Binûn

[Hâkka Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَنْزِيلٌ) أَيْ هُوَ تَنْزِيلٌ. (مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ) وَهُوَ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ [الحاقة: ٤٠]، أي إنه لقوله رَسُولٍ كَرِيمٍ، وَهُوَ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ.

Yüce Allah'ın: (تَنْزِيلٌ) “İndirilmedir” buyruğu, yani o indirilmedir demektir. (مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ) “Âlemlerin Rabbi tarafından” buyruğu ise { إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ } [Hâkka: 40] buyruğuna ma'tûftur; yani şüphesiz o, şerefli bir elçinin sözüdür ve âlemlerin Rabbi tarafından indirilmedir.

[سورة الحاقة (٦٩): الآيات ٤٤ الى ٤٦]

[Hâkka Suresi (69): Ayetler 44-46]

وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ (٤٤) لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ (٤٥) ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ (٤٦)

{ وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ (٤٤) لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ (٤٥) ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ (٤٦) } “Eğer o, Bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı, elbette onu sağ elinden (kuvvetle) yakalardık. Sonra da onun can damarını koparırdık.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ) تَقَوَّلَ أَيْ تكلف وأتى بقول من قبل نفسه. وقرى (وَلَوْ تَقَوَّلَ) عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ. (لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ) أَيْ بِالْقُوَّةِ وَالْقُدْرَةِ، أَيْ لَأَخَذْنَاهُ بِالْقُوَّةِ. ومِنْ صِلَةٌ زَائِدَةٌ. وَعَبَّرَ عَنِ الْقُوَّةِ وَالْقُدْرَةِ بِالْيَمِينِ لان قوة كل شي فِي مَيَامِنِهِ، قَالَهُ الْقُتَبِيُّ. وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ ابن عباس ومجاهد. ومنه قول الشماخ:

Yüce Allah'ın: (وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ) “Eğer o, Bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı” buyruğundaki { تَقَوَّلَ }; zorlamayla kendi katından bir söz getirseydi demektir. Meçhul sîgada { وَلَوْ تَقُوِّلَ } şeklinde de okunmuştur. (لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ) “Elbette onu sağ elinden yakalardık” yani güç ve kudret ile, yani onu kuvvetle yakalardık demektir. { مِنْ } zâid sıladır. Kuvvet ve kudretten 'el-yemîn' (sağ el) diye bahsedilmiştir, çünkü her şeyin kuvveti sağındadır; bunu Kutebî demiştir. Bu, İbn Abbâs ve Mücâhid'in de görüşünün anlamıdır. Şemmâh'ın şu sözü de bundandır:

إذ مَا رَايَةٌ رُفِعَتْ لِمَجْدٍ ... تَلَقَّاهَا عَرَابَةُ بِالْيَمِينِ

Şan ve şeref için bir sancak kaldırıldığı vakit ... Urâbe onu sağ eliyle karşılardı.

أَيْ بِالْقُوَّةِ. عَرَابَةُ اسْمُ رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ من الأوس. وقال آخر:

Yani güç ve kuvvet ile [demektir]. Urâbe, Ensâr'dan Evs [kabilesine] mensup bir adamın ismidir. Bir başka [şair] de şöyle demiştir:

وَلَمَّا رَأَيْتُ الشَّمْسَ أَشْرَقَ نُورُهَا ... تَنَاوَلْتُ مِنْهَا حَاجَتِي بِيَمِينِي

Güneşin ışığının parıldadığını gördüğüm vakit ... İhtiyacımı ondan sağ elimle aldım.

وَقَالَ السُّدِّيُّ وَالْحَكَمُ: بِالْيَمِينِ بِالْحَقِّ. قَالَ:

Süddî ve Hakem: “Sağ eliyle” [ifadesi], hak ile demektir, demişlerdir. Şair:

تَلَقَّاهَا عَرَابَةُ بِالْيَمِينِ

Urâbe onu sağ eliyle karşılardı,

أَيْ بِالِاسْتِحْقَاقِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَقَطَعْنَا يَدَهُ الْيَمِينَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَقَبَضْنَا بِيَمِينِهِ عَنِ التَّصَرُّفِ، قَالَهُ نَفْطَوَيْهِ. وَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الطَّبَرِيُّ: إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ خَرَجَ مَخْرَجَ الْإِذْلَالِ عَلَى عَادَةِ النَّاسِ فِي الْأَخْذِ بِيَدِ مَنْ يُعَاقِبُ. كَمَا يَقُولُ السُّلْطَانُ لِمَنْ يُرِيدُ هَوَانَهُ: خُذُوا يَدَيْهِ. أَيْ لَأَمَرْنَا بِالْأَخْذِ بِيَدِهِ وَبَالَغْنَا فِي عِقَابِهِ. (ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ) يَعْنِي نِيَاطَ الْقَلْبِ، أَيْ لَأَهْلَكْنَاهُ. وَهُوَ عِرْقٌ يَتَعَلَّقُ بِهِ الْقَلْبُ إِذَا انْقَطَعَ مَاتَ صَاحِبُهُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَكْثَرُ النَّاسِ. قَالَ:

yani hak ederek [karşılardı] demiştir. Hasan: 'Onun sağ elini keserdik' demiştir. Anlamın: 'Onu tasarrufta bulunmaktan alıkoymak için sağ elini tutardık' şeklinde olduğu da söylenmiştir; bunu Neftaveyh söylemiştir. Ebû Ca'fer et-Taberî ise şöyle demiştir: Bu ifade, cezalandırılan kimsenin elinden tutma hususunda insanların âdeti üzere aşağılama kabilinden varit olmuştur; nitekim hükümdarın zelil kılmak istediği kimse hakkında: 'Ellerini tutun' demesi gibi. Yani: Onun elinden tutulmasını emreder ve cezasını en şiddetli şekilde verirdik demektir. (ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ) “Sonra da onun can damarını koparırdık” yani kalbin asılı olduğu bağı [koparırdık], yani onu helak ederdik. O, kalbin bağlı olduğu bir damardır; koptuğu vakit sahibi ölür; bunu İbn Abbâs ve insanların çoğu söylemiştir. Şair şöyle demiştir:

إِذَا بَلَّغْتِنِي وَحَمَلْتِ رَحْلِي ... عَرَابَةَ فَاشْرَقِي بِدَمِ الْوَتِينِ

Beni ulaştırıp binek yükümü taşıdığın vakit ... Ey Urâbe, can damarının kanıyla boğul.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ حَبْلُ الْقَلْبِ الَّذِي فِي الظَّهْرِ وَهُوَ النُّخَاعُ، فَإِذَا انْقَطَعَ بَطَلَتِ الْقُوَى ومات صاحبه. والمؤتون الَّذِي قُطِعَ وَتِينُهُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: إِنَّهُ الْقَلْبُ وَمَرَاقُّهُ وَمَا يَلِيهِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّهُ عِرْقٌ بَيْنَ الْعِلْبَاءِ وَالْحُلْقُومِ. وَالْعِلْبَاءُ: عَصَبُ الْعُنُقِ. وَهُمَا عِلْبَاوَانِ بَيْنَهُمَا يَنْبُتُ الْعِرْقُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: إِنَّ الْوَتِينَ إِذَا قُطِعَ لَا إِنْ جاع عرف، ولا إن شبع عرف.

Mücâhid şöyle demiştir: O, sırttaki kalp bağıdır ki o da omiliktir; koptuğu vakit güçler iptal olur ve sahibi ölür. 'el-Mevtûn' (الْمَوْتُون) ise can damarı kesilmiş olandır. Muhammed b. Ka'b şöyle demiştir: O, kalptir, kalbin zarları ve ona bitişik olan kısımlardır. Kelbî: O, ilbâ ile boğaz arasındaki bir damardır, demiştir. 'el-İlbâ' (الْعِلْبَاء) boyun siniridir; bunlar iki ilbâdır ve damar bu ikisinin arasında biter. İkrime ise şöyle demiştir: Can damarı kesildiği vakit, [insan] ne acıktığını ne de doyduğunu anlar.

[سورة الحاقة (٦٩): الآيات ٤٧ الى ٤٨]

[Hâkka Suresi (69): Ayetler 47-48]

فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ (٤٧) وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (٤٨)

{ فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ (٤٧) وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) } “Artık sizden hiçbiriniz O'na engel olamazdınız. Şüphesiz o, takva sahipleri için bir öğüttür.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ) فَما نفي وأَحَدٍ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ، فَلِذَلِكَ نَعَتَهُ بِالْجَمْعِ، أَيْ فَمَا مِنْكُمْ قَوْمٌ يَحْجِزُونَ عَنْهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ [البقرة: ٢٨٥] هَذَا جَمْعٌ، لِأَنَّ بَيْنَ لَا تَقَعُ إِلَّا عَلَى اثْنَيْنِ فَمَا زَادَ. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَمْ تَحِلَّ الْغَنَائِمُ لِأَحَدٍ سود الرؤوس قبلكم). لفظه واحد ومعناه الجمع. ومِنْ زائدة.

Yüce Allah'ın: { فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ } “Artık sizden hiçbiriniz O'na engel olamazdınız” buyruğundaki { فَما } nefy (olumsuzluk) edatıdır. { أَحَدٍ } kelimesi çoğul anlamındadır; bundan dolayı çoğul ile nitelenmiştir. Yani: 'Sizden O'na engel olacak bir topluluk [yoktur]' demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: { لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ } [el-Bakara 2/285] “O'nun elçilerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz” ayetindeki bu [kelime de] çoğuldur; çünkü { بَيْنَ } edatı ancak iki ve daha fazlası için kullanılır. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: « لَمْ تَحِلَّ الْغَنَائِمُ لِأَحَدٍ سود الرؤوس قبلكم » «Ganimetler, sizden önce başı siyah olan hiçbir kimseye (insanoğluna) helal kılınmamıştır.» [Burada da] kelimenin lafzı tekil, anlamı ise çoğuldur. { مِنْ } harf-i cerri ise zâiddir.

والحجز: المنع. وحاجِزِينَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِأَحَدٍ عَلَى الْمَعْنَى كَمَا ذَكَرْنَا، فَيَكُونَ فِي مَوْضِعِ جَرٍّ. وَالْخَبَرُ مِنْكُمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى أَنَّهُ خبر ومِنْكُمْ مُلْغًى، وَيَكُونُ مُتَعَلِّقًا بِ حاجِزِينَ. وَلَا يَمْنَعُ الْفَصْلُ بِهِ مِنَ انْتِصَابِ الْخَبَرِ فِي هَذَا، كَمَا لَمْ يَمْتَنِعِ الْفَصْلُ بِهِ فِي" إِنَّ فِيكَ زَيْدًا رَاغِبٌ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّهُ) يَعْنِي الْقُرْآنَ (لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ) أَيْ لِلْخَائِفِينَ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ الله. ونظيره: فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢] عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ أَوَّلَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ مُحَمَّدٌ ﷺ، أَيْ هو تذكرة ورحمة ونجاة.

Hacz (الْحَجْز), men etmek demektir. { حاجِزِينَ } kelimesinin, zikrettiğimiz üzere manaya binaen { أَحَدٍ } kelimesinin sıfatı olması caizdir ve bu durumda cer mahallindedir; haber ise { مِنْكُمْ }'dur. Haber olarak nasb edilmiş olması da caizdir; bu durumda { مِنْكُمْ } lağvedilmiştir (âmil değildir) ve { حاجِزِينَ } kelimesine müteallıktır. Tıpkı 'İnne fîke Zeyden râğıbun' cümlesinde araya girmesi habere engel teşkil etmediği gibi, burada da araya girmesi haberin mansub olmasına engel olmaz. Yüce Allah'ın: (وَإِنَّهُ) “Şüphesiz o” yani Kur'an; (لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ) “takva sahipleri için bir öğüttür” yani Allah'tan korkup sakınanlar için [bir öğüttür]. Bunun benzeri, Bakara Suresi'nin başında açıkladığımız üzere: { فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } [Bakara: 2] “Onda sakınanlar için bir hidayet vardır” ayetidir. Kastedilenin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu da söylenmiştir; yani o bir öğüt, bir rahmet ve bir kurtuluştur.

[سورة الحاقة (٦٩): الآيات ٤٩ الى ٥٢]

[Hâkka Suresi (69): Ayetler 49-52]

وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ (٤٩) وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ (٥١) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٥٢)

{ وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ (٤٩) وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ (٥١) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٥٢) } “Şüphesiz Biz, içinizden yalanlayanlar olduğunu elbette biliyoruz. Şüphesiz o, kâfirler için kesin bir hasrettir (iç acısıdır). Ve muhakkak o, kesin gerçeğin ta kendisidir (hakkü'l-yakîndir). O halde Yüce Rabbinin adını tesbih et.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ) قَالَ الرَّبِيعُ: بِالْقُرْآنِ. (وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ) يَعْنِي التَّكْذِيبَ. وَالْحَسْرَةُ: النَّدَامَةُ. وَقِيلَ: أَيْ وَإِنَّ الْقُرْآنَ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِذَا رَأَوْا ثَوَابَ مَنْ آمَنَ بِهِ. وَقِيلَ: هِيَ حَسْرَتُهُمْ فِي الدُّنْيَا حِينَ لَمْ يَقْدِرُوا عَلَى مُعَارَضَتِهِ عِنْدَ تَحَدِّيهِمْ أَنْ يَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ. (وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ) يَعْنِي أَنَّ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ تَنْزِيلٌ مِنَ اللَّهِ ﷿، فَهُوَ لَحَقُّ الْيَقِينِ. وَقِيلَ: أَيْ حَقًّا يَقِينًا لَيَكُونَنَّ ذَلِكَ حَسْرَةً عَلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. فَعَلَى هَذَا وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ أَيْ لَتَحَسُّرٌ، فَهُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى التَّحَسُّرِ، فَيَجُوزُ تَذْكِيرُهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا هُوَ كَقَوْلِكَ: لَعَيْنُ الْيَقِينِ وَمَحْضُ الْيَقِينِ. وَلَوْ كَانَ الْيَقِينُ نَعْتًا لَمْ يَجُزْ أَنْ يُضَافَ إِلَيْهِ، كَمَا لَا تَقُولُ: هَذَا رَجُلُ الظَّرِيفِ. وَقِيلَ: أَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ لِاخْتِلَافِ اللَّفْظَيْنِ. (فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ) أَيْ فَصَلِّ لِرَبِّكَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: أَيْ نَزِّهِ اللَّهَ عَنِ السُّوءِ والنقائص.

Yüce Allah'ın: { وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ } “Şüphesiz Biz, içinizden yalanlayanlar olduğunu elbette biliyoruz” buyruğu hakkında er-Rebî‘: “Kur'an'ı [yalanlayanlar olduğunu]” demiştir. { وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ } “Şüphesiz o, kesin bir hasrettir” [ifadesi], yalanlamayı kastetmektedir. Hasret ise pişmanlık demektir. Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz Kur'an, kıyamet gününde ona iman edenlerin mükâfatını gördüklerinde kâfirler için kesin bir hasret (iç acısı) olacaktır. Şöyle de denilmiştir: Bu, benzeri bir sure getirmeleri hususunda kendilerine meydan okunduğunda onunla boy ölçüşemedikleri zaman dünyadaki hasretleridir. { وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ } “Ve muhakkak o, kesin gerçeğin ta kendisidir (hakkü'l-yakîndir)” buyruğu; şüphesiz Yüce Kur'an'ın azîz ve celîl olan Allah'tan indirilmiş olduğunu, dolayısıyla onun kesin gerçeğin ta kendisi olduğunu ifade eder. Şöyle de denilmiştir: Yani kesin ve şüphesiz bir gerçek olarak kıyamet gününde bu durum onlar için mutlaka bir hasret olacaktır. Bu açıklamaya göre { وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ } [ifadesi], “muhakkak ki o bir tehassürdür (büyük bir pişmanlıktır)” manasındadır; dolayısıyla [hasret] tehassür manasında bir mastardır ve [zamirin] müzekker kılınması caizdir. İbn Abbâs [şöyle] demiştir: “Bu ifade tıpkı senin ‘aynü'l-yakîn’ ve ‘mahdu'l-yakîn’ (kesin gerçeğin ta kendisi, katıksız gerçek) demen gibidir. Şayet yakîn [kelimesi] sıfat olsaydı ona izâfe edilmesi caiz olmazdı; nitekim: ‘هذا رجل الظريف’ (Bu, zarifin adamıdır) diyemezsin.” Şöyle de denilmiştir: İki lafız farklı olduğu için onu kendisine izâfe etmiştir. { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “O halde Yüce Rabbinin adını tesbih et” yani Rabbin için namaz kıl; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Yani Allah'ı kötülükten ve noksanlıklardan tenzih et.