Binûn

[Meâric Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ (٤٣)

{ يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ (٤٣) } “O gün kabirlerden sanki dikili taşlara (putlara) koşarcasına hızlı hızlı çıkarlar.”

يَوْمَ بَدَلٌ مِنْ يَوْمَهُمُ الَّذِي قَبْلَهُ، وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ يَخْرُجُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الرَّاءِ عَلَى أَنَّهُ مُسَمَّى الْفَاعِلِ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ وَالْمُغِيرَةُ وَالْأَعْشَى عَنْ عَاصِمٍ (يُخْرَجُونَ) بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الرَّاءِ عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ. وَالْأَجْدَاثُ: الْقُبُورُ، وَاحِدُهَا جَدَثٌ. وَقَدْ مَضَى فِي سُورَةِ" يس". سِراعاً حِينَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ الْآخِرَةَ إِلَى إِجَابَةِ الدَّاعِي، وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِفَتْحِ النُّونِ وَجَزْمِ الصَّادِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ بِضَمِّ النُّونِ وَالصَّادِ. وَقَرَأَ عَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ وَأَبُو رَجَاءٍ وَغَيْرُهُمَا بِضَمِّ النُّونِ وَإِسْكَانِ الصَّادِ. وَالنُّصْبُ وَالنَّصْبُ لُغَتَانِ مِثْلَ الضُّعْفِ، وَالضَّعْفِ. الْجَوْهَرِيُّ: وَالنَّصْبُ مَا نُصِبَ فَعُبِدَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَكَذَلِكَ النُّصْبُ بِالضَّمِّ، وَقَدْ يُحَرَّكُ. قَالَ الْأَعْشَى:

{ يَوْمَ } [kelimesi], kendisinden önceki { يَوْمَهُمُ } kelimesinden bedeldir. Genel kıraat, etken (müsemmâ'l-fâil) olarak yâ'nın fethası ve râ'nın dammesiyle { يَخْرُجُونَ } şeklindedir. es-Sülemî, el-Muğîre ve Âsım'dan rivayetle el-A'şâ ise edilgen (meçhul) fiil olarak yâ'nın dammesi ve râ'nın fethasıyla (يُخْرَجُونَ) şeklinde okumuşlardır. el-Ecdâs (الْأَجْدَاثُ), kabirler demektir; tekili cedestir (جَدَثٌ). Bu [kelime], Yâsîn Suresi'nde geçmişti. { سِراعاً } Son sur sesini duyduklarında davetçiye icabet etmek üzere [hızlıca çıkarlar]; bu kelime hal olarak mansubdur. { كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ } Genel kıraat, nûn'un fethası ve sâd'ın cezmiyledir. İbn Âmir ve Hafs, nûn ve sâd'ın dammesiyle okumuşlardır. Amr b. Meymûn, Ebû Recâ ve başkaları ise nûn'un dammesi ve sâd'ın sükûnu ile okumuşlardır. en-Nusb ve en-nasb, ed-du'f ve ed-da'f gibi iki ayrı kullanımdır. el-Cevherî [şöyle demiştir]: en-Nasb (النَّصْبُ), dikilip Allah'tan başka tapınılan şeylerdir; aynı şekilde damme ile en-nusb (النُّصْبُ) da böyledir ve bazen harekeli de olabilir. el-A'şâ şöyle demiştir:

وَذَا النُّصُبَ الْمَنْصُوبَ لَا تَنْسُكَنَّهُ ... لِعَافِيَةٍ وَاللَّهَ رَبَّكَ فَاعْبُدَا

O dikili taşa şifa dilemek için sakın kurban sunma... Sen Rabbine, Allah'a kulluk et!

أَرَادَ" فَاعْبُدَنْ" فَوَقَفَ بِالْأَلِفِ، كَمَا تَقُولُ: رَأَيْتُ زَيْدًا. وَالْجَمْعُ الْأَنْصَابُ. وَقَوْلُهُ:" وَذَا النُّصُبِ" بِمَعْنَى إِيَّاكَ وَذَا النُّصُبِ. وَالنُّصُبُ الشَّرُّ وَالْبَلَاءُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ [ص: ٤١]. وَقَالَ الْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ: النُّصُبُ جَمْعُ النَّصْبِ مِثْلَ رَهْنٍ وَرُهُنٍ، وَالْأَنْصَابُ جَمْعُ نُصُبٍ، فَهُوَ جَمْعُ الجمع. وقيل: النصب والأنصاب واحد. وقيل:

[Şair burada] “fa'buden” (فَاعْبُدَنْ) [demek] istemiş, tıpkı “Zeyd'i gördüm” (رَأَيْتُ زَيْدًا) derken yaptığın gibi elif ile duruş (vakıf) yapmıştır. [Nusub kelimesinin] çoğulu el-ensâb'dır (الْأَنْصَابُ). Şairin “ve ze'n-nusub” (وَذَا النُّصُبِ) sözü, “O dikili taştan sakın!” (إِيَّاكَ وَذَا النُّصُبِ) manasındadır. en-Nusub (النُّصُبُ), kötülük ve bela demektir; Allah Teâlâ'nın: { أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } “Doğrusu şeytan bana bir yorgunluk/zahmet ve azap dokundurdu” [Sâd: 41] buyruğu da bu kabildendir. el-Ahfeş ve el-Ferrâ şöyle demişlerdir: en-Nusub (النُّصُبُ), rehn (رَهْن) ve rühün (رُهُن) gibi nasb (النَّصْب) kelimesinin çoğuludur. el-Ensâb (الْأَنْصَابُ) ise nusub'un çoğuludur, dolayısıyla o cem'u'l-cem'dir (çoğulun çoğuludur). Nasb ile ensâb'ın aynı olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

النُّصُبُ جَمْعُ نِصَابٍ، هُوَ حَجَرٌ أَوْ صَنَمٌ يُذْبَحُ عَلَيْهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ [المائدة: ٣ [. وَقَدْ قِيلَ: نَصْبٌ وَنُصْبٌ وَنُصُبٌ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، كَمَا قِيلَ عَمْرٌ وَعُمْرٌ وَعُمُرٌ. ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِلى نُصُبٍ إِلَى غَايَةٍ، وَهِيَ الَّتِي تَنْصِبُ إِلَيْهَا بَصَرَكَ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: إلى شي مَنْصُوبٍ، عَلَمٌ أَوْ رَايَةٌ. وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانُوا يَبْتَدِرُونَ إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ إِلَى نُصُبِهِمُ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَلْوِي أَوَّلُهُمْ عَلَى آخِرِهِمْ. (يُوفِضُونَ) يُسْرِعُونَ وَالْإِيفَاضُ الْإِسْرَاعُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

en-Nusub (النُّصُبُ), nisâb'ın (نِصَابٍ) çoğuludur; o da üzerinde kurban kesilen taş veya puttur. Allah Teâlâ'nın: { وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } “dikili taşlar üzerinde boğazlananlar” [el-Mâide: 3] buyruğu da bu kabildendir. Tıpkı 'amr, 'umr ve 'umur denildiği gibi, nasb, nusb ve nusub'un aynı anlamda olduğu da söylenmiştir; bunu en-Nehhâs zikretmiştir. İbn Abbâs: "{ إِلى نُصُبٍ } bir hedefe [demektir ki] o da gözünü diktiğin şeydir" demiştir. el-Kelbî: "Dikilmiş bir şeye; bir alamete veya bayrağa [demektir]" demiştir. el-Hasan: "Güneş doğduğunda, Allah'tan başka tapındıkları dikili putlarına doğru öndekileri arkadakilerini beklemeksizin koşarlardı" demiştir. { يُوفِضُونَ } acele ederler, koşarlar; el-îfâd (الْإِيفَاضُ) ise hızlıca koşmak, acele etmek demektir. Şair şöyle demiştir:

فَوَارِسُ ذُبْيَانَ تَحْتَ الْحَدِي ... دِ كَالْجِنِّ يُوفِضْنَ مِنْ عَبْقَرِ

Demirler (zırhlar) altındaki Zübyân süvarileri, sanki Abkar'dan fırlayıp koşan cinler gibidirler.

عَبْقَرٌ: مَوْضِعٌ تَزْعُمُ الْعَرَبُ أَنَّهُ مِنْ أَرْضِ الْجِنِّ. قَالَ لَبِيَدٌ:

Abkar (عَبْقَرٌ): Arapların cinler diyarına ait olduğunu iddia ettikleri bir yerdir. Lebîd şöyle demiştir:

كُهُولٌ وَشُبَّانٌ كَجِنَّةِ عَبْقَرِ

Abkar cinleri gibi olgun yaştakiler ve gençler

وَقَالَ اللَّيْثُ: وَفَضَتِ الْإِبِلُ تَفِضْ وَفْضًا، وَأَوْفَضَهَا صَاحِبُهَا. فَالْإِيفَاضُ مُتَعَدٍّ، وَالَّذِي فِي الْآيَةِ لَازِمٌ. يُقَالُ: وُفِضَ وَأَوْفَضَ واستوفض بمعنى أسرع.

el-Leys şöyle demiştir: "وَفَضَتِ الْإِبِلُ تَفِضْ وَفْضًا" (develer hızlı koştu) ve "أَوْفَضَهَا صَاحِبُهَا" (sahibi onları hızlı koşturdu). Buna göre el-îfâd (الْإِيفَاضُ) geçişlidir; ayetteki ise geçişsizdir (lazımdır). Hızlı koştu anlamında "وُفِضَ", "أَوْفَضَ" ve "استوفض" denilir.

[سورة المعارج (٧٠): آية ٤٤]

[Meâric Suresi (70), Âyet 44]

خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ (٤٤)

{ خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ (٤٤) } “Gözleri yere eğilmiş, kendilerini bir zillet kaplamış olarak. İşte bu, tehdit edilegeldikleri gündür.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ) أَيْ ذَلِيلَةٌ خَاضِعَةٌ، لَا يَرْفَعُونَهَا لِمَا يَتَوَقَّعُونَهُ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ. (تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ) أَيْ يَغْشَاهُمُ الْهَوَانُ. قَالَ قَتَادَةُ: هُوَ سَوَادُ الْوُجُوهِ. وَالرَّهَقُ: الْغَشَيَانُ، وَمِنْهُ غُلَامٌ مُرَاهِقٌ إِذَا غَشِيَ الِاحْتِلَامَ. رَهِقَهُ (بِالْكَسْرِ) يَرْهَقُهُ رَهَقًا أَيْ غَشِيَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ [يونس: ٢٦]. (ذلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ) أَيْ يُوعَدُونَهُ فِي الدُّنْيَا أَنَّ لَهُمْ فِيهِ الْعَذَابَ. وَأُخْرِجَ الْخَبَرُ بِلَفْظِ الْمَاضِي لِأَنَّ مَا وَعَدَ اللَّهُ به يكون ولا محالة.

Yüce Allah'ın: (خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ) { خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ } “Gözleri yere eğilmiş” buyruğu; hor ve boyun bükmüş olarak, Allah'ın azabından bekledikleri şey sebebiyle [gözlerini] kaldıramazlar, demektir. (تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ) { تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ } “Kendilerini bir zillet kaplamış olarak” yani onları aşağılanma bürür. Katâde şöyle demiştir: Bu, yüzlerin kararmasıdır. er-Rehak (الرَّهَقُ), bürümek ve kaplamak demektir. İhtilam çağına yaklaşan/giren erkek çocuk için kullanılan murâhik (مُرَاهِق) tabiri de buradan gelir. رَهِقَهُ [fiilinin mazi kökünde ha harfi] esre ile (رَهِقَ - يَرْهَقُ - رَهَقًا), onu bürüdü/kapladı demektir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ } “Onların yüzlerini ne bir karartı ne de bir zillet kaplar.” [Yûnus, 26] (ذلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ) { ذَٰلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ } “İşte bu, tehdit edilegeldikleri gündür” yani dünyada iken kendisinde azap görecekleri vaad olunan [ve tehdit edildikleri gündür]. Haberin geçmiş zaman kipiyle getirilmesi, Allah'ın vaad ettiği şeyin mutlaka ve kaçınılmaz olarak vuku bulacak olmasındandır.