فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَقِيلَ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ (٢٧)
{ فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَقِيلَ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ (٢٧) } “Fakat onu yakından gördükleri zaman inkâr edenlerin yüzleri kararır ve [onlara]: 'İşte sizin isteyip durduğunuz şey budur!' denilir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً) مَصْدَرٌ بِمَعْنَى مُزْدَلَفًا أَيْ قَرِيبًا، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. الْحَسَنُ عِيَانًا. وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمَعْنَى: فَلَمَّا رَأَوْهُ يَعْنِي الْعَذَابَ، وَهُوَ عَذَابُ الْآخِرَةِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي عَذَابَ بَدْرٍ. وَقِيلَ: أَيْ رَأَوْا مَا وُعِدُوا مِنَ الْحَشْرِ قَرِيبًا مِنْهُمْ. وَدَلَّ عَلَيْهِ تُحْشَرُونَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا رَأَوْا عَمَلَهُمُ السَّيِّئَ قَرِيبًا. (سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا) أَيْ فُعِلَ بِهَا السُّوءُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: تَبَيَّنَ فِيهَا السُّوءُ أَيْ سَاءَهُمْ ذَلِكَ الْعَذَابُ وَظَهَرَ عَلَى وُجُوهِهِمْ سِمَةٌ تَدُلُّ عَلَى كُفْرِهِمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ [آل عمران: ١٠٦]. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ" سُئَتْ" بِإِشْمَامِ الضَّمِّ. وَكَسَرَ الْبَاقُونَ بِغَيْرِ إِشْمَامٍ طَلَبًا لِلْخِفَّةِ. وَمَنْ ضَمَّ لَاحَظَ الْأَصْلَ. (وَقِيلَ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ) قَالَ الْفَرَّاءُ: تَدَّعُونَ تَفْتَعِلُونَ مِنَ الدُّعَاءِ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ العلماء أي تتمنون وتسألون.
Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً } “Fakat onu yakından gördükleri zaman...” buyruğundaki [zülfe (زُلْفَةً)], “yakın” manasında “müzdelef” (مُزْدَلَفًا) anlamında bir masdardır; bunu Mücâhid söylemiştir. el-Hasan ise “gözle görülür biçimde / ayânen” [anlamını vermiştir]. Müfessirlerin çoğunluğuna göre mana şöyledir: “Onu”, yani azabı gördükleri zaman; bu da ahiret azabıdır. Mücâhid: “Bedir azabı kastedilmektedir” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Kendilerine vaad edilen toplanmayı (haşrı) kendilerine yakın gördükleri zaman [demektir]. Buna [önceki ayette geçen] { تُحْشَرُونَ } [lafzı] delalet etmektedir. İbn Abbâs ise: “Kötü amellerini yakından gördükleri zaman” demiştir. { سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlerin yüzleri kötüleşir [kararır]”; yani onlara kötülük yapılmış [yüzleri keder ve hüzünle bürünmüş] olur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Yüzlerinde kötülük açığa çıkar; yani o azap onları üzer ve yüzlerinde inkârlarına delalet eden bir alamet belirir.” Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } “Kimi yüzlerin ağaracağı, kimi yüzlerin de kararacağı günde...” [Âl-i İmrân: 106]. Nâfi‘, İbn Muhaysın, İbn Âmir ve el-Kisâî, [damme kokusu hissettirerek] dammenin işmâmı ile “سُئَتْ” (sûet) şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise [telaffuzda] hafiflik arayışıyla işmâm yapmaksızın esre ile okumuşlardır. Damme [işmâmı] ile okuyanlar kelimenin aslını gözetmişlerdir. { وَقِيلَ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ } “Ve [onlara]: 'İşte sizin isteyip durduğunuz şey budur!' denilir.” el-Ferrâ şöyle demiştir: “{ تَدَّعُونَ } (teddeûn), dua (istemek) kökünden iftiâl veznindedir; âlimlerin çoğunluğunun görüşü de budur. Yani: Temenni edip durduğunuz ve istediğiniz şey [budur].”
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَكْذِبُونَ، وَتَأْوِيلُهُ: هَذَا الَّذِي كُنْتُمْ مِنْ أَجْلِهِ تَدَّعُونَ الْأَبَاطِيلَ وَالْأَحَادِيثَ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ تَدَّعُونَ بِالتَّشْدِيدِ، وَتَأْوِيلُهُ مَا ذَكَرْنَاهُ. وَقَرَأَ قَتَادَةُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَالضَّحَّاكُ وَيَعْقُوبُ" تَدْعُونَ" مُخَفَّفَةً. قَالَ قَتَادَةُ: هُوَ قَوْلُهُمْ رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا [ص: ١٦]. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ قَوْلُهُمْ اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ [الأنفال: ٣٢] الْآيَةَ. وَقَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ: تَدَّعُونَ تَسْتَعْجِلُونَ، يُقَالُ: دَعَوْتُ بِكَذَا إِذَا طَلَبْتُهُ، وَادَّعَيْتُ افْتَعَلْتُ مِنْهُ. النَّحَّاسُ: تَدَّعُونَ وَتَدْعُونَ" بِمَعْنًى وَاحِدٍ، كَمَا يُقَالُ: قدر واقتدر، وعدي واعتدى، إلا أن في" أفتعل" معنى شي بعد شي، و" فعل" يقع على القليل والكثير.
İbn Abbâs: 'Yalanladığınız [şey]' demiştir. ez-Zeccâc'ın açıklamasına göre bunun tevili şudur: 'Uğrunda batıl iddialar ve laflar uydurduğunuz şey budur.' Genel kıraat [cumhurun kıraati] şeddeli olarak { تَدَّعُونَ } (teddeûn) şeklindedir; tevili de zikrettiğimiz gibidir. Katâde, İbn Ebî İshak, ed-Dahhâk ve Ya'kûb şeddesiz olarak "تَدْعُونَ" (ted'ûn) şeklinde okumuşlardır. Katâde: 'Bu, onların { رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا } [Sâd: 16] “Rabbimiz, payımızı bize çabucak ver!” sözleridir' demiştir. ed-Dahhâk ise şöyle demiştir: 'Bu, onların { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ } [el-Enfâl: 32] “Ey Allah'ım! Eğer bu Sen'in katından gelmiş bir hak ise üzerimize gökten taş yağdır” ayetindeki sözleridir.' Ebu'l-Abbâs ise: '{ تَدَّعُونَ }, aceleyle istiyorsunuz demektir. Bir şeyi talep ettiğinde "Daavtü bi-kezâ" (دَعَوْتُ بِكَذَا), ondan iftiâl babına nakledildiğinde ise "iddeaytü" (ادَّعَيْتُ) denir' demiştir. en-Nehhâs şöyle der: '"Teddeûn" ile "ted'ûn" tek bir anlamdadır; tıpkı "kader" ve "iktedere", "adâ" ve "i'tedâ" denildiği gibi. Ancak "iftiâl" kalıbında bir şeyin peşi sıra gerçekleşmesi anlamı vardır; "feale" kalıbı ise az ve çok için geçerlidir.'
[سورة الملك (٦٧): آية ٢٨]
[Mülk Suresi (67), Ayet 28]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَهْلَكَنِيَ اللَّهُ وَمَنْ مَعِيَ أَوْ رَحِمَنا فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ (٢٨)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَهْلَكَنِيَ اللَّهُ وَمَنْ مَعِيَ أَوْ رَحِمَنا فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ (٢٨) } “De ki: 'Baksanıza, eğer Allah beni ve benimle beraber olanları helak etse yahut bize merhamet buyursa, peki inkârcıları can yakıcı bir azaptan kim koruyabilir?'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَهْلَكَنِيَ اللَّهُ أَيْ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ- يُرِيدُ مُشْرِكِي مَكَّةَ، وَكَانُوا يَتَمَنَّوْنَ مَوْتَ مُحَمَّدٍ ﷺ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ
Yüce Allah'ın: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَهْلَكَنِيَ اللَّهُ } buyruğu; yani ey Muhammed, onlara de ki -Mekke müşriklerini kastetmektedir; onlar Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ölümünü temenni ediyorlardı, nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ
[الطور: ٣٠]- أَرَأَيْتُمْ إِنْ مِتْنَا أَوْ رُحِمْنَا فَأُخِّرَتْ آجَالُنَا فَمَنْ يُجِيرُكُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، فَلَا حَاجَةَ بِكُمْ إِلَى التَّرَبُّصِ بِنَا وَلَا إِلَى اسْتِعْجَالِ قِيَامِ السَّاعَةِ. وَأَسْكَنَ الْيَاءَ فِي (أَهْلَكَنِي) ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَالْمُسَيَّبِيُّ وَشَيْبَةُ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ. وَفَتَحَهَا الْبَاقُونَ. وَكُلُّهُمْ فَتَحَ الْيَاءَ فِي وَمَنْ مَعِيَ إِلَّا أَهْلَ الْكُوفَةِ فَإِنَّهُمْ سَكَّنُوهَا. وَفَتَحَهَا حَفْصٌ كَالْجَمَاعَةِ.
[et-Tûr: 30] } “Yoksa onlar: 'O bir şairdir; onun zamanın felaketlerine çarpılmasını gözetliyoruz' mu diyorlar?”-: Baksanıza, eğer biz ölürsek yahut bize merhamet edilip ecellerimiz ertelenirse, sizi Allah'ın azabından kim koruyabilir? Dolayısıyla bizim başımıza bir şey gelmesini gözetlemenize de kıyametin kopmasını aceleyle istemenize de ihtiyacınız yoktur. İbn Muhaysın, el-Müseyyebî, Şeybe, el-A'meş ve Hamza (أَهْلَكَنِي) lafzındaki 'yâ' harfini sakin olarak okumuşlardır. Diğerleri ise fetha ile okumuştur. Kûfeliler hariç kıraat imamlarının hepsi { وَمَنْ مَعِيَ } lafzındaki 'yâ' harfini fetha ile okumuştur; Kûfeliler ise sakin okumuştur. Hafs ise topluluğun okuduğu gibi fetha ile okumuştur.
[سورة الملك (٦٧): آية ٢٩]
[Mülk Suresi (67), Ayet 29]
قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٩)
{ قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٩) } “De ki: 'O Rahmân'dır; O'na inandık ve yalnız O'na tevekkül ettik. Kimin apaçık bir sapıklık içinde olduğunu yakında bileceksiniz!'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنا فَسَتَعْلَمُونَ قَرَأَ الْكِسَائِيُّ بِالْيَاءِ عَلَى الْخَبَرِ، وَرَوَاهُ عَنْ عَلِيٍّ. الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ. وَهُوَ تَهْدِيدٌ لَهُمْ. وَيُقَالُ: لِمَ أَخَّرَ مَفْعُولَ
Yüce Allah'ın: { قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنا فَسَتَعْلَمُونَ } “De ki: 'O Rahmân'dır; O'na inandık ve yalnız O'na tevekkül ettik. [Kimin apaçık bir sapıklık içinde olduğunu] yakında bileceksiniz!'” buyruğu hakkında: el-Kisâî, [üçüncü şahsa] haber kipi olarak yâ harfiyle okumuştur ve bunu Ali [radıyallâhu anh]'dan rivayet etmiştir. Diğer [kıraat imamları] ise [ikinci şahsa] hitap kipi olarak tâ harfiyle okumuşlardır. Bu da onlara yönelik bir tehdittir. Şöyle sorulabilir: Neden [şunun] mefulü geciktirildi de
آمَنَّا وَقَدَّمَ مَفْعُولَ تَوَكَّلْنا فَيُقَالُ: لِوُقُوعِ آمَنَّا تَعْرِيضًا بِالْكَافِرِينَ حِينَ وَرَدَ عَقِيبَ ذِكْرِهِمْ. كَأَنَّهُ قِيلَ: آمَنَّا وَلَمْ نَكْفُرْ كَمَا كَفَرْتُمْ. ثُمَّ قَالَ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنا خُصُوصًا لَمْ نَتَّكِلْ عَلَى مَا أَنْتُمْ مُتَّكِلُونَ عَلَيْهِ مِنْ رِجَالِكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ، قاله الزمخشري.
{ آمَنَّا }'nın mefulü geciktirildi de { تَوَكَّلْنا }'nın mefulü öne alındı? Buna şöyle cevap verilir: Çünkü { آمَنَّا }, kâfirler zikredildikten hemen sonra geldiği için onlara bir tariz (dokundurma) kastıyla vaki olmuştur. Sanki şöyle denilmiştir: 'Biz iman ettik, sizin inkâr ettiğiniz gibi inkâr etmedik.' Sonra özellikle { وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنا } “ve yalnız O'na tevekkül ettik” buyurdu; yani 'sizin dayandığınız adamlarınıza ve mallarınıza dayanmadık'; bunu ez-Zemahşerî söylemiştir.
[سورة الملك (٦٧): آية ٣٠]
[Mülk Suresi (67), Ayet 30]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ (٣٠)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ (٣٠) } “De ki: 'Baksanıza, eğer suyunuz çekilip gidecek olsa, size kim bir akar su getirebilir?'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ أَرَأَيْتُمْ) يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ (إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً) أَيْ غَائِرًا ذَاهِبًا فِي الْأَرْضِ لَا تَنَالُهُ الدِّلَاءُ. وَكَانَ مَاؤُهُمْ مِنْ بِئْرَيْنِ: بِئْرِ زَمْزَمَ وَبِئْرِ مَيْمُونٍ. (فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ) أَيْ جَارٍ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ. فَلَا بُدَّ لَهُمْ مِنْ أَنْ يَقُولُوا لَا يَأْتِينَا بِهِ إِلَّا اللَّهُ، فَقُلْ لَهُمْ لِمَ تُشْرِكُونَ بِهِ مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَأْتِيَكُمْ. يُقَالُ: غَارَ الْمَاءُ يَغُورُ غَوْرًا، أَيْ نَضَبَ. وَالْغَوْرُ: الْغَائِرُ، وُصِفَ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ، كَمَا تَقُولُ: رَجُلٌ عَدْلٌ وَرِضًا. وَقَدْ مَضَى فِي سُورَةِ" الْكَهْفِ" وَمَضَى الْقَوْلُ فِي الْمَعْنَى فِي سُورَةِ" الْمُؤْمِنُونَ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: بِماءٍ مَعِينٍ أَيْ ظَاهِرٍ تَرَاهُ الْعُيُونُ، فَهُوَ مَفْعُولٌ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ مَعَنَ الْمَاءَ أَيْ كَثُرَ، فَهُوَ عَلَى هَذَا فَعِيلٌ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: أَنَّ الْمَعْنَى فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ عَذْبٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Yüce Allah'ın: (قُلْ أَرَأَيْتُمْ) buyruğu; Ey Kureyş topluluğu! (إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً) Yani yerin derinliklerine batıp çekilse ve kovalar ona ulaşamaz olsa [ne yaparsınız?] Onların suları iki kuyudan sağlanırdı: Zemzem kuyusu ve Meymûn kuyusu. (فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ) Yani akıp duran bir su; bunu Katâde ve ed-Dahhâk söylemiştir. Onlar çaresizce 'Bunu bize ancak Allah getirebilir' diyeceklerdir; o halde onlara de ki: O halde size bunu getirmeye güç yetiremeyen kimseleri niçin O'na ortak koşuyorsunuz? 'Gâra'l-mâu yeğûru gavren' (غار الماء يغور غورا) denilir; yani 'su çekildi, battı' demektir. 'el-Gavru' (الغور) çekilip batan anlamında olup mübalağa için masdar ile nitelenmiştir; tıpkı 'racülün adlün ve rıdan' (رجل عدل ورضا) dediğin gibi. Bu açıklama Kehf Suresi'nde geçmişti; anlamla ilgili açıklama da Mü'minûn Suresi'nde geçmişti, Allah'a hamdolsun. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: { بِماءٍ مَعِينٍ } yani gözlerin görebileceği açıkta olan su demektir; bu durumda 'mef'ûl' kalıbındadır. Suyun bollaşması anlamına gelen 'meane'l-mâü'den (معن الماء) geldiği de söylenmiştir; buna göre 'faîl' kalıbındadır. Yine İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bu cümlenin anlamı: 'Size kim tatlı bir su getirebilir?' demektir. En doğrusunu Allah bilir.