Binûn

[Nûn ve'l-Kalem Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَنْشَدَهُ النَّحَّاسُ:

en-Nehhâs bunu şöyle inşad etmiştir:

قَدْ جَاءَ سَيْلٌ جَاءَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ ... يَحْرِدُ حَرْدَ الْجَنَّةِ الْمُغِلَّهْ

Allah'ın emrinden bir sel geldi ... Bol ürünlü o bahçeyi kastedip yöneliyor.

قَالَ الْمُبَرِّدُ: الْمُغِلَّةُ ذَاتُ الْغَلَّةِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: الْمُغِلَّةُ الَّتِي يَجْرِي الْمَاءُ فِي غُلَلِهَا أَيْ فِي أُصُولِهَا. وَمِنْهُ تَغَلَّلْتُ بِالْغَالِيَةِ. وَمِنْهُ تَغَلَّيْتُ، أَبْدَلَ مِنَ اللَّامِ يَاءً. وَمَنْ قَالَ تَغَلَّفْتُ فَمَعْنَاهُ عِنْدَهُ جَعَلْتُهَا غِلَافًا. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: عَلى حَرْدٍ أَيْ عَلَى جَدٍّ. الْحَسَنُ: عَلَى حَاجَةٍ وَفَاقَةٍ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْقُتَيْبِيُّ: عَلَى حَرْدٍ عَلَى مَنْعٍ، مِنْ قَوْلِهِمْ حَارَدَتِ الْإِبِلُ حِرَادًا أَيْ قَلَّتْ أَلْبَانُهَا. وَالْحُرُودُ مِنَ النُّوقِ الْقَلِيلَةُ الدَّرِّ. وَحَارَدَتِ السَّنَةَ قَلَّ مَطَرُهَا وَخَيْرُهَا. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَسُفْيَانُ: عَلى حَرْدٍ عَلَى غَضَبٍ. وَالْحَرْدُ الْغَضَبُ. قَالَ أَبُو نَصْرٍ أَحْمَدُ بْنُ حَاتِمٍ صَاحِبُ الْأَصْمَعِيِّ: وَهُوَ مُخَفَّفٌ، وَأَنْشَدَ شِعْرًا:

el-Muberred şöyle demiştir: el-Müğılle (الْمُغِلَّةُ), ürünü bol olandır. Başkası ise şöyle demiştir: el-Müğılle, suları gullelerinde yani köklerinde/ağaç diplerinde akan yerdir. [Güzel kokulu] galiyeyi saç diplerine sürmek anlamındaki تَغَلَّلْتُ بِالْغَالِيَةِ (teğalleltü bi'l-ğâliye) ifadesi de bundandır. Lâm harfini yâ harfine dönüştürerek تَغَلَّيْتُ (teğalleytü) denmesi de bu köktendir. تَغَلَّفْتُ (teğalleftü) diyen kimseye göre ise bunun anlamı: 'Onu bir kılıf/örtü kıldım' demektir. Katâde ve Mücâhid: { عَلى حَرْدٍ } kavli 'bir kararlılık ve gayretle' demektir, dediler. el-Hasan: 'Bir ihtiyaç ve yoksulluk saikiyle' demiştir. Ebû Ubeyde ve İbn Kuteybe şöyle demiştir: 'عَلى حَرْدٍ engelleme üzere demektir; nitekim Arapların develerin sütü azaldığında حَارَدَتِ الْإِبِلُ حِرَادًا demeleri bundandır. Sütü az olan dişi deveye el-hurûd (الْحُرُودُ) denir. Yağmuru ve hayrı azalan yıla da حَارَدَتِ السَّنَةُ denilir.' es-Süddî ve Süfyân ise: 'عَلى حَرْدٍ öfkeyle demektir; el-hard öfke anlamına gelir' dediler. el-Asmaî'nin talebesi Ebû Nasr Ahmed b. Hâtim: 'Bu kelime şeddesizdir' demiş ve şu şiiri okumuştur:

إِذَا جِيَادُ الْخَيْلِ جَاءَتْ تَرْدِي ... مَمْلُوءَةً مِنْ غَضَبٍ وَحَرَدِ

Cins atlar koşarak geldiğinde ... Öfke ve hırsla dolmuş olarak.

وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: وَقَدْ يُحَرَّكُ تَقُولُ مِنْهُ: حُرِدَ (بِالْكَسْرِ) حَرْدًا، فَهُوَ حَارِدٌ وَحَرْدَانُ. وَمِنْهُ قِيلَ: أَسَدٌ حَارِدٌ، وَلُيُوثٌ حَوَارِدُ. وَقِيلَ: عَلى حَرْدٍ عَلَى انْفِرَادٍ. يُقَالُ: حَرَدَ يَحْرِدُ حُرُودًا، أَيْ تَنَحَّى عَنْ قَوْمِهِ وَنَزَلَ مُنْفَرِدًا وَلَمْ يُخَالِطْهُمْ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: رَجُلٌ حَرِيدٌ مِنْ قَوْمٍ حُرَدَاءَ. وَقَدْ حَرَدَ يَحْرِدُ حُرُودًا، إِذَا تَرَكَ قَوْمَهُ وَتَحَوَّلَ عَنْهُمْ. وَكَوْكَبٌ حَرِيدٌ، أَيْ مُعْتَزِلٌ عَنِ الْكَوَاكِبِ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: رَجُلٌ حَرِيدٌ، أَيْ فَرِيدٌ وَحِيدٌ. قَالَ وَالْمُنْحَرِدُ الْمُنْفَرِدُ فِي لُغَةِ هُذَيْلٍ. وَأَنْشَدَ لِأَبِي ذُؤَيْبٍ:

İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: Harekeli de olabilir; bundan dolayı (esre ile) حَرِدَ حَرَدًا (haride, haradan) dersin, o kişi de حَارِدٌ (hârid) ve حَرْدَانُ (hardân) olur. Bu sebeple kızgın aslana أَسَدٌ حَارِدٌ ve çoğuluna لُيُوثٌ حَوَارِدُ denilmiştir. عَلى حَرْدٍ 'tek başlarına, ayrılmış olarak' anlamında olduğu da söylenmiştir. Kavminden uzaklaşıp bir kenara çekilen ve onlara karışmadan tek başına konaklayan kimse için حَرَدَ يَحْرِدُ حُرُودًا (harede yahridü hurûden) denir. Ebû Zeyd şöyle demiştir: Kavminden ayrılmış kimse için رَجُلٌ حَرِيدٌ مِنْ قَوْمٍ حُرَدَاءَ denir. Kavmini terk edip onlardan ayrıldığında قَدْ حَرَدَ يَحْرِدُ حُرُودًا denir. Yıldızlardan ayrı duran yıldıza da كَوْكَبٌ حَرِيدٌ denir. el-Asmaî şöyle demiştir: رَجُلٌ حَرِيدٌ yapayalnız, tek başına kalmış adam demektir. Hüzeyl lügatinde el-munharid (الْمُنْحَرِدُ) yalnız başına olan kimsedir, demiş ve Ebû Züeyb'in şu dizesini inşad etmiştir:

كَأَنَّهُ كَوْكَبٌ فِي الْجَوِّ مُنْحَرِدُ

Sanki o gökyüzünde yapayalnız bir yıldızdır.

وَرَوَاهُ أَبُو عَمْرٍو بِالْجِيمِ، وَفَسَّرَهُ: مُنْفَرِدٌ. قَالَ: وَهُوَ سُهَيْلٌ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: حَرْدٌ اسْمُ قَرْيَتِهِمْ. السُّدِّيُّ: اسْمُ جَنَّتِهِمْ، وَفِيهِ لُغَتَانِ: حَرْدٌ وَحَرَدٌ. وَقَرَأَ الْعَامَّةُ بِالْإِسْكَانِ. وَقَرَأَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَابْنُ السَّمَيْقَعِ بِالْفَتْحِ، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَمَعْنَى قادِرِينَ قَدْ قَدَّرُوا أَمْرَهُمْ وَبَنَوْا عَلَيْهِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: قَادِرِينَ عَلَى جَنَّتِهِمْ عِنْدَ أَنْفُسِهِمْ وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: قادِرِينَ يَعْنِي عَلَى الْمَسَاكِينِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ مِنَ الْوُجُودِ، أي منعوا وهم واجدون.

Ebû Amr ise bunu cim (ج) harfiyle rivayet etmiş ve "münferid (kendi başına olan)" diye açıklamıştır. [Ebû Amr] o, Süheyl [yıldızı]dır demiştir. el-Ezherî şöyle demiştir: Hard (حَرْد), onların köyünün adıdır. es-Süddî ise: Bahçelerinin adıdır, demiştir. Bu kelimede iki lügat (söyleyiş) vardır: Hard (حَرْد) ve Hared (حَرَد). Genel kıraat ehli (cumhur) sükûn ile (Hard şeklinde) okumuştur. Ebû’l-Âliye ve İbnü’s-Semeyka‘ ise fetha ile (Hared şeklinde) okumuşlardır; bunlar iki ayrı lehçedir. { قَادِرِينَ } "güç yetirenler olarak" [ifadesinin] anlamı: İşlerini takdir edip (ölçüp biçip) planlarını ona göre yapmışlardı; bunu el-Ferrâ söylemiştir. Katâde: "Kendi zanlarınca bahçelerine güç yetirebilecek kimseler olarak" demiştir. eş-Şa‘bî ise: "{ قَادِرِينَ }, yani yoksullara karşı [güç yetirebileceklerini sanarak] demektir" demiştir. Bunun "vücûd" (imkân ve varlık sahibi olma) kökünden geldiği de söylenmiştir; yani imkânları ve varlıkları olduğu halde [yoksulları] engellediler.

[سورة القلم (٦٨): الآيات ٢٦ الى ٢٧]

[Kalem Suresi (68), Âyet 26-27]

فَلَمَّا رَأَوْها قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ (٢٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٢٧)

{ فَلَمَّا رَأَوْها قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ (٢٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٢٧) } “Fakat bahçeyi görünce: ‘Biz kesinlikle yolumuzu şaşırmışız!’ dediler. ‘Hayır, doğrusu biz mahrum bırakılmışız!’”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا رَأَوْها قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ) أي لما رأوها محترقة لا شي فِيهَا قَدْ صَارَتْ كَاللَّيْلِ الْأَسْوَدِ يَنْظُرُونَ إِلَيْهَا كَالرَّمَادِ، أَنْكَرُوهَا وَشَكُّوا فِيهَا. وَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: إِنَّا لَضَالُّونَ أَيْ ضَلَلْنَا الطَّرِيقَ إِلَى جَنَّتِنَا، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: أَيْ إِنَّا لَضَالُّونَ عَنِ الصواب في غدونا وعلى نِيَّةِ مَنْعِ الْمَسَاكِينِ، فَلِذَلِكَ عُوقِبْنَا. (بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ) أَيْ حُرِمْنَا جَنَّتَنَا بِمَا صَنَعْنَا. رَوَى أَسْبَاطٌ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِيَّاكُمْ وَالْمَعَاصِي إِنَّ الْعَبْدَ لَيُذْنِبُ الذَّنْبَ فَيُحْرَمُ بِهِ رِزْقًا كان هي لَهُ- ثُمَّ تَلَا- فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ [القلم: ١٩]) الآيتين.

Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا رَأَوْها قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ } kavli; yani onu yanmış, içinde hiçbir şey kalmamış, zifiri karanlık gece gibi olmuş, kül halinde gördüklerinde tanıyamadılar ve ondan şüphe ettiler. Birbirlerine şöyle dediler: إِنَّا لَضَالُّونَ yani bahçemizin yolunu şaşırdık; bunu Katâde söylemiştir. Bir görüşe göre: 'Sabah erkenden yola çıkışımızda ve yoksulları mahrum bırakma niyetimizde doğruluktan sapmışız, bu yüzden cezalandırıldık' anlamındadır. { بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ } “Hayır, doğrusu biz mahrum bırakılmışız!” yani yaptıklarımız sebebiyle bahçemizden mahrum bırakıldık. Esbât, İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Günahlardan sakınınız. Muhakkak ki kul bir günah işler de kendisi için hazırlanmış olan rızıktan bu sebeple mahrum bırakılır. -Sonra şu ayeti okudu-: { فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ } “Fakat Rabbin tarafından dolaşan bir afet onu kuşatıverdi...” [Kalem: 19]) iki ayeti okudu.

[سورة القلم (٦٨): الآيات ٢٨ الى ٣٢]

[Kalem Suresi (68), Âyet 28-32]

قالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ (٢٨) قالُوا سُبْحانَ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ (٢٩) فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ (٣٠) قالُوا يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا طاغِينَ (٣١) عَسى رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا خَيْراً مِنْها إِنَّا إِلى رَبِّنا راغِبُونَ (٣٢)

{ قالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ (٢٨) قالُوا سُبْحانَ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ (٢٩) فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ (٣٠) قالُوا يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا طاغِينَ (٣١) عَسى رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا خَيْراً مِنْها إِنَّا إِلى رَبِّنا راغِبُونَ (٣٢) } “Aralarında en ılımlı/akıllı olanı: ‘Ben size Rabbinizi tesbih etseniz ya dememiş miydim?’ dedi. ‘Rabbimizi tenzih ederiz; doğrusu biz zalimlermişiz’ dediler. Bunun üzerine birbirlerini kınayarak çıkıştılar. ‘Yazıklar olsun bize, gerçekten biz azgınlarmışız!’ dediler. ‘Umulur ki Rabbimiz bize onun yerine daha hayırlısını verir; doğrusu biz artık Rabbimize yöneliyoruz.’”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ أَوْسَطُهُمْ) أَيْ أَمْثَلُهُمْ وَأَعْدَلُهُمْ وَأَعْقَلُهُمْ. (أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ) أَيْ هَلَّا تَسْتَثْنُونَ. وَكَانَ اسْتِثْنَاؤُهُمْ تَسْبِيحًا، قال مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْأَوْسَطَ كَانَ أَمَرَهُمْ بِالِاسْتِثْنَاءِ فَلَمْ يُطِيعُوهُ. قَالَ أَبُو صَالِحٍ: كَانَ اسْتِثْنَاؤُهُمْ سُبْحَانَ اللَّهِ. فَقَالَ لَهُمْ: هَلَّا تُسَبِّحُونَ اللَّهَ، أَيْ تَقُولُونَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَشْكُرُونَهُ عَلَى مَا أَعْطَاكُمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: أَصْلُ التَّسْبِيحِ التَّنْزِيهُ لِلَّهِ ﷿، فَجَعَلَ مُجَاهِدٌ التَّسْبِيحَ فِي مَوْضِعِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، لِأَنَّ الْمَعْنَى تَنْزِيهُ اللَّهِ ﷿ أَنْ يكون شي إِلَّا بِمَشِيئَتِهِ. وَقِيلَ: هَلَّا تَسْتَغْفِرُونَهُ مِنْ فِعْلِكُمْ وَتَتُوبُونَ إِلَيْهِ مِنْ خُبْثِ نِيَّتِكُمْ، فَإِنَّ أَوْسَطَهُمْ قَالَ لَهُمْ حِينَ عَزَمُوا عَلَى ذَلِكَ وَذَكَّرَهُمُ انْتِقَامَهُ مِنَ الْمُجْرِمِينَ (قالُوا سُبْحانَ رَبِّنا) اعْتَرَفُوا بِالْمَعْصِيَةِ وَنَزَّهُوا اللَّهَ عَنْ أَنْ يَكُونَ ظَالِمًا فِيمَا فَعَلَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِمْ: سُبْحانَ رَبِّنا أَيْ نَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْ ذَنْبِنَا. (إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ) لِأَنْفُسِنَا

Yüce Allah'ın: { قالَ أَوْسَطُهُمْ } kavli; yani en faziletlileri, en adaletlileri ve en akıllıları. { أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ } “Ben size Rabbinizi tesbih etseniz ya dememiş miydim?” yani istisna yapsanız (inşallah deseniz) ya! Onların istisnası tesbih idi; bunu Mücâhid ve başkaları söylemiştir. Bu, aralarındaki en ılımlı kimsenin onlara istisna yapmayı emrettiğini fakat ona itaat etmediklerini gösterir. Ebû Sâlih şöyle demiştir: 'Onların istisnası سُبْحَانَ اللَّهِ (Sübhânallâh) idi.' Onlara: 'Allah'ı tesbih etseniz ya, yani Sübhânallâh deyip size verdiklerine şükretseniz ya!' dedi. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Tesbihin aslı, Yüce Allah'ı noksanlıklardan tenzih etmektir. Mücâhid, Yüce Allah'ın dilemesi olmadan hiçbir şeyin olamayacağı yönündeki tenzih manasından ötürü tesbihi 'inşallah' makamında değerlendirmiştir.' Şöyle de denilmiştir: 'Yaptığınızdan ötürü O'ndan bağışlanma dileseniz ve kötü niyetinizden O'na tövbe etseniz ya!' Nitekim onların en ılımlısı, buna azmettikleri vakit onlara böyle demiş ve Allah'ın günahkarlardan intikamını hatırlatmıştı. { قالُوا سُبْحانَ رَبِّنا } günahlarını itiraf ettiler ve yaptığından ötürü Allah'ı zalim olmaktan tenzih ettiler. İbn Abbâs onların: سُبْحانَ رَبِّنا sözü hakkında: 'Yani günahımızdan ötürü Allah'tan af dileriz' demiştir. { إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ } kendimize zulmettik

فِي مَنْعِنَا الْمَسَاكِينَ. (فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ) أَيْ يَلُومُ هَذَا هَذَا فِي الْقَسَمِ وَمَنْعِ الْمَسَاكِينِ، وَيَقُولُ: بَلْ أَنْتَ أَشَرْتَ عَلَيْنَا بِهَذَا. (قالُوا يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا طاغِينَ) أَيْ عَاصِينَ بِمَنْعِ حَقِّ الْفُقَرَاءِ وَتَرْكِ الِاسْتِثْنَاءِ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: طَغَيْنَا نِعَمَ اللَّهِ فَلَمْ نَشْكُرْهَا كَمَا شَكَرَهَا آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ. (عَسى رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا خَيْراً مِنْها) تَعَاقَدُوا وَقَالُوا: إِنْ أَبْدَلَنَا اللَّهُ خَيْرًا مِنْهَا لَنَصْنَعَنَّ كَمَا صَنَعَتْ آبَاؤُنَا، فَدَعَوُا اللَّهَ وَتَضَرَّعُوا فَأَبْدَلَهُمُ اللَّهُ مِنْ لَيْلَتِهِمْ مَا هُوَ خَيْرٌ مِنْهَا، وَأَمَرَ جِبْرِيلَ أَنْ يَقْتَلِعَ تِلْكَ الْجَنَّةَ الْمُحْتَرِقَةَ فَيَجْعَلَهَا بِزُغَرَ مِنْ أَرْضِ الشَّامِ، وَيَأْخُذَ مِنَ الشَّامِ جَنَّةً فَيَجْعَلَهَا مَكَانَهَا. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: إِنَّ الْقَوْمَ أَخْلَصُوا وَعَرَفَ اللَّهُ مِنْهُمْ صِدْقَهُمْ فَأَبْدَلَهُمْ جَنَّةً يُقَالُ لَهَا الْحَيَوَانُ، فِيهَا عِنَبٌ يَحْمِلُ الْبَغْلُ مِنْهَا عُنْقُودًا وَاحِدًا. وَقَالَ الْيَمَانِيُّ أَبُو خَالِدٍ: دَخَلْتُ تِلْكَ الْجَنَّةَ فَرَأَيْتُ كُلَّ عُنْقُودٍ مِنْهَا كَالرَّجُلِ الْأَسْوَدِ الْقَائِمِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: قَوْلُ أَهْلِ الْجَنَّةِ (إِنَّا إِلى رَبِّنا راغِبُونَ) لَا أَدْرِي إِيمَانًا كَانَ ذَلِكَ مِنْهُمْ، أَوْ عَلَى حَدِّ مَا يَكُونُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمُ الشدة، فيوقف في كونهم مؤمنين. وسيل قَتَادَةُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ: أَهُمْ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ أَمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ؟ فَقَالَ: لَقَدْ كَلَّفْتَنِي تَعَبًا. وَالْمُعْظَمُ يَقُولُونَ: إِنَّهُمْ تَابُوا وَأَخْلَصُوا، حَكَاهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ يُبْدِلَنا بِالتَّخْفِيفِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَبُو عَمْرٍو بِالتَّشْدِيدِ، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَقِيلَ: التَّبْدِيلُ تَغْيِيرُ الشَّيْءِ أَوْ تَغْيِيرُ حَالِهِ وَعَيْنُ الشَّيْءِ قَائِمٌ. وَالْإِبْدَالُ رَفْعُ الشَّيْءِ وَوَضْعُ آخَرَ مَكَانَهُ. وَقَدْ مَضَى فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ" القول في هذا.

...yoksulları engellememiz sebebiyle [başımıza geldi]. { فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ } “Derken birbirlerini kınayarak çıkageldiler.” Yani biri diğerini yemin etme ve yoksulları engelleme hususunda kınıyor ve: 'Hayır, bunu bize sen teklif ettin' diyordu. { قالُوا يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا طاغِينَ } “'Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz azgınlarmışız' dediler.” Yani fakirlerin hakkını vermemek ve istisnayı (inşallah demeyi) terk etmek suretiyle isyan edenler olduk. İbn Keysân şöyle demiştir: 'Allah'ın nimetlerine karşı azdık da daha önce babalarımızın şükrettiği gibi şükretmedik.' { عَسى رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا خَيْراً مِنْها } “'Belki Rabbimiz bize onun yerine daha hayırlısını verir...'” Kendi aralarında sözleşip: 'Eğer Allah bize ondan daha hayırlısını verirse, mutlaka babalarımızın yaptığı gibi yapacağız' dediler; Allah'a dua edip yalvardılar. Allah da o gecelerinde kendilerine ondan daha hayırlısını verdi; Cebrail'e, o yanmış bahçeyi kökünden söküp Şam diyarındaki Zugar'a koymasını ve Şam'dan bir bahçe alıp onun yerine yerleştirmesini emretti. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: 'O topluluk ihlasla yöneldi, Allah da onların doğruluğunu bildi ve kendilerine 'el-Hayevân' denilen bir bahçe verdi ki oradaki tek bir üzüm salkımını ancak bir katır taşıyabilirdi.' Yemenli Ebû Hâlid şöyle demiştir: 'O bahçeye girdim; oradaki her bir üzüm salkımını ayakta duran siyah bir adam gibi gördüm.' el-Hasan şöyle demiştir: Bahçe sahiplerinin { إِنَّا إِلى رَبِّنا راغِبُونَ } “'...Şüphesiz biz Rabbimize yönelenleriz.'” sözü; onların bu tutumunun gerçek bir iman mı yoksa müşriklerin başlarına bir darlık geldiğinde yaptıkları gibi mi olduğunu bilmiyorum, bu yüzden onların mümin olup olmadıkları hususunda tevakkuf edilir (hüküm verilmez). Katâde'ye bahçe sahipleri hakkında: 'Onlar cennetliklerden midir, yoksa cehennemliklerden midir?' diye sorulunca: 'Bana zor bir sorumluluk yükledin' demiştir. Âlimlerin çoğunluğu ise onların tövbe edip ihlasla yöneldiklerini söylemektedir; bunu el-Kuşeyrî nakletmiştir. Genel kıraatte يُبْدِلَنا şeddesizdir (tahfif ile). Medine ehli ve Ebû Amr ise şeddeli (teşdid ile) okumuşlardır; ikisi de iki ayrı lehçedir. Tebdîl'in (تَبْدِيل) bir şeyin kendisi dururken mahiyetini veya durumunu değiştirmek; ibdâl'in (إِبْدَال) ise bir şeyi kaldırıp yerine bir başkasını koymak olduğu söylenmiştir. Buna dair açıklama Nisâ Suresi'nde geçmişti.

[سورة القلم (٦٨): آية ٣٣]

[Kalem Suresi (68), Âyet 33]

كَذلِكَ الْعَذابُ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٣٣)

{ كَذلِكَ الْعَذابُ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٣٣) } “İşte azap böyledir. Ahiret azabı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذلِكَ الْعَذابُ) أَيْ عَذَابُ الدُّنْيَا وَهَلَاكُ الْأَمْوَالِ، عَنِ ابْنِ زَيْدٍ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا وَعْظٌ لِأَهْلِ مَكَّةَ بِالرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ لَمَّا ابْتَلَاهُمْ بِالْجَدْبِ لِدُعَاءِ النَّبِيِّ ﷺ، أَيْ كَفِعْلِنَا بِهِمْ نَفْعَلُ بِمَنْ تَعَدَّى حُدُودَنَا فِي الدُّنْيَا (وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ)

Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ الْعَذابُ } “İşte azap böyledir” buyruğu hakkında İbn Zeyd: “Yani dünya azabı ve malların helak olmasıdır” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in duası sebebiyle kendilerini kuraklıkla imtihan ettiği vakit, Mekkelilere Allah'a dönmeleri hususunda bir öğüttür. Yani dünyada sınırlarımızı aşan kimselere de onlara yaptığımız gibi yaparız. { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Ahiret azabı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi!”

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذَا مَثَلٌ لِأَهْلِ مَكَّةَ حِينَ خَرَجُوا إِلَى بَدْرٍ وَحَلَفُوا لَيَقْتُلُنَّ مُحَمَّدًا ﷺ وَأَصْحَابَهُ، وَلَيَرْجِعُنَّ إِلَى مَكَّةَ حَتَّى يَطُوفُوا بِالْبَيْتِ وَيَشْرَبُوا الْخَمْرَ، وَتَضْرِبَ القينات على رؤوسهم، فَأَخْلَفَ اللَّهُ ظَنَّهُمْ وَأُسِرُوا وَقُتِلُوا وَانْهَزَمُوا كَأَهْلِ هذه الحنة لَمَّا خَرَجُوا عَازِمِينَ عَلَى الصِّرَامِ فَخَابُوا. ثُمَّ قِيلَ: إِنَّ الْحَقَّ الَّذِي مَنَعَهُ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْمَسَاكِينَ يَحْتَمِلُ أَنَّهُ كَانَ وَاجِبًا عَلَيْهِمْ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ كَانَ تَطَوُّعًا، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ: السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ، فَبَعُدَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى مَا أَصَابَ أَهْلَ مَكَّةَ مِنَ الْقَحْطِ، وَعَلَى قتال بدر.

İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu, Bedir'e çıktıklarında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını mutlaka öldüreceklerine, Beytullah'ı tavaf etmek, şarap içmek ve şarkıcı cariyeler başuçlarında def çalıp oynamak üzere Mekke'ye kesinlikle döneceklerine yemin eden Mekkeliler için bir meseldir. Allah onların beklentilerini boşa çıkardı; tıpkı bu bahçe sahiplerinin hasat etmeye azmederek çıkıp hüsrana uğramaları gibi onlar da esir alındılar, öldürüldüler ve hezimete uğradılar. Sonra şöyle denilmiştir: Bahçe sahiplerinin yoksullardan esirgediği hakkın onlara vacip olması da nafile (gönüllü yardım) olması da muhtemeldir; birincisi daha kuvvetlidir, en doğrusunu Allah bilir. Surenin Mekkî olduğu, bu sebeple ayeti Mekkelilerin başına gelen kıtlığa ve Bedir savaşına hamletmenin uzak bir ihtimal olduğu da söylenmiştir.

[سورة القلم (٦٨): الآيات ٣٤ الى ٣٩]

[Kalem Suresi (68), Âyet 34-39]

إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٣٤) أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ (٣٥) مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٦) أَمْ لَكُمْ كِتابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ (٣٧) إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَما تَخَيَّرُونَ (٣٨)

{ إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٣٤) أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ (٣٥) مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٦) أَمْ لَكُمْ كِتابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ (٣٧) إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَما تَخَيَّرُونَ (٣٨) } “Şüphesiz takva sahipleri için Rableri katında Naim cennetleri vardır. Biz Müslümanları suçlu günahkarlarla bir tutar mıyız hiç? Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz? Yoksa elinizde okumakta olduğunuz bir kitap var da, orada beğendiğiniz her şey kesinlikle sizin mi oluyor?”

أَمْ لَكُمْ أَيْمانٌ عَلَيْنا بالِغَةٌ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ إِنَّ لَكُمْ لَما تَحْكُمُونَ (٣٩)

{ أَمْ لَكُمْ أَيْمانٌ عَلَيْنا بالِغَةٌ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ إِنَّ لَكُمْ لَما تَحْكُمُونَ (٣٩) } “Yoksa aleyhimize kıyamet gününe kadar sürecek kesin yeminleriniz mi var ki, neye hükmederseniz o mutlaka sizin olacak?”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ) تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ، أَيْ إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ فِي الْآخِرَةِ جَنَّاتٍ لَيْسَ فِيهَا إِلَّا التَّنَعُّمُ الْخَالِصُ، لَا يَشُوبُهُ مَا يُنَغِّصُهُ كَمَا يَشُوبُ جَنَّاتِ الدُّنْيَا. وَكَانَ صَنَادِيدُ قُرَيْشٍ يَرَوْنَ وُفُورَ حَظِّهِمْ مِنَ الدُّنْيَا وَقِلَّةَ حُظُوظِ الْمُسْلِمِينَ مِنْهَا، فَإِذَا سَمِعُوا بِحَدِيثِ الْآخِرَةِ وَمَا وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ قَالُوا: إِنْ صَحَّ أَنَّا نُبْعَثُ كَمَا يَزْعُمُ مُحَمَّدٌ وَمَنْ مَعَهُ لَمْ يَكُنْ حَالُنَا وَحَالُهُمْ إِلَّا مِثْلَ مَا هِيَ فِي الدُّنْيَا، وَإِلَّا لَمْ يَزِيدُوا عَلَيْنَا وَلَمْ يَفْضُلُونَا، وَأَقْصَى أَمْرِهِمْ أَنْ يُسَاوُونَا. فَقَالَ: (أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ) أَيْ كَالْكَفَّارِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: قَالَتْ كُفَّارُ مَكَّةَ: إِنَّا نُعْطَى فِي الْآخِرَةِ خَيْرًا مِمَّا تُعْطَوْنَ، فَنَزَلَتْ أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ. ثُمَّ ونجهم فَقَالَ: (مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ) هَذَا الْحُكْمَ الْأَعْوَجَ، كَأَنَّ أَمْرَ الْجَزَاءِ مُفَوَّضٌ إِلَيْكُمْ حَتَّى تَحْكُمُوا فِيهِ بِمَا شِئْتُمْ أَنَّ لَكُمْ مِنَ الْخَيْرِ مَا لِلْمُسْلِمِينَ. (أَمْ لَكُمْ كِتابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ) أَيْ لَكُمْ كِتَابٌ تَجِدُونَ فِيهِ الْمُطِيعَ كَالْعَاصِي. (إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَما تَخَيَّرُونَ) تَخْتَارُونَ وَتَشْتَهُونَ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ لَكُمْ (بِالْفَتْحِ) وَلَكِنَّهُ كُسِرَ لِدُخُولِ اللَّامِ، تَقُولُ عَلِمْتُ أَنَّكَ عَاقِلٌ (بِالْفَتْحِ)، وعلمت

Yüce Allah'ın: { إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “Şüphesiz takva sahipleri için Rableri katında Naim cennetleri vardır” buyruğuna dair açıklama daha önce geçmişti. Yani ahirette takva sahipleri için, dünya bahçelerine karıştığı gibi huzurunu kaçıracak hiçbir şeyin karışmadığı, yalnızca katıksız nimetlerden ibaret olan cennetler vardır. Kureyş'in ileri gelenleri, dünyadan nasiplerinin çokluğunu ve Müslümanların dünyadan paylarının azlığını görürler; ahiret haberini ve Allah'ın müminlere vaat ettiklerini işittiklerinde şöyle derlerdi: “Eğer Muhammed ve beraberindekilerin iddia ettiği gibi diriltileceğimiz doğruysa, bizim durumumuzla onların durumu ancak dünyada olduğu gibi olur; aksi halde bize üstün gelemezler, bizden faziletli olamazlar ve varabilecekleri en son nokta bizimle eşit olmaktır.” Bunun üzerine [Yüce Allah] şöyle buyurdu: { أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ } “Biz Müslümanları suçlu günahkârlarla bir tutar mıyız hiç?” Yani kâfirlerle bir tutar mıyız? İbn Abbâs ve başkaları şöyle demiştir: Mekke kâfirleri, “Ahirette bize muhakkak size verilenden daha hayırlısı verilecek” dediler, bunun üzerine “Biz Müslümanları suçlu günahkârlarla bir tutar mıyız hiç?” [ayeti] indi. Sonra onları azarlayarak şöyle buyurdu: { مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?” Bu eğri hükmü [nasıl veriyorsunuz?] Sanki ceza ve mükâfat işi size devredilmiş de dilediğiniz gibi Müslümanlara olan hayrın aynısının size de ait olduğuna hükmediyorsunuz! { أَمْ لَكُمْ كِتابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ } “Yoksa okumakta olduğunuz bir kitabınız mı var?” Yani içinde itaatkâr olanın isyankâr gibi olduğunu bulduğunuz bir kitabınız mı var? { إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَما تَخَيَّرُونَ } “İçinde beğendiğiniz her şeyin mutlaka sizin olacağı [yazılı bir kitap]?” [Yani] seçip beğendiğiniz ve arzuladığınız şeylerin. Mana: Fetha ile أَنَّ لَكُمْ (şüphesiz sizin olacağı) takdirindedir; ancak lâm harfinin girmesi sebebiyle kesrelenmiştir. Nitekim sen fetha ile عَلِمْتُ أَنَّكَ عَاقِلٌ (senin akıllı olduğunu bildim) dersin ve

إِنَّكَ لَعَاقِلٌ (بِالْكَسْرِ). فَالْعَامِلُ فِي إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَما تَخَيَّرُونَ تَدْرُسُونَ فِي الْمَعْنَى. وَمَنَعَتِ اللَّامُ مِنْ فَتْحِ إِنَّ. وَقِيلَ: تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: تَدْرُسُونَ ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَما تَخَيَّرُونَ أَيْ إِنَّ لَكُمْ فِي هَذَا الْكِتَابِ إِذًا مَا تَخَيَّرُونَ، أَيْ لَيْسَ لَكُمْ ذَلِكَ. وَالْكِنَايَةُ فِي فِيهِ الْأُولَى وَالثَّانِيَةِ رَاجِعَةٌ إِلَى الْكِتَابِ. ثُمَّ زَادَ فِي التَّوْبِيخِ فَقَالَ: (أَمْ لَكُمْ أَيْمانٌ) أَيْ عُهُودٌ وَمَوَاثِيقُ. (عَلَيْنا بالِغَةٌ) مُؤَكَّدَةٌ. وَالْبَالِغَةُ الْمُؤَكَّدَةُ بِاللَّهِ تَعَالَى. أَيْ أَمْ لَكُمْ عُهُودٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى اسْتَوْثَقْتُمْ بِهَا فِي أَنْ يُدْخِلَكُمُ الْجَنَّةَ. (إِنَّ لَكُمْ لَما تَحْكُمُونَ) كسرت أَيْمانٌ لِدُخُولِ اللَّامِ فِي الْخَبَرِ. وَهِيَ مِنْ صِلَةِ أَيْمانٌ، وَالْمَوْضِعُ النَّصْبُ وَلَكِنْ كُسِرَتْ لِأَجْلِ اللَّامِ، تَقُولُ: حَلَفْتُ إِنَّ لَكَ لَكَذَا. وَقِيلَ: تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ ثُمَّ قَالَ: إِنَّ لَكُمْ لَما تَحْكُمُونَ إِذًا، أَيْ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ. وَقَرَأَ ابْنُ هُرْمُزَ" أَيْنَ لَكُمْ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ" أَيْنَ لَكُمْ لَمَا تَحْكُمُونَ"، بِالِاسْتِفْهَامِ فِيهِمَا جَمِيعًا. وَقَرَأَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ (بَالِغَةً) بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ، إِمَّا مِنَ الضَّمِيرِ فِي لَكُمْ لِأَنَّهُ خَبَرٌ عَنْ أَيْمانٌ فَفِيهِ ضَمِيرٌ مِنْهُ. وَإِمَّا مِنَ الضَّمِيرِ فِي عَلَيْنا إِنْ قَدَّرْتَ عَلَيْنا وَصْفًا لِلْأَيْمَانِ لَا مُتَعَلِّقًا بِنَفْسِ الْأَيْمَانِ، لِأَنَّ فِيهِ ضَمِيرًا مِنْهُ، كَمَا يَكُونُ إِذَا كَانَ خَبَرًا عَنْهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنْ أَيْمانٌ وَإِنْ كَانَتْ نَكِرَةً، كَمَا أَجَازُوا نَصْبَ حَقًّا عَلَى الْحَالِ مِنْ مَتاعٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢٤١]. وَقَرَأَ الْعَامَّةُ بالِغَةٌ بِالرَّفْعِ نَعْتٌ لِ أَيْمانٌ.

...(kesre ile) عَلِمْتُ إِنَّكَ لَعَاقِلٌ (şüphesiz senin akıllı olduğunu bildim) demen gibidir. Mana bakımından إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَما تَخَيَّرُونَ ifadesindeki amil تَدْرُسُونَ fiilidir. Lâm harfi ise 'inne'nin fethalanmasına engel olmuştur. Bir görüşe göre kelam تَدْرُسُونَ kavlinde tamamlanmış, sonra müstakil olarak şöyle başlanmıştır: { إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَما تَخَيَّرُونَ } yani 'O halde bu kitapta seçtiğiniz şeyler mutlaka sizin mi oluyor?', yani böyle bir şey sizin için söz konusu değildir. Birinci ve ikinci فِيهِ ifadelerindeki zamir kitaba racidir. Sonra azarlamayı artırarak şöyle buyurdu: { أَمْ لَكُمْ أَيْمانٌ } yani yeminler, ahitler ve kesin sözler mi var? { عَلَيْنا بالِغَةٌ } pekiştirilmiş, kuvvetlendirilmiş. Bâliğa, Yüce Allah adına pekiştirilmiş olandır; yani sizin Allah'a karşı, sizi cennete koyacağına dair güvenceye aldığınız ahitleriniz mi var? { إِنَّ لَكُمْ لَما تَحْكُمُونَ } “...hükmettiğiniz şeyler kesinlikle sizin mi olacaktır?” Habere lâm girdiği için إِنَّ kesrelenmiştir. Bu cümle أَيْمانٌ kelimesinin sılasındandır ve mahallen mensuptur; ancak lâm sebebiyle kesrelenmiştir. Tıpkı حَلَفْتُ إِنَّ لَكَ لَكَذَا (senin için şunun olduğuna yemin ettim) demen gibidir. Bir görüşe göre kelam إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ kavlinde tamamlanmış, sonra: إِنَّ لَكُمْ لَما تَحْكُمُونَ buyrulmuştur; yani 'O halde hükmettiğiniz şey sizin mi oluyor?', yani durum hiç de öyle değildir. İbn Hürmüz her iki cümleyi de soru edatıyla أَيْنَ لَكُمْ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ ve أَيْنَ لَكُمْ لَمَا تَحْكُمُونَ şeklinde okumuştur. Hasan-ı Basrî hâl olarak mansubiyetle بَالِغَةً okumuştur; bu hal ya لَكُمْ içindeki zamirdendir çünkü o أَيْمانٌ kelimesinin haberidir ve içinde ona ait bir zamir vardır; ya da eğer عَلَيْنا ifadesini أَيْمانٌ kelimesiyle doğrudan irtibatlı değil de onun sıfatı kabul ederseniz عَلَيْنا içindeki zamirdendir; zira haber olduğundaki gibi onda da ona ait bir zamir vardır. Belirsiz (nekre) olmasına rağmen أَيْمانٌ kelimesinden hâl olması da caizdir; nitekim Yüce Allah'ın: { مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } [Bakara: 241] kavlindeki مَتاعٌ kelimesinden حَقًّا lafzının hâl olarak nasbını caiz görmüşlerdir. Genel kıraat ise أَيْمانٌ kelimesinin sıfatı olarak merfu şekilde بالِغَةٌ okunuşudur.

[سورة القلم (٦٨): الآيات ٤٠ الى ٤١]

[Kalem Suresi (68), Âyet 40-41]

سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذلِكَ زَعِيمٌ (٤٠) أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكائِهِمْ إِنْ كانُوا صادِقِينَ (٤١)

{ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذلِكَ زَعِيمٌ (٤٠) أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكائِهِمْ إِنْ كانُوا صادِقِينَ (٤١) } “Sor onlara, hangisi buna kefildir? Yoksa onların ortakları mı var? Doğru sözlü iseler ortaklarını getirsinler!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذلِكَ زَعِيمٌ) أَيْ سَلْ يَا مُحَمَّدُ هَؤُلَاءِ الْمُتَقَوِّلِينَ عَلَيَّ: أَيُّهُمْ كَفِيلٌ بِمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ. وَهُوَ أَنَّ لَهُمْ مِنَ الْخَيْرِ مَا لِلْمُسْلِمِينَ. وَالزَّعِيمُ: الْكَفِيلُ وَالضَّمِينُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: الزَّعِيمُ هُنَا القائم بالحجة والدعوى. وقال الحسن:

Yüce Allah'ın: { سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذلِكَ زَعِيمٌ } “Sor onlara, hangisi buna kefildir?” buyruğu şu anlama gelir: Ey Muhammed! Bana karşı [yalan] uyduran bu kimselere sor: Daha önce zikredilen hususa, yani Müslümanlara verilecek olan hayrın bir benzerinin kendilerine de verileceğine hangisi kefildir? ez-Zaîm (الزَّعِيم); kefil ve teminat veren (dâmin) demektir. Bunu İbn Abbâs ve Katâde söylemiştir. İbn Keysân ise: “Buradaki zaîm, delil ve iddiayı savunan kimsedir” demiştir. el-Hasan da şöyle demiştir:

الزَّعِيمُ الرَّسُولُ. (أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ) أَيْ أَلَهُمْ وَالْمِيمُ صِلَةٌ. شُرَكاءُ أَيْ شُهَدَاءُ. (فَلْيَأْتُوا بِشُرَكائِهِمْ) يَشْهَدُونَ عَلَى مَا زَعَمُوا. (إِنْ كانُوا صادِقِينَ) دَعْوَاهُمْ. وَقِيلَ: أَيْ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكَائِهِمْ إِنْ أَمْكَنَهُمْ، فهو أمر معناه التعجيز.

ez-Za'îm, elçidir demiştir. { أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ } “Yoksa onların ortakları mı var?” yani onların var mıdır? Mîm harfi sıladır (pekiştirmedir). Şürekâ, yani şahitler demektir. { فَلْيَأْتُوا بِشُرَكائِهِمْ } “...ortaklarını getirsinler!” iddia ettikleri şeye şahitlik etsinler. { إِنْ كانُوا صادِقِينَ } “Doğru sözlü iseler” iddialarında. Şöyle de denilmiştir: Yani güçleri yetiyorsa ortaklarını getirsinler; bu, aciz bırakma anlamı taşıyan bir emirdir.

[سورة القلم (٦٨): الآيات ٤٢ الى ٤٣]

[Kalem Suresi (68), Âyet 42-43]

يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ (٤٢) خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سالِمُونَ (٤٣)

{ يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ (٤٢) خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سالِمُونَ (٤٣) } “O gün incikten açılır (bütün hakikatler ortaya serilir, iş dehşetli bir hal alır) ve onlar secdeye çağrılırlar da buna güç yetiremezler. Gözleri zilletle öne eğilmiş, kendilerini bir aşağılık kaplamıştır. Oysa onlar sapasağlam iken secdeye çağrılıyorlardı.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ) يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ فِي يَوْمَ فَلْيَأْتُوا أَيْ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكَائِهِمْ يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ لِيَشْفَعَ الشُّرَكَاءُ لَهُمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ، أَيِ اذْكُرْ يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ، فَيُوقَفُ عَلَى صادِقِينَ وَلَا يُوقَفُ عَلَيْهِ عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ. وقرى" يَوْمَ نَكْشِفُ" بِالنُّونِ." وَقَرَأَ" ابْنُ عَبَّاسٍ" يَوْمَ تَكْشِفُ عَنْ سَاقٍ" بِتَاءِ مُسَمَّى الْفَاعِلِ، أَيْ تَكْشِفُ الشِّدَّةُ أَوِ الْقِيَامَةُ. عَنْ سَاقِهَا، كَقَوْلِهِمْ: شَمَّرَتِ الْحَرْبُ عَنْ سَاقِهَا. قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ } kavli; يَوْمَ kelimesindeki amilin فَلْيَأْتُوا olması caizdir; yani o ortaklar kendilerine şefaat etsin diye paçaların sıvandığı/işin dehşetlendiği gün ortaklarını getirsinler. Gizli bir fiille mensup olması da caizdir; yani incikten açılacağı o günü hatırla! Bu durumda صادِقِينَ üzerinde durulur (vakıf yapılır), birinci takdire göre ise durulmaz. Nûn harfiyle يَوْمَ نَكْشِفُ (o gün açarız) şeklinde de okunmuştur. İbn Abbâs fâili belli olan tâ ile يَوْمَ تَكْشِفُ عَنْ سَاقٍ şeklinde okumuştur; yani şiddet veya kıyamet paçasını açar / dehşetini gösterir. Nitekim Arapların şemmaret el-harbu an sâkıhâ (شَمَّرَتِ الْحَرْبُ عَنْ سَاقِهَا - savaş paçalarını sıvadı/bütün dehşetiyle kızıştı) demeleri gibidir. Şair şöyle demiştir:

فَتَى الْحَرْبِ إِنْ عَضَّتْ بِهِ الْحَرْبُ عَضَّهَا ... وَإِنْ شَمَّرَتْ عَنْ سَاقِهَا الْحَرْبُ شَمَّرَا

O savaş eridir; savaş onu ısırırsa o da savaşı ısırır ... Savaş paçalarını sıvayıp kızışırsa o da paçaları sıvar.

وَقَالَ الرَّاجِزُ:

Recez şairi de şöyle demiştir:

قَدْ كَشَفَتْ عَنْ سَاقِهَا فَشُدُّوا ... وَجَدَّتِ الْحَرْبُ بِكُمْ فَجِدُّوا

Paçalar sıvandı [iş kızıştı], haydi gayret edin ... Savaş ciddileşti sizin için, siz de ciddiyet gösterin.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

عَجِبْتُ مِنْ نَفْسِي وَمِنْ إِشْفَاقِهَا ... وَمِنْ طِرَادِ الطَّيْرِ عَنْ أَرْزَاقِهَا

Nefsime ve onun korkusuna şaştım ... Kuşların rızıklarının peşinde koşmasına şaştım,

فِي سَنَةٍ قَدْ كَشَفَتْ عَنْ سَاقِهَا ... حَمْرَاءَ تَبْرِي اللَّحْمَ عَنْ عُرَاقِهَا

Bütün dehşetiyle paçasını açan öyle şiddetli bir kıtlık yılında ki ... Eti kemiğinden sıyırıp atan kıpkırmızı bir yılda!

وَقَالَ آخَرُ:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

كَشَفَتْ لَهُمْ عَنْ سَاقِهَا ... وَبَدَا مِنَ الشَّرِّ الصُّرَاحْ

[Savaş] onlara [bütün dehşetiyle] bacağını açtı ... Ve apaçık kötülük/şiddet baş gösterdi.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَالْحَسَنُ وَأَبِي الْعَالِيَةِ" تُكْشَفُ" بِتَاءِ غَيْرِ مُسَمَّى الْفَاعِلِ. وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى مَعْنَى يُكْشَفُ وَكَأَنَّهُ قَالَ: يَوْمَ تكشف القيامة عن شدة. وقرى" يَوْمَ تُكْشِفُ" بِالتَّاءِ الْمَضْمُومَةِ وَكَسْرِ الشِّينِ، مِنْ أَكْشَفَ إِذَا دَخَلَ فِي الْكَشْفِ. وَمِنْهُ: أَكْشَفَ الرَّجُلُ فَهُوَ مُكْشَفٌ، إِذَا انْقَلَبَتْ شَفَتُهُ الْعُلْيَا. وَذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ: أَخْبَرَنَا أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ قَالَ: عَنْ كَرْبٍ وَشِدَّةٍ. أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: شِدَّةُ الْأَمْرِ وَجَدُّهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ هِيَ أَشَدُّ سَاعَةً فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِذَا اشْتَدَّ الْحَرْبُ وَالْأَمْرُ قِيلَ: كَشَفَ الْأَمْرُ عَنْ سَاقِهِ. والأصل فيه أن من وقع في شي يَحْتَاجُ فِيهِ إِلَى الْجَدِّ شَمَّرَ عَنْ سَاقِهِ، فَاسْتُعِيرَ السَّاقُ وَالْكَشْفُ عَنْهَا فِي مَوْضِعِ الشِّدَّةِ. وَقِيلَ: سَاقُ الشَّيْءِ أَصْلُهُ الَّذِي بِهِ قِوَامُهُ، كَسَاقِ الشَّجَرَةِ وَسَاقِ الْإِنْسَانِ. أَيْ يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ أَصْلِ الْأَمْرِ فَتَظْهَرُ حَقَائِقُ الْأُمُورِ وَأَصْلُهَا. وَقِيلَ: يُكْشَفُ عَنْ سَاقِ جَهَنَّمَ. وَقِيلَ: عَنْ سَاقِ الْعَرْشِ. وَقِيلَ: يُرِيدُ وَقْتَ اقْتِرَابِ الْأَجَلِ وَضَعْفِ الْبَدَنِ، أَيْ يَكْشِفُ الْمَرِيضُ عَنْ سَاقِهِ لِيَبْصُرَ ضَعْفَهُ، وَيَدْعُوَهُ الْمُؤَذِّنُ إِلَى الصَّلَاةِ فَلَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَقُومَ وَيَخْرُجَ. فَأَمَّا مَا رُوِيَ أَنَّ اللَّهَ يَكْشِفُ عَنْ سَاقِهِ فَإِنَّهُ ﷿ يَتَعَالَى عَنِ الْأَعْضَاءِ وَالتَّبْعِيضِ وَأَنْ يَكْشِفَ وَيَتَغَطَّى. وَمَعْنَاهُ أَنْ يَكْشِفَ عَنِ الْعَظِيمِ مِنْ أَمْرِهِ. وَقِيلَ: يَكْشِفُ عَنْ نُورِهِ ﷿. وَرَوَى أَبُو مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَنْ ساقٍ قَالَ: (يَكْشِفُ عَنْ نُورٍ عَظِيمٍ يَخِرُّونَ لَهُ سُجَّدًا). وَقَالَ أَبُو اللَّيْثِ السَّمَرْقَنْدِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: حَدَّثَنَا الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ مَنِيعٍ قَالَ حَدَّثَنَا هُدْبَةُ قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ عَدِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنْ عُمَارَةَ الْقُرَشِيِّ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ مُثِّلَ لِكُلِّ قَوْمٍ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ فِي الدُّنْيَا فَيَذْهَبُ كُلُّ قَوْمٍ إلى ما كانوا يعبدون ويبقى أهل التوحد فَيُقَالُ لَهُمْ مَا تَنْتَظِرُونَ وَقَدْ ذَهَبَ النَّاسُ فَيَقُولُونَ إِنَّ لَنَا رَبًّا كُنَّا نَعْبُدُهُ فِي الدُّنْيَا وَلَمْ نَرَهُ- قَالَ- وَتَعْرِفُونَهُ إِذَا رَأَيْتُمُوهُ فَيَقُولُونَ نَعَمْ فَيُقَالُ فَكَيْفَ تَعْرِفُونَهُ وَلَمْ تَرَوْهُ قَالُوا إِنَّهُ لَا شَبِيهَ لَهُ

Yine İbn Abbâs, el-Hasan ve Ebû'l-Âliye'den meçhul tâ ile تُكْشَفُ şeklinde rivayet edilmiştir. Bu kıraat يُكْشَفُ anlamıyla aynı kapıya çıkar ve sanki: 'Kıyametin şiddetten açıldığı gün' demiş gibi olur. Açılma haline girmeyi ifade eden ekşefe (أَكْشَفَ) fiilinden ötreli tâ ve esreli şîn ile يَوْمَ تُكْشِفُ şeklinde de okunmuştur. Üst dudağı yukarı doğru kıvrılan adama أَكْشَفَ الرَّجُلُ فَهُوَ مُكْشَفٌ denmesi bundandır. İbnü'l-Mübârek zikredip dedi ki: Bize Üsâme b. Zeyd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: 'Sıkıntı ve şiddetten [açıldığı gün].' Bize İbn Cüreyc, Mücâhid'den bildirdi ki o: 'İşin şiddeti ve ciddiyeti' demiştir. Mücâhid şöyle demiştir: İbn Abbâs 'O, kıyamet günündeki en şiddetli andır' dedi. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Savaş ve durum şiddetlendiğinde كَشَفَ الْأَمْرُ عَنْ سَاقِهِ (iş incikten açıldı / ciddileşti) denir. Bunun aslı şudur: Ciddiyet gerektiren bir işe girişen kimse paçalarını sıvar; böylece bacak/incik ve onun açılması şiddet makamında istiare (mecaz) olarak kullanılmıştır. Bir görüşe göre: Bir şeyin sâkı (bacağı/gövdesi), onun varlığını sağlayan aslıdır; ağacın gövdesi ve insanın bacağı gibi. Yani işin aslının açığa çıkacağı, hakikatlerin ve köklerinin belirginleşeceği gün demektir. Cehennemin bacağından/direğinden açılır da denilmiştir. Arş'ın sütunundan açılır da denilmiştir. Ecelin yaklaşması ve bedenin zayıflaması vaktini kastettiği de söylenmiştir; yani hasta zayıflığını görmek için bacağını açar, müezzin onu namaza çağırır ama o kalkıp çıkmaya güç yetiremez. Allah'ın bacağını/incik açacağına dair rivayet edilen hadislere gelince; Yüce Allah uzuvlardan, parçalara ayrılmaktan, örtüyü açıp kapanmaktan münezzehtir. Bunun anlamı, O'nun emrinden büyük olanı açığa çıkarmasıdır. Yüce Allah'ın kendi nurundan açması olduğu da söylenmiştir. Ebû Mûsâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Yüce Allah'ın: عَنْ ساقٍ kavli hakkında: (Büyük bir nurdan açar da O'na secdeye kapanırlar) dediğini rivayet etmiştir. Ebû'l-Leys es-Semerkandî tefsirinde şöyle demiştir: Bize el-Halîl b. Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İbn Menî' anlattı, dedi ki: Bize Hüdbe anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Adiy b. Zeyd'den, o Umâre el-Kureşî'den, o Ebû Bürde'den, o da Ebû Mûsâ'dan anlattı; o da babasının kendisine şöyle dediğini nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: (Kıyamet günü olduğunda her topluluğa dünyada taptıkları şeyler somutlaştırılıp gösterilir. Her kavim taptığı şeyin peşinden gider, geride tevhid ehli kalır. Onlara: 'İnsanlar gittiği halde siz neyi bekliyorsunuz?' denilir. Onlar: 'Bizim dünyada taptığımız fakat görmediğimiz bir Rabbimiz vardı' derler. -Buyurdu ki:- 'Onu gördüğünüzde tanır mısınız?' denir. 'Evet' derler. 'Görmediğiniz halde O'nu nasıl tanıyacaksınız?' denilir. 'Şüphesiz O'nun hiçbir benzeri yoktur' derler.

فَيَكْشِفُ لَهُمُ الْحِجَابَ فَيَنْظُرُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَيَخِرُّونَ لَهُ سُجَّدًا وَتَبْقَى أَقْوَامٌ ظُهُورُهُمْ مِثْلُ صَيَاصِي الْبَقَرِ فَيَنْظُرُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَيُرِيدُونَ السُّجُودَ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ فيقول الله تعالى عباد ي ارْفَعُوا رُءُوسَكُمْ فَقَدْ جَعَلْتُ بَدَلَ كُلِّ رَجُلٍ مِنْكُمْ رَجُلًا مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فِي النَّارِ (. قَالَ أَبُو بُرْدَةَ: فَحَدَّثْتُ بِهَذَا الْحَدِيثِ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَقَالَ: اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَقَدْ حَدَّثَكَ أَبُوكَ بِهَذَا الْحَدِيثِ؟ فَحَلَفَ لَهُ ثَلَاثَةَ أَيْمَانٍ، فَقَالَ عُمَرُ: مَا سَمِعْتُ فِي أَهْلِ التَّوْحِيدِ حَدِيثًا هُوَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ هَذَا. وَقَالَ قَيْسُ بْنُ السَّكَنِ: حَدَّثَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ قَامَ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ أَرْبَعِينَ عَامًا شَاخِصَةً أَبْصَارُهُمْ إِلَى السَّمَاءِ، حُفَاةً عُرَاةً يُلْجِمُهُمُ الْعَرَقُ، فَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ عَامًا، ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ: أَيُّهَا النَّاسُ، أَلَيْسَ عَدْلًا مِنْ رَبِّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَصَوَّرَكُمْ وأماتكم وأحياكم ثم عبد تم غَيْرَهُ أَنْ يُوَلِّيَ كُلَّ قَوْمٍ مَا تَوَلَّوْا؟ قَالُوا: نَعَمْ. قَالَ: فَيُرْفَعُ لِكُلِّ قَوْمٍ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَتْبَعُونَهَا حَتَّى تَقْذِفَهُمْ فِي النَّارِ، فَيَبْقَى الْمُسْلِمُونَ وَالْمُنَافِقُونَ فَيُقَالُ لَهُمْ: أَلَا تَذْهَبُونَ قَدْ ذَهَبَ النَّاسُ؟ فَيَقُولُونَ حتى يأتينا ربنا، فيقال لهم: أو تعرفونه؟ فَيَقُولُونَ: إِنِ اعْتَرَفَ لَنَا عَرَفْنَاهُ. قَالَ فَعِنْدَ ذَلِكَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَيَتَجَلَّى لَهُمْ فَيَخِرُّ مَنْ كَانَ يَعْبُدُهُ مُخْلِصًا سَاجِدًا، وَيَبْقَى الْمُنَافِقُونَ لَا يَسْتَطِيعُونَ كَأَنَّ فِي ظُهُورِهِمُ السَّفَافِيدَ، فَيُذْهَبُ بِهِمْ إِلَى النَّارِ، وَيَدْخُلُ هَؤُلَاءِ الْجَنَّةَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ. (خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ) أَيْ ذَلِيلَةً مُتَوَاضِعَةً، وَنَصْبُهَا عَلَى الْحَالِ. (تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ) وَذَلِكَ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَرْفَعُونَ رؤوسهم وَوُجُوهَهُمْ أَشَدَّ بَيَاضًا مِنَ الثَّلْجِ. وَتَسْوَدُّ وُجُوهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ حَتَّى تَرْجِعَ أَشَدَّ سَوَادًا مِنَ الْقَارِ. قُلْتُ: مَعْنَى حَدِيثِ أَبِي مُوسَى وَابْنِ مَسْعُودٍ ثَابِتٌ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وغيره.

«[Yüce Allah] onlara hicabı açar, onlar da Yüce Allah'a bakarlar ve hemen O'nun için secdeye kapanırlar. Sırtları sığırların boynuzları gibi [kaskatı] birtakım topluluklar kalır; onlar da Yüce Allah'a bakarlar ve secde etmek isterler fakat güç yetiremezler. İşte Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ } “İnciğin açılacağı ve secdeye çağrılacakları gün, güç yetiremezler” kavli budur. Bunun üzerine Yüce Allah: 'Ey kullarım! Başlarınızı kaldırınız. Muhakkak ki sizden her bir kişinin yerine Yahudi ve Hristiyanlardan bir kişiyi cehenneme koydum' buyurur.» Ebû Bürde dedi ki: Ben bu hadisi Ömer b. Abdilazîz'e rivayet ettim. Bunun üzerine o: "Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin olsun ki, baban bu hadisi sana rivayet etti mi?" dedi. [Ebû Bürde] ona üç defa yemin etti. Bunun üzerine Ömer: "Tevhit ehli hakkında bana bundan daha sevimli bir hadis işitmedim" dedi. Kays b. es-Seken şöyle demiştir: Abdullah b. Mes'ûd, Ömer b. el-Hattâb'ın yanında şöyle anlattı: «Kıyamet günü olduğunda insanlar Âlemlerin Rabbi için kırk yıl boyunca gözleri semaya dikilmiş, yalınayak, çıplak ve ter kendilerini gemlemiş bir halde beklerler. Allah onlarla kırk yıl ne konuşur ne de onlara bakar. Sonra bir münadi şöyle seslenir: 'Ey insanlar! Sizi yaratan, size şekil veren, sizi öldüren ve sonra dirilten Rabbinizin; sizin ise O'ndan başkasına ibadet ettiğiniz halde her kavmi taptıklarının peşine vermesi adalet değil midir?' Onlar: 'Evet' derler. Buyurdu ki: Allah'tan başka taptıkları şeyler her kavim için ortaya çıkarılır ve onları cehenneme atıncaya kadar onların peşinden giderler. Geriye Müslümanlar ile münafıklar kalır. Onlara: 'İnsanlar gittiği halde siz gitmiyor musunuz?' denilir. Onlar: 'Rabbimiz bize gelinceye kadar [bekleriz]' derler. Onlara: 'Siz O'nu tanır mısınız?' denilir. Onlar da: 'Eğer O bize kendini tanıtırsa O'nu tanırız' derler. Buyurdu ki: İşte o zaman incikten açılır ve [Allah] onlara tecelli eder. O'na ihlasla ibadet etmiş olan kimse secdeye kapanır. Münafıklar ise sırtlarında sanki demir şişler varmış gibi [kaskatı kesilip] güç yetiremezler. Sonra onlar cehenneme götürülür, berikiler ise cennete girer. İşte Yüce Allah'ın: { وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ } “...Ve secdeye çağrılırlar da güç yetiremezler” kavli budur.» { خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ } “Gözleri zilletle yere eğilmiş olarak...” yani zelil ve alçalmış olarak; nasb edilmesi hal olmasındandır. { تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ } “...kendilerini bir zillet kaplar.” Bunun sebebi şudur: Müminler başlarını kar gibi bembeyaz yüzlerle kaldırırlar. Münafıkların ve kâfirlerin yüzleri ise ziftten daha siyah hale gelinceye kadar kararır. Ben [Kurtubî] derim ki: Ebû Mûsâ ve İbn Mes'ûd'un hadisinin manası, Ebû Saîd el-Hudrî ve başkalarından gelen rivayetle Müslim'in Sahîh'inde sabittir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ) أَيْ فِي الدُّنْيَا. (وَهُمْ سالِمُونَ) مُعَافُونَ أَصِحَّاءُ. قَالَ إِبْرَاهِيمُ التَّيْمِيُّ: أَيْ يُدْعَوْنَ بِالْأَذَانِ وَالْإِقَامَةِ فيأبونه. وقال سعيد ابن جُبَيْرٍ: كَانُوا يَسْمَعُونَ حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ فَلَا يُجِيبُونَ. وَقَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: وَاللَّهِ مَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِلَّا فِي الَّذِينَ يَتَخَلَّفُونَ عَنِ الْجَمَاعَاتِ. وَقِيلَ: أَيْ بِالتَّكْلِيفِ الْمُوَجَّهِ عَلَيْهِمْ فِي الشَّرْعِ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَقَدْ مَضَى فِي سُورَةِ" الْبَقَرَةِ" الْكَلَامُ فِي وُجُوبِ صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ. وَكَانَ الرَّبِيعُ بْنُ خَيْثَمٍ قَدْ فُلِجَ وَكَانَ يُهَادَى بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ إِلَى الْمَسْجِدِ، فَقِيلَ: يَا أَبَا يَزِيدَ، لَوْ صَلَّيْتَ فِي بَيْتِكَ لَكَانَتْ لَكَ رُخْصَةٌ. فَقَالَ: مَنْ سَمِعَ حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ فَلْيُجِبْ وَلَوْ حَبْوًا. وَقِيلَ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: إِنَّ طَارِقًا يُرِيدُ قَتْلَكَ فَتَغَيَّبْ. فَقَالَ: أَبِحَيْثُ لَا يَقْدِرُ اللَّهُ عَلَيَّ؟ فَقِيلَ لَهُ: اجْلِسْ فِي بَيْتِكَ. فَقَالَ: أَسْمَعُ حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ، فلا أجيب!

Yüce Allah'ın: { وَقَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ } “Oysa onlar secdeye davet ediliyorlardı...” kavli; yani dünyada. { وَهُمْ سالِمُونَ } “...sapasağlam iken.” yani afiyette ve sıhhatli iken. İbrâhim et-Teymî şöyle demiştir: 'Yani ezan ve kametle davet ediliyorlardı da yüz çeviriyorlardı.' Saîd b. Cübeyr: 'Hayye ale'l-felâhı işitiyorlar fakat icabet etmiyorlardı' demiştir. Kâ'b el-Ahbâr ise: 'Allah'a yemin olsun ki bu ayet ancak cemaatleri terk edenler hakkında inmiştir' demiştir. Şeriatta kendilerine yöneltilen teklif ile davet ediliyorlardı da denilmiştir; manalar birbirine yakındır. Cemaatle namazın vacip oluşuna dair açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti. er-Rebî' b. Huseym felç geçirmişti; iki adamın arasında ayakları yerde sürünerek mescide götürülürdü. Kendisine: 'Ey Ebû Yezîd! Evinde kılsaydın senin için ruhsat vardı' denilince şöyle dedi: 'Kim hayye ale'l-felâhı işitirse, sürünerek de olsa ona icabet etsin.' Saîd b. el-Müseyyeb'e: 'Târık seni öldürmek istiyor, saklan' denildi. O: 'Allah'ın bana güç yetiremeyeceği bir yere mi?' dedi. Kendisine: 'Evinde otur' denilince: 'Hayye ale'l-felâhı işiteceğim de icabet etmeyeceğim ha!' dedi.

[سورة القلم (٦٨): الآيات ٤٤ الى ٤٥]

[Kalem Suresi (68), Âyet 44-45]

فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (٤٤) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (٤٥)

{ فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (٤٤) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (٤٥) } “Artık bu sözü (Kur'an'ı) yalanlayanla beni baş başa bırak! Biz onları bilmedikleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız. Onlara mühlet veriyorum. Şüphesiz benim tuzağım pek çetindir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَذَرْنِي) أَيْ دَعْنِي. (وَمَنْ يُكَذِّبُ) مَنْ مَفْعُولٍ مَعَهُ أَوْ مَعْطُوفٍ عَلَى ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ. (بِهذَا الْحَدِيثِ) يَعْنِي الْقُرْآنَ، قَالَهُ السُّدِّيُّ. وَقِيلَ: يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَهَذَا تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَيْ فَأَنَا أُجَازِيهِمْ وأنتقم منهم. ثم قال (سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ) مَعْنَاهُ سَنَأْخُذُهُمْ عَلَى غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يَعْرِفُونَ، فَعُذِّبُوا يَوْمَ بَدْرٍ. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: نُسْبِغُ عَلَيْهِمُ النِّعَمَ وَنُنْسِيهِمُ الشُّكْرَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: كَمْ مُسْتَدْرَجٌ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ، وَكَمْ مَفْتُونٌ بِالثَّنَاءِ عَلَيْهِ، وَكَمْ مَغْرُورٌ بِالسِّتْرِ عَلَيْهِ. وَقَالَ أَبُو رَوْقٍ: أَيْ كُلَّمَا أَحْدَثُوا خَطِيئَةً جَدَّدْنَا لَهُمْ نِعْمَةً وَأَنْسَيْنَاهُمُ الِاسْتِغْفَارَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَنَمْكُرُ بِهِمْ. وَقِيلَ: هُوَ أَنْ نَأْخُذَهُمْ قَلِيلًا وَلَا نُبَاغِتَهُمْ. وَفِي حَدِيثٍ (أَنَّ رَجُلًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ يَا رب كم أعصيك

Yüce Allah'ın: (فَذَرْنِي) { Beni bırak } buyruğu; yani beni [onunla] baş başa bırak demektir. (وَمَنْ يُكَذِّبُ) { ve yalanlayanı } ifadesindeki “men” (مَنْ), mef‘ûlün meah (birliktelik mef‘ûlü) yahut mütekellim zamirine matuftur. (بِهذَا الْحَدِيثِ) { bu sözü } yani Kur'ân'ı [yalanlayanı]; bunu es-Süddî söylemiştir. Kıyamet gününü [yalanlayanı] da denilmiştir. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir; yani onları ben cezalandırır ve onlardan intikamımı alırım. Sonra şöyle buyurdu: (سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ) { Biz onları bilmedikleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız (istidrâc edeceğiz) } bunun anlamı; onlar farkında değilken onları gafil avlayıp ansızın yakalayacağız [demektir]. Nitekim Bedir günü cezalandırıldılar. Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: “Onlara nimetleri bolca ihsan eder, şükretmeyi ise unuttururuz.” el-Hasan şöyle demiştir: “Kendisine ihsanda bulunulmasıyla istidrâca uğratılan nice kimse vardır! Kendisine övgüde bulunulması sebebiyle fitneye düşürülen nice kimse vardır! Ve [kusurlarının] örtülmesiyle gurura kapılan nice kimse vardır!” Ebû Ravk şöyle demiştir: “Yani onlar ne zaman yeni bir günah işleseler, biz de kendilerine yeni bir nimet veririz ve onlara istiğfar etmeyi unuttururuz.” İbn Abbâs: “Onlara tuzak kuracağız” demiştir. Bir görüşe göre de: “Onları azar azar yakalamamız ve ansızın baskın yapmamamızdır.” Bir hadiste [şöyle rivayet edilmiştir]: « İsrailoğullarından bir adam: “Ey Rabbim! Sana ne kadar çok isyan ediyorum... »

وَأَنْتَ لَا تُعَاقِبُنِي- قَالَ- فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى نَبِيِّ زَمَانِهِمْ أَنْ قُلْ لَهُ كَمْ مِنْ عُقُوبَةٍ لِي عَلَيْكَ وَأَنْتَ لَا تَشْعُرُ. إِنَّ جُمُودَ عَيْنَيْكَ وَقَسَاوَةَ قَلْبِكَ اسْتِدْرَاجٌ مِنِّي وَعُقُوبَةٌ لَوْ عَقَلْتَ (. وَالِاسْتِدْرَاجُ: تَرْكُ الْمُعَاجَلَةِ. وَأَصْلُهُ النَّقْلُ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ كَالتَّدَرُّجِ. وَمِنْهُ قِيلَ دَرَجَةٌ، وَهِيَ مَنْزِلَةٌ بَعْدَ مَنْزِلَةٍ. وَاسْتَدْرَجَ فُلَانٌ فُلَانًا، أَيِ اسْتَخْرَجَ مَا عِنْدَهُ قَلِيلًا. وَيُقَالُ: دَرَجَهُ إِلَى كَذَا وَاسْتَدْرَجَهُ بِمَعْنًى، أَيْ أَدْنَاهُ مِنْهُ عَلَى التَّدْرِيجِ فَتَدَرَّجَ هُوَ. (وَأُمْلِي لَهُمْ) أَيْ أُمْهِلُهُمْ وَأُطِيلُ لَهُمُ الْمُدَّةَ. وَالْمُلَاوَةُ: الْمُدَّةُ مِنَ الدَّهْرِ. وَأَمْلَى اللَّهُ لَهُ أَيْ أَطَالَ لَهُ. وَالْمَلَوَانِ: اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ. وَقِيلَ: وَأُمْلِي لَهُمْ أَيْ لَا أُعَاجِلُهُمْ بِالْمَوْتِ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَعْرَافِ" بَيَانُ هَذَا. (إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ) أَيْ إِنَّ عَذَابِي لَقَوِيٌّ شَدِيدٌ فَلَا يفوتني أحد.

...'Sen beni cezalandırmıyorsun!' dedi. -Buyurdu ki:- Bunun üzerine Allah kendi zamanlarının peygamberine şöyle vahyetti: 'Ona de ki: Benim senin üzerindeki nice cezam vardır da sen farkında değilsin. Gözlerinin yaşarmaması ve kalbinin katılığının, eğer akledebilseydin tarafımdan bir istidrac ve bir ceza olduğunu anlardın.') İstidrâc; cezalandırmada acele etmeyip mühlet vermektir. Aslı, tedricen olduğu gibi bir durumdan başka bir duruma geçirmektir. Birbiri ardınca gelen makam anlamındaki derece kelimesi de bundandır. Bir kimsenin bir başkasının içindekini yavaş yavaş çıkarmasına اسْتَدْرَجَ فُلَانٌ فُلَانًا denir. Aynı anlamda دَرَجَهُ إِلَى كَذَا ve اسْتَدْرَجَهُ denilir; yani onu adım adım yaklaştırdı, o da derece derece yaklaştı. { وَأُمْلِي لَهُمْ } “Onlara mühlet veriyorum.” yani onlara süre tanır ve müddetlerini uzatırım. el-Mülâve (الْمُلَاوَةُ), zamandan bir süredir. أَمْلَى اللَّهُ لَهُ 'Allah onun ömrünü/müddetini uzattı' demektir. el-Melevâni (الْمَلَوَانِ) ise gece ve gündüzdür. { وَأُمْلِي لَهُمْ } 'onları ölümle aceleye getirmem' demektir de denilmiştir; mana birdir. Bu hususun açıklaması A'râf Suresi'nde geçmişti. { إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Şüphesiz benim tuzağım çetindir.” yani şüphesiz azabım pek güçlü ve şiddetlidir, hiçbir kimse elimden kurtulamaz.

[سورة القلم (٦٨): آية ٤٦]

[Kalem Suresi (68), Âyet 46]

أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ (٤٦)

{ أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ (٤٦) } “Yoksa sen onlardan bir ücret istiyorsun da bu yüzden ağır bir borç altında mı eziliyorlar?”

عَادَ الْكَلَامُ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ [القلم: ٤١]. أَيْ أَمْ تَلْتَمِسُ مِنْهُمْ ثَوَابًا عَلَى مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ مِنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ؟ فَهُمْ مِنْ غَرَامَةِ ذَلِكَ مُثْقَلُونَ لِمَا يَشُقُّ عَلَيْهِمْ مِنْ بَذْلِ الْمَالِ، أَيْ لَيْسَ عَلَيْهِمْ كُلْفَةٌ، بَلْ يَسْتَوْلُونَ بِمُتَابَعَتِكَ عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ وَيَصِلُونَ إِلَى جنات النعيم.

Söz, daha önce geçen Yüce Allah'ın: { أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ } “Yoksa onların ortakları mı var?” [Kalem: 41] kavline dönmüştür. Yani yoksa sen kendilerini çağırdığın Allah'a iman karşılığında onlardan bir mükafat/ücret mi talep ediyorsun da onlar mal harcamanın kendilerine ağır gelmesi sebebiyle bu borçtan ötürü eziliyorlar? Yani onların üzerinde hiçbir külfet yoktur; bilakis sana tabi olmakla yeryüzünün hazinelerine sahip olurlar ve Naim cennetlerine kavuşurlar.

[سورة القلم (٦٨): آية ٤٧]

[Kalem Suresi (68), Âyet 47]

أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ (٤٧)

{ أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ (٤٧) } “Yoksa gaybın bilgisi onların yanında da onlar mı yazıyorlar?”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ) أَيْ عِلْمُ مَا غَابَ عَنْهُمْ. (فَهُمْ يَكْتُبُونَ) وَقِيلَ: أَيَنْزِلُ عَلَيْهِمُ الْوَحْيُ بِهَذَا الَّذِي يَقُولُونَ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الْغَيْبُ هُنَا اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ مِمَّا فِيهِ يُخَاصِمُونَكَ بِهِ، وَيَكْتُبُونَ أَنَّهُمْ أَفْضَلُ مِنْكُمْ، وَأَنَّهُمْ لَا يُعَاقَبُونَ. وَقِيلَ: يَكْتُبُونَ يَحْكُمُونَ لِأَنْفُسِهِمْ بِمَا يريدون.

Yüce Allah'ın: { أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ } “Yoksa gayb onların yanında mıdır?” buyruğu, yani onlardan gizli olan şeylerin bilgisi [onların yanında mıdır]? { فَهُمْ يَكْتُبُونَ } “da onlar yazıyorlar?” [demektir]. Bir görüşe göre: Söyledikleri bu şey hakkında onlara vahiy mi iniyor? İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: Buradaki gayb, Levh-i Mahfûz'dur; onlar da onun içindekilerden seninle tartışacakları şeyleri yazıyorlar ve kendilerinin sizden daha üstün olduğunu, cezalandırılmayacaklarını yazıyorlar. Şöyle de denilmiştir: { يَكْتُبُونَ }, kendileri için diledikleri gibi hüküm veriyorlar [demektir].

[سورة القلم (٦٨): آية ٤٨]

[Kalem Suresi (68), Âyet 48]

فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نادى وَهُوَ مَكْظُومٌ (٤٨)

{ فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نادى وَهُوَ مَكْظُومٌ } “Sen Rabbinin hükmünü sabırla bekle; balık sahibi (Yûnus) gibi olma! Hani o, keder ve öfkeyle dolu bir halde [Rabbine] seslenip yakarmıştı.” (48)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ) أَيْ لِقَضَاءِ رَبِّكَ. وَالْحُكْمُ هُنَا الْقَضَاءُ. وَقِيلَ: فَاصْبِرْ عَلَى مَا حَكَمَ بِهِ عَلَيْكَ رَبُّكَ مِنْ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ. وَقَالَ ابْنُ بَحْرٍ: فَاصْبِرْ لِنَصْرِ رَبِّكَ. قَالَ قَتَادَةُ: أَيْ لَا تَعْجَلْ وَلَا تُغَاضِبْ فَلَا بُدَّ مِنْ نَصْرِكَ. وَقِيلَ: إِنَّهُ مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ. (وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ) يَعْنِي يُونُسَ ﵇. أَيْ لَا تَكُنْ مِثْلَهُ فِي الْغَضَبِ وَالضَّجَرِ وَالْعَجَلَةِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُعَزِّي نَبِيَّهُ ﷺ وَيَأْمُرُهُ بِالصَّبْرِ وَلَا يَعْجَلُ كَمَا عَجِلَ صَاحِبُ الْحُوتِ، وَقَدْ مَضَى خَبَرُهُ فِي سُورَةِ" يُونُسَ، وَالْأَنْبِيَاءِ، وَالصَّافَّاتِ" وَالْفَرْقُ بَيْنَ إِضَافَةِ ذِي وَصَاحِبِ فِي سُورَةِ" يُونُسَ" فَلَا مَعْنَى لِلْإِعَادَةِ. (إِذْ نَادَى) أَيْ حِينَ دَعَا فِي بَطْنِ الْحُوتِ فَقَالَ: لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ [الأنبياء: ٨٧]. (وَهُوَ مَكْظُومٌ) أَيْ مَمْلُوءٌ غَمًّا. وَقِيلَ: كَرْبًا. الْأَوَّلُ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ. وَالثَّانِي قَوْلُ عَطَاءٍ وَأَبِي مَالِكٍ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ الْغَمَّ فِي الْقَلْبِ، وَالْكَرْبَ فِي الْأَنْفَاسِ. وَقِيلَ: مَكْظُومٌ مَحْبُوسٌ. وَالْكَظْمُ الْحَبْسُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: فُلَانٌ كَظَمَ غَيْظَهُ، أَيْ حَبَسَ غَضَبَهُ، قَالَهُ ابْنُ بَحْرٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُ الْمَأْخُوذُ بِكَظْمِهِ وَهُوَ مَجْرَى النَّفَسِ، قَالَهُ الْمُبَرِّدُ. وَقَدْ مَضَى هَذَا وغيره في" يوسف".

Yüce Allah'ın: { فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ } “Sen Rabbinin hükmünü sabırla bekle” buyruğu, yani Rabbinin kazasını [bekle]. Buradaki 'hüküm', kaza (takdir) demektir. Şöyle de denilmiştir: Rabbinin risaleti tebliğ etme hususunda senin aleyhine hükmettiği şeye sabret. İbn Bahr şöyle demiştir: Rabbinin yardımını sabırla bekle. Katâde dedi ki: Yani acele etme, öfkelenme; muhakkak ki sana yardım edilecektir. Kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir. { وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ } “balık sahibi gibi olma.” Yani Yûnus aleyhisselâm gibi [olma]. Yani öfke, bıkkınlık ve acelecilikte onun gibi olma. Katâde dedi ki: Yüce Allah Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmekte, ona sabretmesini ve balık sahibinin acele ettiği gibi acele etmemesini emretmektedir. Onun haberi Yûnus, Enbiyâ ve Sâffât surelerinde geçmişti; 'zî' (ذِي) ile 'sâhib' (صَاحِب) izafeti arasındaki fark da Yûnus Suresi'nde açıklanmıştı, dolayısıyla tekrarlamanın anlamı yoktur. { إِذْ نَادَى } “Hani o seslenmişti” yani balığın karnında: { لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka hiçbir ilah yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum” [Enbiyâ: 87] diyerek dua ettiği vakit. { وَهُوَ مَكْظُومٌ } “ve o kederle dolmuştu.” Yani içi gam ile dolmuştu. Sıkıntı/tasa ile dolu olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş İbn Abbâs ve Mücâhid'in; ikinci görüş ise Atâ ve Ebû Mâlik'in görüşüdür. el-Mâverdî der ki: İkisi arasındaki fark, gamın kalpte, kerbin (tasanın) ise nefeslerde olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Mekzûm (مَكْظُومٌ), hapsedilmiş demektir. Kazm (الْكَظْمُ) hapsetmektir; nitekim 'falan kişi öfkesini yuttu/tuttu' anlamında فُلَانٌ كَظَمَ غَيْظَهُ derler, bunu İbn Bahr söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: O, nefes borusu olan kazmından yakalanmış (boğazı tıkanmış) kimsedir; bunu el-Müberred söylemiştir. Bu ve başka açıklamalar Yûsuf Suresi'nde geçmişti.

[سورة القلم (٦٨): الآيات ٤٩ الى ٥٠]

[Kalem Suresi (68), Âyetler 49-50]

لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ (٤٩) فَاجْتَباهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٥٠)

{ لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ (٤٩) فَاجْتَباهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٥٠) } “Eğer Rabbinden ona bir nimet erişmemiş olsaydı, elbette kınanmış bir halde ıssız bir yere atılacaktı. Fakat Rabbi onu seçti ve salihlerden kıldı.”

قوله تعالى: (لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ تَدارَكَهُ. وَقَرَأَ ابْنُ هُرْمُزَ وَالْحَسَنُ (تَدَّارَكُهُ) بِتَشْدِيدِ الدَّالِّ، وَهُوَ مُضَارِعٌ أُدْغِمَتِ التَّاءُ مِنْهُ فِي الدَّالِ وَهُوَ عَلَى تَقْدِيرِ حِكَايَةِ الْحَالِ، كَأَنَّهُ قَالَ: لَوْلَا أَنْ كَانَ يُقَالُ فِيهِ تَتَدَارَكُهُ نِعْمَةٌ. ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ:" تَدَارَكَتْهُ" وَهُوَ خلاف المرسوم. وتَدارَكَهُ فعل ماض مذكر حمل على معنى

Yüce Allah’ın: { لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Eğer Rabbinden ona bir nimet erişmemiş olsaydı” buyruğunda: Cumhurun kıraati 'تَدَارَكَهُ' (tedârakehu) şeklindedir. İbn Hürmüz ve el-Hasan ise dâl harfinin şeddesiyle (تَدَّارَكُهُ - teddârakuhu) şeklinde okumuşlardır. Bu, [başındaki] tâ harfinin dâl harfine idgam edildiği muzari bir fiildir ve hikâye-i hâl takdirindedir; sanki: 'Hakkında kendisine bir nimet erişiyor denilmiş olmasaydı' demiş gibidir. İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd ise 'تَدَارَكَتْهُ' (tedârakethu) şeklinde okumuşlardır ki bu [Mushaf'ın] resm-i hattına aykırıdır. 'تَدَارَكَهُ' müzekker mazi bir fiil olup mânâ bakımından hamledilmiştir...

النِّعْمَةِ، لِأَنَّ تَأْنِيثَ النِّعْمَةِ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ. وَ" تَدَارَكَتْهُ" عَلَى لَفْظِهَا. وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَى النِّعْمَةِ هُنَا، فَقِيلَ النُّبُوَّةُ، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَقِيلَ عِبَادَتُهُ الَّتِي سَلَفَتْ، قَالَهُ ابْنُ جُبَيْرٍ. وَقِيلَ: نِدَاؤُهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ [الأنبياء: ٨٧]، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ. وَقِيلَ: نِعْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِخْرَاجُهُ مِنْ بَطْنِ الْحُوتِ، قَالَهُ ابْنُ بَحْرٍ. وَقِيلَ: أَيْ رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ، فَرَحِمَهُ وَتَابَ عَلَيْهِ. (لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ) أَيْ لَنُبِذَ مَذْمُومًا وَلَكِنَّهُ نُبِذَ سَقِيمًا غَيْرَ مَذْمُومٍ. وَمَعْنَى مَذْمُومٌ فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مُلِيمٌ. قَالَ بَكْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: مُذْنِبٌ. وَقِيلَ: مَذْمُومٌ مُبْعَدٌ مِنْ كُلِّ، خَيْرٍ. وَالْعَرَاءُ: الْأَرْضُ الْوَاسِعَةُ الْفَضَاءِ الَّتِي لَيْسَ فِيهَا جَبَلٌ وَلَا شَجَرٌ يَسْتُرُ. وَقِيلَ: وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْهِ لَبَقِيَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ نُبِذَ بِعَرَاءِ الْقِيَامَةِ مَذْمُومًا. يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تعالى: فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ. لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ [الصافات: ١٤٤ - ١٤٣]. (فَاجْتَباهُ رَبُّهُ) أَيِ اصْطَفَاهُ وَاخْتَارَهُ. فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: رَدَّ اللَّهُ إِلَيْهِ الْوَحْيَ، وَشَفَّعَهُ فِي نَفْسِهِ وَفِي قَوْمِهِ، وَقَبِلَ تَوْبَتَهُ، وَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ بِأَنْ أَرْسَلَهُ إِلَى مائة ألف أو يزيدون.

Nimetin anlamına; çünkü nimet kelimesinin müennesliği gayri hakikidir (mecazidir). 'تَدَارَكَتْهُ' ise lafzına [hamledilmiştir]. Buradaki nimetin anlamı hakkında farklı görüşler belirtilmiştir: Nübüvvettir denilmiştir, bunu ed-Dahhâk söylemiştir. Geçmişteki ibadetidir denilmiştir, bunu İbn Cübeyr söylemiştir. { لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka hiçbir ilah yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum” [Enbiyâ: 87] şeklindeki nidasıdır denilmiştir, bunu İbn Zeyd söylemiştir. Allah'ın ona olan nimetinin, onu balığın karnından çıkarması olduğu söylenmiştir, bunu İbn Bahr söylemiştir. Rabbinden bir rahmet olduğu, yani ona merhamet edip tevbesini kabul ettiği de söylenmiştir. { لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ } “elbette kınanmış bir halde ıssız bir yere atılacaktı.” Yani kınanmış olarak atılacaktı, fakat o kınanmış olarak değil, hasta bir halde atıldı. İbn Abbâs'ın kavline göre 'mezmûm'un anlamı; kınanmayı hak etmiş (mülîm) olandır. Bekr b. Abdillâh: Günahkâr olandır, demiştir. Şöyle de denilmiştir: Mezmûm; her türlü hayırdan uzaklaştırılmış olandır. el-Arâ (الْعَرَاءُ); içinde örtecek ne bir dağ ne de bir ağaç bulunmayan geniş düzlük arazidir. Şöyle de denilmiştir: Allah'ın ona lütfu olmasaydı kıyamet gününe kadar balığın karnında kalır, sonra da kıyametin ıssız meydanına kınanmış olarak atılırdı. Yüce Allah'ın şu buyruğu buna delalet eder: { فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ. لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Eğer tesbih edenlerden olmasaydı, elbette onların diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı” [Sâffât: 143-144]. { فَاجْتَباهُ رَبُّهُ } “Fakat Rabbi onu seçti” yani onu seçip süzdü. { فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ } “ve salihlerden kıldı.” İbn Abbâs dedi ki: Allah ona vahyi geri verdi, kendisi ve kavmi hakkında şefaatini kabul buyurdu, tevbesini kabul etti ve onu yüz bin veya daha fazla kişiye peygamber göndermek suretiyle salihlerden kıldı.

[سورة القلم (٦٨): آية ٥١]

[Kalem Suresi (68), Âyet 51]

وَإِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ (٥١)

{ وَإِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ (٥١) } “O kâfirler Zikr'i (Kur'an'ı) işittikleri zaman, neredeyse seni gözleriyle devireceklerdi ve: 'O kesinlikle bir delidir' diyorlar.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا) إِنْ هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ. لَيُزْلِقُونَكَ أَيْ يَعْتَانُونَكَ. (بِأَبْصارِهِمْ) أَخْبَرَ بِشِدَّةِ عَدَاوَتِهِمُ النَّبِيَّ ﷺ، وَأَرَادُوا أَنْ يُصِيبُوهُ بِالْعَيْنِ فَنَظَرَ إِلَيْهِ قَوْمٌ مِنْ قُرَيْشٍ وَقَالُوا: مَا رَأَيْنَا مِثْلَهُ وَلَا مِثْلَ حُجَجِهِ. وَقِيلَ: كَانَتِ الْعَيْنُ فِي بَنِي أَسَدٍ، حَتَّى إِنَّ الْبَقَرَةَ السَّمِينَةَ أَوِ النَّاقَةَ السَّمِينَةَ تَمُرُّ بِأَحَدِهِمْ فَيُعَايِنُهَا ثُمَّ يَقُولُ: يَا جَارِيَةُ، خُذِي الْمِكْتَلَ وَالدِّرْهَمَ فَأْتِينَا بِلَحْمِ هَذِهِ الناقة، فما تبرح حتى تقع للموت

Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O kâfirler neredeyse...” kavlindeki [in (إِنْ)] edatı, şeddeli olan (inne'den) hafifletilmiş olandır (muhaffefedir). { لَيُزْلِقُونَكَ } yani sana nazar değdirecekler, gözleriyle isabet ettirecekler demektir. { بِأَبْصارِهِمْ } “Gözleriyle” ifadesiyle, onların Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem olan düşmanlıklarının şiddetini haber vermiştir. Onlar ona nazar etmek (göz değdirmek) istemişlerdi. Kureyş'ten bir topluluk ona bakıp: “Onun gibisini ve onun delillerinin benzerini hiç görmedik” dediler. Şöyle de denilmiştir: Nazar (göz değdirme) Benî Esed kabilesinde bulunurdu. Öyle ki, semiz bir sığır veya semiz bir deve onlardan birinin yanından geçtiğinde ona dik dik nazar eder, sonra da: “Ey cariye! Sepeti (el-miktel) ve dirhemi al, bize bu devenin etinden getir!” derdi. Çok geçmeden deve ölüp yere düşer

فَتُنْحَرَ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ رَجُلٌ مِنَ الْعَرَبِ يَمْكُثُ لَا يَأْكُلُ شَيْئًا يَوْمَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةً، ثُمَّ يَرْفَعُ جَانِبَ الْخِبَاءِ فَتَمُرُّ بِهِ الْإِبِلُ أَوِ الْغَنَمُ فَيَقُولُ: لَمْ أَرَ كَالْيَوْمِ إِبِلًا وَلَا غَنَمًا أَحْسَنَ مِنْ هَذِهِ! فَمَا تَذْهَبُ إِلَّا قَلِيلًا حَتَّى تَسْقُطَ مِنْهَا طَائِفَةٌ هَالِكَةٌ. فَسَأَلَ الْكُفَّارُ هَذَا الرَّجُلَ أَنْ يُصِيبَ لَهُمُ النَّبِيَّ ﷺ بِالْعَيْنِ فَأَجَابَهُمْ، فَلَمَّا مَرَّ النَّبِيُّ ﷺ أَنْشَدَ:

ve boğazlanırdı. el-Kelbî şöyle demiştir: Araplardan bir adam iki veya üç gün hiçbir şey yemeden durur, sonra çadırın bir tarafını kaldırır, yanından develer veya koyunlar geçer, o da: 'Bugünkü gibi güzel deve veya koyun görmedim!' derdi. Hayvanlar çok az ilerler ilerlemez içlerinden bir kısmı helak olarak yere düşerdi. Kâfirler bu adamdan Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem göz değdirmesini istediler, o da bunu kabul etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem geçince şu beyti okudu:

قَدْ كَانَ قَوْمُكَ يَحْسِبُونَكَ سَيِّدًا ... وَإِخَالُ أَنَّكَ سَيِّدٌ مَعْيُونُ

Kavmin seni bir efendi/önder sayıyordu ... Ben de sanıyorum ki sen nazar değmiş bir efendisin.

فَعَصَمَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ وَنَزَلَتْ: وَإِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ. وَذَكَرَ نَحْوَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَأَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ إِذَا أَرَادَ أَحَدُهُمْ أَنْ يُصِيبَ أَحَدًا- يَعْنِي فِي نَفْسِهِ وَمَالِهِ- تَجَوَّعَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، ثُمَّ يَتَعَرَّضُ لِنَفْسِهِ وَمَالِهِ فَيَقُولُ: تَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ أَقْوَى مِنْهُ وَلَا أَشْجَعَ وَلَا أَكْثَرَ مِنْهُ وَلَا أَحْسَنَ، فَيُصِيبُهُ بِعَيْنِهِ فَيَهْلِكُ هُوَ وَمَالُهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَفِي هَذَا نَظَرٌ، لِأَنَّ الْإِصَابَةَ بِالْعَيْنِ إِنَّمَا تَكُونُ مَعَ الِاسْتِحْسَانِ وَالْإِعْجَابِ لَا مَعَ الْكَرَاهِيَةِ وَالْبُغْضِ، وَلِهَذَا قَالَ: (وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ) أَيْ يَنْسُبُونَكَ إِلَى الْجُنُونِ إِذَا رَأَوْكَ تَقْرَأُ الْقُرْآنَ. قُلْتُ: أَقْوَالُ الْمُفَسِّرِينَ وَاللُّغَوِيِّينَ تَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا، وَأَنَّ مُرَادَهُمْ بِالنَّظَرِ إِلَيْهِ قَتْلُهُ. وَلَا يَمْنَعُ كَرَاهَةُ الشَّيْءِ مِنْ أَنْ يُصَابَ بِالْعَيْنِ عَدَاوَةً حَتَّى يَهْلِكَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وابن مسعود والأعمش وأبو وائل ومجاهد لَيُزْلِقُونَكَ أَيْ لَيُهْلِكُونَكَ. وَهَذِهِ قِرَاءَةٌ عَلَى التَّفْسِيرِ، مِنْ زَهِقَتْ نَفْسُهُ وَأَزْهَقَهَا. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ (لَيَزْلِقُونَكَ) بِفَتْحِ الْيَاءِ. وَضَمَّهَا الْبَاقُونَ، وَهُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى، يُقَالُ: زَلَقَهُ يَزْلِقُهُ وَأَزْلَقَهُ يُزْلِقُهُ إِزْلَاقًا إِذَا نَحَّاهُ وَأَبْعَدَهُ. وَزَلَقَ رَأْسَهُ يَزْلِقُهُ زَلْقًا إِذَا حَلَقَهُ. وَكَذَلِكَ أَزْلَقَهُ وَزَلَقَهُ تَزْلِيقًا. وَرَجُلٌ زَلِقٌ وَزُمَّلِقٌ- مِثَالُ هُدَبِدٌ- وَزُمَالِقٌ وَزُمَّلِقٌ- بِتَشْدِيدِ الْمِيمِ- وَهُوَ الَّذِي يُنْزِلُ قَبْلَ أَنْ يُجَامِعَ، حَكَاهُ الْجَوْهَرِيُّ وَغَيْرُهُ. فَمَعْنَى الْكَلِمَةِ إِذًا التَّنْحِيَةُ وَالْإِزَالَةُ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ فِي حَقِّ النَّبِيِّ ﷺ إِلَّا بِهَلَاكِهِ وَمَوْتِهِ. قَالَ الْهَرَوِيُّ: أَرَادَ لَيَعْتَانُونَكَ بِعُيُونِهِمْ فَيُزِيلُونَكَ عَنْ مَقَامِكَ الَّذِي أَقَامَكَ اللَّهُ فِيهِ عَدَاوَةً لَكَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَنْفُذُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ، يُقَالُ: زَلَقَ السَّهْمُ وَزَهَقَ إِذَا نَفَذَ،

Bunun üzerine Allah Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem korudu ve: { وَإِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ } “O kâfirler neredeyse seni gözleriyle devireceklerdi” ayeti indi. el-Mâverdî de buna benzer bir rivayet zikretmiştir: Araplardan birisi birisine -yani canına ve malına- göz değdirmek istediğinde üç gün aç kalır, sonra o kimsenin canına ve malına yönelip: 'Vallahi bundan daha güçlüsünü, daha cesurunu, bundan daha çoğunu ve daha güzelini görmedim' der; böylece ona gözü değer, o kişi ve malı helak olurdu. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi. el-Kuşeyrî dedi ki: Bu görüşte tutarsızlık vardır; zira nazar değmesi nefret ve buğuzla değil, ancak beğenme ve hayranlıkla olur. Nitekim bundan dolayı: { وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ } “ve: 'O kesinlikle bir delidir' diyorlar” buyurmuştur; yani seni Kur'an okurken gördüklerinde sana delilik isnat ederler. Derim ki: Müfessirlerin ve dilcilerin sözleri bizim zikrettiğimiz görüşe delalet etmektedir; nitekim onların ona bakmaktan maksatları onu öldürmekti. Bir şeyden hoşlanmamak, düşmanlık sebebiyle helak olması için ona nazar edilmesine engel teşkil etmez. İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, el-A'meş, Ebû Vâil ve Mücâhid: { لَيُزْلِقُونَكَ } [kelimesini] لَيُزْهِقُونَكَ yani 'seni helak edeceklerdi' şeklinde okumuşlardır. Bu, tefsir kabilinden bir kıraattir; زَهِقَتْ نَفْسُهُ ve أَزْهَقَهَا (canı çıktı/canını çıkardı) ifadelerindendir. Medine ehli ise ye harfinin fethasıyla { لَيَزْلِقُونَكَ } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise ye harfini zammeli okumuşlardır. Bunlar aynı anlamda iki lehçedir; bir kimseyi kenara itip uzaklaştırdığında زَلَقَهُ يَزْلِقُهُ ve أَزْلَقَهُ يُزْلِقُهُ إِزْلَاقًا denir. Başını tıraş ettiği zaman زَلَقَ رَأْسَهُ يَزْلِقُهُ زَلْقًا denir; aynı şekilde أَزْلَقَهُ ve زَلَقَهُ تَزْلِيقًا da denilir. İlişkiye girmeden önce menisi gelen kimse için de رَجُلٌ زَلِقٌ, زُمَّلِقٌ -hudebid (هُدَبِدٌ) vezninde-, زُمَالِقٌ ve mim harfinin şeddesiyle زُمَّلِقٌ denilir; bunu el-Cevherî ve başkaları nakletmiştir. Dolayısıyla bu kelimenin anlamı kenara itmek ve yerinden sökmektir. Bu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ancak onun helaki ve vefatıyla olabilir. el-Herevî dedi ki: Sana olan düşmanlıklarından ötürü gözleriyle sana nazar edip Allah'ın seni yerleştirdiği makamından seni kaydırmak/uzaklaştırmak istediler, demektir. İbn Abbâs: 'Gözleriyle seni delip geçerler' demiştir; nitekim ok delip geçtiği zaman زَلَقَ السَّهْمُ وَزَهَقَ denir.

وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ. أَيْ يَنْفُذُونَكَ مِنْ شِدَّةِ نَظَرِهِمْ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَصْرَعُونَكَ. وَعَنْهُ أَيْضًا وَالسُّدِّيُّ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يَصْرِفُونَكَ عَمَّا أَنْتَ عَلَيْهِ مِنْ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ. وَقَالَ الْعَوْفِيُّ يَرْمُونَكَ. وَقَالَ الْمُؤَرِّجُ: يُزِيلُونَكَ. وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ وَالْأَخْفَشُ: يفتنونك. وقال عبد العزيز ابن يَحْيَى: يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرًا شَزْرًا بِتَحْدِيقٍ شَدِيدٍ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: لَيَمَسُّونَكَ. وَقَالَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ: لَيَأْكُلُونَكَ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ كَيْسَانَ: لَيَقْتُلُونَكَ. وَهَذَا كَمَا يُقَالُ: صَرَعَنِي بِطَرْفِهِ، وَقَتَلَنِي بِعَيْنِهِ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Bu aynı zamanda Mücâhid'in de görüşüdür; yani bakışlarının şiddetinden seni delip geçerler. el-Kelbî: 'Seni yere sererler' demiştir. Yine ondan, es-Süddî'den ve Saîd b. Cübeyr'den nakledildiğine göre: 'Seni risaleti tebliğ etmekten vazgeçirirler.' el-Avfî: 'Sana [ok] atarlar' demiştir. el-Müerric: 'Seni yerinden ederler' demiştir. Nadr b. Şümeyl ve el-Ahfeş: 'Seni fitneye/sıkıntıya düşürürler' demişlerdir. Abdülazîz b. Yahyâ: 'Sana dik dik ve sert bir bakışla bakarlar' demiştir. İbn Zeyd: 'Sana dokunurlar' demiştir. Ca'fer es-Sâdık: 'Seni [adeta] yerler' demiştir. el-Hasan ve İbn Keysân: 'Seni öldürürler' demişlerdir. Bu, tıpkı: 'Bakışıyla beni yere serdi, gözüyle beni öldürdü' denilmesine benzer. Şair şöyle demiştir:

تَرْمِيكَ مُزْلَقَةُ الْعُيُونِ بِطَرْفِهَا ... وَتَكِلُّ عَنْكَ نِصَالُ نَبْلِ الرَّامِي

Kaydıran/nazar eden gözler bakışlarıyla seni vurur, ... Ok atan kişinin temrenleri ise sana ulaşamayıp geri kalır.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

يَتَقَارَضُونَ إِذَا الْتَقَوْا فِي مَجْلِسٍ ... نَظَرًا يُزِلُّ مَوَاطِئَ الْأَقْدَامِ

Bir mecliste karşılaştıklarında birbirlerine öyle bakışlar fırlatırlar ki ... Ayakların bastığı yerleri kaydırır.

وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ بِالْعَدَاوَةِ حَتَّى كَادُوا يُسْقِطُونَكَ. وَهَذَا كُلُّهُ رَاجِعٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَا، وَأَنَّ الْمَعْنَى الْجَامِعَ: يُصِيبُونَكَ بِالْعَيْنِ. وَاللَّهُ أعلم.

Şöyle de denilmiştir: Anlamı; neredeyse seni yere düşürecek kadar sana düşmanlıkla bakarlar, demektir. Bütün bunlar zikrettiğimiz hususa racidir ve toplayıcı anlam: 'Sana nazar ederler/göz değdirirler' demektir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة القلم (٦٨): آية ٥٢]

[Kalem Suresi (68), Âyet 52]

وَما هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٥٢)

{ وَما هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٥٢) } “Halbuki o (Kur'an), bütün âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ أَيْ وَمَا الْقُرْآنُ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ. وَقِيلَ: أَيْ وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ يَتَذَكَّرُونَ بِهِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ شَرَفٌ، أَيِ الْقُرْآنُ. كَمَا قال تعالى: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ [الزخرف: ٤٤] وَالنَّبِيُّ ﷺ شَرَفٌ لِلْعَالَمِينَ أَيْضًا. شَرُفُوا بِاتِّبَاعِهِ وَالْإِيمَانِ بِهِ ﷺ.

Yüce Allah'ın: { وَما هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ } “Halbuki o, bütün âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir” buyruğu; yani Kur'an âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir. Şöyle de denilmiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisiyle öğüt alıp düşündükleri âlemler için bir öğütten/hatırlatıcıdan başka bir şey değildir. Bunun 'şeref' manasında olduğu da söylenmiştir; yani Kur'an [bir şereftir]. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz o, senin için de kavmin için de bir şereftir” [Zuhruf: 44]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de âlemler için bir şereftir; ona uymak ve ona iman etmekle şereflenmişlerdir sallallâhu aleyhi ve sellem.