٌ يَشْفِي اللَّهُ بِهَا السَّقِيمَ وَالْمُبْتَلَى وَالْمَجْنُونَ، فَعَلَّمَهُ إِيَّاهَا. ثُمَّ جَاءَ إِلَى إِبْلِيسَ فَقَالَ: قَدْ وَاللَّهِ أَهْلَكْتُ الرَّجُلَ. ثُمَّ تَعَرَّضَ لِرَجُلٍ فَخَنَقَهُ، ثُمَّ قَالَ لِأَهْلِهِ- وَقَدْ تَصَوَّرَ فِي صُورَةِ الْآدَمِيِّينَ-: إِنَّ بِصَاحِبِكُمْ جُنُونًا أَفَأَطِبُّهُ؟ قَالُوا نَعَمْ. فَقَالَ: لَا أَقْوَى عَلَى جِنِّيَّتِهِ، وَلَكِنِ اذْهَبُوا بِهِ إِلَى بِرْصِيصَا، فَإِنَّ عِنْدَهُ اسْمُ اللَّهِ الْأَعْظَمِ الَّذِي إِذَا سُئِلَ بِهِ أَعْطَى، وَإِذَا دُعِيَ بِهِ أَجَابَ، فَجَاءُوهُ فَدَعَا بِتِلْكَ الدَّعَوَاتِ، فَذَهَبَ عَنْهُ الشَّيْطَانُ. ثُمَّ جَعَلَ الْأَبْيَضَ يَفْعَلُ بِالنَّاسِ ذَلِكَ وَيُرْشِدُهُمْ إِلَى بِرْصِيصَا فَيُعَافُونَ. فَانْطَلَقَ إِلَى جَارِيَةٍ مِنْ بَنَاتِ الْمُلُوكِ بَيْنَ ثَلَاثَةِ إِخْوَةٍ، وَكَانَ أَبُوهُمْ مَلِكًا فَمَاتَ وَاسْتَخْلَفَ أَخَاهُ، وَكَانَ عَمُّهَا مَلِكًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَعَذَّبَهَا وَخَنَقَهَا. ثُمَّ جَاءَ إِلَيْهِمْ فِي صُورَةِ رَجُلٍ مُتَطَبِّبٍ لِيُعَالِجَهَا فَقَالَ: إِنَّ شَيْطَانَهَا مَارِدٌ لَا يُطَاقُ، وَلَكِنِ اذْهَبُوا بِهَا إِلَى بِرْصِيصَا فَدَعُوهَا عِنْدَهُ، فَإِذَا جَاءَ شَيْطَانُهَا دَعَا لَهَا فَبَرِئَتْ، فَقَالُوا: لَا يُجِيبُنَا إِلَى هَذَا، قَالَ: فَابْنُوا صَوْمَعَةً فِي جَانِبِ صَوْمَعَتِهِ ثُمَّ ضَعُوهَا فِيهَا، وَقُولُوا: هِيَ أَمَانَةٌ عِنْدَكَ فَاحْتَسِبْ فِيهَا. فَسَأَلُوهُ ذَلِكَ فَأَبَى، فَبَنَوْا صَوْمَعَةً وَوَضَعُوا فِيهَا الْجَارِيَةَ، فَلَمَّا انْفَتَلَ مِنْ صَلَاتِهِ عَايَنَ الْجَارِيَةَ وَمَا بِهَا مِنَ الْجَمَالِ فَأُسْقِطَ فِي يَدِهِ، فَجَاءَهَا الشَّيْطَانُ فَخَنَقَهَا فَانْفَتَلَ مِنْ صَلَاتِهِ وَدَعَا لَهَا فَذَهَبَ عَنْهَا الشَّيْطَانُ، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى صَلَاتِهِ فَجَاءَهَا الشَّيْطَانُ فَخَنَقَهَا. وَكَانَ يَكْشِفُ عَنْهَا وَيَتَعَرَّضُ بِهَا لِبِرْصِيصَا، ثُمَّ جَاءَهُ الشَّيْطَانُ فَقَالَ: وَيْحَكَ! وَاقِعْهَا، فَمَا تَجِدُ

yirmi günü veya daha fazlasını peş peşe oruçla geçirirdi. el-Ebyad onun kendisine cevap vermediğini görünce, manastırının dibinde ibadete koyuldu. Barsîsâ namazından ayrılınca, el-Ebyad'ı rahiplerin güzel kılıklarından biri içerisinde ayakta namaz kılarken gördü; ona cevap vermediğine pişman oldu ve: "İhtiyacın nedir?" dedi. O: "Seninle birlikte olup senin edebinle edeplenmek, amelinden feyiz almak ve ibadette bir araya gelmektir" dedi. Barsîsâ: "Benim seninle meşgul olacak vaktim yok" dedi, sonra namazına yöneldi; el-Ebyad da namaza koyuldu. Barsîsâ onun gayretinin ve ibadetinin şiddetini görünce ona: "İhtiyacın nedir?" dedi. O: "Bana izin vermen ve senin yanına yukarı çıkmamdır" dedi. Ona izin verdi; el-Ebyad onun yanında bir yıl kaldı; ancak her kırk günde bir gün iftar ediyor ve namazından ancak kırk günde bir ayrılıyordu, bazen bunu seksen güne çıkarıyordu. Barsîsâ onun gayretini görünce kendi nefsini onun yanında küçük gördü. Sonra el-Ebyad: "Bende öyle dualar var ki Allah onlarla hastaya, belaya uğrayana ve mecnuna şifa verir" dedi ve bunları ona öğretti. Sonra İblis'e gelip: "Vallahi adamı helak ettim!" dedi. Sonra bir adama musallat olup onu boğdu (sara nöbeti verdi), sonra insan suretine girerek ailesine: "Arkadaşınızda bir delilik var, onu tedavi edeyim mi?" dedi. "Evet" dediler. O: "Ben onun cinine güç yetiremem, lakin onu Barsîsâ'ya götürün; çünkü onun yanında, kendisiyle istendiğinde verilen, dua edildiğinde icabet edilen İsm-i Âzam vardır" dedi. Onu getirdiler, Barsîsâ o dualarla dua etti ve şeytan adamdan gitti. Sonra el-Ebyad insanlara bu şekilde yapmaya ve onları Barsîsâ'ya yönlendirmeye başladı, onlar da şifa buluyorlardı. Sonra üç erkek kardeşin arasında bulunan kralların kızlarından bir cariyeye (kıza) musallat oldu. Babaları kraldı, ölmüş ve yerine kardeşini bırakmıştı; amcası da İsrâiloğulları'nda bir kraldı; ona eziyet edip boğdu. Sonra onu tedavi etmek üzere tabip bir adam suretinde onlara geldi ve: "Onun şeytanı çok azgındır, güç yetirilmez; fakat onu Barsîsâ'ya götürün ve yanında bırakın. Şeytanı geldiğinde ona dua eder ve o da iyileşir" dedi. Onlar: "O bunu kabul etmez" dediler. O: "Öyleyse manastırının yanına bir manastır (hücre) inşa edin ve onu oraya koyun; sonra da: 'Bu senin yanında bir emanettir, Allah rızası için sahip çık' deyin" dedi. Ondan bunu istediler, o reddetti; bunun üzerine bir hücre inşa edip kızı oraya koydular. Barsîsâ namazından ayrılınca kızı ve sahip olduğu güzelliği gördü ve çaresizliğe kapıldı (aklı başından gitti). Şeytan kıza gelip onu boğdu, Barsîsâ namazından ayrılıp ona dua etti ve şeytan ondan gitti. Sonra namazına yöneldi; şeytan yine kıza gelip onu boğdu. [Şeytan] kızın üzerini açıyor ve onu Barsîsâ'ya teşhir ediyordu; sonra şeytan ona gelip: "Yazık sana! Onunla birlikte ol, onun gibisini

مِثْلَهَا ثُمَّ تَتُوبُ بَعْدَ ذَلِكَ. فَلَمْ يَزَلْ بِهِ حَتَّى وَاقَعَهَا فَحَمَلَتْ وَظَهَرَ حَمْلُهَا. فَقَالَ لَهُ الشَّيْطَانُ: وَيْحَكَ! قَدِ افْتَضَحْتَ. فَهَلْ لَكَ أَنْ تَقْتُلَهَا ثُمَّ تَتُوبَ فَلَا تَفْتَضِحَ، فَإِنْ جَاءُوكَ وَسَأَلُوكَ فَقُلْ جَاءَهَا شَيْطَانُهَا فَذَهَبَ بِهَا. فَقَتَلَهَا بِرْصِيصَا وَدَفَنَهَا لَيْلًا، فَأَخَذَ الشَّيْطَانُ طَرَفَ ثَوْبِهَا حَتَّى بَقِيَ خَارِجًا مِنَ التُّرَابِ، وَرَجَعَ بِرْصِيصَا إِلَى صَلَاتِهِ. ثُمَّ جَاءَ الشَّيْطَانُ إِلَى إِخْوَتِهَا فِي الْمَنَامِ فَقَالَ: إِنَّ بِرْصِيصَا فَعَلَ بِأُخْتِكُمْ كَذَا وَكَذَا، وَقَتَلَهَا وَدَفَنَهَا فِي جَبَلِ كَذَا وَكَذَا، فَاسْتَعْظَمُوا ذَلِكَ وَقَالُوا لِبِرْصِيصَا: مَا فَعَلَتْ أُخْتُنَا؟ فَقَالَ: ذَهَبَ بِهَا شَيْطَانُهَا، فَصَدَّقُوهُ وَانْصَرَفُوا. ثُمَّ جَاءَهُمُ الشَّيْطَانُ فِي الْمَنَامِ وَقَالَ: إِنَّهَا مَدْفُونَةٌ فِي مَوْضِعِ كَذَا وَكَذَا، وَإِنَّ طَرَفَ رِدَائِهَا خَارِجٌ مِنَ التُّرَابِ، فَانْطَلَقُوا فَوَجَدُوهَا، فَهَدَمُوا صَوْمَعَتَهُ وَأَنْزَلُوهُ وَخَنَقُوهُ، وَحَمَلُوهُ إِلَى الْمَلِكِ فَأَقَرَّ عَلَى نَفْسِهِ فَأَمَرَ بِقَتْلِهِ. فَلَمَّا صُلِبَ قَالَ الشَّيْطَانُ: أَتَعْرِفُنِي؟ قَالَ لَا وَاللَّهِ قَالَ: أَنَا صَاحِبُكَ الَّذِي عَلَّمْتُكَ الدَّعَوَاتِ، أَمَا اتَّقَيْتَ اللَّهَ أَمَا اسْتَحَيْتَ وَأَنْتَ أَعْبَدُ بَنِي إِسْرَائِيلَ ثُمَّ لَمْ يَكْفِكَ صَنِيعُكَ حَتَّى فَضَحْتَ نَفْسَكَ، وَأَقْرَرْتَ عَلَيْهَا وَفَضَحْتَ أَشْبَاهَكَ مِنَ النَّاسِ فَإِنْ مِتَّ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ لَمْ يُفْلِحْ أَحَدٌ مِنْ نُظَرَائِكَ بَعْدَكَ. فَقَالَ: كَيْفَ أَصْنَعُ؟ قَالَ: تُطِيعُنِي فِي خَصْلَةٍ وَاحِدَةٍ وَأُنْجِيكَ مِنْهُمْ وَآخُذُ بِأَعْيُنِهِمْ. قَالَ: وَمَا ذَاكَ؟ قَالَ تَسْجُدُ لِي سَجْدَةً وَاحِدَةً، فَقَالَ: أَنَا أَفْعَلُ، فَسَجَدَ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ. فَقَالَ: يَا بِرْصِيصَا، هَذَا أَرَدْتُ مِنْكَ، كَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِكَ أَنْ كَفَرْتَ بربك، إني برئ مِنْكَ، إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ. وَقَالَ وهب ابن مُنَبِّهٍ: إِنَّ عَابِدًا كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَكَانَ مِنْ أَعْبَدِ أَهْلِ زَمَانِهِ، وَكَانَ فِي زَمَانِهِ ثَلَاثَةُ إِخْوَةٍ لَهُمْ أُخْتٌ، وَكَانَتْ بِكْرًا، لَيْسَتْ لَهُمْ أُخْتٌ غَيْرُهَا، فَخَرَجَ الْبَعْثُ عَلَى ثَلَاثَتِهِمْ، فَلَمْ يَدْرُوا عِنْدَ مَنْ يَخْلُفُونَ أُخْتَهُمْ، وَلَا عِنْدَ مَنْ يَأْمَنُونَ عَلَيْهَا، وَلَا عِنْدَ مَنْ يَضَعُونَهَا. قَالَ فَاجْتَمَعَ رَأْيُهُمْ عَلَى أَنْ يَخْلُفُوهَا عِنْدَ عَابِدِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَكَانَ ثِقَةً فِي أَنْفُسِهِمْ، فَأَتَوْهُ فَسَأَلُوهُ أَنْ يَخْلُفُوهَا عِنْدَهُ، فَتَكُونَ فِي كَنَفِهِ وَجِوَارِهِ إِلَى أَنْ يَقْفِلُوا مِنْ غُزَاتِهِمْ، فَأَبَى ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَتَعَوَّذَ بِاللَّهِ مِنْهُمْ وَمِنْ أُخْتِهِمْ. قَالَ فَلَمْ يَزَالُوا بِهِ حتى أطمعهم فَقَالَ: أَنْزِلُوهَا فِي بَيْتٍ حِذَاءَ صَوْمَعَتِي، فَأَنْزَلُوهَا فِي ذَلِكَ الْبَيْتِ ثُمَّ انْطَلَقُوا وَتَرَكُوهَا، فَمَكَثَتْ فِي جِوَارِ ذَلِكَ الْعَابِدِ زَمَانًا، يُنْزِلُ إِلَيْهَا الطعام من

...onun gibisini [bir daha bulamazsın], sonra bundan dolayı tövbe edersin." Sonunda onunla birlikte oluncaya kadar onu kandırmaya devam etti; nihayet kadın hamile kaldı ve hamileliği ortaya çıktı. Bunun üzerine şeytan ona: "Yazıklar olsun sana! Rezil rüsva oldun. Onu öldürüp sonra tövbe etmeye ne dersin? Böylece rezil olmazsın. Eğer sana gelip sorarlarsa, 'Ona cini geldi ve onu alıp götürdü' dersin" dedi. Barsîsâ kadını öldürdü ve geceleyin gömdü. Şeytan ise elbisesinin bir ucunu toprağın dışında kalacak şekilde bıraktı. Barsîsâ namazına geri döndü. Ardından şeytan kızın erkek kardeşlerine rüyalarında gelip: "Barsîsâ kız kardeşinize şöyle şöyle yaptı, onu öldürdü ve filan dağa gömdü" dedi. Onlar bu durumu büyük bir vehamet olarak gördüler ve Barsîsâ'ya: "Kız kardeşimiz ne yaptı [ona ne oldu]?" diye sordular. O da: "Onu cini alıp götürdü" dedi. Ona inandılar ve dönüp gittiler. Sonra şeytan rüyalarında tekrar gelip: "O, filan filan yere gömülüdür ve elbisesinin ucu toprağın dışındadır" dedi. Gidip kızı buldular; bunun üzerine [Barsîsâ'nın] manastırını yıktılar, onu aşağı indirip boğazına sarıldılar ve krala götürdüler. O da aleyhine itirafta bulundu, bunun üzerine [kral] onun öldürülmesini emretti. Çarmıha gerilince (asılınca) şeytan: "Beni tanıdın mı?" dedi. Barsîsâ: "Hayır, vallahi [tanımadım]" dedi. [Şeytan]: "Sana o duaları öğreten arkadaşınım ben. Sen hiç Allah'tan korkmadın mı, hiç utanmadın mı? Üstelik İsrâiloğullarının en çok ibadet edeniydin! Sonra yaptığınla yetinmeyip kendini rezil ettin, aleyhine itirafta bulundun ve insanlardan senin gibi olanları da rezil ettin. Eğer bu hal üzere ölürsen senden sonra senin gibilerden hiçbiri kurtuluşa eremez" dedi. [Barsîsâ]: "Peki ne yapayım?" diye sordu. O: "Tek bir hususta bana itaat et, seni onların elinden kurtarayım ve gözlerini bağlayayım" dedi. [Barsîsâ]: "O nedir?" dedi. "Bana bir defacık secde etmendir" dedi. [Barsîsâ]: "Yaparım" dedi ve Allah'ı bırakıp ona secde etti. Bunun üzerine [şeytan]: "Ey Barsîsâ! Senden istediğim buydu. İşinin sonu Rabbini inkâr etmek oldu. Doğrusu ben senden uzağım; ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım!" dedi. Vehb b. Münebbih şöyle dedi: İsrâiloğulları içinde bir âbid vardı ve döneminin insanlarının en çok ibadet edeniydi. Onun zamanında kız kardeşleri olan üç erkek kardeş vardı. Kız bakireydi ve onların ondan başka kız kardeşleri yoktu. Üçü için de askere gitme (sefere çıkma) emri çıktı. Kız kardeşlerini kime emanet edeceklerini, onu kime güvenip bırakacaklarını ve kime teslim edeceklerini bilemediler. Dedi ki: Görüşleri, onu İsrâiloğullarının âbidine emanet etmekte birleşti; zira o, kendi nazarlarında güvenilir biriydi. Yanına gelip sefere gittikleri gazvelerinden dönünceye kadar onun himayesinde ve gözetiminde olması için kızı kendisine emanet etmesini istediler. O ise bunu kabul etmeyip onlardan da kız kardeşlerinden de Allah'a sığındı. Dedi ki: Sonunda onlara ümit verinceye kadar ısrar ettiler. Bunun üzerine o: "Onu manastırımın karşısındaki bir eve yerleştirin" dedi. Kızı o eve yerleştirdiler, sonra yola çıkıp onu bıraktılar. Kız o âbidin civarında bir müddet kaldı. [Âbid] manastırından ona yemeğini indiriyor...

صَوْمَعَتِهِ، فَيَضَعُهُ عِنْدَ بَابِ الصَّوْمَعَةِ، ثُمَّ يُغْلِقُ بَابَهُ وَيَصْعَدُ فِي صَوْمَعَتِهِ، ثُمَّ يَأْمُرُهَا فَتَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهَا فَتَأْخُذُ مَا وُضِعَ لَهَا مِنَ الطَّعَامِ. قَالَ: فَتَلَطَّفَ لَهُ الشَّيْطَانُ فَلَمْ يَزَلْ يُرَغِّبُهُ فِي الْخَيْرِ، وَيُعَظِّمُ عَلَيْهِ خُرُوجَ الْجَارِيَةِ مِنْ بَيْتِهَا نَهَارًا، وَيُخَوِّفُهُ أَنْ يَرَاهَا أَحَدٌ فَيَعْلَقَهَا. قَالَ: فَلَبِثَ بِذَلِكَ زَمَانًا، ثُمَّ جَاءَهُ إِبْلِيسُ فَرَغَّبَهُ فِي الْخَيْرِ وَالْأَجْرِ، وَقَالَ لَهُ: لَوْ كُنْتَ تَمْشِي إِلَيْهَا بِطَعَامِهَا حَتَّى تَضَعَهُ فِي بَيْتِهَا كَانَ أَعْظَمَ لِأَجْرِكَ، قَالَ: فَلَمْ يَزَلْ بِهِ حَتَّى مَشَى إِلَيْهَا بِطَعَامِهَا فَوَضَعَهُ في بيتها قال: فلبثت بِذَلِكَ زَمَانًا ثُمَّ جَاءَهُ إِبْلِيسُ فَرَغَّبَهُ فِي الْخَيْرِ وَحَضَّهُ عَلَيْهِ، وَقَالَ: لَوْ كُنْتَ تُكَلِّمُهَا وَتُحَدِّثُهَا فَتَأْنَسُ بِحَدِيثِكَ، فَإِنَّهَا قَدِ اسْتَوْحَشَتْ وَحْشَةً شَدِيدَةً. قَالَ: فَلَمْ يَزَلْ بِهِ حَتَّى حَدَّثَهَا زَمَانًا يَطَّلِعُ عَلَيْهَا مِنْ فَوْقِ صَوْمَعَتِهِ. قَالَ: ثُمَّ أَتَاهُ إِبْلِيسُ بَعْدَ ذَلِكَ فَقَالَ: لَوْ كُنْتَ تَنْزِلُ إِلَيْهَا فَتَقْعُدَ عَلَى بَابِ صَوْمَعَتِكَ وَتُحَدِّثَهَا وَتَقْعُدَ عَلَى بَابِ بَيْتِهَا فَتُحَدِّثَكَ كَانَ آنَسَ لَهَا. فَلَمْ يَزَلْ بِهِ حَتَّى أَنْزَلَهُ وَأَجْلَسَهُ عَلَى بَابِ صَوْمَعَتِهِ يُحَدِّثَهَا، وَتَخْرُجُ الْجَارِيَةُ مِنْ بَيْتِهَا، فَلَبِثَا زَمَانًا يَتَحَدَّثَانِ، ثُمَّ جَاءَهُ إِبْلِيسُ فَرَغَّبَهُ فِي الْخَيْرِ وَالثَّوَابِ فِيمَا يَصْنَعُ بِهَا، وَقَالَ: لَوْ خَرَجْتَ مِنْ بَابِ صَوْمَعَتِكَ فَجَلَسْتَ قَرِيبًا مِنْ بَابِ بَيْتِهَا كَانَ آنَسَ لَهَا. فَلَمْ يَزَلْ بِهِ حَتَّى فَعَلَ. قَالَ: فَلَبِثَا زَمَانًا، ثُمَّ جَاءَهُ إِبْلِيسُ فَرَغَّبَهُ فِي الْخَيْرِ وَفِيمَا لَهُ مِنْ حُسْنِ الثَّوَابِ فِيمَا يَصْنَعُ بِهَا، وَقَالَ لَهُ: لَوْ دَنَوْتَ مِنْ بَابِ بَيْتِهَا فَحَدَّثْتَهَا وَلَمْ تَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهَا، فَفَعَلَ. فَكَانَ يَنْزِلُ مِنْ صَوْمَعَتِهِ فَيَقْعُدُ عَلَى بَابِ بَيْتِهَا فَيُحَدِّثُهَا. فَلَبِثَا بِذَلِكَ حِينًا ثُمَّ جَاءَهُ إِبْلِيسُ فَقَالَ: لَوْ دَخَلْتَ الْبَيْتَ مَعَهَا تُحَدِّثَهَا وَلَمْ تَتْرُكْهَا تُبْرِزْ وَجْهَهَا لِأَحَدٍ كَانَ أَحْسَنَ بِكَ. فَلَمْ يَزَلْ بِهِ حَتَّى دَخَلَ الْبَيْتَ، فَجَعَلَ يُحَدِّثُهَا نَهَارَهُ كُلَّهُ، فَإِذَا أَمْسَى صَعِدَ فِي صَوْمَعَتِهِ. قَالَ: ثُمَّ أَتَاهُ إِبْلِيسُ بَعْدَ ذَلِكَ، فَلَمْ يَزَلْ يُزَيِّنُهَا لَهُ حَتَّى ضَرَبَ الْعَابِدَ عَلَى فَخِذِهَا وَقَبَّلَهَا. فَلَمْ يَزَلْ بِهِ إِبْلِيسُ يُحَسِّنُهَا فِي عَيْنِهِ وَيُسَوِّلُ لَهُ حَتَّى وَقَعَ عَلَيْهَا فَأَحْبَلَهَا، فَوَلَدَتْ لَهُ غُلَامًا، فَجَاءَهُ إِبْلِيسُ فَقَالَ لَهُ: أَرَأَيْتَ إِنْ جَاءَ إِخْوَةُ هَذِهِ الْجَارِيَةِ وَقَدْ وَلَدَتْ مِنْكَ! كَيْفَ تَصْنَعُ! لَا آمَنُ عَلَيْكَ أَنْ تَفْتَضِحَ أَوْ يَفْضَحُوكَ! فَاعْمِدْ إِلَى ابْنِهَا فَاذْبَحْهُ وَادْفِنْهُ، فَإِنَّهَا سَتَكْتُمُ عَلَيْكَ مَخَافَةَ إِخْوَتِهَا أَنْ يَطَّلِعُوا عَلَى مَا صَنَعْتَ بِهَا، فَفَعَلَ. فَقَالَ لَهُ: أَتَرَاهَا تَكْتُمُ إِخْوَتَهَا مَا صَنَعْتَ بِهَا وَقَتَلْتَ ابْنَهَا! خُذْهَا فَاذْبَحْهَا وَادْفِنْهَا مَعَ ابْنِهَا. فَلَمْ يَزَلْ بِهِ حَتَّى ذَبَحَهَا

manastırın kapısının önüne koyar, sonra kapısını kapatıp manastırına çıkar, sonra kıza seslenir, o da evinden çıkıp kendisine bırakılan yemeği alırdı. Dedi ki: Şeytan ona usulca yaklaştı ve sürekli hayır işlemeye teşvik etti; cariyânin gündüz vakti evinden çıkmasını onun gözünde büyütüp birinin onu görüp aşık olmasından korkuttu. Dedi ki: Bu halde bir müddet kaldı. Sonra İblis gelip onu hayra ve ecre teşvik ederek ona: "Eğer yemeğini ona bizzat götürüp evinin içine koysan ecrin daha büyük olurdu" dedi. Dedi ki: Peşini bırakmadı, nihayet yemeğini ona bizzat götürüp evine koydu. Dedi ki: Bu halde de bir müddet kaldı. Sonra İblis gelip onu hayra teşvik etti ve buna teşvik ederek: "Eğer onunla konuşup sohbet etsen, o da senin sözünle teselli bulsa; zira o çok büyük bir yalnızlık çekmektedir" dedi. Dedi ki: Manastırının tepesinden ona bakarak onunla bir müddet sohbet edinceye kadar peşini bırakmadı. Dedi ki: Sonra İblis bundan sonra ona gelip: "Eğer aşağıya inip manastırının kapısında otursan ve onunla konuşsan, o da evinin kapısında oturup seninle konuşsa onun için daha teselli edici olurdu" dedi. Nihayet onu aşağı indirip manastırının kapısında oturtarak onunla konuşturuncaya kadar peşini bırakmadı; kız da evinin kapısına çıkıyordu. Bir müddet böyle konuşup durdular. Sonra İblis gelip ona yapacağı bu şeydeki hayır ve sevaba teşvik ederek: "Eğer manastırının kapısından çıkıp onun kapısının yakınında otursan onun için daha teselli edici olurdu" dedi. Bunu yapıncaya kadar peşini bırakmadı. Dedi ki: Bir müddet böyle kaldılar. Sonra İblis gelip ona hayır ve ona yapacağı bu şeyde kendisi için verilecek güzel sevabı teşvik ederek ona: "Eğer evinin kapısına yaklaşıp onunla konuşsan ve o da evinden hiç çıkmasa" dedi; o da öyle yaptı. Manastırından iniyor, evinin kapısında oturup onunla konuşuyordu. Bir müddet bu halde kaldılar. Sonra İblis gelip: "Eğer onunla birlikte evin içine girip konuşsan ve yüzünü kimseye göstermesine meydan vermesen senin için daha güzel olurdu" dedi. Eve girinceye kadar peşini bırakmadı; böylece bütün gün onunla konuşur oldu, akşam olunca da manastırına çıkıyordu. Dedi ki: Sonra İblis bundan sonra ona geldi ve nihayet âbid elini kızın uyluğuna vurup onu öpünceye kadar kızı ona süslemeye devam etti. İblis onun gözünde kızı güzelleştirmeye ve ona vesvese vermeye devam etti, nihayet onunla birlikte oldu ve onu hamile bıraktı; kız ona bir erkek çocuk doğurdu. İblis ona gelip: "Gördün ya! Bu kızın kardeşleri gelip de senden çocuk doğurduğunu görürlerse ne yaparsın? Rezil olmandan veya seni rezil etmelerinden emin değilim! Hemen oğluna yönel, onu boğazla ve göm; zira kız, kardeşlerinin ona yaptığın şeyi öğrenmelerinden korktuğu için bunu gizleyecektir" dedi; o da bunu yaptı. İblis ona: "Kızın kardeşlerine, ona yaptığın şeyi ve oğlunu öldürdüğünü gizleyeceğini mi sanıyorsun? Onu da yakala, boğazla ve oğluyla birlikte göm" dedi. Onu boğazlayıncaya kadar peşini bırakmadı

وَأَلْقَاهَا فِي الْحَفِيرَةِ مَعَ ابْنِهَا، وَأَطْبَقَ عَلَيْهَا صَخْرَةً عَظِيمَةً، وَسَوَّى عَلَيْهَا التُّرَابَ، وَصَعِدَ فِي صَوْمَعَتِهِ يَتَعَبَّدُ فِيهَا، فَمَكَثَ بِذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَمْكُثَ، حَتَّى قَفَلَ إِخْوَتُهَا مِنَ الْغَزْوِ، فَجَاءُوهُ فَسَأَلُوهُ عَنْهَا فَنَعَاهَا لَهُمْ وَتَرَحَّمَ عَلَيْهَا، وَبَكَى لَهُمْ وَقَالَ: كَانَتْ خَيْرَ أَمَةٍ، وَهَذَا قَبْرُهَا فَانْظُرُوا إِلَيْهِ. فَأَتَى إِخْوَتُهَا الْقَبْرَ فَبَكَوْا عَلَى قَبْرِهَا وَتَرَحَّمُوا عَلَيْهَا، وَأَقَامُوا عَلَى قَبْرِهَا أَيَّامًا ثُمَّ انْصَرَفُوا إِلَى أَهَالِيهِمْ. فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِمُ اللَّيْلُ وَأَخَذُوا مَضَاجِعَهُمْ، أَتَاهُمُ الشَّيْطَانُ فِي صُورَةِ رَجُلٍ مُسَافِرٍ، فَبَدَأَ بِأَكْبَرِهِمْ فَسَأَلَهُ عَنْ أُخْتِهِمْ، فَأَخْبَرَهُ بِقَوْلِ الْعَابِدِ وَمَوْتِهَا وَتَرَحُّمِهِ عَلَيْهَا، وَكَيْفَ أَرَاهُمْ مَوْضِعَ قَبْرِهَا، فَكَذَّبَهُ الشَّيْطَانُ وَقَالَ: لَمْ يَصْدُقْكُمْ أَمْرَ أُخْتِكُمْ، إِنَّهُ قَدْ أَحْبَلَ أُخْتَكُمْ وَوَلَدَتْ مِنْهُ غُلَامًا فَذَبَحَهُ وَذَبَحَهَا مَعَهُ فَزَعًا مِنْكُمْ، وَأَلْقَاهَا فِي حَفِيرَةٍ احْتَفَرَهَا خَلْفَ الْبَابِ الَّذِي كَانَتْ فِيهِ عَنْ يَمِينِ مَنْ دَخَلَهُ. فَانْطَلِقُوا فَادْخُلُوا الْبَيْتَ الَّذِي كَانَتْ فِيهِ عَنْ يَمِينِ مَنْ دَخَلَهُ فَإِنَّكُمْ سَتَجِدُونَهُمَا هُنَالِكَ جَمِيعًا كَمَا أَخْبَرْتُكُمْ. قَالَ: وَأَتَى الْأَوْسَطَ فِي مَنَامِهِ وَقَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ. ثُمَّ أَتَى أَصْغَرَهُمْ فَقَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ. فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ الْقَوْمُ اسْتَيْقَظُوا مُتَعَجِّبِينَ لِمَا رَأَى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ. فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، يَقُولُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ: لَقَدْ رَأَيْتُ عَجَبًا، فَأَخْبَرَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا بِمَا رَأَى. قَالَ أَكْبَرُهُمْ: هَذَا حُلْمٌ لَيْسَ بِشَيْءٍ، فَامْضُوا بِنَا وَدَعُوا هَذَا. قَالَ أَصْغَرُهُمْ: لَا أَمْضِي حَتَّى آتِيَ ذَلِكَ الْمَكَانَ فَأَنْظُرَ فِيهِ. قَالَ: فَانْطَلَقُوا جَمِيعًا حَتَّى دَخَلُوا الْبَيْتَ الَّذِي كَانَتْ فِيهِ أُخْتُهُمْ، فَفَتَحُوا الْبَابَ وَبَحَثُوا الْمَوْضِعَ الَّذِي وَصَفَ لَهُمْ فِي مَنَامِهِمْ، فَوَجَدُوا أُخْتَهُمْ وَابْنَهَا مَذْبُوحَيْنِ فِي الْحَفِيرَةِ كَمَا قِيلَ لَهُمْ، فَسَأَلُوا الْعَابِدَ فَصَدَّقَ قَوْلَ إِبْلِيسَ فِيمَا صَنَعَ بِهِمَا. فَاسْتَعْدَوْا عَلَيْهِ مَلِكَهُمْ، فَأُنْزِلَ مِنْ صَوْمَعَتِهِ فَقَدَّمُوهُ لِيُصْلَبَ، فَلَمَّا أَوْقَفُوهُ عَلَى الْخَشَبَةِ أَتَاهُ الشَّيْطَانُ فَقَالَ لَهُ: قَدْ عَلِمْتَ أَنِّي صَاحِبُكَ الَّذِي فَتَنْتُكَ فِي الْمَرْأَةِ حَتَّى أَحَبَلْتَهَا وَذَبَحْتَهَا وَذَبَحْتَ ابْنَهَا، فَإِنْ أَنْتَ أَطَعْتِنِي الْيَوْمَ وَكَفَرْتَ بِاللَّهِ الَّذِي خَلَقَكَ خَلَّصْتُكَ مِمَّا أَنْتَ فِيهِ. قَالَ: فَكَفَرَ الْعَابِدُ بِاللَّهِ، فَلَمَّا كَفَرَ خَلَّى عَنْهُ الشَّيْطَانُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَصْحَابِهِ فَصَلَبُوهُ. قَالَ: فَفِيهِ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ- إِلَى

onu da oğluyla birlikte çukura attı, üzerlerine büyük bir kaya kapattı ve toprağı düzeltti; sonra manastırına çıkıp orada ibadet etmeye başladı. Allah'ın dilediği bir süre böylece kaldı, nihayet kızın kardeşleri gazveden döndüler. Yanına gelip kızı sordular; o da kızın ölüm haberini verip ona rahmet okudu, onlar için ağladı ve: 'O kadınların en hayırlısıydı, işte kabri şudur, ona bakın' dedi. Kızın kardeşleri kabre gelip kabri başında ağladılar ve ona rahmet dilediler; kabri başında günlerce kalıp sonra ailelerinin yanına döndüler. Gece bastırıp yataklarına çekildiklerinde şeytan bir yolcu suretinde onlara geldi; en büyüklerinden başlayarak ona kız kardeşlerini sordu. O da âbidin sözünü, ölümünü, ona rahmet okuduğunu ve kabrinin yerini kendilerine nasıl gösterdiğini anlattı. Şeytan onu yalanlayıp: 'Kız kardeşinizin durumu hakkında size doğru söylemedi. O sizin kız kardeşinizi hamile bıraktı, kadın ondan bir erkek çocuk doğurdu; o da sizden korkarak çocuğu ve onunla birlikte kadını boğazladı ve bulunduğu yerin kapısının arkasına, giren kişinin sağına kazdığı bir çukura attı. Gidin, onun kaldığı eve girin, giren kişinin sağına bakın; ikisini de size haber verdiğim gibi orada bir arada bulacaksınız' dedi. Dedi ki: Ortancaya da rüyasında geldi ve ona da aynısını söyledi. Sonra en küçüklerine gelip ona da aynısını söyledi. Topluluk uyandığında her birinin gördüğü şey karşısında şaşkınlık içinde uyandılar. Birbirlerine yönelip her biri: 'Doğrusu ben şaşılacak bir şey gördüm' dedi ve birbirlerine gördüklerini anlattılar. En büyükleri: 'Bu bir rüyadır, bir aslı yoktur; yürüyün gidelim, bunu bırakın' dedi. En küçükleri ise: 'O yere gidip oraya bakmadıkça gitmem' dedi. Dedi ki: Hep birlikte kız kardeşlerinin bulunduğu eve girinceye kadar gittiler, kapıyı açıp rüyalarında kendilerine tarif edilen yeri kazdılar; kız kardeşlerini ve oğlunu kendilerine söylendiği gibi çukurda boğazlanmış olarak buldular. Âbide sordular, o da ikisine yaptıklarına dair İblis'in sözünü doğruladı. Bunun üzerine ona karşı krallarından yardım istediler; manastırından indirildi ve çarmıha gerilmek üzere öne çıkarıldı. Onu ağacın üzerinde durdurduklarında şeytan ona gelip: 'O kadın hususunda seni fitneye düşüren, nihayet onu hamile bırakıp hem kadını hem de oğlunu boğazlatan arkadaşının ben olduğumu biliyorsun; şayet bugün bana itaat eder ve seni yaratan Allah'ı inkâr edersen seni içinde bulunduğun bu durumdan kurtarırım' dedi. Dedi ki: Âbid Allah'ı inkâr etti; inkâr edince şeytan onunla adamların arasından çekildi ve adamlar onu çarmıha gerdiler. Dedi ki: İşte şu ayet onun hakkında inmiştir: { كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ } —şu

قوله- جَزاءُ الظَّالِمِينَ.

[Allah Teâlâ'nın] { جَزَاءُ الظَّالِمِينَ } “Zalimlerin cezası [işte budur]” buyruğuna kadar [olan kısımdır].

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَضَرَبَ اللَّهُ هَذَا مَثَلًا للمنافقين مع الْيَهُودِ. وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ نَبِيَّهُ ﵇ أَنْ يُجْلِيَ بَنِي النَّضِيرِ مِنَ الْمَدِينَةِ، فَدَسَّ إِلَيْهِمُ الْمُنَافِقُونَ أَلَّا تَخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ، فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ كُنَّا مَعَكُمْ، وَإِنْ أَخْرَجُوكُمْ كُنَّا مَعَكُمْ، فَحَارَبُوا النَّبِيَّ ﷺ فَخَذَلَهُمُ الْمُنَافِقُونَ، وَتَبَرَّءُوا مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّأَ الشَّيْطَانُ مِنْ بِرْصِيصَا الْعَابِدِ. فَكَانَ الرُّهْبَانُ بَعْدَ ذَلِكَ لَا يَمْشُونَ إِلَّا بِالتَّقِيَّةِ وَالْكِتْمَانِ. وَطَمِعَ أَهْلُ الْفُسُوقِ وَالْفُجُورِ فِي الْأَحْبَارِ فَرَمَوْهُمْ بِالْبُهْتَانِ والقبيح، حتى كان أم جُرَيْجٍ الرَّاهِبِ، وَبَرَّأَهُ اللَّهُ فَانْبَسَطَتْ بَعْدَهُ الرُّهْبَانُ وَظَهَرُوا لِلنَّاسِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى مَثَلُ الْمُنَافِقِينَ فِي غَدْرِهِمْ لِبَنِي النَّضِيرِ كَمَثَلِ إِبْلِيسَ إِذْ قَالَ لِكُفَّارِ قُرَيْشٍ: لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ [الأنفال: ٤٨] الآية. وقال مجاهد المراد بالإنسان ها هنا جَمِيعُ النَّاسِ فِي غُرُورِ الشَّيْطَانِ إِيَّاهُمْ. وَمَعْنَى قول تَعَالَى: إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ أَيْ أَغْوَاهُ حتى قال: إني كافر. وليس قول الشيطان: إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ حَقِيقَةً، إِنَّمَا هُوَ عَلَى وَجْهِ التَّبَرُّؤِ مِنَ الإنسان، فهو تأكيد لقوله تعالى: إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ وَفَتَحَ الْيَاءَ مِنْ (إِنِّي) نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو. وَأَسْكَنَ الْبَاقُونَ. (فَكانَ عاقِبَتَهُما) أَيْ عَاقِبَةُ الشَّيْطَانِ وَذَلِكَ الْإِنْسَانِ (أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. وَالتَّثْنِيَةُ ظَاهِرَةٌ فِيمَنْ جَعَلَ الْآيَةَ مَخْصُوصَةً فِي الرَّاهِبِ وَالشَّيْطَانِ. وَمَنْ جَعَلَهَا فِي الْجِنْسِ فَالْمَعْنَى: وَكَانَ عَاقِبَةُ الْفَرِيقَيْنِ أَوِ الصِّنْفَيْنِ. وَنَصَبَ عاقِبَتَهُما عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ كَانَ. وَالِاسْمُ أَنَّهُما فِي النَّارِ وَقَرَأَ الْحَسَنُ (فَكَانَ عَاقِبَتُهُمَا) بِالرَّفْعِ عَلَى الضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ" خَالِدَانِ فِيهَا" بِالرَّفْعِ وَذَلِكَ خِلَافُ الْمَرْسُومِ. وَرَفَعَهُ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ" أن" والظرف ملغى.

İbn Abbâs dedi ki: Allah bunu münafıkların Yahudilerle olan durumuna bir mesel kılmıştır. Şöyle ki: Allah Teâlâ Peygamberi aleyhisselâm'a Benî Nadîr'i Medine'den sürmesini emretti; bunun üzerine münafıklar gizlice onlara: 'Yurtlarınızdan çıkmayın; şayet sizinle savaşırlarsa biz sizinle beraberiz, şayet sizi çıkarırlarsa biz de sizinle beraberiz' dediler. Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaştılar, münafıklar ise onları yüzüstü bıraktılar ve şeytanın âbid Barsîsâ'dan teberrî ettiği gibi onlardan teberrî ettiler (uzaklaştılar). Bundan sonra rahipler ancak takıyye ve gizlilikle dolaşır oldular. Fısk ve fücur ehli de din âlimlerine (ahbâra) göz dikip onlara iftira ve çirkin isnatlarda bulundular; nihayet rahip Cüreyc'in meselesi vaki oldu, Allah onu temize çıkardı; ondan sonra rahipler rahatladılar ve insanlara göründüler. Şöyle de denilmiştir: Münafıkların Benî Nadîr'e karşı yaptıkları hıyanetteki halleri, İblis'in Kureyş kâfirlerine: { لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ } “Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur, doğrusu ben de size yardımcıyım / komşuyum” [el-Enfâl: 48] ayetindeki hali gibidir. Mücâhid dedi ki: Buradaki 'insan'dan maksat, şeytanın aldatması bakımından bütün insanlardır. Allah Teâlâ'nın: { إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ } kavlinin manası; yani onu saptırdı da o: 'Ben inkâr ediyorum' dedi, demektir. Şeytanın: { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ } sözü ise bir hakikat değildir; ancak insandan teberrî etmek (uzak durmak) sadedindedir, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ } kavlinin bir tekitidir. (إِنِّي) kelimesinin yâ'sını Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr fetha ile; diğerleri ise sükûn ile okumuşlardır. { فَكانَ عاقِبَتَهُما } yani şeytanın ve o insanın akıbeti; { أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها } “ikisinin de sonu, ebediyen içinde kalacakları ateş olmuştur”; hâl olarak nasbedilmiştir. Tesniye (ikil) sîgası, ayeti rahip ve şeytana has kılan kimseye göre açıktır. Ayeti cins için kılan kimseye göre ise mana: 'İki grubun veya iki sınıfın akıbeti oldu' demektir. { عاقِبَتَهُما } kelimesi kâne'nin haberi olarak nasbedilmiştir; ismi ise { أَنَّهُما فِي النَّارِ } terkibidir. el-Hasan ise bunun aksine ref ile (فَكَانَ عَاقِبَتُهُمَا) şeklinde okumuştur. el-A'meş ise mushafın resm-i hattına muhalif olarak ref ile 'hâlidâni fîhâ' şeklinde okumuştur; onu 'enne'nin haberi olarak merfû kılmış ve zarfı amelden düşürmüştür.

[سورة الحشر (٥٩): آية ١٨]

[Haşr Suresi (59), Ayet 18]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٨)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ } “Ey iman edenler! Allah'a karşı takvalı olun ve herkes yarın için ne hazırladığına bir baksın. Allah'a karşı takvalı olun; şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (18)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ) فِي أَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ، وَأَدَاءِ فَرَائِضِهِ وَاجْتِنَابِ مَعَاصِيهِ. (وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ) يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَالْعَرَبُ تَكُنِّي عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ بِالْغَدِ. وَقِيلَ: ذَكَرَ الْغَدَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ السَّاعَةَ قريبة، كما قال الشاعر:

Allah Teâlâ'nın: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ) kavli; emirlerinde, yasaklarında, farzlarını eda etmede ve günahlarından sakınmada [Allah'tan sakının, demektir]. (وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ) yani kıyamet günü için [ne hazırladığına baksın]. Araplar geleceği 'yarın' (gad) kelimesiyle kinaye ederler. Şöyle de denilmiştir: Kıyametin yakın olduğuna dikkat çekmek için 'yarın'ı zikretmiştir; nitekim şair demiştir ki:

وإن غدا للناظرين قَرِيبُ

Doğrusu yarın, gözetleyenler için pek yakındır

وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: قَرَّبَ السَّاعَةَ حَتَّى جَعَلَهَا كَغَدٍ. وَلَا شَكَ أَنَّ كُلَّ آتٍ قَرِيبُ، وَالْمَوْتَ لَا مَحَالَةَ آتٍ. وَمَعْنَى مَا قَدَّمَتْ يَعْنِي مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ. (وَاتَّقُوا اللَّهَ) أَعَادَ هَذَا تَكْرِيرًا، كَقَوْلِكَ: اعْجَلِ اعْجَلِ، ارْمِ ارْمِ. وَقِيلَ التَّقْوَى الْأُولَى التَّوْبَةُ فِيمَا مَضَى مِنَ الذُّنُوبِ، وَالثَّانِيَةُ اتِّقَاءُ الْمَعَاصِي فِي الْمُسْتَقْبَلِ. (إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ) قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: أَيْ بِمَا يَكُونُ مِنْكُمْ. والله اعلم.

el-Hasan ve Katâde dediler ki: Kıyameti o kadar yaklaştırdı ki onu yarın gibi kıldı. Şüphe yok ki gelecek olan her şey yakındır ve ölüm muhakkak gelecektir. 'Ne hazırladığına' ifadesinin manası; yani hayırdan veya şerden [ne sunduğuna, demektir]. (وَاتَّقُوا اللَّهَ) bunu tekit amacıyla tekrar etmiştir; nitekim senin: "Acele et, acele et", "At, at" demen gibidir. Birinci takvanın geçmiş günahlardan tövbe etmek, ikincisinin ise gelecekteki günahlardan sakınmak olduğu da söylenmiştir. (إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ) Saîd b. Cübeyr dedi ki: Yani sizden sadır olacak şeylerden [haberdardır]. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة الحشر (٥٩): آية ١٩]

[Haşr Suresi (59), Ayet 19]

وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (١٩)

{ وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Allah’ı unutan, bu yüzden [Allah’ın da] onlara kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın. İşte onlar yoldan çıkanların ta kendileridir.” (19)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ) أَيْ تَرَكُوا أَمْرَهُ (فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ) أن يعلموا لَهَا خَيْرًا، قَالَهُ ابْنُ حِبَّانَ. وَقِيلَ: نَسُوا حَقَّ اللَّهِ فَأَنْسَاهُمْ حَقَّ أَنْفُسِهِمْ، قَالَهُ سُفْيَانُ. وَقِيلَ: نَسُوا اللَّهَ بِتَرْكِ شُكْرِهِ وَتَعْظِيمِهِ. فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ بِالْعَذَابِ أَنْ يُذَكِّرَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، حَكَاهُ ابْنُ عِيسَى. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: نَسُوا اللَّهَ عِنْدَ الذُّنُوبِ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ

Allah Teâlâ'nın: (وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ) kavli, yani O'nun emrini terk edenler [gibi olmayın]. (فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ) kendisi için bir hayır işlemesini [unutturdu]; bunu İbn Hibbân söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah'ın hakkını unuttular, O da onlara kendi nefislerinin hakkını unutturdu; bunu Süfyân söylemiştir. Yine denildi ki: O'na şükretmeyi ve O'nu tazim etmeyi terk ederek Allah'ı unuttular; O da azap anında birbirlerine hatırlatmamaları için kendilerini unutturdu; bunu İbn Îsâ nakletmiştir. Sehl b. Abdullah dedi ki: Günahlar anında Allah'ı unuttular, O da tövbe

عِنْدَ التَّوْبَةِ. وَنَسَبَ تَعَالَى الْفِعْلَ إِلَى نَفْسِهِ فِي فَأَنْساهُمْ إِذْ كَانَ ذَلِكَ بِسَبَبِ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ الَّذِي تَرَكُوهُ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَجَدَهُمْ تَارِكِينَ أَمْرَهُ وَنَهْيَهُ، كَقَوْلِكَ: أَحْمَدْتُ الرَّجُلَ إِذَا وَجَدْتُهُ مَحْمُودًا. وَقِيلَ: نَسُوا اللَّهَ فِي الرَّخَاءِ (فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ فِي الشَّدَائِدِ. (أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ) قَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ: الْعَاصُونَ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْكَاذِبُونَ. وَأَصْلُ الْفِسْقِ الْخُرُوجُ، أَيِ الَّذِينَ خَرَجُوا عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ.

...tövbe anında [birbirlerine hatırlatmayı unutturdu]. Yüce [Allah], { فَأَنْساهُمْ } “onlara kendilerini unutturdu” [ifadesinde] fiili Kendisine nispet etmiştir; zira bu durum, onların terk ettikleri emir ve nehiy sebebiyle gerçekleşmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, onları emrini ve nehyini terk etmiş bulmasıdır; tıpkı bir kimseyi övülmeye değer bulduğunda 'Adamı övdüm (ahmedtü'r-racule)' demen gibidir. Yine şöyle denildi: Bolluk ve refah anında Allah'ı unuttular, [O da] zorluk ve sıkıntılar içinde kendilerini onlara unutturdu. { أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “İşte onlar yoldan çıkanların ta kendileridir” [ifadesi hakkında] İbn Cübeyr: 'Âsilerdir' demiştir. İbn Zeyd ise: 'Yalancılardır' demiştir. Fısk (الْفِسْق) kelimesinin asıl anlamı 'çıkmak'tır; yani Allah'a itaatten çıkan kimselerdir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ) أَيْ فِي الْفَضْلِ وَالرُّتْبَةِ (أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفائِزُونَ) أَيِ الْمُقَرَّبُونَ الْمُكَرَّمُونَ. وَقِيلَ: النَّاجُونَ مِنَ النَّارِ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي" الْمَائِدَةِ" عِنْدَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ. [المائدة: ١٠٠] وَفِي سُورَةِ" السَّجْدَةِ" عِنْدَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لَا يَسْتَوُونَ [السجدة: ١٨]. وَفِي سُورَةِ" ص" أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ [ص: ٢٨] فلا معنى للإعادة، والحمد لله.

Allah Teâlâ'nın: (لَا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ) “Ateş ehli ile cennet ehli bir olmaz” kavli; yani fazilet ve mertebe bakımından [bir olmazlar]. (أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفائِزُونَ) “Cennet ehli, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”; yani [Allah'a] yaklaştırılanlar ve ikrama mazhar olanlardır. Cehennem ateşinden kurtulanlardır, da denilmiştir. Bu ayetin anlamına dair açıklamalar daha önce Mâide Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ } “De ki: Pis olan ile temiz olan bir olmaz” [el-Mâide: 100] kavlinde; Secde Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لَا يَسْتَوُونَ } “Öyle ya, mümin olan kimse fâsık olan kimse gibi midir? Onlar bir olmazlar” [es-Secde: 18] kavlinde; ve Sâd Suresi'nde: { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız? Yahut takva sahiplerini yoldan çıkan fâcirler gibi mi kılacağız?” [Sâd: 28] kavlinde geçmişti. Dolayısıyla tekrar etmenin bir anlamı yoktur, Allah'a hamdolsun.

[سورة الحشر (٥٩): آية ٢١]

[Haşr Suresi (59), Ayet 21]

لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٢١)

{ لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “Eğer biz bu Kur’an’ı bir dağa indirseydik, elbette sen onu Allah korkusundan baş eğmiş, parça parça olmuş görürdün. İşte biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz.” (21)

٢١ قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً) حَثَّ عَلَى تَأَمُّلِ مَوَاعِظِ الْقُرْآنِ وَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا عُذْرَ فِي تَرْكِ التَّدَبُّرِ، فَإِنَّهُ لَوْ خُوطِبَ بِهَذَا الْقُرْآنِ الْجِبَالُ مَعَ تَرْكِيبِ الْعَقْلِ فِيهَا لَانْقَادَتْ لِمَوَاعِظِهِ، وَلَرَأَيْتَهَا عَلَى صَلَابَتِهَا وَرَزَانَتِهَا خَاشِعَةً مُتَصَدِّعَةً، أَيْ مُتَشَقِّقَةً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ. وَالْخَاشِعُ: الذَّلِيلُ. وَالْمُتَصَدِّعُ: الْمُتَشَقِّقُ. وَقِيلَ: خاشِعاً لِلَّهِ بِمَا كَلَّفَهُ مِنْ طَاعَتِهِ. مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ أَنْ يَعْصِيَهُ فَيُعَاقِبَهُ. وَقِيلَ: هُوَ عَلَى وَجْهِ الْمَثَلِ لِلْكُفَّارِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ) أَيْ أَنَّهُ لَوْ أَنْزَلَ هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَخَشَعَ لِوَعْدِهِ وَتَصَدَّعَ لِوَعِيدِهِ وَأَنْتُمْ أَيُّهَا الْمَقْهُورُونَ بِإِعْجَازِهِ لَا تَرْغَبُونَ فِي وعده، ولا ترهبون من

21. Yüce Allah'ın: { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً } “Eğer biz bu Kur’an’ı bir dağa indirseydik, elbette sen onu boyun eğmiş görürdün” buyruğu, Kur'an'ın öğütlerini tefekkür etmeye teşviktir ve [onun üzerinde] derinlemesine düşünmeyi (tedebbür) terk etme hususunda hiçbir mazeretin bulunmadığını açıklamaktadır. Zira şayet bu Kur'an ile -kendisinde akıl var edilerek- dağlara hitap edilmiş olsaydı, elbette onun öğütlerine boyun eğerdi ve sen o dağları, onca sertliğine ve ağırlığına rağmen Allah korkusundan boyun eğmiş, parçalanmış, yani yarılıp çatlamış görürdün. Hâşi‘ (خَاشِع), boyun eğen (zelil) demektir. Mütesaddı‘ (مُتَصَدِّع) ise yarılıp parçalanandır. Şöyle de denilmiştir: Kendisine yüklediği itaatten dolayı Allah'a karşı "boyun eğmiş", O'na isyan edip de kendisini cezalandırır korkusuyla da "Allah korkusundan parçalanmış" [görürdün]. Şöyle de denilmiştir: Bu, kâfirlere bir misal getirme kabilindendir. Yüce Allah'ın: { وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ } “İşte biz bu misalleri insanlara veriyoruz” buyruğu; yani şayet bu Kur'an'ı bir dağa indirmiş olsaydı, onun vaadine boyun eğer ve tehdidinden dolayı parçalanırdı. Sizler ise ey onun mucizeliği karşısında aciz kalanlar! Ne onun vaadine rağbet ediyorsunuz ne de

وَعِيدِهِ وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَيْ لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ يَا مُحَمَّدُ عَلَى جَبَلٍ لَمَا ثَبَتَ، وَتَصَدَّعَ مِنْ نُزُولِهِ عَلَيْهِ، وَقَدْ أَنْزَلْنَاهُ عَلَيْكَ وَثَبَّتْنَاكَ لَهُ، فَيَكُونُ ذَلِكَ امْتِنَانًا عَلَيْهِ أَنْ ثَبَّتَهُ لِمَا لَا تَثْبُتُ لَهُ الْجِبَالُ. وَقِيلَ: إِنَّهُ خِطَابٌ لِلْأُمَّةِ، وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَوْ أَنْذَرَ بِهَذَا الْقُرْآنِ الْجِبَالَ لَتَصَدَّعَتْ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ. وَالْإِنْسَانُ أَقَلُّ قُوَّةً وَأَكْثَرُ ثَبَاتًا، فَهُوَ يَقُومُ بِحَقِّهِ إِنْ أَطَاعَ، وَيَقْدِرُ عَلَى رَدِّهِ إِنْ عَصَى، لأنه موعود بالثواب، ومزجور بالعقاب.

tehdidinden korkuyorsunuz. Şöyle de denilmiştir: Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; yani: Ey Muhammed! Şayet biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik dayanamaz ve üzerine inmesinden dolayı parça parça olurdu; oysa biz onu sana indirdik ve onun için sana sebat verdik. Böylece dağların dayanamayacağı şeye karşı ona sebat vermesi, Peygamber'e bir lütuf olur. Şöyle de denilmiştir: Bu, ümmete bir hitaptır; yani şayet Allah Teâlâ bu Kur'an ile dağları uyarsaydı Allah korkusundan parça parça olurlardı. İnsan ise güç bakımından daha az, sebat bakımından daha fazladır; itaat ederse onun hakkını yerine getirir, isyan ederse onu reddetmeye kalkışır; çünkü o sevapla müjdelenmiş, azapla sakındırılmıştır.

[سورة الحشر (٥٩): آية ٢٢]

[Haşr Suresi (59), Ayet 22]

هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ (٢٢)

{ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ } “O, kendisinden başka hiçbir ilâh olmayan Allah’tır. Gaybı da, görünen âlemi de bilendir. O, Rahmân’dır, Rahîm’dir.” (22)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَالِمُ السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ. وَقِيلَ: مَا كَانَ وَمَا يَكُونُ. وَقَالَ سَهْلٌ. عَالِمٌ بِالْآخِرَةِ وَالدُّنْيَا. وَقِيلَ: الْغَيْبِ مَا لَمْ يَعْلَمُ الْعِبَادُ وَلَا عَايَنُوهُ. وَالشَّهادَةِ مَا عَلِمُوا وَشَاهَدُوا. (هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ) تقدم».

Allah Teâlâ'nın: (هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ) kavli hakkında İbn Abbâs: "Gizliyi de açığı da bilendir" demiştir. Olmuş olanı ve olacak olanı [bilendir], de denilmiştir. Sehl ise: "Ahireti de dünyayı da bilendir" demiştir. Yine şöyle denilmiştir: Gayb, kulların bilmediği ve müşahede etmediği şeylerdir; şehâdet ise bildikleri ve müşahede ettikleri şeylerdir. (هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ) "(O, Rahmân'dır, Rahîm'dir)" açıklaması daha önce geçmişti.

[سورة الحشر (٥٩): آية ٢٣]

[Haşr Suresi (59), Ayet 23]

هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٢٣)

{ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, kendisinden başka hiçbir ilâh bulunmayan Allah’tır. O, Mülkün sahibidir, Kuddûs’tur, Selâm’dır, Mü’min’dir, Müheymin’dir, Azîz’dir, Cebbâr’dır, Mütekebbir’dir. Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir.” (23)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ) أَيِ الْمُنَزَّهُ عَنْ كُلِّ نَقْصٍ، وَالطَّاهِرُ عَنْ كُلِّ عَيْبٍ. وَالْقَدَسُ (بِالتَّحْرِيكِ): السَّطْلُ بِلُغَةِ أَهْلِ الْحِجَازِ، لِأَنَّهُ يُتَطَهَّرُ بِهِ. وَمِنْهُ الْقَادُوسُ لِوَاحِدِ الْأَوَانِي الَّتِي يُسْتَخْرَجُ بِهَا الْمَاءُ مِنَ الْبِئْرِ بِالسَّانِيَةِ. وَكَانَ سِيبَوَيْهِ يَقُولُ: قَدُّوسٌ وَسَبُّوحٌ، بِفَتْحِ أَوَّلِهِمَا. وَحَكَى أَبُو حَاتِمٍ عَنْ يَعْقُوبَ أَنَّهُ سَمِعَ عِنْدَ الْكِسَائِيِّ أَعْرَابِيًّا فَصِيحًا يُكْنَى أَبَا الدِّينَارِ يَقْرَأُ الْقُدُّوسُ بِفَتْحِ الْقَافِ. قال ثعلب: كل اسم على

Yüce Allah’ın: { هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ } “O, kendisinden başka hiçbir ilâh bulunmayan Allah’tır. [Mutlak] hükümrandır, Kuddûs’tur” buyruğu; her türlü noksanlıktan münezzeh ve her türlü kusurdan arınmış olan demektir. el-Kadas (الْقَدَسُ -harekeli olarak-); Hicaz ehlinin dilinde kova (satıl) demektir, zira onunla temizlenilir. Dolapla (sâniye) kuyudan kendisiyle su çekilen kaplardan her birine el-kâdûs denilmesi de bu köktendir. Sîbeveyh; her ikisinin de ilk harfini fetha ile [okuyarak] Kaddûs ve Sebbûh derdi. Ebû Hâtim’in Ya‘kūb’dan rivayet ettiğine göre o, Kisâî’nin yanında Ebü’d-Dînâr künyeli fasih bir bedevînin el-Kuddûs kelimesini kāf harfinin fethasıyla okuduğunu işitmiştir. Sa‘leb şöyle demiştir: [Vezni]

فَعُّولٍ فَهُوَ مَفْتُوحُ الْأَوَّلِ، مِثْلَ سَفُّودٍ وَكَلُّوبٍ وَتَنُّورٍ وَسَمُّورٍ وَشَبُّوطٍ، إِلَّا السُّبُّوحَ وَالْقُدُّوسَ فَإِنَّ الضَّمَّ فِيهِمَا أَكْثَرُ، وَقَدْ يُفْتَحَانِ. وَكَذَلِكَ الذُّرُّوحُ بِالضَّمِّ وَقَدْ يُفْتَحُ. (السَّلامُ) أَيْ ذُو السَّلَامَةِ مِنَ النَّقَائِصِ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: اتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ عَلَى أَنَّ مَعْنَى قَوْلِنَا فِي اللَّهِ السَّلامُ: النِّسْبَةُ، تَقْدِيرُهُ ذُو السَّلَامَةِ. ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي تَرْجَمَةِ النِّسْبَةِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ الَّذِي سَلِمَ مِنْ كُلِّ عيب وبرئ من كل نقصى. الثَّانِي: مَعْنَاهُ ذُو السَّلَامِ، أَيِ الْمُسَلِّمُ عَلَى عِبَادِهِ فِي الْجَنَّةِ، كَمَا قَالَ: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨]. الثَّالِثُ: أَنَّ مَعْنَاهُ الَّذِي سَلِمَ الْخَلْقُ مِنْ ظُلْمِهِ. قُلْتُ: وَهَذَا قَوْلُ الْخَطَّابِيِّ، وَعَلَيْهِ وَالَّذِي قبله يكون صفة فعل. وعلى أنه البرئ مِنَ الْعُيُوبِ وَالنَّقَائِصِ يَكُونُ صِفَةَ ذَاتٍ. وَقِيلَ: السَّلامُ مَعْنَاهُ الْمُسَلِّمُ لِعِبَادِهِ. الْمُؤْمِنُ) أَيِ الْمُصَدِّقُ لِرُسُلِهِ بِإِظْهَارِ مُعْجِزَاتِهِ عَلَيْهِمْ وَمُصَدِّقُ الْمُؤْمِنِينَ مَا وَعَدَهُمْ بِهِ مِنَ الثَّوَابِ وَمُصَدِّقُ الْكَافِرِينَ مَا أَوْعَدَهُمْ مِنَ الْعِقَابِ. وَقِيلَ: الْمُؤْمِنُ الَّذِي يُؤْمِنُ أَوْلِيَاءَهُ مِنْ عَذَابِهِ وَيُؤْمِنُ عِبَادَهُ مِنْ ظُلْمِهِ، يُقَالُ: آمَنَهُ مِنَ الْأَمَانِ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْخَوْفِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ [قريش: ٤] فَهُوَ مُؤْمِنٌ، قَالَ النَّابِغَةُ:

fa‘‘ûl (فَعُّول) olan her ismin başı; saffûd (şiş), kellûb (kanca), tannûr (tandır), sammûr (samur) ve şabbût (bir tür balık) gibi fethalıdır; ancak es-Subbûh ve el-Kuddûs müstesnadır, zira bunlarda zamme daha yaygındır, bazen fetha ile de okunurlar. Aynı şekilde ez-zurrûh (kırmızı bir böcek türü) da zammelidir ve bazen fetha ile okunur. (السَّلامُ) yani noksanlıklardan yana selamet sahibi olan demektir. İbnü'l-Arabî dedi ki: Âlimler —Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun— Allah hakkında 'es-Selâm' dememizin nispet manasında olduğu ve takdirinin 'selamet sahibi' demek olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Sonra bu nispetin tefsirinde üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Manası, her türlü ayıptan salim ve her noksanlıktan beri olandır. İkincisi: Manası, selam sahibi demektir; yani Allah Teâlâ'nın: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak: ‘Selâm!’” [Yâsîn: 58] buyurduğu gibi cennette kullarına selam verendir. Üçüncüsü: Manası, mahlukatın O'nun zulmünden salim olduğu kimsedir. Derim ki: Bu el-Hattâbî'nin görüşüdür; buna ve bundan öncekine göre fiilî sıfat olur. Ayıplardan ve noksanlıklardan beri olduğu manasına göre ise zatî sıfat olur. Şöyle de denilmiştir: es-Selâm'ın manası kullarını selamete erdirendir. (الْمُؤْمِنُ) yani üzerlerinde mucizelerini izhar etmek suretiyle peygamberlerini tasdik eden; müminlere vadettiği mükâfatı tasdik eden ve kâfirlere vaid ettiği azabı tasdik edendir. Şöyle de denilmiştir: el-Mü'min, dostlarını azabından güvende kılan ve kullarını zulmünden emin kılandır. Korkunun zıddı olan 'el-eman'dan (güvenlikten) 'âmenehû' (onu emin kıldı) denir; nitekim Allah Teâlâ: { وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ } “ve onları korkudan emin kılmıştır” [Kureyş: 4] buyurmuştur, dolayısıyla O Mü'mindir. en-Nâbiğa demiştir ki:

وَالْمُؤْمِنُ الْعَائِذَاتِ الطَّيْرَ يَمْسَحُهَا ... رُكْبَانُ مَكَّةَ بَيْنَ الْغِيلِ وَالسَّنَدِ

"Mekke yolcularının Gîl ile Sened arasında [tüylerini] okşadığı sığınan kuşları güvende kılan..."

وَقَالَ مجاهد: المؤمن الذي وحد نفسه بقول: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ [آل عمران: ١٨]. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أُخْرِجَ أَهْلُ التَّوْحِيدِ مِنَ النَّارِ. وَأَوَّلُ مَنْ يَخْرُجُ مَنْ وَافَقَ اسْمُهُ اسْمَ نَبِيٍّ، حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ فِيهَا مَنْ يُوَافِقُ اسْمُهُ اسْمَ نَبِيٍّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِبَاقِيهِمْ: أَنْتُمُ

Mücâhid dedi ki: el-Mü'min; { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah, kendisinden başka hiçbir ilâh olmadığına şahitlik etti” [Âl-i İmrân: 18] sözüyle birliğini bizzat kendisi ikrar edendir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Kıyamet günü olduğunda tevhid ehli cehennemden çıkarılır. [Oradan] ilk çıkacak olanlar, ismi bir peygamberin ismine uyan kimselerdir. Nihayet orada ismi bir peygamber ismiyle uyuşan hiç kimse kalmadığında, Allah Teâlâ geride kalanlara şöyle buyurur: “Siz

الْمُسْلِمُونَ وَأَنَا السَّلَامُ، وَأَنْتُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَنَا الْمُؤْمِنُ، فَيُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ بِبَرَكَةِ هَذَيْنَ الِاسْمَيْنِ. (الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ) تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي الْمُهَيْمِنِ فِي" الْمَائِدَةِ" وَفِي الْعَزِيزُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ، (الْجَبَّارُ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ الْعَظِيمُ. وَجَبَرُوتُ اللَّهِ عَظَمَتُهُ. وَهُوَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ صِفَةُ ذَاتٍ، مِنْ قَوْلِهِمْ: نَخْلَةٌ جَبَّارَةٌ. قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

müslümanlarsınız, Ben de es-Selâm'ım; siz müminlersiniz, Ben de el-Mü'min'im." Böylece bu iki ismin bereketiyle onları cehennemden çıkarır. (الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ) el-Müheymin hakkındaki açıklama Mâide sûresinde, el-Azîz hakkındaki açıklama ise birden çok yerde geçmişti. (الْجَبَّارُ) İbn Abbâs dedi ki: O, el-Azîm (pek yüce ve ulu) olandır. Allah'ın ceberûtu O'nun azametidir. Bu söze göre [el-Cebbâr], Arapların boyu uzayıp ele erişilemeyen hurma ağacı için "nahletün cebbâretün" (نَخْلَةٌ جَبَّارَةٌ) demelerinden hareketle zâtî bir sıfattır. İmruü'l-Kays demiştir ki:

سَوَامِقُ جَبَّارٍ أَثِيثٌ فُرُوعُهُ ... وَعَالِينَ قِنْوَانًا مِنَ الْبُسْرِ أَحْمَرَا

"Dalları gür, boylu boyunca uzanmış yüce hurma ağaçları... Üzerinde kırmızı koruk hurma salkımları yükselmiş."

يَعْنِي النَّخْلَةَ الَّتِي فَاتَتِ الْيَدَ. فَكَانَ هَذَا الِاسْمُ يَدُلُّ عَلَى عَظَمَةِ اللَّهِ وَتَقْدِيسِهِ عَنْ أَنْ تَنَالَهُ النَّقَائِصُ وَصِفَاتُ الْحَدَثِ. وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الْجَبْرِ وَهُوَ الْإِصْلَاحُ، يُقَالُ: جَبَرْتُ الْعَظْمَ فَجَبَرَ، إِذَا أَصْلَحْتُهُ بَعْدَ الْكَسْرِ، فَهُوَ فَعَّالٌ مِنْ جَبَرَ إِذَا أَصْلَحَ الْكَسِيرَ وَأَغْنَى الْفَقِيرَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مِنْ أَجْبَرَهُ عَلَى الْأَمْرِ أَيْ قَهَرَهُ. قَالَ: وَلَمْ أَسْمَعْ فَعَّالًا مِنْ أَفْعَلَ إِلَّا فِي جَبَّارٍ وَدَرَّاكٍ مِنْ أَدْرَكَ. وَقِيلَ: الْجَبَّارُ الَّذِي لَا تُطَاقُ سَطْوَتُهُ. (الْمُتَكَبِّرُ) الذي تكبر بربوبيته فلا شي مِثْلَهُ. وَقِيلَ: الْمُتَكَبِّرُ عَنْ كُلِّ سُوءٍ الْمُتَعَظِّمُ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ مِنْ صِفَاتِ الْحَدَثِ وَالذَّمِّ. وَأَصْلُ الْكِبْرِ وَالْكِبْرِيَاءِ الِامْتِنَاعُ وَقِلَّةُ الِانْقِيَادِ. وقال حميد بن ثور:

Yani elin ulaşamayacağı kadar yükselmiş olan hurma ağacını kastetmektedir. Dolayısıyla bu isim, Allah'ın azametine ve noksanlıkların yahut yaratılmışlık sıfatlarının O'na erişmesinden münezzeh ve mukaddes olduğuna delalet eder. Şöyle de denilmiştir: O, düzeltip onarmak manasındaki el-cebr (الْجَبْر) kökündendir; nitekim kırıldıktan sonra düzeltildiğinde: "Kemiği sardım/kaynattım da o da kaynadı/düzeldi" anlamında "cebertü'l-azme fe-cebere" (جَبَرْتُ الْعَظْمَ فَجَبَرَ) denir. Dolayısıyla O, kırılanı onaran ve fakiri zengin kılan manasında 'cebere'den 'fa‘‘âl' veznindedir. el-Ferrâ dedi ki: O, bir şeyi zorlamak manasındaki 'ecberahû ale'l-emr' (أَجْبَرَهُ عَلَى الْأَمْرِ) ifadesinden türemiştir, yani onu kahredip boyun eğdirmiştir. [Ferrâ] dedi ki: 'Ef'ale' (أَفْعَلَ) vezninden gelen 'fa‘‘âl' (فَعَّال) kalıbını sadece cebbar (جَبَّار) ile edreke'den türeyen derrak (دَرَّاك) kelimelerinde duydum. Şöyle de denilmiştir: el-Cebbâr, satvetine güç yetirilemeyendir. (الْمُتَكَبِّرُ) Rabliği ile büyüklük gösteren, dolayısıyla hiçbir şey O'nun benzeri olmayandır. Şöyle de denilmiştir: Her türlü kötülükten yüce ve münezzeh olan, yaratılmışlık ve kınanma sıfatlarından Kendisine yakışmayan her şeyden yüce olandır. Kibr ve kibriyâ kelimelerinin asıl anlamı, kaçınmak/boyun eğmemek ve az itaat etmektir. Humeyd b. Sevr şöyle demiştir:

عفت مئل مَا يَعْفُو الْفَصِيلُ فَأَصْبَحَتْ ... بِهَا كِبْرِيَاءُ الصَّعْبِ وَهِيَ ذَلُولُ

"Sütten kesilmiş yavru devenin bağışlanması gibi bağışlandı da uysal olduğu halde onda serkeş devedeki gibi bir kibriyâ (baş eğmezlik) hâsıl oldu."

وَالْكِبْرِيَاءُ فِي صِفَاتِ اللَّهِ مَدْحٌ، وَفِي صِفَاتِ الْمَخْلُوقِينَ ذَمٌّ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ فِيمَا يَرْوِيهِ عَنْ رَبِّهِ ﵎ أَنَّهُ قَالَ: (الْكِبْرِيَاءُ رِدَائِي وَالْعَظَمَةُ إِزَارِي فَمَنْ نَازَعَنِي فِي وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَصَمْتُهُ ثُمَّ قَذَفْتُهُ فِي النَّارِ (. وَقِيلَ: الْمُتَكَبِّرُ مَعْنَاهُ الْعَالِي. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ الْكَبِيرُ لِأَنَّهُ أَجَلُّ مِنْ أَنْ يَتَكَلَّفَ كِبْرًا. وَقَدْ يُقَالُ: تَظَلَّمَ بِمَعْنَى ظَلَمَ، وَتَشَتَّمَ بِمَعْنَى شَتَمَ، وَاسْتَقَرَّ بِمَعْنَى قَرَّ. كَذَلِكَ الْمُتَكَبِّرُ بِمَعْنَى الْكَبِيرِ. وَلَيْسَ كَمَا يُوصَفُ بِهِ الْمَخْلُوقُ إِذَا وُصِفَ بِتَفَعَّلَ إِذَا نُسِبَ إِلَى مَا لَمْ يَكُنْ مِنْهُ. ثُمَّ نَزَّهَ نفسه فقال: (سُبْحانَ اللَّهِ) أي تنزيها لجلالته وعظمته عَمَّا يُشْرِكُونَ.

Kibriyâ (büyüklük/yücelik), Allah'ın sıfatlarında bir övgü; yaratılmışların sıfatlarında ise bir yergedir. Sahîh'te Ebû Hureyre'den [rivayet edildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Rabbi Tebâreke ve Teâlâ'dan rivayet ettiği [hadis-i kudsîde] O'nun şöyle buyurduğunu bildirmiştir: « الْكِبْرِيَاءُ رِدَائِي وَالْعَظَمَةُ إِزَارِي فَمَنْ نَازَعَنِي فِي وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَصَمْتُهُ ثُمَّ قَذَفْتُهُ فِي النَّارِ » «Kibriyâ benim ridâm, azamet de benim izârımdır. Kim bunlardan birinde benimle çekişirse onu helâk eder, sonra da ateşe atarım.» Şöyle de denilmiştir: el-Mütekebbir, yüce olan (el-Âlî) manasındadır. Bir görüşe göre de el-Kebîr (pek büyük) manasındadır; zira O, kibirlenme külfetine girmekten/yapmacık kibir göstermekten çok daha yücedir. Nitekim bazen [Arapçada] tezalleme (تَظَلَّمَ) kelimesi zaleme (ظَلَمَ / zulmetti), teşetteme (تَشَتَّمَ) kelimesi şeteme (شَتَمَ / sövdü), istekarre (اسْتَقَرَّ) kelimesi de karra (قَرَّ / yerleşti, karar kıldı) manasında kullanılır. Tıpkı bunun gibi el-Mütekebbir de el-Kebîr manasındadır. Yaratılmış bir varlık tefa''ale (تَفَعَّلَ) vezniyle nitelendiğinde, onda bulunmayan bir vasfın kendisine nispet edilmesi gibi değildir. Sonra [Allah Teâlâ] Zâtını tenzih ederek şöyle buyurmuştur: { سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların koştukları ortaklardan münezzehtir.” Yani celâline ve azametine layık bir tenzih ile onların ortak koştukları şeylerden [yücedir, uzaktır].

[سورة الحشر (٥٩): آية ٢٤]

[Haşr Sûresi (59), Âyet 24]

هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٤)

{ هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٤) } “O Allah'tır; Yaratan, yoktan var eden, şekil verendir. En güzel isimler O'nundur. Göklerde ve yerde olanlar O'nu tesbih eder. O, Azîz'dir, Hakîm'dir.” (24)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ) الْخالِقُ هُنَا الْمُقَدِّرُ. والْبارِئُ الْمُنْشِئُ الْمُخْتَرِعُ. والْمُصَوِّرُ مُصَوِّرُ الصُّوَرِ وَمُرَكِّبُهَا عَلَى هَيْئَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ. فَالتَّصْوِيرُ مُرَتَّبٌ عَلَى الْخَلْقِ وَالْبَرَايَةِ وَتَابِعٌ لَهُمَا. وَمَعْنَى التَّصْوِيرِ التَّخْطِيطُ وَالتَّشْكِيلُ. وَخَلَقَ اللَّهُ الْإِنْسَانَ فِي أَرْحَامِ الْأُمَّهَاتِ ثَلَاثَ خِلَقٍ: جَعَلَهُ عَلَقَةً، ثُمَّ مُضْغَةً، ثُمَّ جَعَلَهُ صُورَةً وَهُوَ التَّشْكِيلُ الَّذِي يَكُونُ بِهِ صُورَةً وَهَيْئَةً يُعْرَفُ بِهَا وَيَتَمَيَّزُ عَنْ غَيْرِهِ بِسِمَتِهَا. فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ. وَقَالَ النَّابِغَةُ:

Allah Teâlâ'nın: (هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ) buyruğunda; buradaki el-Hâlik, takdir eden/ölçüp biçendir. el-Bâri', yoktan var edip icat edendir. el-Musavvir ise sûretlere biçim veren ve onları farklı heyetlerde terkip edendir. Dolayısıyla sûret vermek (tasvir), yaratma (halk) ve icat etme (berâye) fiillerine bağlı olup onların ardından gelir. Tasvirin anlamı çizip şekillendirmektir. Allah insanı ana rahminde üç yaratılış safhasında yaratmıştır: Onu alaka kılmış, sonra mudga kılmış, sonra da sûret vermiştir; bu da onun kendisiyle tanınacağı ve alâmetiyle diğerlerinden ayrılacağı bir sûret ve heyet kazanmasını sağlayan şekillendirmedir. { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir!” en-Nâbiğa demiştir ki:

الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ فِي الْ ... أَرْحَامِ مَاءً حَتَّى يَصِيرَ دَمًا

"O Yaratan, yoktan var eden ve rahimlerdeki suyu kan haline gelinceye kadar şekillendirendir."

وَقَدْ جَعَلَ بَعْضُ النَّاسِ الْخَلْقَ بِمَعْنَى التَّصْوِيرِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ، وَإِنَّمَا التَّصْوِيرُ آخِرًا وَالتَّقْدِيرُ أولا والبراية بينهما. ومنه قول الْحَقُّ: وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ [المائدة: ١١٠]. وَقَالَ زُهَيْرٌ:

Bazı insanlar yaratmayı (halk) şekil verme (tasvir) manasında kabul etmişlerdir; oysa durum böyle değildir. Çünkü tasvir en son aşamadır; takdir ilk aşama, yoktan var etmek (berâye) ise bu ikisi arasındadır. Hak Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } “Hani çamurdan kuş biçiminde bir şey yapıyordun” [Mâide: 110]. Züheyr demiştir ki:

وَلَأَنْتَ تَفْرِي مَا خَلَقْتَ وَبَعْ ... ضُ الْقَوْمِ يَخْلُقُ ثُمَّ لَا يَفْرِي

"Sen biçtiğin (ölçüp takdir ettiğin) deriyi kesip dikersin, oysa insanların bir kısmı ölçüp biçer ama sonra kesip dikemez."

يَقُولُ: تقدم مَا تُقَدِّرُ ثُمَّ تَفْرِيهِ، أَيْ تُمْضِيهِ عَلَى وَفْقِ تَقْدِيرِكَ، وَغَيْرُكَ يُقَدِّرُ مَا لَا يَتِمُّ لَهُ وَلَا يَقَعُ فِيهِ مُرَادُهُ، إِمَّا لِقُصُورِهِ فِي تَصَوُّرِ تَقْدِيرِهِ أَوْ لِعَجْزِهِ عَنْ تَمَامِ مُرَادِهِ. وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَى هَذَا كُلِّهِ فِي" الْكِتَابِ الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى" والحمد لله. وعن حاطب ابن أَبِي بَلْتَعَةَ أَنَّهُ قَرَأَ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَنَصْبِ الرَّاءِ، أَيِ الَّذِي يَبْرَأُ الْمُصَوَّرَ، أَيْ يُمَيِّزُ مَا يُصَوِّرُهُ بِتَفَاوُتِ الْهَيْئَاتِ. ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ. (لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِيهِ. وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: سَأَلْتُ خَلِيلِي أَبَا الْقَاسِمِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ اسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ فَقَالَ: (يا أبا هريرة،

[Şair] şöyle demek istemektedir: Sen önce tasarlayıp takdir ettiğin şeyi ortaya koyar, sonra onu kesip biçersin; yani takdirine uygun olarak hayata geçirirsin. Başkası ise sonunu getiremeyeceği ve maksadına ulaşamayacağı şeyi takdir eder; bu da ya takdirini tasavvurdaki kusurundan yahut maksadını tamamlamaktaki acziyetinden kaynaklanır. Biz bütün bu hususları el-Kitâbü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ adlı eserimizde etraflıca açıkladık, Allah'a hamdolsun. Hâtıb b. Ebî Beltea'dan rivayet edildiğine göre o, { الْبارِئُ الْمُصَوَّرَ } ibaresini vâv harfinin fethası ve râ harfinin nasbı ile okumuştur; yani 'şekillendirilmiş olanı yoktan var eden', diğer bir ifadeyle şekil verdiği varlıkları farklı suretlerle birbirinden ayıran demektir. Bunu ez-Zemahşerî zikretmiştir. { لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “En güzel isimler O'nundur. Göklerde ve yerde olanlar O'nu tesbih eder. O, Azîz'dir, Hakîm'dir” buyruğuna dair açıklamalar daha önce geçmişti. Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Dostum Ebu'l-Kâsım Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın İsm-i A'zam'ını sordum. Şöyle buyurdu: «Ey Ebû Hureyre,...

عَلَيْكَ بِآخِرِ سُورَةِ الْحَشْرِ فَأَكْثِرْ قِرَاءَتَهَا) فَأَعَدْتُ عَلَيْهِ فَأَعَادَ عَلَيَّ، فَأَعَدْتُ عَلَيْهِ فَأَعَادَ عَلَيَّ. وَقَالَ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ: إِنَّ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمِ هُوَ اللَّهُ لِمَكَانِ هَذِهِ الْآيَةِ وَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْحَشْرِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ). وَعَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (مَنْ قَرَأَ خَوَاتِيمَ سُورَةِ الْحَشْرِ فِي لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ فَقَبَضَهُ اللَّهُ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ أَوْ ذَلِكَ الْيَوْمِ فَقَدْ أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ الْجَنَّةَ (.

Haşr sûresinin sonunu oku, onu çokça oku!» Ben sorumu tekrarladım, o da cevabını tekrarladı; tekrar sordum, o da tekrar aynı cevabı verdi. Câbir b. Zeyd dedi ki: Allah'ın İsm-i A'zam'ı, bu ayetteki yerinden ötürü 'Allah' ismidir. Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Haşr sûresini okursa, Allah onun geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlar.» Ebû Ümâme'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim gece veya gündüz Haşr sûresinin son âyetlerini okur da Allah o gece veya o gün onun canını alırsa, Allah ona cenneti vacip kılar.»