عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ (٣٠) وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلاَّ مَلائِكَةً وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلاَّ فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَيَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً وَلا يَرْتابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكافِرُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلاَّ هُوَ وَما هِيَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْبَشَرِ (٣١)
{ عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ (٣٠) وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلاَّ مَلائِكَةً وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلاَّ فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَيَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً وَلا يَرْتابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكافِرُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلاَّ هُوَ وَما هِيَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْبَشَرِ (٣١) } “(30) Üzerinde on dokuz [muhafız melek] vardır. (31) Biz, o ateşin bekçilerini sadece meleklerden kıldık. Onların sayısını da inkâr edenler için bir imtihandan başka bir şey yapmadık ki kendilerine kitap verilenler kesin bilgi edinsin, iman edenlerin imanı artsın, hem kendilerine kitap verilenler hem de müminler şüpheye düşmesin; kalplerinde hastalık bulunanlar ile kâfirler de: «Allah bu misalle neyi murat etti?» desinler. İşte Allah, dilediğini böyle saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. Rabbinin ordularını Kendisinden başkası bilmez. Bu [cehennem/Kur'an], insanlık için bir öğütten başka bir şey değildir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ) أَيْ عَلَى سَقَرَ تِسْعَةَ عَشَرَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَلْقَوْنَ فِيهَا أَهْلَهَا. ثُمَّ قِيلَ: عَلَى جُمْلَةِ النَّارِ تِسْعَةَ عَشَرَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ هُمْ خَزَنَتُهَا، مَالِكٌ وَثَمَانِيَةَ عَشَرَ مَلَكًا. وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ التِّسْعَةَ عَشَرَ نَقِيبًا، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ تِسْعَةَ عَشَرَ مَلَكًا بِأَعْيَانِهِمْ. وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. الثَّعْلَبِيُّ: وَلَا يُنْكَرُ هَذَا، فَإِذَا كَانَ مَلَكٌ وَاحِدٌ يَقْبِضُ أَرْوَاحَ جَمِيعِ الْخَلَائِقِ كَانَ أَحْرَى أَنْ يَكُونَ تِسْعَةَ عَشَرَ عَلَى عَذَابِ بَعْضِ الْخَلَائِقِ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: نَعَتَ النَّبِيُّ ﷺ خَزَنَةَ جَهَنَّمَ فَقَالَ: [فَكَأَنَّ أَعْيُنَهُمُ الْبَرْقُ، وَكَأَنَّ أَفْوَاهَهُمُ الصَّيَاصِي، يَجُرُّونَ أَشْعَارَهُمْ، لِأَحَدِهِمْ مِنَ الْقُوَّةِ مِثْلَ قُوَّةِ الثَّقَلَيْنِ، يَسُوقُ أَحَدُهُمُ الْأُمَّةَ وَعَلَى رَقَبَتِهِ جَبَلٌ، فَيَرْمِيهِمْ فِي النَّارِ، وَيَرْمِي فَوْقَهُمُ الْجَبَلَ]. قُلْتُ: وَذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ: حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنِ الْأَزْرَقِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ أَبِي الْعَوَّامِ، فَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ: وَما أَدْراكَ مَا سَقَرُ. لَا تُبْقِي وَلا تَذَرُ. لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ. عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ فَقَالَ مَا تِسْعَةَ عَشَرَ؟ تِسْعَةَ عَشَرَ أَلْفَ مَلَكٍ، أَوْ تِسْعَةَ عَشَرَ مَلَكًا؟ قَالَ: قُلْتُ: لَا بَلْ تِسْعَةَ عَشَرَ مَلَكًا. فَقَالَ: وَأَنَّى تَعْلَمُ ذَلِكَ؟ فَقُلْتُ: لِقَوْلِ اللَّهِ ﷿: وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا قَالَ: صَدَقْتَ هُمْ تِسْعَةَ عَشَرَ مَلَكًا، بِيَدِ كُلِّ مَلَكٍ مِنْهُمْ مِرْزَبَةٌ لَهَا شُعْبَتَانِ، فَيَضْرِبُ الضَّرْبَةَ فَيَهْوِي بِهَا فِي النَّارِ سَبْعِينَ أَلْفًا. وَعَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ: كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَدْفَعُ بِالدَّفْعَةِ الْوَاحِدَةِ فِي جَهَنَّمَ أَكْثَرَ مِنْ رَبِيعَةَ وَمُضَرَ. خَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ. قَالَ: قَالَ نَاسٌ مِنَ الْيَهُودِ لِأُنَاسٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ: هَلْ يَعْلَمُ نَبِيُّكُمْ عَدَدَ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ؟ قَالُوا: لَا نَدْرِي حَتَّى نَسْأَلَ نَبِيَّنَا. فَجَاءَ رَجُلٌ
Yüce Allah'ın: { عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ } “Üzerinde on dokuz [muhafız melek] vardır.” âyeti; yani Sekar üzerinde oranın ehlini içine atan on dokuz melek vardır, demektir. Sonra şöyle denildi: Cehennemin tamamı üzerinde onun bekçileri olan on dokuz melek vardır; bunlar Mâlik ve on sekiz melektir. Bu on dokuzun [meleklerin] önderleri (nakibleri) olması muhtemel olduğu gibi, bizzat on dokuz melek olmaları da muhtemeldir. Müfessirlerin çoğunluğunun benimsediği görüş budur. es-Sa‘lebî şöyle demiştir: “Bu inkâr edilemez; zira bütün yaratılmışların canlarını tek bir melek kabzettiğine göre, yaratılmışların bir kısmının azabı üzerinde on dokuz [meleğin] bulunması pekâlâ daha uygundur.” İbn Cüreyc dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem cehennem bekçilerini nitelendirerek şöyle buyurdu: «Gözleri sanki şimşek, ağızları sanki kale burçları gibidir; saçlarını [yerde] sürürler. Onlardan her birinin gücü, sekaleleynin (insan ve cinlerin) gücü kadardır. Onlardan biri boynunda bir dağ bulunduğu hâlde [bütün bir] ümmeti sevk eder; onları ateşe atar, üzerlerine de dağı fırlatır.» Ben [Kurtubî] derim ki: İbnü'l-Mübârek zikredip dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, el-Ezrak b. Kays'tan, o da Temîm oğullarından bir adamdan nakletti; o şöyle dedi: Ebu'l-Avvâm'ın yanındaydık; şu âyetleri okudu: { وَما أَدْراكَ مَا سَقَرُ . لا تُبْقِي وَلا تَذَرُ . لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ . عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ } “Sekar'ın ne olduğunu sen nereden bileceksin? Ne geride bir şey bırakır ne de vazgeçer. İnsanın derisini kavurur. Üzerinde on dokuz [muhafız] vardır.” Sonra: “On dokuz nedir? On dokuz bin melek mi, yoksa on dokuz melek mi?” dedi. [Ravi] dedi ki: Ben, “Hayır, bilakis on dokuz melek” dedim. Bunun üzerine: “Bunu nereden biliyorsun?” dedi. Ben de: Allah azze ve celle'nin: { وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Biz onların sayısını inkâr edenler için sadece bir imtihan kıldık” âyetinden dolayı, dedim. Dedi ki: “Doğru söyledin; onlar on dokuz melektir. Onlardan her bir meleğin elinde iki çatallı bir mirzebe (demir balyoz) vardır; onunla bir darbe indirir ve bu darbeyle [o anda] ateşe yetmiş bin kişiyi yuvarlar.” Amr b. Dînâr'dan [şöyle nakledilmiştir]: Onlardan her biri tek bir itişle cehenneme Rebîa ve Mudar [kabilelerinin toplamından] daha fazlasını fırlatıp atar. Tirmizî, Câbir b. Abdillâh'tan [şöyle] tahric etmiştir: Yahudilerden birtakım kimseler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselere: “Peygamberiniz cehennem bekçilerinin sayısını biliyor mu?” dediler. Onlar da: “Peygamberimize soruncaya kadar bilmiyoruz” dediler. Derken bir adam
إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ غُلِبَ أَصْحَابُكَ الْيَوْمَ، فَقَالَ: (وَمَاذَا غُلِبُوا)؟ قَالَ: سَأَلَهُمْ يَهُودُ: هَلْ يَعْلَمُ نَبِيُّكُمْ عَدَدَ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ؟ قَالَ: (فَمَاذَا قَالُوا) قَالَ: قَالُوا لَا نَدْرِي حَتَّى نَسْأَلَ نَبِيَّنَا. قَالَ: (أَفَغُلِبَ قَوْمٌ سُئِلُوا عَمَّا لَا يَعْلَمُونَ، فَقَالُوا لَا نَعْلَمُ حَتَّى نَسْأَلَ نَبِيَّنَا؟ لَكِنَّهُمْ قَدْ سَأَلُوا نَبِيَّهُمْ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً، عَلَيَّ بِأَعْدَاءِ اللَّهِ! إِنِّي سَائِلُهُمْ عَنْ تُرْبَةِ الْجَنَّةِ وَهِيَ الدَّرْمَكُ (. فَلَمَّا جَاءُوا قَالُوا: يَا أَبَا الْقَاسِمِ كَمْ عَدَدُ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ؟ قَالَ: (هَكَذَا وَهَكَذَا) فِي مَرَّةٍ عَشَرَةٌ وَفِي مَرَّةٍ تِسْعَةٌ. قَالُوا: نَعَمْ. قَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ: (مَا تُرْبَةُ الْجَنَّةِ) قَالَ: فَسَكَتُوا هُنَيْهَةً ثُمَّ قَالُوا: أَخُبْزَةٌ يَا أَبَا الْقَاسِمِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الْخُبْزُ مِنَ الدَّرْمَكِ). قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ، إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ مُجَالِدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ جَابِرٍ. وَذَكَرَ ابْنُ وَهْبٍ قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي خَزَنَةِ جَهَنَّمَ: [مَا بَيْنَ مَنْكِبَيْ أَحَدِهِمْ كَمَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ]. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا بَيْنَ مَنْكِبَيِ الْوَاحِدِ منهم مسيرة سنة، وقوة الواحد منهم أن يضرب بالمقمع فيدفع بتلك الضربة سبعين ألف إِنْسَانٍ فِي قَعْرِ جَهَنَّمَ. قُلْتُ: وَالصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَنَّ هَؤُلَاءِ التِّسْعَةَ عَشَرَ، هُمُ الرُّؤَسَاءُ وَالنُّقَبَاءُ، وَأَمَّا جُمْلَتُهُمْ فَالْعِبَارَةُ تَعْجَزُ عَنْهَا، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يُؤْتَى بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لَهَا سَبْعُونَ أَلْفَ زِمَامٍ مَعَ كُلِّ زِمَامٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ يَجُرُّونَهَا). وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ: لَمَّا نَزَلَ: عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ قَالَ أَبُو جَهْلٍ لِقُرَيْشٍ: ثَكِلَتْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ! أَسْمَعُ ابْنُ أَبِي كَبْشَةَ يُخْبِرُكُمْ أَنَّ خَزَنَةَ جَهَنَّمَ تِسْعَةَ عَشَرَ، وَأَنْتُمُ الدُّهْمُ- أَيِ الْعَدَدُ- وَالشُّجْعَانُ، فَيَعْجَزُ كُلُّ عَشَرَةٍ مِنْكُمْ أَنْ يَبْطِشُوا بِوَاحِدٍ مِنْهُمْ! قَالَ السُّدِّيُّ: فَقَالَ أَبُو الْأَسْوَدِ بْنُ كِلْدَةَ الْجُمَحِيُّ: لَا يَهُولَنَّكُمُ التِّسْعَةَ عَشَرَ، أَنَا أَدْفَعُ بِمَنْكِبِي الْأَيْمَنِ عَشَرَةً مِنَ الملائكة، وبمنكبي الأيسر التسعة، ثم تمرون
...Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Muhammed! Bugün ashabın yenildi" dedi. Bunun üzerine [Allah Resûlü]: «Ne konuda yenildiler?» buyurdu. O da: "Yahudiler onlara: 'Peygamberiniz cehennem bekçilerinin sayısını biliyor mu?' diye sordu" dedi. [Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Peki onlar ne dediler?» buyurdu. O da: "'Peygamberimize soruncaya kadar bilmiyoruz' dediler" dedi. [Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Bilmedikleri bir şey kendilerine sorulup da “Peygamberimize soruncaya kadar bilmiyoruz” diyen bir topluluk yenilmiş mi olur? Fakat onlar (Yahudiler vaktiyle) kendi peygamberlerine sorup: “Bize Allah'ı apaçık göster” demişlerdi. Allah düşmanlarını bana getirin! Ben onlara cennetin toprağını soracağım; o da dermek (has beyaz un)tir.» Onlar geldiklerinde: "Ey Ebu'l-Kāsım! Cehennem bekçilerinin sayısı kaçtır?" dediler. [Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Şöyle ve şöyledir» buyurdu; bir defasında on, bir defasında dokuz [işaret etti]. Onlar: "Evet" dediler. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Cennetin toprağı nedir?» buyurdu. [Ravi] dedi ki: Bir süre sustular, sonra: "Ekmek mi ey Ebu'l-Kāsım?" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ekmek darmekten (has undan) yapılır» buyurdu. Ebû Îsâ [et-Tirmizî] şöyle dedi: "Bu garîb bir hadistir. Bunu yalnızca bu vecihten, Mücâlid'in eş-Şa'bî'den, onun da Câbir'den rivayetiyle bilmekteyiz." İbn Vehb zikredip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Zeyd rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cehennem bekçileri hakkında şöyle buyurdu: «Onlardan birinin iki omzu arası, doğu ile batı arası gibidir.» İbn Abbâs da şöyle demiştir: "Onlardan birinin iki omzu arası bir yıllık mesafedir. Onlardan birinin gücü öyle bir derecededir ki, topuzla bir vuruş vurur ve o vuruşla yetmiş bin insanı cehennemin dibine iter." Ben [Kurtubî] derim ki: İnşallah doğru olan şudur ki, bu on dokuz [melek], reisler ve komutanlardır. Onların toplam sayısına gelince, Yüce Allah'ın: { وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ } “Rabbinin ordularını ancak Kendisi bilir.” buyurduğu gibi, ifadeler bunu anlatmaktan acizdir. Nitekim Sahîh'te Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayetle sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «O gün cehennem getirilir; onun yetmiş bin bağı (yuları) vardır, her bağ ile birlikte onu çeken yetmiş bin melek vardır.» İbn Abbâs, Katâde ve ed-Dahhâk şöyle demişlerdir: { عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ } “Üzerinde on dokuz [muhafız] vardır.” [ayeti] inince Ebû Cehil Kureyş'e şöyle dedi: "Analarınız sizi kaybetsin! İbn Ebî Kebşe'nin size cehennem bekçilerinin on dokuz olduğunu haber verdiğini duyuyorum. Sizler ise sayıca çok (dühm) ve cesur kimselersiniz. Sizden her on kişi onlardan birini alt etmekten aciz mi kalacak?!" es-Süddî dedi ki: Bunun üzerine Ebu'l-Esved b. Kelde el-Cumehî şöyle dedi: "On dokuz [sayısı] sakın sizi korkutmasın! Ben sağ omzumla meleklerden on tanesini, sol omzumla da dokuzunu savarım, sonra siz...
إِلَى الْجَنَّةِ، يَقُولُهَا مُسْتَهْزِئًا. فِي رِوَايَةٍ: أَنَّ الحرث بْنَ كَلَدَةَ قَالَ أَنَا أَكْفِيكُمْ سَبْعَةَ عَشَرَ، وَاكْفُونِي أَنْتُمُ اثْنَيْنِ. وَقِيلَ: إِنَّ أَبَا جَهْلٍ قَالَ أَفَيَعْجَزُ كُلُّ مِائَةٍ مِنْكُمْ أَنْ يَبْطِشُوا بِوَاحِدٍ مِنْهُمْ، ثُمَّ تَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ؟ فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً أَيْ لَمْ نَجْعَلْهُمْ رِجَالًا فَتَتَعَاطَوْنَ مُغَالَبَتَهُمْ. وَقِيلَ: جَعَلَهُمْ مَلَائِكَةً لِأَنَّهُمْ خِلَافُ جِنْسِ الْمُعَذَّبِينَ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، فَلَا يَأْخُذُهُمْ مَا يَأْخُذُ الْمُجَانِسَ مِنَ الرَّأْفَةِ وَالرِّقَّةِ، وَلَا يَسْتَرْوِحُونَ إِلَيْهِمْ، وَلِأَنَّهُمْ أَقْوَمُ خَلْقِ اللَّهِ بِحَقِ اللَّهِ وَبِالْغَضَبِ لَهُ، فَتُؤْمَنُ هَوَادَتُهُمْ، وَلِأَنَّهُمْ أَشَدُّ خَلْقِ اللَّهِ بَأْسًا وَأَقْوَاهُمْ بَطْشًا. (وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً) أَيْ بَلِيَّةً. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ قَالَ: ضَلَالَةٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا، يُرِيدُ أَبَا جَهْلٍ وَذَوِيهِ. وَقِيلَ: إِلَّا عَذَابًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ. ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ [الذاريات: ١٤]. أَيْ جَعَلْنَا ذَلِكَ سَبَبَ كُفْرِهِمْ وَسَبَبَ الْعَذَابِ. وَفِي تِسْعَةَ عَشَرَ سَبْعُ قِرَاءَاتٍ: قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ تِسْعَةَ عَشَرَ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ الْقَعْقَاعِ وَطَلْحَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ" تِسْعَةَ عْشَرَ" بِإِسْكَانِ الْعَيْنِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" تِسْعَةُ عَشَرَ" بِضَمِّ الْهَاءِ. وَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ" تِسْعَةُ وَعَشَرْ" وَعَنْهُ أَيْضًا" تِسْعَةُ وَعَشْرٌ". وَعَنْهُ أَيْضًا" تِسْعَةُ أَعْشُرٍ" ذَكَرَهَا الْمَهْدَوِيُّ وَقَالَ: مَنْ قَرَأَ" تِسْعَةَ عْشَرَ" أَسْكَنَ الْعَيْنَ لِتَوَالِي الْحَرَكَاتِ. وَمَنْ قَرَأَ" تِسْعَةُ وَعَشَرْ" جَاءَ بِهِ عَلَى الْأَصْلِ قَبْلَ التَّرْكِيبِ، وَعَطَفَ عَشْرًا عَلَى تِسْعَةٍ، وَحَذَفَ التَّنْوِينَ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ، وَأَسْكَنَ الرَّاءَ مِنْ عَشَرٍ عَلَى نِيَّةِ السُّكُوتِ عَلَيْهَا. وَمَنْ قَرَأَ" تِسْعَةُ عَشَرٍ" فَكَأَنَّهُ مِنَ التَّدَاخُلِ، كَأَنَّهُ أَرَادَ الْعَطْفَ وَتَرْكَ التَّرْكِيبِ، فَرَفَعَ هَاءَ التَّأْنِيثِ، ثُمَّ رَاجَعَ الْبِنَاءَ وَأَسْكَنَ. وَأَمَّا" تِسْعَةُ أَعْشُرٍ": فَغَيْرُ مَعْرُوفٌ، وَقَدْ أَنْكَرَهَا أَبُو حَاتِمٍ. وَكَذَلِكَ" تِسْعَةُ وَعَشْرُ" لِأَنَّهَا مَحْمُولَةٌ عَلَى" تِسْعَةِ أَعْشُرٍ" وَالْوَاوُ بَدَلٌ مِنَ الْهَمْزَةِ، وليس لذلك وجه عند النحويين. الزمخشري: وقرى:" تِسْعَةُ أَعْشُرٍ" جَمْعُ عَشِيرٍ، مِثْلَ يَمِينٍ وَأَيْمُنٍ.
...cennete!” [Bunu] alay ederek söylüyordu. Bir rivayette: el-Hâris b. Kelede: “On yedi tanesine karşı ben size yeterim, ikisine karşı da siz bana yetin [destek olun]” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Ebû Cehil: “Sizin her yüzünüz onlardan birini yakalayıp alt etmekten, sonra da ateşten çıkmaktan âciz mi kalır?” dedi. Bunun üzerine Yüce Allah'ın: { وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً } “Biz cehennemin bekçilerini meleklerden başkası kılmadık.” buyruğu indi. Yani: Onları [sizin gibi] adamlar kılmadık ki onları alt etmeye yeltenebilesiniz. Şöyle de denilmiştir: Onları melek kıldı; çünkü onlar, azap edilen cin ve insan cinsinin hilafınadırlar [farklı bir cinstendirler]; dolayısıyla hemcinsine duyulan şefkat ve acıma duygusu onları sarmaz, onlara karşı bir yakınlık hissetmezler. Ayrıca onlar Allah'ın hakkını yerine getirmede ve O'nun için öfkelenmede Allah'ın yarattıklarının en sebatkâr olanlarıdır; binaenaleyh [onların suçlulara] müsamaha göstermesinden emin olunur [asla taviz vermezler]. Bir de onlar, Allah'ın yarattıkları arasında gücü en çetin ve yakalayışı en şiddetli olanlardır. { وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً } “Onların sayısını da ancak bir imtihan [kıldık]”, yani bir belâ/sınav kıldık. İbn Abbâs'tan birden fazla vecihle şöyle rivayet edilmiştir: O, [bunun] inkâr edenler için bir sapkınlık [vesilesi] olduğunu söylemiştir; [bununla] Ebû Cehil ve adamlarını kastetmektedir. Şöyle de denilmiştir: [Fitne] ancak bir azaptır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ. ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ } [ez-Zâriyât: 13-14] “O gün onlar ateş üzerinde azaba uğratılırlar/yakılırlar. Tadın azabınızı!” Yani bunu onların inkârına ve azap görmelerine bir sebep kıldık. { تِسْعَةَ عَشَرَ } [kelimesi] hakkında yedi kıraat vardır: Cumhurun kıraati: { تِسْعَةَ عَشَرَ } (Tis'ate 'aşera)dır. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' ve Talha b. Süleyman, ayın (ع) harfinin sükûnu ile { تِسْعَةَ عْشَرَ } (Tis'ate 'şera) şeklinde okumuştur. İbn Abbâs'tan hâ (هـ) harfinin dammesi ile { تِسْعَةُ عَشَرَ } (Tis'atu 'aşera) rivayet edilmiştir. Enes b. Mâlik'ten { تِسْعَةُ وَعَشَرْ } (Tis'atu ve 'aşer), yine ondan { تِسْعَةُ وَعَشْرٌ } (Tis'atu ve 'aşrun), yine ondan { تِسْعَةُ أَعْشُرٍ } (Tis'atu a'şurin) rivayet edilmiştir. el-Mehdevî bunları zikretmiş ve şöyle demiştir: { تِسْعَةَ عْشَرَ } okuyan kimse, harekelerin peş peşe gelmesi sebebiyle ayın harfini sakin kılmıştır. { تِسْعَةُ وَعَشَرْ } okuyan kimse ise terkipten [bileşik sayı yapılmadan] önceki aslına göre getirmiş, “aşr” kelimesini “tis'a” üzerine atfetmiş, çok kullanımdan ötürü tenvini hazfetmiş ve üzerinde durma/vakıf niyetiyle “aşer”in râ harfini sakin kılmıştır. { تِسْعَةُ عَشَرٍ } okuyan kimseye gelince; bu sanki bir tedâhul [iç içe geçme] gibidir; sanki atıf yapmayı ve terkibi bırakmayı kastetmiş, bu yüzden müenneslik hâ'sını merfû [dammeli] yapmış, sonra da mebnîliğe dönerek [sonunu] sakin kılmıştır. { تِسْعَةُ أَعْشُرٍ } okuyuşuna gelince, bu maruf [bilinen bir kıraat] değildir ve Ebû Hâtim bunu inkâr etmiştir. { تِسْعَةُ وَعَشْرُ } okuyuşu da böyledir; çünkü o { تِسْعَةِ أَعْشُرٍ } üzerine hamledilmiştir ve vâv harfi hemzeden bedeldir; nahivcilere göre ise bunun bir vechi [geçerli kuralı] yoktur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: { تِسْعَةُ أَعْشُرٍ } şeklinde de okunmuştur; [bu], “yemîn”in çoğulu “eymün” gibi “aşîr”in çoğuludur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ) أَيْ ليوفن الَّذِينَ أُعْطُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ أَنَّ عِدَّةَ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ مُوَافِقَةٌ لِمَا عِنْدَهُمْ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمْ. ثُمَّ يَحْتَمِلُ أَنَّهُ يريد الذين آمنوا منهم كعبد الله بْنِ سَلَامٍ. وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ يُرِيدُ الْكُلَّ. (وَيَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً) بِذَلِكَ، لِأَنَّهُمْ كُلَّمَا صَدَّقُوا بِمَا فِي كِتَابِ اللَّهِ آمَنُوا، ثُمَّ ازْدَادُوا إِيمَانًا لِتَصْدِيقِهِمْ بِعَدَدِ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ. وَلا يَرْتابَ أَيْ وَلَا يَشُكَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ أَيْ أُعْطُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ أَيِ الْمُصَدِّقُونَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي أَنَّ عِدَّةَ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ تِسْعَةَ عَشَرَ. (وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) أَيْ فِي صُدُورِهِمْ شَكٌّ وَنِفَاقٌ مِنْ مُنَافِقِي أَهْلِ الْمَدِينَةِ، الَّذِينَ يُنَجِّمُونَ فِي مُسْتَقْبَلِ الزَّمَانِ بَعْدَ الْهِجْرَةِ وَلَمْ يَكُنْ بِمَكَّةَ نِفَاقٌ وَإِنَّمَا نَجَمَ بِالْمَدِينَةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى، أَيْ وَلِيَقُولَ الْمُنَافِقُونَ الَّذِينَ يَنْجُمُونَ فِي مُسْتَقْبَلِ الزَّمَانِ بَعْدَ الْهِجْرَةِ. وَالْكافِرُونَ أَيِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى (مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا) يَعْنِي بِعَدَدِ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ. وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: السُّورَةُ مَكِّيَّةُ وَلَمْ يَكُنْ بِمَكَّةَ نِفَاقٌ، فَالْمَرَضُ فِي هذه الآية الخلاف والْكافِرُونَ أَيْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ. وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْمَرَضِ: الشَّكُّ وَالِارْتِيَابُ، لِأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ كَانَ أَكْثَرُهُمْ شَاكِّينَ، وَبَعْضُهُمْ قَاطِعِينَ بِالْكَذِبِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى إِخْبَارًا عَنْهُمْ: مَاذَا أَرادَ اللَّهُ أَيْ مَا أَرَادَ بِهذا الْعَدَدِ الَّذِي ذَكَرَهُ حَدِيثًا، أَيْ مَا هَذَا مِنَ الْحَدِيثِ. قَالَ اللَّيْثُ: الْمَثَلُ الْحَدِيثُ، وَمِنْهُ: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ أَيْ حَدِيثِهَا وَالْخَبَرِ عَنْهَا كَذلِكَ أَيْ كَإِضْلَالِ اللَّهِ أَبَا جَهْلٍ وَأَصْحَابَهُ الْمُنْكِرِينَ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ يُضِلُّ اللَّهُ أَيْ يُخْزِي وَيُعْمِي مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي أَيْ وَيُرْشِدُ مَنْ يَشاءُ كَإِرْشَادِ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقِيلَ: كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ عَنِ الْجَنَّةِ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهَا مَنْ يَشاءُ. (وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ) أَيْ وَمَا يَدْرِي عَدَدَ مَلَائِكَةِ رَبِّكَ الَّذِينَ خَلَقَهُمْ لِتَعْذِيبِ أَهْلِ النَّارِ إِلَّا هُوَ أَيْ إِلَّا اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ. وَهَذَا جَوَابٌ لِأَبِي جَهْلٍ حِينَ قَالَ: أَمَا لِمُحَمَّدٍ مِنَ الْجُنُودِ إِلَّا تِسْعَةَ عَشَرَ! وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقْسِمُ غَنَائِمَ حُنَيْنٍ، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ فَجَلَسَ عِنْدَهُ، فَأَتَى مَلَكٌ فَقَالَ: إِنَّ رَبَّكَ يَأْمُرُكَ
Yüce Allah'ın: { لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenler kesin bilgi edinsinler diye” kavli; yani kendilerine Tevrat ve İncil verilenler, cehennem bekçilerinin sayısının kendi yanlarındakine uygun olduğunu kesin olarak bilsinler diye, demektir. Bunu İbn Abbâs, Katâde, ed-Dahhâk, Mücâhid ve başkaları söylemiştir. Sonra onlardan Abdullah b. Selâm gibi iman edenleri kastetmesi ihtimali olduğu gibi, hepsini kastetmesi ihtimali de vardır. { وَيَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً } “Ve iman edenlerin imanı artsın” bununla [artsın]; zira onlar Allah'ın Kitabı'nda olanı her doğruladıklarında iman ettiler, sonra cehennem bekçilerinin sayısını tasdik etmeleri sebebiyle imanları daha da arttı. { وَلا يَرْتابَ } “Ve şüpheye düşmesinler” yani şüphe etmesinler { الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “kendilerine kitap verilenler” yani kendilerine kitap verilmiş olanlar { وَالْمُؤْمِنُونَ } “ve müminler” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından tasdik edenler, cehennem bekçilerinin sayısının on dokuz olduğu hususunda [şüpheye düşmesinler]. { وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Ve kalplerinde hastalık bulunanlar desinler” yani hicretten sonra gelecekte ortaya çıkacak olan Medine ehlinin münafıklarından olup göğüslerinde şüphe ve nifak bulunanlar [desinler]. Mekke'de nifak yoktu, o ancak Medine'de ortaya çıktı. Şöyle de denilmiştir: Mana; yani hicretten sonra gelecekte ortaya çıkacak münafıklar desinler, demektir. { وَالْكافِرُونَ } “Ve kâfirler” yani Yahudiler ve Hristiyanlar { مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا } “Allah bu misalle neyi kastetti?” yani cehennem bekçilerinin sayısıyla. el-Hüseyn b. el-Fadl dedi ki: Sure Mekkîdir ve Mekke'de nifak yoktu; dolayısıyla bu ayetteki 'hastalık' muhalefet/ayrılıktır, { وَالْكافِرُونَ } da Arap müşrikleridir. Birinci görüş üzerinde müfessirlerin çoğunluğu vardır. Hastalık ile şüphe ve tereddüdün kastedilmiş olması da caizdir; zira Mekke ehlinin çoğu şüphe içindeydi, bir kısmı ise kesin bir yalanlama içindeydi. Yüce Allah'ın onlardan haber vererek buyurduğu: { مَاذَا أَرادَ اللَّهُ } “Allah neyi kastetti?” yani bir söz olarak zikrettiği bu sayıyla ne kastetti, yani bu sözden murat nedir? el-Leys dedi ki: el-Mesel (الْمَثَلُ) söz/haber demektir; { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } “Müttakilere vaad olunan cennetin misali/anlatımı” kavli de bundandır, yani onun haberi ve anlatımıdır. { كَذلِكَ } “İşte böylece” yani Allah'ın Ebû Cehil'i ve cehennem bekçilerini inkâr eden arkadaşlarını saptırması gibi { يُضِلُّ اللَّهُ } “Allah saptırır” yani rezil eder ve kör eder { مَنْ يَشاءُ } “dilediğini” { وَيَهْدِي } “ve doğru yola eriştirir” yani hidayet eder { مَنْ يَشاءُ } “dilediğini” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını hidayete erdirdiği gibi. Şöyle de denilmiştir: İşte böylece Allah cennetten dilediğini saptırır, dilediğini de ona iletir. { وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ } “Rabbinin ordularını ancak Kendisi bilir.” Yani Rabbinin cehennem ehline azap etmek için yarattığı meleklerin sayısını ancak O, yani şanı yüce olan Allah bilir. Bu, Ebû Cehil'in: 'Muhammed'in ancak on dokuz askeri mi var!' dediği zamanki cevabıdır. İbn Abbâs'tan rivayetle: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn ganimetlerini taksim ediyordu, Cibrîl gelip yanına oturdu, derken bir melek gelip dedi ki: 'Rabbin sana
بِكَذَا وَكَذَا، فَخَشِيَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَكُونَ شَيْطَانًا، فَقَالَ: (يَا جِبْرِيلُ أَتَعْرِفُهُ)؟ فَقَالَ: هُوَ مَلَكٌ وَمَا كُلُّ مَلَائِكَةِ رَبِّكَ أَعْرِفُ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: قَالَ مُوسَى:" يَا رَبُّ مَنْ فِي السَّمَاءِ؟ قَالَ مَلَائِكَتِي. قَالَ كَمْ عِدَّتُهُمْ يَا رَبُّ؟ قَالَ: اثْنَيْ عَشَرَ سِبْطًا. قَالَ: كَمْ عِدَّةُ كُلِّ سِبْطٍ؟ قَالَ: عَدَدُ التُّرَابِ" ذَكَرَهُمَا الثَّعْلَبِيُّ. وَفِي التِّرْمِذِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (أَطَّتِ السَّمَاءُ وَحُقَّ لَهَا أَنْ تَئِطَّ، مَا فِيهَا مَوْضِعُ أَرْبَعِ أَصَابِعَ إِلَّا وَمَلَكٌ وَاضِعٌ جَبْهَتَهُ لِلَّهِ سَاجِدًا). قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما هِيَ إِلَّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ) يَعْنِي الدَّلَائِلَ وَالْحُجَجَ وَالْقُرْآنَ. وَقِيلَ: وَما هِيَ أَيْ وَمَا هَذِهِ النَّارُ الَّتِي هِيَ سَقَرُ إِلَّا ذِكْرى أَيْ عِظَةٌ لِلْبَشَرِ أَيْ لِلْخَلْقِ. وَقِيلَ: نَارُ الدُّنْيَا تَذْكِرَةٌ لِنَارِ الْآخِرَةِ. قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقِيلَ: أَيْ مَا هَذِهِ الْعِدَّةُ إِلَّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ أَيْ لِيَتَذَكَّرُوا وَيَعْلَمُوا كَمَالَ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى أَعْوَانٍ وَأَنْصَارٍ، فَالْكِنَايَةُ عَلَى هَذَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما هِيَ تَرْجِعُ إِلَى الْجُنُودِ، لِأَنَّهُ أقرب مذكور.
şöyle ve şöyle yapmanı emrediyor.' Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun şeytan olmasından endişelendi ve: [«Ey Cibrîl, onu tanıyor musun?»] dedi. O da: 'O bir melektir, ben Rabbinin meleklerinin hepsini bilmem.' dedi. el-Evzâî dedi ki: Mûsâ: 'Ey Rabbim! Semada kimler var?' dedi. 'Meleklerim' buyurdu. 'Sayıları ne kadardır ey Rabbim?' dedi. 'On iki sıbt (kabile/bölük)tır.' buyurdu. 'Her bir sıbtın sayısı ne kadardır?' dedi. 'Toprağın sayısı kadardır.' buyurdu. Bu ikisini es-Sa'lebî zikretmiştir. Tirmizî'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: [«Gökyüzü gıcırdadı ve gıcırdamak onun hakkıdır; orada alnını Allah için secdeye koymuş bir melek bulunmayan dört parmaklık bir yer bile yoktur.»] Yüce Allah'ın: { وَما هِيَ إِلَّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ } “Bu, insan için ancak bir öğüttür.” kavli; yani deliller, hüccetler ve Kur'an'dır. Şöyle de denilmiştir: { وَما هِيَ } yani Sekar olan bu ateş ancak bir { ذِكْرى } yani insanlar, yaratılmışlar için bir öğüttür. ez-Zeccâc'ın dediğine göre: Dünya ateşi ahiret ateşi için bir hatırlatmadır, denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Yani bu sayı, insanlar için ancak öğüt alsınlar ve Yüce Allah'ın kudretinin kemalini, O'nun yardımcılara ve destekçilere muhtaç olmadığını bilsinler diye bir { ذِكْرى } öğüttür. Bu takdirde Yüce Allah'ın: { وَما هِيَ } kavlindeki zamir, en yakın zikredilen olduğu için ordulara raci olur.
[سورة المدثر (٧٤): الآيات ٣٢ الى ٤٨]
[Müddessir Suresi (74): Âyetler 32-48]
كَلاَّ وَالْقَمَرِ (٣٢) وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ (٣٣) وَالصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ (٣٤) إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ (٣٥) نَذِيراً لِلْبَشَرِ (٣٦)
{ كَلاَّ وَالْقَمَرِ } “Hayır! Andolsun aya,” (32) { وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ } “dönüp gittiği zaman geceye,” (33) { وَالصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ } “ve ağardığı zaman sabaha ki,” (34) { إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ } “gerçekten o [cehennem], büyük [musibet]lerden biridir,” (35) { نَذِيراً لِلْبَشَرِ } “insanlar için bir uyarıcı olarak.” (36)
لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ (٣٧) كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلاَّ أَصْحابَ الْيَمِينِ (٣٩) فِي جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ (٤٠) عَنِ الْمُجْرِمِينَ (٤١)
{ لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ } “Sizden öne geçmek yahut geri kalmak isteyenler için.” (37) { كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ } “Her nefis, kazandığına karşılık bir rehindir.” (38) { إِلاَّ أَصْحابَ الْيَمِينِ } “Ancak amel defterleri sağdan verilenler (ashâb-ı yemîn) müstesna.” (39) { فِي جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ } “Onlar cennetlerdedirler; birbirlerine sorarlar,” (40) { عَنِ الْمُجْرِمِينَ } “suçlular hakkında:” (41)
مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (٤٢) قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (٤٣) وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ (٤٤) وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ (٤٥) وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ (٤٦)
{ مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ } “'Sizi Sekar'a sokan nedir?'” (42) { قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ } “Derler ki: 'Biz namaz kılanlardan değildik,'” (43) { وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ } “'yoksulu da doyurmuyorduk,'” (44) { وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ } “'bâtıla dalanlarla birlikte biz de dalardık,'” (45) { وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ } “'ve ceza gününü yalanlardık,'” (46)
حَتَّى أَتانَا الْيَقِينُ (٤٧) فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ (٤٨)
{ حَتَّى أَتانَا الْيَقِينُ } “Nihayet bize ölüm (kesin olan gerçek) gelip çattı.” (47) { فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ } “Artık şefaatçilerin şefaati onlara hiçbir fayda sağlamaz.” (48)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَلَّا وَالْقَمَرِ) قَالَ الْفَرَّاءُ: كَلَّا صِلَةٌ لِلْقَسَمِ، التَّقْدِيرُ أَيْ وَالْقَمَرِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى حَقًّا وَالْقَمَرِ، فَلَا يُوقَفُ عَلَى هَذَيْنَ التَّقْدِيرَيْنِ عَلَى كَلَّا وَأَجَازَ الطَّبَرِيُّ الْوَقْفَ عَلَيْهَا، وَجَعَلَهَا رَدًّا لِلَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ يُقَاوِمُونَ خَزَنَةَ جَهَنَّمَ، أَيْ لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا يَقُولُ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُقَاوِمُ خَزَنَةَ النَّارِ. ثُمَّ أَقْسَمَ عَلَى ذلك ﷿ بِالْقَمَرِ وَبِمَا بَعْدَهُ، فَقَالَ: وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ أَيْ وَلَّى وَكَذَلِكَ" دَبَرَ". وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَحَفْصٌ إِذْ أَدْبَرَ الْبَاقُونَ (إِذَا) بِأَلِفٍ وَ" دَبَرَ" بِغَيْرِ أَلِفٍ وَهُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى، يُقَالُ: دَبَرَ وَأَدْبَرَ، وَكَذَلِكَ قَبِلَ اللَّيْلُ وَأَقْبَلَ. وَقَدْ قَالُوا: أَمْسِ الدَّابِرُ وَالْمُدْبِرُ، قَالَ صَخْرُ بْنُ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ السُّلَمِيُّ:
Yüce Allah'ın: { كَلَّا وَالْقَمَرِ } “Hayır! Andolsun aya” kavli hakkında el-Ferrâ şöyle dedi: { كَلَّا } kasemin sılasıdır (pekiştirme edatıdır), takdiri 'Ey vel-kamer' (Evet, aya andolsun) şeklindedir. Mana: 'Hakkan vel-kamer' (Gerçekten aya andolsun) şeklindedir de denilmiştir; bu iki takdire göre { كَلَّا } üzerinde durulmaz (vakıf yapılmaz). et-Taberî ise onun üzerinde durmayı caiz görmüş ve onu, cehennem bekçilerine karşı koyacaklarını iddia edenlere bir ret kılmış; yani durum, ateşin bekçilerine karşı koyacağını iddia edenin dediği gibi değildir, [demiştir]. Sonra Azze ve Celle buna aya ve sonrasındakilere yemin ederek: { وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ } “Dönüp gittiği zaman geceye” yani çekilip gittiği zaman [diye buyurmuştur]; "دَبَرَ" da böyledir. Nâfi', Hamza ve Hafs { إِذْ أَدْبَرَ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise elif ile (إِذَا) ve elifsiz olarak "دَبَرَ" şeklinde okumuşlardır; bunlar aynı anlamda iki lehçedir; 'debera' ve 'edbera' denildiği gibi, 'kabile'l-leyl' ve 'akbele' (gece geldi) de denir. Nitekim 'emzi'd-dâbir' ve 'el-müdbir' (geçip giden dün) demişlerdir. Sahr b. Amr b. eş-Şerîd es-Sülemî şöyle demiştir:
وَلَقَدْ قَتَلْنَاكُمْ ثُنَاءً وَمَوْحَدًا ... وَتَرَكْتُ مُرَّةَ مِثْلَ أَمْسِ الدَّابِرِ
Andolsun sizi ikişer ikişer ve birer birer öldürdük ... Ve Mürre'yi geçip gitmiş dünkü gün gibi [yok edip] bıraktım.
وَيُرْوَى الْمُدْبِرِ. وَهَذَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَالْأَخْفَشِ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ: دَبَرَ اللَّيْلُ: إِذَا مَضَى، وَأَدْبَرَ: أَخَذَ فِي الْإِدْبَارِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَاللَّيْلِ إِذَا دَبَرَ" فَسَكَتَ حَتَّى إِذَا دَبَرَ قَالَ: يَا مُجَاهِدُ، هَذَا حِينَ دَبَرَ اللَّيْلُ. وَقَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ السميقع وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ بِأَلِفَيْنِ، وَكَذَلِكَ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ وَأُبَيٍّ بِأَلِفَيْنِ. وَقَالَ قُطْرُبُ مَنْ قَرَأَ" دَبَرَ" فَيَعْنِي أَقْبَلَ، مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ دَبَرَ فُلَانٌ: إِذَا جَاءَ مِنْ خَلْفِي. قَالَ أَبُو عَمْرٍو: وَهِيَ لُغَةُ قُرَيْشٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ: الصَّوَابُ: أَدْبَرَ، إِنَّمَا يَدْبَرُ ظَهْرُ الْبَعِيرِ. وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ: إِذَا أَدْبَرَ قَالَ: لِأَنَّهَا أَكْثَرُ مُوَافَقَةً لِلْحُرُوفِ الَّتِي تَلِيهِ، أَلَا تَرَاهُ يَقُولُ: وَالصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ، فَكَيْفَ يَكُونُ أَحَدُهُمَا" إِذْ" وَالْآخَرُ إِذَا وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ قسم تعقبه" إذ" وإنما يتعقبه إِذا. ومعنى أَسْفَرَ: ضَاءَ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ أَسْفَرَ بِالْأَلِفِ. وَقَرَأَ ابْنُ السَّمَيْقَعِ:" سَفَرَ". وَهُمَا لُغَتَانِ. يُقَالُ: سَفَرَ وَجْهُ فُلَانٍ وَأَسْفَرَ: إِذَا أَضَاءَ. وَفِي الْحَدِيثِ: (أَسْفِرُوا بِالْفَجْرِ، فَإِنَّهُ أَعْظَمُ لِلْأَجْرِ) أَيْ صَلُّوا صَلَاةَ الصُّبْحِ مُسْفِرِينَ، وَيُقَالُ: طَوِّلُوهَا إِلَى الْإِسْفَارِ، وَالْإِسْفَارُ: الْإِنَارَةُ. وَأَسْفَرَ وَجْهُهُ حُسْنًا أَيْ أَشْرَقَ، وَسَفَرَتِ الْمَرْأَةُ كَشَفَتْ عَنْ وَجْهِهَا فَهِيَ سَافِرٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ [مِنْ] سَفَرَ الظَّلَامَ أَيْ كَنَسَهُ، كَمَا يُسْفَرُ الْبَيْتُ، أَيْ يُكْنَسُ، وَمِنْهُ السَّفِيرُ: لِمَا سَقَطَ مِنْ وَرَقِ الشَّجَرِ وَتَحَاتَّ، يُقَالُ: إِنَّمَا سُمِّيَ سَفِيرًا لِأَنَّ الرِّيحَ تَسْفِرُهُ أَيْ تَكْنُسُهُ. وَالْمِسْفَرَةُ: الْمِكْنَسَةُ.
"الْمُدْبِرِ" şeklinde de rivayet edilir. Bu, el-Ferrâ ve el-Ahfeş'in görüşüdür. Bazı lügat âlimleri şöyle demiştir: 'Debere'l-leyl': Gece tamamen geçip gittiğinde; 'edbera': Çekilip gitmeye başladığında kullanılır. Mücâhid dedi ki: İbn Abbâs'a Yüce Allah'ın: "وَاللَّيْلِ إِذَا دَبَرَ" kavlini sordum, gece dönüp gidinceye kadar sustu ve sonra: 'Ey Mücâhid, işte bu gecenin dönüp gittiği vakittir.' dedi. Muhammed b. es-Semeyka' iki elifle { وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ } şeklinde okumuştur; Abdullah ve Übeyy'in Mushafında da iki elifledir. Kutrub dedi ki: Kim "دَبَرَ" diye okursa, Arapların 'debera fülân' (filanca arkamdan geldi) sözünden hareketle 'yönelip geldi' anlamını kasteder. Ebû Amr: Bu Kureyş'in lehçesidir, demiştir. İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette o şöyle demiştir: Doğrusu 'edbera'dır; 'yedberu' fiili ancak devenin sırtı yaralandığında kullanılır. Ebû Ubeyd: { إِذَا أَدْبَرَ } kıraatini tercih etmiş ve şöyle demiştir: Çünkü o, kendisinden sonra gelen harflere/ifadelere daha uygundur; baksana: { وَالصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ } buyuruyor. Nasıl olur da biri "إِذْ", diğeri "إِذَا" olur? Zira Kur'an'da peşinden "إِذْ" gelen bir yemin yoktur, yemini ancak "إِذَا" takip eder. { أَسْفَرَ } kelimesinin anlamı: Aydınlandı/ağardı demektir. Genel kıraat elif ile { أَسْفَرَ } şeklindedir. İbnü's-Semeyka' ise "سَفَرَ" şeklinde okumuştur. Bu ikisi iki lehçedir; parıldayıp aydınlandığı zaman 'sefera vechü fülân ve esfera' denilir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: [«Sabah namazını isfar vaktinde kılınız, zira bu sevapça daha büyüktür.»] Yani sabah namazını ortalık aydınlanmışken kılınız; [bir görüşe göre de] onu ortalık aydınlanıncaya kadar uzatınız demektir. el-İsfâr (الْإِسْفَارُ): Aydınlanmaktır. 'Esfera vechühû husnen' yüzü güzellikle parıldadı; 'seferati'l-mer'etü' kadın yüzünü açtı, kadın için 'sâfir' (yüzü açık) denilir. 'Sefera'z-zalâm' ifadesinden gelmiş olması da caizdir, yani süpürüldüğünde evin süpürülmesi (yüsferu'l-beyt) gibi [aydınlığın] karanlığı süpürmesidir. Ağaçtan düşüp dökülen yapraklar için kullanılan 'es-sefîr' (السَّفِيرُ) de bundandır; rüzgâr onu süpürüp savurduğu (tesfiruhû) için ona sefîr denildiği söylenir. el-Misfera (الْمِسْفَرَةُ) ise süpürge demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ) جَوَابُ الْقَسَمِ، أَيْ إِنَّ هَذِهِ النَّارَ لَإِحْدَى الْكُبَرِ أَيْ لَإِحْدَى الدَّوَاهِي. وَفِي تَفْسِيرِ مُقَاتِلٍ الْكُبَرِ: اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ النَّارِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّها أَيْ إِنَّ تَكْذِيبَهُمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ لَإِحْدَى الْكُبَرِ أَيْ لَكَبِيرَةٌ مِنَ الْكَبَائِرِ. وَقِيلَ: أَيْ إِنَّ قِيَامَ السَّاعَةِ لَإِحْدَى الْكُبَرِ. وَالْكُبَرُ: هِيَ الْعَظَائِمُ مِنَ الْعُقُوبَاتِ، قَالَ الراجز:
Yüce Allah'ın: { إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ } “Gerçekten o, büyük [musibet]lerden biridir” kavli yeminin cevabıdır; yani şüphesiz bu ateş büyük felaketlerden biridir. Mukātil'in tefsirinde { الْكُبَرِ } cehennemin isimlerinden bir isimdir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre { إِنَّها } yani onların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaları şüphesiz büyük günahlardan biridir, [demektir]. Şöyle de denilmiştir: Yani kıyametin kopması şüphesiz büyük hadiselerden biridir. el-Küber (الْكُبَرُ): Cezaların ve musibetlerin büyükleridir; recez şairi şöyle demiştir:
يا ابن الْمُعَلَّى نَزَلَتْ إِحْدَى الْكُبَرِ ... دَاهِيَةُ الدَّهْرِ وَصَمَّاءُ الْغِيَرْ
Ey Muallâ'nın oğlu! En büyük musibetlerden biri indi ... Zamanın büyük belası ve felaketlerin en amansızı.
وَوَاحِدَةُ (الْكُبَرِ)، كُبْرَى مِثْلَ الصُّغْرَى وَالصُّغَرِ، وَالْعُظْمَى وَالْعُظَمِ. وَقَرَأَ الْعَامَّةُ (لَإِحْدَى) وَهُوَ اسْمٌ بُنِيَ ابْتِدَاءً لِلتَّأْنِيثِ، وَلَيْسَ مَبْنِيًّا عَلَى الْمُذَكَّرِ، نَحْوَ عُقْبَى وَأُخْرَى، وَأَلِفُهُ أَلِفُ قَطْعٍ، لَا تَذْهَبُ فِي الْوَصْلِ. وَرَوَى جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ" إِنَّهَا لَحْدَى الْكُبَرِ" بِحَذْفِ الْهَمْزَةِ. (نَذِيراً لِلْبَشَرِ) يُرِيدُ النَّارَ، أَيْ أَنَّ هَذِهِ النَّارَ الْمَوْصُوفَةَ نَذِيراً لِلْبَشَرِ فَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْمُضْمَرِ فِي إِنَّها قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَذُكِّرَ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ مَعْنَى الْعَذَابِ، أَوْ أَرَادَ ذَاتَ إِنْذَارٍ عَلَى مَعْنَى النَّسَبِ، كَقَوْلِهِمْ: امْرَأَةٌ طَالِقٌ وَطَاهِرٌ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: النَّذِيرُ: مَصْدَرٌ كَالنَّكِيرِ، وَلِذَلِكَ يُوصَفُ بِهِ الْمُؤَنَّثُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: وَاللَّهِ مَا أُنْذِرَ الْخَلَائِقُ بِشَيْءٍ أَدْهَى مِنْهَا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالنَّذِيرِ مُحَمَّدٌ ﷺ، أَيْ قُمْ نَذِيرًا لِلْبَشَرِ، أَيْ مُخَوِّفًا لَهُمْ فَ- نَذِيراً حَالٌ مِنْ قُمْ فِي أول السورة حين قال: قُمْ فَأَنْذِرْ [المدثر: ٢] قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ وَابْنُ زَيْدٍ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنْكَرَهُ الْفَرَّاءُ. ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ مَعْنَاهُ يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ نَذِيرًا لِلْبَشَرِ. وَهَذَا قَبِيحٌ، لِأَنَّ الْكَلَامَ قَدْ طَالَ فِيمَا بَيْنَهُمَا. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ صِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى. رَوَى أَبُو مُعَاوِيَةَ الضَّرِيرُ: حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ سَمِيعٍ عَنْ أَبِي رَزِينٍ نَذِيراً لِلْبَشَرِ قَالَ: يَقُولُ اللَّهُ ﷿: أَنَا لَكُمْ مِنْهَا نَذِيرٌ فَاتَّقُوهَا. وَ (نَذِيراً) عَلَى هَذَا نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، أَيْ وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً مُنْذِرًا بِذَلِكَ الْبَشَرِ. وَقِيلَ: هُوَ حَالٌ مِنْ هُوَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ. وَقِيلَ: هُوَ فِي مَوْضِعِ الْمَصْدَرِ، كَأَنَّهُ قال: إنذار لِلْبَشَرِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ النَّذِيرُ بِمَعْنَى الْإِنْذَارِ، أَيْ أَنْذِرْ إِنْذَارًا فَهُوَ كَقَوْلِهِ تعالى: فَكَيْفَ كانَ نَذِيرِ أَيْ إِنْذَارِي
{ الْكُبَرِ } kelimesinin tekili; suğrâ-suğar ve uzmâ-uzam gibi kübrâdır (كُبْرَى). Genel kıraat { لَإِحْدَى } şeklindedir ve bu, ukbâ ve uhrâ gibi baştan müennes olarak kurulmuş bir isimdir, müzekker üzerine kurulmuş değildir; elifi de vasıl halinde düşmeyen katı' elifidir. Cerîr b. Hâzim, İbn Kesîr'den hemzenin hazfiyle "إِنَّهَا لَحْدَى الْكُبَرِ" şeklinde rivayet etmiştir. { نَذِيراً لِلْبَشَرِ } “İnsanlar için bir uyarıcı olarak” [buyruğunda] ateşi kastetmektedir; yani sıfatı anlatılan bu ateş, insanlar için bir uyarıcıdır. ez-Zeccâc'ın belirttiğine göre bu, { إِنَّها } içindeki gizli zamirden hal olarak mensuptur. Anlamı 'azap' anlamında olduğu için müzekker getirilmiştir yahut Arapların 'imraetün tâlikun ve tâhirun' (boş veya temiz kadın) sözlerinde olduğu gibi nisbet manası üzere 'uyarı sahibi' anlamı murad edilmiştir. el-Halîl dedi ki: en-Nezîr (النَّذِيرُ), nekîr (النَّكِيرُ) gibi bir masdardır, bu sebeple onunla müennes de nitelenebilir. el-Hasan dedi ki: Vallahi yaratılmışlar bundan daha büyük bir musibetle uyarılmamışlardır. Şöyle de denilmiştir: Nezîr ile kastedilen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; yani insanlar için bir uyarıcı, onları korkutucu olarak kalk demektir. Bu durumda { نَذِيراً } surenin başındaki: { قُمْ فَأَنْذِرْ } “Kalk ve uyar” [el-Müddessir: 2] buyruğundaki 'kalk' (kum) fiilinden haldir. Bunu Ebû Alî el-Fârisî ve İbn Zeyd söylemiş, İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiş, el-Ferrâ ise bunu uygun görmemiştir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bazı müfessirler mana; 'Ey örtüye bürünen! İnsanlar için bir uyarıcı olarak kalk' şeklindedir, demişlerdir. Bu çirkin [bir yorumdur], çünkü ikisi arasındaki söz uzamıştır. Şöyle de denilmiştir: O, Yüce Allah'ın sıfatındandır. Ebû Muâviye ed-Darîr rivayet etti: Bize İsmâil b. Semî', Ebû Rezîn'den { نَذِيراً لِلْبَشَرِ } hakkında rivayet etti; dedi ki: Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: 'Ben sizin için ondan bir uyarıcıyım, öyleyse ondan sakının.' { نَذِيراً } buna göre hal olarak nasbedilmiştir; yani Biz ateşin bekçilerini ancak bununla insanları uyaran melekler kıldık demektir. Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah'ın: { وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ } kavlindeki 'O' (hüve) zamirinden haldir. Masdar makamında olduğu da söylenmiştir; sanki: İnsanlar için bir uyarma (inzâr) demiştir. el-Ferrâ dedi ki: en-Nezîr'in inzâr manasında olması caizdir; yani öyle bir uyarışla uyar ki bu, Yüce [Allah]'ın: { فَكَيْفَ كانَ نَذِيرِ } yani 'uyarışım nasılmış' kavli gibidir
، فَعَلَى هَذَا يَكُونُ رَاجِعًا إلى
; bu takdirde
أَوَّلِ السُّورَةِ، أَيْ (قُمْ فَأَنْذِرْ) أَيْ إِنْذَارًا. وَقِيلَ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ" نَذِيرٌ" بِالرَّفْعِ عَلَى إِضْمَارِ هُوَ. وَقِيلَ: أَيْ إِنَّ الْقُرْآنَ نَذِيرٌ لِلْبَشَرِ، لِمَا تَضَمَّنَهُ مِنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ) اللَّامُ مُتَعَلِّقَةٌ بِ- نَذِيراً، أَيْ نَذِيرًا لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ إِلَى الْخَيْرِ وَالطَّاعَةِ، أَوْ يتأخر إلى الشر والمعصية، نظيره: وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ [الحجر: ٢٤] أي في الخير وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ [الحجر: ٢٤] عَنْهُ. قَالَ الْحَسَنُ: هَذَا وَعِيدٌ وَتَهْدِيدٌ وَإِنْ خَرَجَ مَخْرَجَ الْخَبَرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ [الكهف: ٢٩]. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ التَّأْوِيلِ: مَعْنَاهُ لِمَنْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ، فَالْمَشِيئَةُ مُتَّصِلَةٌ بِاللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ، وَالتَّقْدِيمُ الْإِيمَانُ، وَالتَّأْخِيرُ الْكُفْرُ. وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ: هَذَا تَهْدِيدٌ وَإِعْلَامٌ أَنَّ مَنْ تَقَدَّمَ إِلَى الطَّاعَةِ وَالْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ جُوزِيَ بِثَوَابٍ لَا يَنْقَطِعُ، وَمَنْ تَأَخَّرَ عَنِ الطَّاعَةِ وَكَذَّبَ مُحَمَّدًا ﷺ عُوقِبَ عِقَابًا لَا يَنْقَطِعُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ إِلَى النَّارِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهَا، أَوْ يَتَأَخَّرَ عَنْهَا إِلَى الْجَنَّةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ) أَيْ مُرْتَهَنَةٌ بِكَسْبِهَا، مَأْخُوذَةٌ بِعَمَلِهَا، إِمَّا خَلَّصَهَا وَإِمَّا أَوْبَقَهَا. وَلَيْسَتْ رَهِينَةٌ تَأْنِيثَ رَهِينٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ [الطور: ٢١] لِتَأْنِيثِ النَّفْسِ، لِأَنَّهُ لَوْ قُصِدَتِ الصِّفَةُ لَقِيلَ رَهِينٌ، لِأَنَّ فَعِيلًا بِمَعْنَى مَفْعُولٍ يَسْتَوِي فِيهِ الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ. وَإِنَّمَا هُوَ اسْمٌ بِمَعْنَى الرَّهْنِ كَالشَّتِيمَةِ بِمَعْنَى الشَّتْمِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينٌ، وَمِنْهُ بَيْتُ الْحَمَاسَةِ:
surenin başına döner, yani: { قُمْ فَأَنْذِرْ } “Kalk ve uyar” yani tam bir uyarışla uyar demektir. Gizli bir fiille mensup olduğu da söylenmiştir. İbn Ebî Able gizli bir 'hüve' zamirine dayanarak ref ile "نَذِيرٌ" şeklinde okumuştur. Şöyle de denilmiştir: Yani vaad ve tehdidi içerdiğinden dolayı Kur'an insanlar için bir uyarıcıdır. Yüce Allah'ın: { لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ } “Sizden öne geçmek yahut geri kalmak isteyenler için” kavlindeki lâm harfi { نَذِيراً } kelimesine taalluk eder; yani sizden hayra ve itaate öne geçmek yahut şerre ve masiyete geri kalmak isteyenler için bir uyarıcıdır. Bunun benzeri: { وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ } “Andolsun, sizden öne geçenleri bilmişizdir” [el-Hicr: 24] yani hayırda [öne geçenleri], { وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ } “ve andolsun, geri kalanları da bilmişizdir” [el-Hicr: 24] ondan geri kalanları. el-Hasan dedi ki: Bu, haber şeklinde gelse de bir tehdit ve korkutmadır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } “Dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.” [el-Kehf: 29]. Tevil ehlinden bazıları şöyle demiştir: Bunun manası; Allah'ın öne geçmesini veya geri kalmasını dilediği kimseler içindir; binaenaleyh meşiet şanı yüce olan Allah'a aittir; öne geçmek iman, geri kalmak ise inkârdır. İbn Abbâs şöyle derdi: Bu bir tehdittir ve itaate ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e imana öne geçen kimsenin kesintisiz bir mükâfatla mükâfatlandırılacağını, itaatten geri kalıp Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayan kimsenin ise kesintisiz bir azapla cezalandırılacağını bildirmedir. es-Süddî dedi ki: { لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ } sizden daha önce zikri geçen ateşe doğru ilerlemek { أَوْ يَتَأَخَّرَ } yahut ondan geri durup cennete gitmek isteyen kimseler için [bir uyarıcıdır]. Yüce Allah'ın: { كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ } “Her nefis, kazandığına karşılık bir rehindir” kavli; yani kazancıyla rehin alınmış, ameli sebebiyle tutulmuştur; ameli onu ya kurtarmış ya da helak etmiştir. Buradaki { رَهِينَةٌ } kelimesi, nefis kelimesinin müennes olmasından ötürü Yüce Allah'ın: { كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ } “Herkes kazandığına karşılık bir rehindir” [et-Tûr: 21] kavlindeki 'rehîn'in müennesi değildir; çünkü sıfat kastedilseydi 'rehîn' denilirdi; zira mef'ûl anlamındaki fa'îl vezninde müzekker ile müennes eşittir. Bu ancak şetm (sövme) manasındaki şetîme gibi rehn manasında bir isimdir; sanki: Her nefis kazandığına karşılık bir rehindir denilmiştir. el-Hamâse'deki şu beyit de bundandır:
أَبْعَدَ الَّذِي بِالنَّعْفِ نَعْفِ كُوَيْكَبٍ ... رَهِينَةُ رَمْسٍ ذِي تُرَابٍ وَجَنْدَلِ
Ne'f'te, Küveykeb tepesinin ne'finde toprak ve taşlarla dolu bir kabrin rehini olan kimseden sonra mı...
كَأَنَّهُ قَالَ رَهْنُ رَمْسٍ. وَالْمَعْنَى: كُلُّ نَفْسٍ رَهْنٌ بِكَسْبِهَا عِنْدَ اللَّهِ غَيْرُ مَفْكُوكٍ (إِلَّا أَصْحابَ الْيَمِينِ) فَإِنَّهُمْ لَا يُرْتَهَنُونَ بِذُنُوبِهِمْ. وَاخْتُلِفَ فِي تَعْيِينِهِمْ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الملائكة.
Sanki o, [bununla] 'kabir rehini' demiştir. Anlam şudur: Her nefis, Allah katında kendi kazandığı [amelleri] karşılığında rehindir, [borcunu ödemedikçe] salıverilmez; { إِلَّا أَصْحابَ الْيَمِينِ } “Ashâb-ı yemîn (amel defterleri sağından verilenler) müstesna.” Zira onlar günahları sebebiyle rehin tutulmazlar. Onların kimler olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs: [Onlar] meleklerdir, demiştir.
عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: أَوْلَادُ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يَكْتَسِبُوا فَيُرْتَهَنُوا بِكَسْبِهِمْ. الضَّحَّاكُ: الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ الْحُسْنَى، وَنَحْوُهُ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ: كُلُّ نَفْسٍ بِعَمَلِهَا مُحَاسَبَةٌ إِلَّا أَصْحابَ الْيَمِينِ وَهُمْ أَهْلُ الْجَنَّةِ، فَإِنَّهُمْ لَا يُحَاسَبُونَ. وَكَذَا قَالَ مُقَاتِلٌ أَيْضًا: هُمْ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ الَّذِينَ كَانُوا عَنْ يَمِينِ آدَمَ يَوْمَ الْمِيثَاقِ حِينَ قَالَ اللَّهُ لَهُمْ: هَؤُلَاءِ فِي الْجَنَّةِ وَلَا أُبَالِي. وَقَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ كَيْسَانَ: هُمُ الْمُسْلِمُونَ الْمُخْلِصُونَ لَيْسُوا بِمُرْتَهَنِينَ، لِأَنَّهُمْ أَدَّوْا مَا كَانَ عَلَيْهِمْ. وَعَنْ أَبِي ظَبْيَانِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هُمُ الْمُسْلِمُونَ. وَقِيلَ: إِلَّا أَصْحَابَ الْحَقِّ وَأَهْلَ الْإِيمَانِ. وَقِيلَ: هُمُ الَّذِينَ يُعْطَوْنَ كُتُبَهُمْ بِأَيْمَانِهِمْ. وَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الْبَاقِرُ: نَحْنُ وَشِيعَتُنَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ، وَكُلُّ مَنْ أَبْغَضَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ فَهُمُ الْمُرْتَهَنُونَ. وَقَالَ الْحَكَمُ: هُمُ الَّذِينَ اخْتَارَهُمُ اللَّهُ لِخِدْمَتِهِ، فَلَمْ يَدْخُلُوا فِي الرَّهْنِ، لِأَنَّهُمْ خُدَّامُ اللَّهِ وَصَفْوَتُهُ وَكَسْبُهُمْ لَمْ يَضُرُّهُمْ. وَقَالَ الْقَاسِمُ: كُلُّ نَفْسٍ مَأْخُوذَةٌ بِكَسْبِهَا مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، إِلَّا مَنِ اعْتَمَدَ عَلَى الْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ، دُونَ الْكَسْبِ وَالْخِدْمَةِ، فَكُلُّ مَنِ اعْتَمَدَ عَلَى الْكَسْبِ فَهُوَ مَرْهُونٌ، وَكُلُّ مَنِ اعْتَمَدَ عَلَى الْفَضْلِ فَهُوَ غَيْرُ مَأْخُوذٍ بِهِ. فِي جَنَّاتٍ أَيْ فِي بَسَاتِينَ يَتَساءَلُونَ أَيْ يَسْأَلُونَ (عَنِ الْمُجْرِمِينَ) أَيِ الْمُشْرِكِينَ مَا سَلَكَكُمْ أَيْ أَدْخَلَكُمْ فِي سَقَرَ كَمَا تَقُولُ: سَلَكْتُ الْخَيْطَ فِي كَذَا أَيْ أَدْخَلْتُهُ فِيهِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: فَيَسْأَلُ الرَّجُلُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ الرَّجُلَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ بِاسْمِهِ، فَيَقُولُ لَهُ: يَا فُلَانُ. وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ" يَا فُلَانُ مَا سَلَكَكَ فِي سَقَرَ"؟ وَعَنْهُ قَالَ: قَرَأَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ" يَا فُلَانُ مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ" وَهِيَ قِرَاءَةٌ عَلَى التَّفْسِيرِ، لَا أَنَّهَا قُرْآنٌ كَمَا زَعَمَ مَنْ طَعَنَ فِي الْقُرْآنِ، قَالَهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْأَنْبَارِيِّ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَسْأَلُونَ الْمَلَائِكَةَ عَنْ أَقْرِبَائِهِمْ، فَتَسْأَلُ الْمَلَائِكَةَ الْمُشْرِكِينَ فَيَقُولُونَ لَهُمْ: مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: فِي هَذَا مَا يُقَوِّي أَنَّ أَصْحَابَ الْيَمِينِ الْوِلْدَانُ، لِأَنَّهُمْ لَا يَعْرِفُونَ الذُّنُوبَ. قالُوا يَعْنِي أَهْلَ النَّارِ لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ أَيِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يُصَلُّونَ. (وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ) أَيْ لَمْ نَكُ نَتَصَدَّقُ. (وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ) أَيْ كُنَّا نُخَالِطُ أَهْلَ الْبَاطِلِ فِي بَاطِلِهِمْ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَهُوَ قَوْلُهُمْ- لَعَنَهُمُ اللَّهُ- كَاهِنٌ، مَجْنُونٌ، شَاعِرٌ، سَاحِرٌ.
Ali b. Ebî Tâlib: Müslümanların çocuklarıdır; onlar bir günah kazanmadılar ki kazançlarıyla rehin tutulsunlar, [demiştir]. ed-Dahhâk: Kendilerine Allah'tan en güzel mükâfat takdir edilmiş olanlardır, [demiştir]. Bunun benzeri İbn Cüreyc'ten de rivayet edilmiştir; o şöyle demiştir: Her nefis ameliyle hesaba çekilir, ancak cennet ehli olan ashâb-ı yemîn müstesna; çünkü onlar hesaba çekilmezler. Mukātil de böyle demiştir: Onlar mîsâk gününde Âdem'in sağında bulunan ve Allah'ın kendilerine: 'Bunlar cennettedir ve Ben aldırmam' dediği cennet ehlidir. el-Hasan ve İbn Keysân dediler ki: Onlar ihlaslı Müslümanlardır, rehin tutulmazlar; çünkü onlar üzerlerine düşeni yerine getirmişlerdir. Ebû Zabyân'dan, İbn Abbâs'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: Onlar Müslümanlardır. Şöyle de denilmiştir: Hak ehli ve iman ehli müstesnadır. Şöyle de denilmiştir: Onlar kitapları sağ taraflarından verilenlerdir. Ebû Ca'fer el-Bâkır dedi ki: Biz ve şiamız ashâb-ı yemîniz; biz Ehl-i Beyt'e buğzeden herkes ise rehin tutulanlardır. el-Hakem dedi ki: Onlar Allah'ın Kendisine kulluk için seçtiği kimselerdir; binaenaleyh rehin altına girmezler, çünkü onlar Allah'ın has kulları ve seçkinleridir, kazançları onlara zarar vermemiştir. el-Kāsım dedi ki: Her nefis hayır veya şerden kazandığıyla tutulur; ancak kazanca ve kulluğa değil de lütuf ve merhamete dayanan kimse müstesnadır. Kazanca dayanan herkes rehindir, lütfa dayanan kimse ise onunla muaheze edilmez. { فِي جَنَّاتٍ } yani bahçelerdedirler, { يَتَساءَلُونَ } yani birbirlerine sorarlar { عَنِ الْمُجْرِمِينَ } müşrikler hakkında: { مَا سَلَكَكُمْ } sizi ne soktu, { فِي سَقَرَ } Sekar'a; tıpkı 'ipi şuna soktum' (selektü'l-hayta fî kezâ) dediğin gibi. el-Kelbî dedi ki: Cennet ehlinden bir adam, cehennem ehlinden bir adama ismiyle sorup ona: 'Ey filanca!' der. Abdullah b. ez-Zübeyr'in kıraatinde: "يَا فُلَانُ مَا سَلَكَكَ فِي سَقَرَ" (Ey filan! Seni Sekar'a sokan nedir?) şeklindedir. Ondan rivayetle dedi ki: Ömer b. el-Hattâb: "يَا فُلَانُ مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ" şeklinde okumuştur. Ebû Bekr b. el-Enbârî'nin belirttiğine göre bu, Kur'an'a dil uzatanların iddia ettiği gibi Kur'an metni değil, tefsir kabilinden bir kıraattir. Şöyle de denilmiştir: Müminler akrabalarını meleklere sorarlar, melekler de müşriklere sorup onlara: Sizi Sekar'a sokan nedir? derler. el-Ferrâ dedi ki: Bunda, ashâb-ı yemînin çocuklar olduğuna dair görüşü güçlendiren bir yön vardır; zira onlar günahları bilmezler. { قالُوا } yani ateş ehli derler ki: { لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ } “Biz namaz kılanlardan değildik,” yani namaz kılan müminlerden değildik. { وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ } “Yoksulu da doyurmuyorduk,” yani sadaka vermiyorduk. { وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ } “Bâtıla dalanlarla birlikte biz de dalardık,” yani bâtıl ehline bâtıllarında karışırdık. İbn Zeyd dedi ki: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu hakkında –Allah onlara lanet etsin– kâhin, mecnun, şair, sihirbazdır şeklindeki sözleriyle dalanlarla birlikte dalardık.
وَقَالَ السُّدِّيُّ: أَيْ وَكُنَّا نُكَذِّبُ مَعَ الْمُكَذِّبِينَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: كُلَّمَا غَوَى غَاوٍ غَوَيْنَا مَعَهُ. وَقِيلَ مَعْنَاهُ: وَكُنَّا أَتْبَاعًا وَلَمْ نَكُنْ مَتْبُوعِينَ. (وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ) أَيْ لَمْ نَكُ نُصَدِّقُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ، يَوْمِ الْجَزَاءِ وَالْحُكْمِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى أَتانَا الْيَقِينُ) أَيْ جَاءَنَا وَنَزَلَ بِنَا الْمَوْتُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ»
es-Süddî dedi ki: Yani yalanlayanlarla birlikte yalanlardık. Katâde dedi ki: Ne zaman sapan biri sapsa biz de onunla birlikte sapardık. Bunun anlamının: Bizler tâbi olanlardık, kendisine uyulanlar değildik, şeklinde olduğu da söylenmiştir. { وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ } “Ve ceza gününü yalanlardık,” yani kıyamet gününü, ceza ve hüküm gününü tasdik etmezdik. Yüce Allah'ın: { حَتَّى أَتانَا الْيَقِينُ } “Nihayet bize kesin olan [ölüm] gelip çattı” kavli; yani ölüm bize geldi ve başımıza indi demektir. Yüce Allah'ın şu kavli de bundandır: { وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } “Ve sana yakîn (ölüm) gelinceye kadar Rabbine ibadet et.”
[الحجر: ٩٩]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ) هَذَا دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ الشَّفَاعَةِ لِلْمُذْنِبِينَ، وَذَلِكَ أَنَّ قَوْمًا مِنْ أَهْلِ التَّوْحِيدِ عُذِّبُوا بِذُنُوبِهِمْ، ثُمَّ شُفِّعَ فِيهِمْ، فَرَحِمَهُمُ اللَّهُ بِتَوْحِيدِهِمْ وَالشَّفَاعَةِ، فَأُخْرِجُوا مِنَ النَّارِ، وَلَيْسَ لِلْكُفَّارِ شَفِيعٌ يَشْفَعُ فِيهِمْ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ﵁: يَشْفَعُ نَبِيُّكُمْ ﷺ رَابِعَ أَرْبَعَةٍ: جِبْرِيلُ، ثُمَّ إِبْرَاهِيمُ، ثُمَّ مُوسَى أَوْ عِيسَى، ثُمَّ نَبِيُّكُمْ ﷺ، ثُمَّ الْمَلَائِكَةُ، ثُمَّ النَّبِيُّونَ، ثُمَّ الصِّدِّيقُونَ، ثُمَّ الشُّهَدَاءُ، وَيَبْقَى قَوْمٌ فِي جَهَنَّمَ، فَيُقَالُ لَهُمْ: مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ. وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ إِلَى قَوْلِهِ: فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: فَهَؤُلَاءِ هُمُ الَّذِينَ يَبْقَوْنَ فِي جَهَنَّمَ، وَقَدْ ذَكَرْنَا إِسْنَادَهُ فِي كتاب (التذكرة).
[el-Hicr: 99]. Yüce Allah'ın: { فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ } “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez.” kavli; günahkârlar için şefaatin sıhhatine delildir. Şöyle ki; tevhid ehlinden bir topluluk günahları sebebiyle azap görürler, sonra haklarında şefaat edilir; Allah da tevhidleri ve şefaat sebebiyle onlara merhamet eder ve cehennemden çıkarılırlar. Kâfirlerin ise kendilerine şefaat edecek bir şefaatçisi yoktur. Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle demiştir: Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem dördün dördüncüsü olarak şefaat eder: Cibrîl, sonra İbrâhim, sonra Mûsâ veya Îsâ, sonra Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem, sonra melekler, sonra peygamberler, sonra sıddîklar, sonra şehitler... Cehennemde ise bir topluluk kalır ve onlara: { مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ. وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ } denilerek { فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ } kavline kadar [olan ayetler okunur]. Abdullah b. Mes'ûd dedi ki: İşte cehennemde ebedî kalacak olanlar bunlardır. Biz bunun isnadını (et-Tezkire) adlı kitabımızda zikrettik.
[سورة المدثر (٧٤): الآيات ٤٩ الى ٥٣]
[Müddessir Suresi (74): Âyetler 49-53]
فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ (٤٩) كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ (٥٠) فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ (٥١) بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً (٥٢) كَلاَّ بَلْ لَا يَخافُونَ الْآخِرَةَ (٥٣)
{ فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ } “Böyleyken onlara ne oluyor da öğütten yüz çeviriyorlar?” (49) { كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ } “Sanki onlar ürkmüş yaban eşekleridir;” (50) { فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ } “arslandan/avcılardan kaçan.” (51) { بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً } “Doğrusu onlardan her biri, kendisine açılmış sahifeler verilmesini ister.” (52) { كَلاَّ بَلْ لَا يَخافُونَ الْآخِرَةَ } “Hayır! Doğrusu onlar ahiretten korkmuyorlar.” (53)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ) أَيْ فَمَا لِأَهْلِ مَكَّةَ أَعْرَضُوا وَوَلَّوْا عَمَّا جِئْتُمْ بِهِ. وَفِي تَفْسِيرِ مُقَاتِلٍ: الْإِعْرَاضُ عَنِ الْقُرْآنِ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا الْجُحُودُ وَالْإِنْكَارُ، وَالْوَجْهُ الْآخَرُ تَرْكُ الْعَمَلِ بما فيه. ومُعْرِضِينَ نُصْبٌ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْهَاءِ وَالْمِيمِ فِي لَهُمْ وَفِي اللَّامِ مَعْنَى الْفِعْلِ، فَانْتِصَابُ الْحَالِ عَلَى مَعْنَى الْفِعْلِ. كَأَنَّهُمْ أَيْ كَأَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ فِي فِرَارِهِمْ مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أراد الحمر الوحشية.
Yüce Allah’ın: { فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ } “Böyleyken onlara ne oluyor da öğütten yüz çeviriyorlar?” buyruğu; yani Mekkelilere ne oluyor da sizin getirdiğiniz şeyden yüz çevirip arkalarını dönüyorlar, demektir. Mukâtil’in tefsirinde [şöyle denilmiştir]: Kur’an’dan yüz çevirmek iki türlüdür: Birincisi inkâr ve reddetmek, diğeri ise onun içindekilerle amel etmeyi terk etmektir. { مُعْرِضِينَ } “yüz çevirerek” kelimesi, { لَهُمْ } [ifadesindeki] 'he' ve 'mîm' [zamirinden] hâl olduğu için mansubdur. 'Lâm' harfinde fiil anlamı vardır; dolayısıyla hâl, fiil anlamı sebebiyle nasb edilmiştir. { كَأَنَّهُمْ } “Sanki onlar”, yani sanki bu kâfirler Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’den kaçışlarında { حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ } “ürkmüş yaban eşekleridir”. İbn Abbâs: "[Bununla] yaban eşeklerini kastetmiştir." demiştir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ بِفَتْحِ الْفَاءِ، أَيْ مُنَفِّرَةٌ مَذْعُورَةٌ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ. الْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ، أَيْ نَافِرَةٌ. يُقَالُ. نَفَرَتْ وَاسْتَنْفَرَتْ بِمَعْنًى، مِثْلَ عَجِبْتُ وَاسْتَعْجَبْتُ، وَسَخِرْتُ وَاسْتَسْخَرْتُ، وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:
Nâfi' ve İbn Âmir fe harfinin fethasıyla [müstenferatün] şeklinde okumuşlardır; yani ürkütülmüş, dehşete düşürülmüş demektir; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim de bunu tercih etmiştir. Diğerleri ise kesra ile [müstenfiratün] okumuştur; yani ürken/kaçan demektir. 'Acibtü ve'sta'cebtü' ile 'sehirtü ve'steshartü' gibi, 'neferat' ve 'istenferat' aynı anlamda kullanılır. el-Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:
أَمْسِكْ حِمَارَكَ إِنَّهُ مُسْتَنْفِرٌ ... فِي إِثْرِ أَحْمِرَةٍ عَمَدْنَ لِغُرَّبِ
Eşeğini tut, çünkü o ürkmüştür ... Güneşin battığı yere doğru yönelen eşeklerin peşinde.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَرَّتْ أَيْ نَفَرَتْ وَهَرَبَتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ أَيْ مِنْ رُمَاةٍ يَرْمُونَهَا. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ: إِنَّ الْقَسْوَرَةَ الرامي، وجمعه القسورة. وَكَذَا قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعِكْرِمَةُ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَابْنُ كَيْسَانَ: الْقَسْوَرَةُ: هُمُ الرُّمَاةُ وَالصَّيَّادُونَ، وَرَوَاهُ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبُو [ظَبْيَانَ] عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ. وَقِيلَ: إِنَّهُ الْأَسَدُ، قَالَهُ أَبُو هُرَيْرَةَ وَابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا. ابْنُ عَرَفَةَ: مِنَ الْقَسْرِ بِمَعْنَى الْقَهْرِ أَيْ، إِنَّهُ يَقْهَرُ السِّبَاعَ، وَالْحُمُرَ الْوَحْشِيَّةَ تَهْرُبُ مِنَ السِّبَاعِ. وَرَوَى أَبُو جَمْرَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا أَعْلَمُ الْقَسْوَرَةَ الْأَسَدَ فِي لُغَةِ أَحَدٍ مِنَ الْعَرَبِ، وَلَكِنَّهَا عُصَبُ الرِّجَالِ، قَالَ: فَالْقَسْوَرَةُ جَمْعُ الرِّجَالِ، وَأَنْشَدَ:
Yüce Allah'ın: { فَرَّتْ } yani ürküp kaçmış { مِنْ قَسْوَرَةٍ } “kasvereden” yani kendilerine ok atan atıcılardan. Bazı lügat âlimleri şöyle demiştir: el-Kasvere (الْقَسْوَرَةُ) atıcıdır, çoğulu da el-kasveredir. Saîd b. Cübeyr, İkrime, Mücâhid, Katâde, ed-Dahhâk ve İbn Keysân da böyle demişlerdir: el-Kasvere: Okçular ve avcılardır. Bunu Atâ İbn Abbâs'tan, Ebû [Zabyân] da Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet etmiştir. Onun aslan olduğu da söylenmiştir; bunu Ebû Hureyre ve yine İbn Abbâs söylemiştir. İbn Afe: Kahretmek/alt etmek anlamındaki el-kasr'dandır; yani o yırtıcı hayvanları alt eder, yaban eşekleri de yırtıcı hayvanlardan kaçar, demiştir. Ebû Cemre, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Ben Araplardan hiçbirinin dilinde kasverenin aslan anlamına geldiğini bilmiyorum; fakat o, erkekler topluluğudur. Dedi ki: el-Kasvere erkekler topluluğudur ve şu beyti inşad etti:
يَا بِنْتُ كُونِي خَيْرَةً لِخَيِّرِهْ ... أَخْوَالُهَا الْجِنُّ وَأَهْلُ الْقَسْوَرَهْ
Ey kız! Hayırlı bir kadının kızı olarak hayırlı ol ... Onun dayıları cinler ve güçlü erkekler topluluğudur.
وَعَنْهُ: رِكْزُ النَّاسِ أَيْ حِسُّهُمْ وَأَصْوَاتُهُمْ. وَعَنْهُ أَيْضًا: فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ أَيْ مِنْ حِبَالِ الصَّيَّادِينَ. وَعَنْهُ أَيْضًا: الْقَسْوَرَةُ بِلِسَانِ الْعَرَبِ: الْأَسَدُ، وَبِلِسَانِ الْحَبَشَةِ: الرُّمَاةُ، وَبِلِسَانِ فَارِسَ: شِيرَ، وَبِلِسَانِ النَّبَطِ: أَرَيَا. وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْقَسْوَرَةُ: أَوَّلُ اللَّيْلِ، أَيْ فَرَّتْ مِنْ ظُلْمَةِ اللَّيْلِ. وَقَالَهُ عِكْرِمَةُ أَيْضًا. وَقِيلَ: هُوَ أَوَّلُ سَوَادِ اللَّيْلِ، وَلَا يُقَالُ لِآخِرِ سَوَادِ اللَّيْلِ قَسْوَرَةٌ. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: مِنْ رِجَالٍ أَقْوِيَاءَ، وَكُلُّ شَدِيدٍ عِنْدَ الْعَرَبِ فَهُوَ قَسْوَرَةٌ وَقَسْوَرٌ. وَقَالَ لَبِيدُ بْنُ رَبِيعَةَ:
Yine ondan: İnsanların gizli sesi, yani onların fısıltıları ve sesleridir, diye rivayet edilmiştir. Yine ondan: { فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ } yani avcıların iplerinden/tuzaklarından [kaçmıştır], diye de rivayet edilmiştir. Yine ondan: el-Kasvere Arap dilinde aslan, Habeş dilinde okçular, Fars dilinde şîr, Nabat dilinde ise eryâ'dır, diye rivayet edilmiştir. İbnü'l-A'râbî dedi ki: el-Kasvere: Gecenin başlangıcıdır; yani gecenin karanlığından kaçmıştır demektir. Bunu İkrime de söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: O, gecenin karanlığının ilk vaktidir; gecenin karanlığının son vaktine ise kasvere denilmez. Zeyd b. Eslem dedi ki: Güçlü kuvvetli adamlardandır; Araplar nezdinde her şiddetli ve güçlü kimse kasvere ve kasverdir. Lebîd b. Rebîa şöyle demiştir:
إِذَا مَا هَتَفْنَا هَتْفَةً فِي ندينا ... أتانا الرجال العائدون القساور
Meclisimizde bir kere seslendiğimizde... [Yardıma koşan] güçlü ve yiğit adamlar bize gelirdi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً) أَيْ يُعْطَى كُتُبًا مَفْتُوحَةً، وَذَلِكَ أَنَّ أَبَا جَهْلٍ وَجَمَاعَةً مِنْ قُرَيْشٍ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ! إِيتِنَا بِكُتُبٍ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ مَكْتُوبٌ فِيهَا: إِنِّي قَدْ أَرْسَلْتُ إِلَيْكُمْ مُحَمَّدًا، ﷺ. نَظِيرُهُ: وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ [الاسراء: ٩٣]. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانُوا يَقُولُونَ إِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ صَادِقًا فَلْيُصْبِحْ عِنْدَ كُلِّ رَجُلٍ مِنَّا صَحِيفَةٌ فِيهَا بَرَاءَتُهُ وَأَمْنُهُ مِنَ النَّارِ. قَالَ مَطَرٌ الْوَرَّاقُ: أَرَادُوا أَنْ يُعْطَوْا بِغَيْرِ عَمَلٍ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: قَالَ الْمُشْرِكُونَ: بَلَغَنَا أَنَّ الرَّجُلَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ يُصْبِحُ عِنْدَ رَأْسِهِ مَكْتُوبًا ذَنْبُهُ وَكَفَّارَتُهُ، فَأْتِنَا بِمِثْلِ ذَلِكَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَرَادُوا أَنْ يُنَزَّلَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ كِتَابٌ فِيهِ مِنَ اللَّهِ ﷿: إِلَى فُلَانِ بْنِ فُلَانٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنْ يُذْكَرَ بِذِكْرٍ جَمِيلٍ، فَجُعِلَتِ الصُّحُفُ مَوْضِعَ الذِّكْرِ مَجَازًا. وَقَالُوا: إِذَا كَانَتْ ذُنُوبُ الْإِنْسَانِ تُكْتَبُ عَلَيْهِ فَمَا بَالُنَا لَا نَرَى ذَلِكَ؟ كَلَّا أَيْ لَيْسَ يَكُونُ ذَلِكَ. وَقِيلَ: حَقًّا. وَالْأَوَّلُ أَجْوَدُ، لِأَنَّهُ رَدٌّ لِقَوْلِهِمْ. بَلْ لَا يَخافُونَ الْآخِرَةَ أَيْ لَا أُعْطِيهِمْ مَا يَتَمَنَّوْنَ لِأَنَّهُمْ لَا يَخَافُونَ الْآخِرَةَ، اغْتِرَارًا بِالدُّنْيَا. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ (صُحْفًا مُنْشَرَةً) بِسُكُونِ الْحَاءِ وَالنُّونِ، فَأَمَّا تَسْكِينُ الْحَاءِ فَتَخْفِيفٌ، وَأَمَّا النُّونُ فَشَاذٌّ. إِنَّمَا يُقَالُ: نَشَّرْتُ الثَّوْبَ وَشِبْهَهُ وَلَا يُقَالُ أَنْشَرْتُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ شَبَّهَ الصَّحِيفَةَ بِالْمَيِّتِ كَأَنَّهَا مَيِّتَةٌ بِطَيِّهَا، فَإِذَا نُشِرَتْ حَيِيَتْ، فَجَاءَ عَلَى أَنْشَرَ اللَّهُ الْمَيِّتَ، كَمَا شُبِّهَ إِحْيَاءُ الْمَيِّتِ بِنَشْرِ الثَّوْبِ، فَقِيلَ فِيهِ نَشَرَ اللَّهُ الميت، فهي لغة فيه.
Yüce Allah'ın: { بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً } “Doğrusu onlardan her biri, kendisine açılmış sayfalar verilmesini ister” kavli; yani açık kitaplar verilmesini ister. Şöyle ki; Ebû Cehil ve Kureyş'ten bir grup: 'Ey Muhammed! Âlemlerin Rabbinden içinde: Şüphesiz Ben size Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i peygamber gönderdim, yazılı olan mektuplar getir' dediler. Bunun benzeri: { وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ } “Ve bize okuyacağımız bir kitap indirinceye kadar senin göğe çıkışına da asla inanmayız.” [el-İsrâ: 93] ayetidir. İbn Abbâs dedi ki: Şöyle diyorlardı: 'Eğer Muhammed doğru sözlü ise, her birimizin başucunda sabahleyin ateşten beraatini ve emniyetini bildiren bir sahife bulunsun.' Matar el-Varrâk dedi ki: Amelsiz olarak kendilerine verilmesini istediler. el-Kelbî dedi ki: Müşrikler dediler ki: 'Bize ulaştığına göre İsrâiloğullarından bir adam sabahladığında başucunda günahı ve kefareti yazılı olurdu; sen de bize böylesini getir.' Mücâhid dedi ki: Onlardan her birinin üzerine Allah Azze ve Celle'den: 'Filan oğlu filana' diye yazılı bir kitap indirilmesini istediler. Şöyle de denilmiştir: Mana; güzel bir şekilde anılmak istemeleridir, böylece sahifeler mecazen anılma yerine konulmuştur. Şöyle de dediler: 'İnsanın günahları aleyhine yazılıyorsa, neden biz bunu görmüyoruz?' { كَلَّا } “Hayır!” Yani bu asla olmayacaktır. Şöyle de denilmiştir: Hakikaten/gerçekten. Birincisi daha uygundur, çünkü onların sözüne bir rettir. { بَلْ لَا يَخافُونَ الْآخِرَةَ } “Doğrusu onlar ahiretten korkmuyorlar.” Yani dünyaya aldanmaları sebebiyle ahiretten korkmadıkları için onlara arzuladıkları şeyi vermeyeceğim. Saîd b. Cübeyr ha ve nûn harflerinin sükûnu ile (صُحْفًا مُنْشَرَةً) şeklinde okumuştur. Ha harfinin sükûnu hafifletmedir (tahfiftir), nûn harfi ise şâzzdır. Zira sadece elbise ve benzeri açıldığında 'neşşertü's-sevb' denir, 'enşertü' denilmez. Sahifenin ölüye benzetilmiş olması da caizdir; sanki dürülmekle ölü gibidir, açıldığında ise dirilmiştir; nitekim ölünün diriltilmesinin elbisenin açılmasına benzetilip 'neşerallâhu'l-meyyit' denildiği gibi, bu da 'enşerallâhu'l-meyyit' (Allah ölüyü diriltti) kalıbı üzere gelmiştir; dolayısıyla bu onda bir lehçedir.
[سورة المدثر (٧٤): الآيات ٥٤ الى ٥٦]
[Müddessir Suresi (74): Âyetler 54-56]
كَلاَّ إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ (٥٤) فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ (٥٥) وَما يَذْكُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ (٥٦)
{ كَلاَّ إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ } “Hayır! Şüphesiz o [Kur'an] bir öğüttür.” (54) { فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ } “Artık dileyen ondan öğüt alır.” (55) { وَما يَذْكُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ } “Bununla beraber Allah dilemedikçe onlar öğüt alamazlar. O, sakınılmaya lâyık olandır, bağışlamaya ehil olandır.” (56)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَلَّا إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ) أَيْ حَقًّا إِنَّ الْقُرْآنَ عِظَةٌ. (فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ) أَيِ اتَّعَظَ بِهِ. وَما يَذْكُرُونَ أَيْ وَمَا يَتَّعِظُونَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ أَيْ لَيْسَ يَقْدِرُونَ عَلَى الِاتِّعَاظِ وَالتَّذَكُّرِ إِلَّا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ ذَلِكَ لَهُمْ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ يَذْكُرُونَ بِالْيَاءِ وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا بَلْ لَا يَخافُونَ الْآخِرَةَ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَيَعْقُوبُ بِالتَّاءِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو حَاتِمٍ، لِأَنَّهُ أَعَمُّ وَاتَّفَقُوا عَلَى تَخْفِيفِهَا. (هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ) فِي التِّرْمِذِيِّ وَسُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ عَنْ
Yüce Allah'ın: { كَلَّا إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ } “Hayır! Şüphesiz o bir öğüttür” kavli; yani gerçekten Kur'an bir öğüttür. { فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ } “Artık dileyen ondan öğüt alır” yani ondan ibret ve nasihat alır. { وَما يَذْكُرُونَ } “Ve öğüt alamazlar” yani ibret alamazlar { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe” yani Allah onlar için bunu dilemedikçe ibret almaya ve düşünmeye güç yetiremezler. Genel kıraat, Yüce Allah'ın: { كَلَّا بَلْ لَا يَخافُونَ الْآخِرَةَ } kavlinden ötürü ye harfi ile { يَذْكُرُونَ } şeklindedir ve Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiştir. Nâfi' ve Ya'kūb te harfi ile [tezkürûne] okumuşlardır ve Ebû Hâtim daha kapsamlı olduğu için bunu tercih etmiştir; kelimenin şeddesiz (tahfifli) okunmasında ise ittifak etmişlerdir. { هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ } “O, sakınılmaya lâyık olandır, bağışlamaya ehil olandır.” Tirmizî ve İbn Mâce'nin Sünen'inde
أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ قَالَ: [قَالَ اللَّهُ ﵎ أَنَا أَهْلٌ أَنْ أُتَّقَى فَمَنِ اتَّقَانِي فَلَمْ يَجْعَلْ مَعِي إِلَهًا فَأَنَا أَهْلٌ أَنْ أَغْفِرَ لَهُ [لَفْظُ التِّرْمِذِيِّ، وَقَالَ فِيهِ: حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَفِي بَعْضِ التَّفْسِيرِ: هُوَ أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ لِمَنْ تَابَ إِلَيْهِ مِنَ الذُّنُوبِ الْكِبَارِ، وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ أَيْضًا لِلذُّنُوبِ الصِّغَارِ، بِاجْتِنَابِ الذُّنُوبِ الْكِبَارِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ: أَنَا أَهْلٌ أَنْ يَتَّقِيَنِي عَبْدِي، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ كُنْتُ أَهْلًا أَنْ أَغْفِرَ لَهُ [وأرحمه، وأنا الغفور الرحيم].
Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ } “O, sakınılmaya lâyık olandır, bağışlamaya ehil olandır.” ayeti hakkında şöyle buyurdu: [«Allah Tebâreke ve Teâlâ buyurdu ki: 'Ben Kendisinden sakınılmaya layık olanım; kim Benden sakınır da Benimle birlikte bir ilah edinmezse, Ben de onu bağışlamaya ehilim.'»] Bu lafız Tirmizî'nindir ve o: 'Hasen garib bir hadistir' demiştir. Bazı tefsirlerde: O, büyük günahlardan Kendisine tövbe eden kimseyi bağışlamaya ehildir; ayrıca büyük günahlardan kaçınmak suretiyle küçük günahları da bağışlamaya ehildir. Muhammed b. Nasr dedi ki: 'Kulumun Benden sakınmasına layık olanım; şayet bunu yapmazsa [yine de] onu bağışlamaya [ve ona merhamet etmeye ehilim, zira Ben Ğafûr ve Rahîm'im].'