Binûn

[İnsân Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: يُقَالُ اقْمَطَرَّ الْيَوْمُ وَازْمَهَرَّ اقْمِطْرَارًا وَازْمِهْرَارًا، وَهُوَ الْقَمْطَرِيرُ وَالزَّمْهَرِيرُ، وَيَوْمٌ مُقْمَطِرٌّ إِذَا كَانَ صَعْبًا شَدِيدًا، قَالَ الْهُذَلِيُّ:

el-Kisâî şöyle demiştir: Gün [şiddetlendiğinde]; "ikmetarra'l-yevmu ve'zmeharra ikmitrâran ve'zmihrâran" denilir ki bunlar kamtarîr (قَمْطَرِير) ve zemherîr (زَمْهَرِير) kökündendir. Zorlu ve pek çetin olduğu vakit [böyle bir gün için] "yevmun mukmatirrun" (يَوْمٌ مُقْمَطِرٌّ) denir. Hüzeli [şair] şöyle demiştir:

بَنُو الْحَرْبِ أُرْضِعْنَا لَهُمْ مُقْمَطِرَّةٌ ... ومن يلق منا ذلك اليوم يهرب

Biz savaş çocuklarıyız; onlar için çetin ve şiddetli [bir savaş sütüyle] emzirildik... Ve o gün bizden [biriyle] karşılaşan kimse kaçıp gider.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّ الْعُبُوسَ بِالشَّفَتَيْنِ، وَالْقَمْطَرِيرَ بِالْجَبْهَةِ وَالْحَاجِبَيْنِ، فَجَعَلَهَا مِنْ صِفَاتِ الْوَجْهِ الْمُتَغَيِّرِ مِنْ شَدَائِدِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَأَنْشَدَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ:

Mücâhid şöyle demiştir: Ubûs (عُبُوس), dudaklarla [yüzü ekşitmek]; kamtarîr (قَمْطَرِير) ise alın ve kaşlarla [çatmak]tır. Böylece o günün şiddetinden ötürü değişen yüzün sıfatlarından kılmıştır. İbnü'l-A'râbî şu beyti okumuştur:

يَغْدُو عَلَى الصَّيْدِ يَعُودُ مُنْكَسِرْ ... وَيَقْمَطِرُّ سَاعَةً وَيَكْفَهِرُّ

Sabahleyin ava çıkar, kırgın/eli boş döner... / Kâh yüzünü asıp çatar, kâh kaşlarını karartır.

وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُقَالُ رَجُلٌ قَمْطَرِيرٌ أَيْ مُتَقَبِّضٌ مَا بَيْنَ الْعَيْنَيْنِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يُقَالُ اقْمَطَرَّتِ النَّاقَةُ: إِذَا رَفَعَتْ ذَنَبَهَا وَجَمَعَتْ قُطْرَيْهَا، وَزَمَّتْ بِأَنْفِهَا، فَاشْتَقَّهُ مِنَ الْقُطْرِ، وَجَعَلَ الْمِيمَ مَزِيدَةً. قَالَ أَسَدُ بْنُ نَاعِصَةَ:

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: "Racülün kamtarîrun" (رَجُلٌ قَمْطَرِيرٌ) denilir ki; iki kaşının arası çatık/buruşuk adam demektir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Dişi deve kuyruğunu kaldırıp iki yanını topladığında ve burnunu diktiğinde "ikmetarrati'n-nâkatu" (اقْمَطَرَّتِ النَّاقَةُ) denilir. O, bu kelimeyi kutr (قُطْر) kökünden türetmiş ve mim harfini zâit (ek) kabul etmiştir. Esed b. Nâıse şöyle demiştir:

وَاصْطَلَيْتُ الْحُرُوبَ فِي كُلِّ يَوْمٍ ... بَاسِلِ الشَّرِ قَمْطَرِيرِ الصَّبَاحِ

Şerri pek zorlu, sabahı ise pek çetin ve dehşetli olan... / Her günde savaşların ateşine katlandım.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَقاهُمُ اللَّهُ أَيْ دَفَعَ عَنْهُمْ شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ أَيْ بَأْسَهُ وَشِدَّتَهُ وَعَذَابَهُ وَلَقَّاهُمْ أَيْ أَتَاهُمْ وَأَعْطَاهُمْ حِينَ لَقَوْهُ أَيْ رَأَوْهُ نَضْرَةً أَيْ حُسْنًا وَسُرُوراً أَيْ حُبُورًا. قَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدُ: نَضْرَةً فِي وُجُوهِهِمْ وَسُرُوراً فِي قُلُوبِهِمْ. وَفِي النَّضْرَةِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا أَنَّهَا الْبَيَاضُ وَالنَّقَاءُ، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. الثَّانِي الْحُسْنُ وَالْبَهَاءُ، قَالَهُ ابْنُ جُبَيْرٍ. الثَّالِثُ أَنَّهَا أَثَرُ النعمة، قاله ابن زيد.

Yüce Allah'ın: { فَوَقاهُمُ اللَّهُ } "Allah da onları korumuştur" yani onlardan defetmiştir; { شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ } "o günün şerrinden" yani onun şiddetini, zorluğunu ve azabını; { وَلَقَّاهُمْ } "ve onlara vermiştir" yani O'na kavuştukları, O'nu gördükleri vakit onlara bahşetmiş ve ikram etmiştir; { نَضْرَةً } "bir parlaklık" yani bir güzellik, { وَسُرُوراً } "ve bir sevinç" yani bir neşe ve mutluluk. el-Hasan ve Mücâhid şöyle demiştir: Yüzlerinde bir parlaklık ve tazelik, kalplerinde de bir sevinç [vermiştir]. Nadra (نَضْرَة) hususunda üç görüş vardır: Birincisi; o, beyazlık ve berraklıktır; bunu ed-Dahhâk söylemiştir. İkincisi; güzellik ve görkemdir; bunu İbn Cübeyr söylemiştir. Üçüncüsü; nimetin eseridir; bunu da İbn Zeyd söylemiştir.

[سورة الإنسان (٧٦): الآيات ١٢ الى ١٤]

[İnsan Suresi (76): Ayetler 12-14]

وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً (١٢) مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً (١٣) وَدانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها وَذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِيلاً (١٤)

{ وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً (١٢) مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً (١٣) وَدانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها وَذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِيلاً (١٤) } “Sabretmelerine karşılık onlara bir cennet ve ipek [giysiler] vermiştir. (12) Orada tahtlar üzerine yaslanmışlardır. Orada ne [yakıcı] bir güneş ne de dondurucu bir soğuk görürler. (13) [Ağaçlarının] gölgeleri üzerlerine sarkmış ve meyveleri devşirilmesi pek kolay hale getirilmiştir. (14)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا) عَلَى الْفَقْرِ. وَقَالَ الْقُرَظِيُّ: عَلَى الصَّوْمِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: عَلَى الْجُوعِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَهِيَ أَيَّامُ النَّذْرِ. وَقِيلَ: بِصَبْرِهِمْ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ، وَصَبْرِهِمْ عَلَى مَعْصِيَةِ الله ومحارمه. وبِما: مَصْدَرِيَّةٌ، وَهَذَا عَلَى أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي جَمِيعِ الْأَبْرَارِ وَمَنْ فَعَلَ فِعْلًا حَسَنًا. وَرَوَى ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ عَنِ الصَّبْرِ فَقَالَ: (الصَّبْرُ أَرْبَعَةٌ: أَوَّلُهَا الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الْأُولَى، وَالصَّبْرُ عَلَى أَدَاءِ الْفَرَائِضِ، وَالصَّبْرُ عَلَى اجْتِنَابِ مَحَارِمِ اللَّهِ، وَالصَّبْرُ عَلَى الْمَصَائِبِ (. (جَنَّةً وَحَرِيراً) أَيْ أدخلهم الجنة وألبسهم الحرير. أي يسمى

Yüce Allah'ın: { وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا } “Sabretmelerine karşılık onlara [mükafatlarını] vermiştir” buyruğu, fakirliğe [sabretmelerine karşılıktır]. el-Kurazî: "Oruca [sabretmelerine karşılık]", Atâ ise: "Adak günleri olan üç gün boyunca açlığa [sabretmelerine karşılık]" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah'a itaate sabretmeleri ve Allah'a isyana ve O'nun haram kıldığı şeylere karşı sabretmeleri [sebebiyledir]. [Buradaki] { بِما } kelimesindeki "mâ" masdariyyedir; bu da ayetin bütün ebrâr (hayırlı kimseler) ve güzel bir amel işleyen herkes hakkında indiği [kabulüne] göredir. İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sabırdan soruldu da şöyle buyurdu: « الصَّبْرُ أَرْبَعَةٌ: أَوَّلُهَا الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الْأُولَى، وَالصَّبْرُ عَلَى أَدَاءِ الْفَرَائِضِ، وَالصَّبْرُ عَلَى اجْتِنَابِ مَحَارِمِ اللَّهِ، وَالصَّبْرُ عَلَى الْمَصَائِبِ » «Sabır dörttür: İlki [musibetin] ilk sarsıntısı anındaki sabır, [ikincisi] farzları yerine getirmeye karşı sabır, [üçüncüsü] Allah'ın haram kıldığı şeylerden kaçınmaya karşı sabır ve [dördüncüsü] musibetlere karşı sabırdır.» { جَنَّةً وَحَرِيراً } “bir cennet ve ipek [giysiler]” yani onları cennete girdirdi ve onlara ipek giydirdi. Yani [bu da] isimlendirilir...

بِحَرِيرِ الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ الَّذِي فِي الْآخِرَةِ [وَفِيهِ] مَا شَاءَ اللَّهُ ﷿ مِنَ الْفَضْلِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ: أَنَّ مَنْ لَبِسَ الْحَرِيرَ فِي الدُّنْيَا لَمْ يَلْبَسْهُ فِي الْآخِرَةِ، وَإِنَّمَا أُلْبِسَهُ مَنْ أُلْبِسَهُ فِي الْجَنَّةِ عِوَضًا عَنْ حَبْسِهِمْ أَنْفُسَهُمْ فِي الدُّنْيَا عَنِ الْمَلَابِسِ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ فِيهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مُتَّكِئِينَ فِيها) أَيْ فِي الْجَنَّةِ، وَنَصْبُ مُتَّكِئِينَ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْهَاءِ وَالْمِيمِ فِي جَزاهُمْ وَالْعَامِلُ فِيهَا جَزَى وَلَا يَعْمَلُ فِيهَا صَبَرُوا، لِأَنَّ الصَّبْرَ إِنَّمَا كَانَ فِي الدُّنْيَا وَالِاتِّكَاءُ فِي الْآخِرَةِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ. وَإِنْ شِئْتَ جَعَلْتَ مُتَّكِئِينَ تَابِعًا، كَأَنَّهُ قَالَ جَزَاهُمْ جَنَّةً مُتَّكِئِينَ فِيها. (عَلَى الْأَرائِكِ) السُّرُرِ فِي الْحِجَالِ وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَجَاءَتْ عَنِ الْعَرَبِ أَسْمَاءٌ تَحْتَوِي عَلَى صِفَاتٍ: أَحَدُهَا الْأَرِيكَةُ لَا تَكُونُ إِلَّا فِي حَجَلَةٍ عَلَى سَرِيرٍ، وَمِنْهَا السَّجْلُ، وَهُوَ الدَّلْوُ الْمُمْتَلِئُ مَاءً، فَإِذَا صَفِرَتْ لَمْ تُسَمَّ سَجْلًا، وَكَذَلِكَ الذَّنُوبُ لَا تُسَمَّى ذَنُوبًا حَتَّى تُمْلَأَ، وَالْكَأْسُ لَا تُسَمَّى كَأْسًا حَتَّى تُتْرَعَ مِنَ الْخَمْرِ. وَكَذَلِكَ الطَّبَقُ الَّذِي تُهْدَى عَلَيْهِ الْهَدِيَّةُ مِهْدًى، فَإِذَا كَانَ فَارِغًا قِيلَ طَبَقٌ أَوْ خِوَانٌ، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:

dünya ipeğiyle [aynı] anılır; ahiretteki de böyledir; [ve onda] Allah azze ve celle'nin dilediği kadar üstünlük vardır. Dünyada ipek giyen kimsenin ahirette onu giyemeyeceği, cennette onu giyen kimseye ise ancak dünyada Allah'ın haram kıldığı elbiselerden nefislerini alıkoymalarının bir karşılığı olarak giydirildiği daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { مُتَّكِئِينَ فِيها } “Orada tahtlar üzerine yaslanmışlardır” buyruğu; yani cennette demektir. “Müttekîîne” (مُتَّكِئِينَ) kelimesinin mansub oluşu, { جَزاهُمْ } ifadesindeki he ve mim [zamirinden] hâl olması sebebiyledir. Onda amil olan fiil "cezâ" (جَزَى)dır; onda "saberû" (صَبَرُوا) amil olamaz; çünkü sabır ancak dünyada idi, yaslanmak ise ahirettedir. el-Ferrâ şöyle demiştir: İstersen "müttekîîne" kelimesini tâbi kılarsın; sanki; "Onlara, orada yaslanmışlar olarak bir cennet verdi" demiş gibi olur. { عَلَى الْأَرائِكِ } “tahtlar üzerine” yani cibinlikler içindeki sedirler üzerindedir; bu daha önce geçmişti. Araplardan [bazı] sıfatları içeren isimler nakledilmiştir: Bunlardan biri el-erîke (الْأَرِيكَةُ)dir; ancak bir sedir üzerindeki cibinlik içinde olursa [bu isim verilir]. Bunlardan biri es-secl (السَّجْلُ)dir ki su ile dolu kovadır; eğer boş olursa ona secl denilmez. Aynı şekilde ez-zenûb (الذَّنُوبُ) da dolmadıkça zenûb diye adlandırılmaz. el-Ke's (الْكَأْسُ) kadeh de şarapla dopdolu olmadıkça ke's diye adlandırılmaz. Hediye sunulan tabak da aynı şekilde "mihden" (مِهْدًى)dir; eğer boş olursa tabak veya "hıvân" (خِوَانٌ) denilir. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:

خُدُودٌ جَفَتْ فِي السَّيْرِ حَتَّى كَأَنَّمَا ... يُبَاشِرْنَ بِالْمَعْزَاءِ مَسَّ الْأَرَائِكِ

Yolculukta sertleşmiş yanaklar ki sanki onlar... / Sert ve çakıllı arazide tahtların dokunuşuna temas etmektedirler.

أَيِ الْفُرُشَ عَلَى السُّرُرِ. (لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً) أَيْ لَا يَرَوْنَ فِي الْجَنَّةِ شِدَّةَ حَرٍّ كَحَرِّ الشَّمْسِ وَلا زَمْهَرِيراً أَيْ وَلَا بَرْدًا مُفْرِطًا، قَالَ الْأَعْشَى:

Yani sedirler üzerindeki yaygıları [kastetmektedir]. { لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً } “Orada ne bir güneş görürler” yani cennette güneş sıcağı gibi şiddetli bir sıcak görmezler; { وَلا زَمْهَرِيراً } “ne de dondurucu bir soğuk [görürler]” yani aşırı bir soğuk da [görmezler]. el-A'şâ şöyle demiştir:

مُنَعَّمَةٌ طَفْلَةٌ كَالْمَهَا ... ةِ لَمْ تَرَ شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِيرَا

Nimetler içinde, yaban sığırı gibi körpe ve nazenin bir kadın ki... / Ne bir güneş görmüştür ne de dondurucu bir soğuk.

وَعَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اشْتَكَتِ النَّارُ إِلَى رَبِّهَا ﷿ قَالَتْ: يَا رَبِّ أَكَلَ بَعْضِي بَعْضًا، فَجَعَلَ لَهَا نَفَسَيْنِ نَفَسًا فِي الشِّتَاءِ وَنَفَسًا فِي الصَّيْفِ، فَشِدَّةُ مَا تَجِدُونَ مِنَ الْبَرْدِ مِنْ زَمْهَرِيرِهَا، وَشِدَّةُ ما تجدون من الحر في الصيف

Ebû Sâlih'ten, [o da] Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « اشْتَكَتِ النَّارُ إِلَى رَبِّهَا ﷿ قَالَتْ: يَا رَبِّ أَكَلَ بَعْضِي بَعْضًا، فَجَعَلَ لَهَا نَفَسَيْنِ نَفَسًا فِي الشِّتَاءِ وَنَفَسًا فِي الصَّيْفِ، فَشِدَّةُ مَا تَجِدُونَ مِنَ الْبَرْدِ مِنْ زَمْهَرِيرِهَا، وَشِدَّةُ ما تجدون من الحر في الصيف » «Cehennem ateşi Rabbine -celle ve alâ- şikâyette bulunup: "Ey Rabbim! Parçalarım birbirini yedi [tüketti]" dedi. Bunun üzerine [Allah] ona biri kışın, biri de yazın olmak üzere iki nefes [hakkı] tanıdı. Nitekim hissettiğiniz dondurucu soğuğun şiddeti onun zemherîrinden (dondurucu soğuğundan), yazın hissettiğiniz sıcağın şiddeti de...»

مِنْ سَمُومِهَا (. وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:) إِنَّ هَوَاءَ الْجَنَّةِ سَجْسَجٌ: لَا حَرٌ وَلَا بَرْدٌ) وَالسَّجْسَجُ: الظِّلُّ الْمُمْتَدُّ كَمَا بَيْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَطُلُوعِ الشَّمْسِ. وَقَالَ مُرَّةُ الْهَمْدَانِيُّ: الزَّمْهَرِيرُ الْبَرْدُ الْقَاطِعُ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بن حيان: هو شي مثل رءوس الْإِبَرِ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ فِي غَايَةِ الْبَرْدِ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هُوَ لَوْنٌ مِنَ الْعَذَابِ، وَهُوَ الْبَرْدُ الشَّدِيدُ، حَتَّى إِنَّ أَهْلَ النَّارِ إِذَا أُلْقُوا فِيهِ سَأَلُوا اللَّهَ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِالنَّارِ أَلْفَ سَنَةٍ أَهْوَنَ عَلَيْهِمْ مِنْ عَذَابِ الزَّمْهَرِيرِ يَوْمًا وَاحِدًا. قَالَ أَبُو النَّجْمِ:

onun sam yelindendir." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Cennetin havası 'secsec'tir: Ne sıcaktır ne de soğuktur." es-Secsec (السَّجْسَجُ); fecrin doğuşu ile güneşin doğuşu arasındaki gibi uzayıp giden tatlı gölgedir. Mürre el-Hemedânî: ez-Zemherîr, kesip kavuran dondurucu soğuktur, demiştir. Mukâtil b. Hayyân: O, semadan inen, son derece soğuk, iğne uçları gibi bir şeydir, demiştir. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: O, azabın bir türüdür ki şiddetli soğuktur; öyle ki cehennem ehli oraya atıldıklarında, bir gün zemherir azabı çekmektense kendilerine daha hafif geleceği için bin sene ateşle azap olunmayı Allah'tan dilerler. Ebü'n-Necm şöyle demiştir:

أَوْ كُنْتُ رِيحًا كُنْتُ زَمْهَرِيرًا

Şayet bir rüzgâr olsaydım, dondurucu bir rüzgâr olurdum...

وَقَالَ ثَعْلَبٌ: الزَّمْهَرِيرُ: الْقَمَرُ بِلُغَةِ طَيِّئٍ، قَالَ شَاعِرُهُمْ:

Sa'leb şöyle demiştir: ez-Zemherîr (الزَّمْهَرِيرُ), Tayy kabilesinin lügatinde aydır. Şairleri şöyle demiştir:

وَلَيْلَةٍ ظَلَامُهَا قَدِ اعْتَكَرْ ... قَطَعْتُهَا وَالزَّمْهَرِيرُ مَا زَهَرْ

Karanlığı koyulaşmış nice geceyi aşıp geçtim de... / Ay (zemherîr) hiç parıldamadı.

وَيُرْوَى: مَا ظَهَرَ، أَيْ لَمْ يَطْلُعِ الْقَمَرُ. فَالْمَعْنَى لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا كَشَمْسِ الدُّنْيَا وَلَا قَمَرًا كَقَمَرِ الدُّنْيَا، أَيْ إِنَّهُمْ فِي ضِيَاءٍ مُسْتَدِيمٍ، لَا لَيْلَ فِيهِ وَلَا نَهَارَ، لِأَنَّ ضَوْءَ النَّهَارِ بِالشَّمْسِ، وَضَوْءَ اللَّيْلِ بِالْقَمَرِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى مُجَوَّدًا فِي سُورَةِ" مَرْيَمَ" عِنْدَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا [مريم: ٦٢]. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بَيْنَمَا أَهْلُ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ إِذْ رَأَوْا نُورًا ظَنُّوهُ شَمْسًا قَدْ أَشْرَقَتْ بِذَلِكَ النُّورِ الْجَنَّةُ، فَيَقُولُونَ: قَالَ رَبُّنَا: لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً فَمَا هَذَا النُّورُ؟ فَيَقُولُ لَهُمْ رِضْوَانٌ: لَيْسَتْ هَذِهِ شمس ولا قمر، وَلَكِنْ هَذِهِ فَاطِمَةُ وَعَلِيٌّ ضَحِكَا، فَأَشْرَقَتِ الْجِنَانُ مِنْ نُورِ ضَحِكِهِمَا، وَفِيهِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ وَأَنْشَدَ:

"Mâ zahera" (مَا ظَهَرَ) yani ay doğmadı şeklinde de rivayet edilir. Buna göre mana: Orada ne dünya güneşi gibi bir güneş ne de dünya ayı gibi bir ay görürler; yani onlar, içinde gece ve gündüz bulunmayan daimî bir aydınlık içindedirler; çünkü gündüzün aydınlığı güneşle, gecenin aydınlığı ise ailedir. Bu mana Meryem Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır” [Meryem: 62] buyruğu açıklanırken etraflıca geçmişti. İbn Abbâs şöyle demiştir: Cennet ehli cennette bulundukları sırada bir nur görürler ve bunun, cenneti nuruyla aydınlatmış bir güneş olduğunu sanırlar. Bunun üzerine: "Rabbimiz: { لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً } 'Orada ne bir güneş ne de dondurucu bir soğuk görürler' buyurmuştu; o halde bu nur nedir?" derler. Rıdvân onlara şöyle der: "Bu ne güneştir ne de aydır; lâkin Fâtıma ve Ali gülüştüler de onların gülüşünün nurundan cennetler aydınlandı." Yüce Allah onlar hakkında: { هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ } suresini indirmiştir. [Şair] şu beyti okumuştur:

أَنَا مَوْلًى لِفَتَى ... أُنْزِلَ فِيهِ هَلْ أَتَى

Ben o yiğidin bağlısıyım ki... / Hakkında 'Hel etâ' suresi inmiştir.

ذَاكَ عَلِيٌّ الْمُرْتَضَى ... وَابْنُ عَمِّ الْمُصْطَفَى

İşte o, Ali el-Murtazâ'dır... / Ve el-Mustafâ'nın amcasının oğludur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَدانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها) أَيْ ظِلُّ الْأَشْجَارِ فِي الْجَنَّةِ قَرِيبَةٌ مِنَ الْأَبْرَارِ، فَهِيَ مُظِلَّةٌ عَلَيْهِمْ زِيَادَةً فِي نَعِيمِهِمْ وَإِنْ كَانَ لَا شَمْسَ وَلَا قَمَرَ ثَمَّ، كَمَا أَنَّ أَمْشَاطَهُمُ الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ،

Yüce Allah'ın: { وَدانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها } “[Ağaçlarının] gölgeleri üzerlerine sarkmış...” buyruğu; yani cennetteki ağaçların gölgesi iyi kullara (ebrâra) yakındır. Orada ne güneş ne de ay bulunmadığı halde, nimetlerinin bir fazlalığı/artışı olarak üzerlerine gölge yapmaktadır; tıpkı taraklarının altın ve gümüşten olması gibi

وَإِنْ كَانَ لَا وَسَخَ وَلَا شَعَثَ ثَمَّ. وَيُقَالُ: إِنَّ ارْتِفَاعَ الْأَشْجَارِ فِي الْجَنَّةِ مِقْدَارَ مِائَةِ عَامٍ، فَإِذَا اشْتَهَى وَلِيُّ اللَّهِ ثَمَرَتَهَا دَانَتْ حَتَّى يَتَنَاوَلَهَا. وَانْتَصَبَتْ دانِيَةً عَلَى الْحَالِ عَطْفًا عَلَى مُتَّكِئِينَ كَمَا تَقُولُ: فِي الدَّارِ عَبْدُ اللَّهِ مُتَّكِئًا وَمُرْسَلَةٌ عَلَيْهِ الْحِجَالُ. وَقِيلَ: انْتُصِبَتْ نَعْتًا لِلْجَنَّةِ، أَيْ وَجَزَاهُمْ جَنَّةً دَانِيَةً، فَهِيَ صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ. وَقِيلَ: عَلَى مَوْضِعِ لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً وَيَرَوْنَ دَانِيَةً، وَقِيلَ: عَلَى الْمَدْحِ أَيْ دَنَتْ دَانِيَةً. قَالَهُ الْفَرَّاءُ. ظِلالُها الظِّلَالُ مَرْفُوعَةٌ بِدَانِيَةٍ، وَلَوْ قُرِئَ بِرَفْعِ دَانِيَةٍ عَلَى أَنْ تَكُونَ الظِّلَالُ مُبْتَدَأً وَدَانِيَةٌ الْخَبَرَ لَجَازَ، وَتَكُونُ الْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْهَاءِ وَالْمِيمِ فِي وَجَزاهُمْ وَقَدْ قُرِئَ بِذَلِكَ. وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ" وَدَانِيًا عَلَيْهِمْ" لِتَقَدُّمِ الْفِعْلِ. وَفِي حَرْفِ أُبَيِّ" وَدَانٍ" رَفْعٌ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ وَذُلِّلَتْ أَيْ سُخِّرَتْ لَهُمْ قُطُوفُها أَيْ ثِمَارُهَا تَذْلِيلًا أَيْ تَسْخِيرًا، فَيَتَنَاوَلُهَا الْقَائِمُ وَالْقَاعِدُ وَالْمُضْطَجِعُ، لَا يَرُدُّ أَيْدِيَهُمْ عَنْهَا بُعْدٌ وَلَا شَوْكٌ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقَالَ مجاهد: إن قام أحدا ارْتَفَعَتْ لَهُ، وَإِنْ جَلَسَ تَدَلَّتْ عَلَيْهِ، وَإِنِ اضْطَجَعَ دَنَتْ مِنْهُ فَأَكَلَ مِنْهَا. وَعَنْهُ أَيْضًا: أَرْضُ الْجَنَّةِ مِنْ وَرَقِ، وَتُرَابُهَا الزَّعْفَرَانُ، وَطِيبُهَا مِسْكٌ أَذْفَرُ، وَأُصُولُ شَجَرِهَا ذَهَبٌ وَوَرِقٌ، وَأَفْنَانُهَا اللُّؤْلُؤُ وَالزَّبَرْجَدُ وَالْيَاقُوتُ، وَالثَّمَرُ تَحْتَ ذَلِكَ كُلِّهِ، فَمَنْ أَكَلَ مِنْهَا قَائِمًا لَمْ تُؤْذِهِ، وَمَنْ أَكَلَ مِنْهَا قَاعِدًا لَمْ تُؤْذِهِ، وَمَنْ أَكَلَ مِنْهَا مُضْطَجِعًا لَمْ تُؤْذِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِذَا هَمَّ أَنْ يَتَنَاوَلَ مِنْ ثِمَارِهَا تَدَلَّتْ إِلَيْهِ حَتَّى يَتَنَاوَلَ مِنْهَا مَا يُرِيدُ، وَتَذْلِيلُ الْقُطُوفِ تَسْهِيلُ التَّنَاوُلِ. وَالْقُطُوفُ: الثِّمَارُ، الْوَاحِدُ قِطْفٌ بِكَسْرِ الْقَافِ، سُمِّيَ بِهِ لِأَنَّهُ يُقْطَفُ، كَمَا سُمِّيَ الْجَنَى لِأَنَّهُ يُجْنَى. تَذْلِيلًا تَأْكِيدٌ لِمَا وُصِفَ بِهِ مِنَ الذُّلِّ، كَقَوْلِهِ: وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا [الاسراء: ١٠٦] وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً [النساء: ١٦٤]. الْمَاوَرْدِيُّ: وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ تَذْلِيلُ قُطُوفِهَا أَنْ تَبْرُزَ لَهُمْ مِنْ أَكْمَامِهَا، وَتَخْلُصَ لَهُمْ مِنْ نَوَاهَا. قُلْتُ: وَفِي هَذَا بُعْدٌ، فَقَدْ رَوَى ابْنُ الْمُبَارَكِ، قَالَ: أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَخْلُ الْجَنَّةِ: جُذُوعُهَا زُمُرُّدُ أَخْضَرُ، وَكَرَبُهَا ذَهَبٌ أَحْمَرُ، وَسَعَفُهَا كِسْوَةٌ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ، مِنْهَا مُقَطَّعَاتُهُمْ وَحُلَلُهُمْ، وَثَمَرُهَا أَمْثَالُ الْقِلَالِ وَالدِّلَاءِ، أَشَدُّ

oysa orada kir ve pasak da yoktur. Denildiğine göre: Cennetteki ağaçların yüksekliği yüz yıllık mesafe kadardır; Allah'ın veli kulu onun meyvesini arzuladığında [ağaç] o kimsenin koparabileceği kadar sarkar. "Dâniyeten" (دَانِيَةً) kelimesi "müttekîîne"ye atfedilerek hâl olarak mansub kılınmıştır; nitekim: "Evde Abdullah yaslanmış ve üzerine cibinlikler salınmış haldedir" denmesi gibidir. "Cenneten" kelimesinin sıfatı olarak mansub olduğu da söylenmiştir; yani; "Onlara [gölgeleri] yakın bir cennet vermiştir" takdirindedir ve hazfedilmiş bir mevsubun sıfatıdır. { لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً } ifadesinin konumuna atfedilip "ve yakın görürler" manasında olduğu da söylenmiştir. Medih üzere [mansub kılındığı] da söylenmiştir; yani el-Ferrâ'nın belirttiğine göre: "Pek yaklaştı da yaklaştı" takdirindedir. { ظِلالُها } “gölgeleri” kelimesi, "dâniyeten" ile merfûdur. Eğer "ez-zılâl" mübteda ve "dâniyetün" haber olmak üzere "dâniyetün" şeklinde ref ile okunsaydı bu da caiz olurdu; bu durumda cümle { وَجَزاهُمْ } ifadesindeki he ve mim zamirinden hâl konumunda bulunurdu ve nitekim böyle de okunmuştur. Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde fiilin öne geçmesinden ötürü "ve dâniyen aleyhim" (وَ دَانِيًا عَلَيْهِمْ) şeklindedir. Übeyy'in Mushafında ise istînâf üzere ref ile "ve dānin" (وَ دَانٍ) şeklindedir. { وَذُلِّلَتْ } “ve kolaylaştırılmıştır” yani onlar için boyun eğdirilmiştir; { قُطُوفُها } “meyveleri” { تَذْلِيلاً } “devşirilmesi pek kolay hale getirilerek” yani emre amade kılınmıştır; öyle ki ayakta duran da oturan da uzanan da onu koparır; ne bir uzaklık ne de bir diken ellerini ondan geri çevirmez; bunu Katâde söylemiştir. Mücâhid şöyle demiştir: Eğer bir kimse ayağa kalkarsa [ağaç] onun için yükselir, oturursa üzerine sarkar, uzanırsa ona yaklaşır ve o da ondan yer. Yine ondan rivayet edildiğine göre: Cennetin toprağı gümüşten, tozu safrandan, kokusu keskin kokulu misktendir; ağaçlarının gövdeleri altın ve gümüşten, dalları inci, zebercet ve yakuttandır; meyveler ise bütün bunların altındadır. Dolayısıyla ayakta durarak ondan yiyen kimseye zarar vermez, oturarak yiyene zarar vermez, uzanarak yiyene de zarar vermez. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bir kimse onun meyvelerinden koparmayı arzu ettiğinde, o meyve dilediğini alabilmesi için ona doğru sarkar. Meyvelerin kolaylaştırılması, koparılmasının kolaylaştırılmasıdır. el-Kutûf (الْقُطُوفُ); devşirilen meyvelerdir, tekili kâf harfinin kesresiyle "kıtf" (قِطْف) şeklindedir; toplanıp koparıldığı için böyle adlandırılmıştır, tıpkı devşirildiği için "el-cenâ" (الْجَنَى) diye adlandırılması gibi. "Tezlîlen" (تَذْلِيلًا) kelimesi, nitelendiği kolaylık/itaatkârlık vasfını pekiştirmek içindir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا } “ve onu kısım kısım indirdik” [İsrâ: 106] ve { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “ve Allah Mûsâ ile bizzat konuştu” [Nisâ: 164] buyrukları gibidir. el-Mâverdî şöyle demiştir: Meyvelerinin kolaylaştırılmasının, meyvelerin kabuklarından sıyrılıp ortaya çıkması ve çekirdeklerinden arınması manasına gelmesi de muhtemeldir. Derim ki: Bunda bir uzaklık vardır; zira İbnü'l-Mübârek rivayet edip şöyle demiştir: Bize Süfyân, Hammâd'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Cennet hurmalarının gövdeleri yeşil zümrüttendir, lifleri kızıl altındandır, dalları cennet ehline birer giysidir; dikişsiz parçaları ve kaftanları ondandır; meyveleri ise testiler ve kovalar gibidir; sütten daha

بَيَاضًا مِنَ اللَّبَنِ، وَأَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ، وَأَلْيَنُ مِنَ الزُّبْدِ لَيْسَ فِيهِ عَجَمٌ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَيُقَالُ الْمُذَلَّلُ الَّذِي قَدْ ذَلَّلَهُ الْمَاءُ أَيْ أَرْوَاهُ. وَيُقَالُ الْمُذَلَّلُ الَّذِي يُفَيِّئُهُ أَدْنَى رِيحٍ لِنِعْمَتِهِ، وَيُقَالُ الْمُذَلَّلُ الْمُسَوَّى، لِأَنَّ أَهْلَ الْحِجَازِ يَقُولُونَ: ذَلِّلْ نَخْلَكَ أَيْ سَوِّهِ، وَيُقَالُ الْمُذَلَّلُ الْقَرِيبُ الْمُتَنَاوَلُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: حَائِطٌ ذَلِيلٌ أَيْ قَصِيرٌ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ الَّتِي حَكَيْنَاهَا ذَكَرَهَا أَهْلُ الْعِلْمِ بِاللُّغَةِ وقالوها في قول امرئ القيس:

beyaz, baldan daha tatlı ve tereyağından daha yumuşaktır; içinde çekirdeği de yoktur. Ebû Ca'fer en-Nahhâs şöyle demiştir: Suyun uysallaştırdığı yani suya doyurduğu [şeye de] "el-müzellel" denilir. Tazeliğinden ve yumuşaklığından ötürü en hafif bir rüzgârın bile eğip büktüğü şeye "el-müzellel" dendiği de söylenir. Düzeltilmiş/bakımı yapılmış şeye de "el-müzellel" denilir; çünkü Hicaz ehli: "Hurmanı bakımlı ve düzgün kıl" manasında "zellil nahleke" (ذَلِّلْ نَخْلَكَ) derler. Erişilmesi ve devşirilmesi yakın olana da "el-müzellel" denilir; nitekim alçak duvar hakkında "hâitun zelîlün" (حَائِطٌ ذَلِيلٌ) yani alçak duvar derler. Ebû Ca'fer şöyle demiştir: Aktardığımız bu görüşleri dil âlimleri zikretmiş ve İmruü'l-Kays'ın şu sözü hakkında da söylemişlerdir:

وساق كأنبوب السقي المذلل

Ve suya kanmış, düzgün ve pürüzsüz kamış borusu gibi bir bacak...

[سورة الإنسان (٧٦): الآيات ١٥ الى ١٨]

[İnsan Suresi (76): Ayetler 15-18]

وَيُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوابٍ كانَتْ قَوارِيرَا (١٥) قَوارِيرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْدِيراً (١٦) وَيُسْقَوْنَ فِيها كَأْساً كانَ مِزاجُها زَنْجَبِيلاً (١٧) عَيْناً فِيها تُسَمَّى سَلْسَبِيلاً (١٨)

{ وَيُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوابٍ كانَتْ قَوارِيرَا (١٥) قَوارِيرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْدِيراً (١٦) وَيُسْقَوْنَ فِيها كَأْساً كانَ مِزاجُها زَنْجَبِيلاً (١٧) عَيْناً فِيها تُسَمَّى سَلْسَبِيلاً (١٨) } “Yanlarında gümüşten kaplar ve billur kadehler dolaştırılır. (15) Gümüşten öyle billurlar ki, onları kendileri ölçüp belirlemişlerdir. (16) Onlara orada karışımı zencefil olan kadehten içirilir. (17) Orada 'Selsebîl' diye adlandırılan bir pınardan. (18)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوابٍ أَيْ يَدُورُ عَلَى هَؤُلَاءِ الْأَبْرَارِ الْخَدَمُ إِذَا أَرَادُوا الشَّرَابَ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ قَالَ ابن عباس: ليس في الدنيا شي مِمَّا فِي الْجَنَّةِ إِلَّا الْأَسْمَاءُ، أَيْ مَا فِي الْجَنَّةِ أَشْرَفُ وَأَعْلَى وَأَنْقَى. ثُمَّ لَمْ تُنْفَ الْأَوَانِي الذَّهَبِيَّةُ بَلِ الْمَعْنَى يُسْقَوْنَ فِي أَوَانِي الْفِضَّةِ، وَقَدْ يُسْقَوْنَ فِي أَوَانِي الذَّهَبِ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ [الزخرف: ٧١]. وَقِيلَ: نَبَّهَ بِذِكْرِ الْفِضَّةِ عَلَى الذَّهَبِ، كَقَوْلِهِ: سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ [النحل: ٨١] أَيْ وَالْبَرْدَ، فَنَبَّهَ بِذِكْرِ أَحَدِهِمَا عَلَى الثَّانِي. وَالْأَكْوَابُ: الْكِيزَانُ الْعِظَامُ الَّتِي لَا آذَانَ لَهَا وَلَا عُرًى، الْوَاحِدُ مِنْهَا كُوبٌ، وَقَالَ عَدِيٌّ:

Yüce Allah'ın: { وَيُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوابٍ } “Yanlarında gümüşten kaplar ve kadehler dolaştırılır” buyruğu; yani bu iyi kullar içmek istediklerinde hizmetçiler etraflarında gümüş kaplarla dönerler demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: İsimler hariç cennetteki şeylerden dünyada hiçbir şey yoktur; yani cennette olanlar çok daha şerefli, çok daha yüce ve çok daha arıdır. Daha sonra altın kaplar nefyedilmemiştir; bilakis mana şudur: Onlara gümüş kaplarla sunulur, bazen de altın kaplarla sunulur. Nitekim Yüce Allah: { يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ } “Onların etrafında altın tepsiler ve kadehler dolaştırılır” [Zuhruf: 71] buyurmuştur. Gümüşün anılmasıyla altına da dikkat çekildiği söylenmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Sizi sıcaktan koruyan elbiseler” [Nahl: 81] yani soğuktan da [koruyan elbiseler] buyruğunda ikisinden birini anmak suretiyle diğerine de dikkat çekilmiştir. el-Ekvâb (الْأَكْوَابُ); kulpsuz ve kulakçığı olmayan büyük kadehlerdir, tekili "kûb" (كُوب)dur. Adiy şöyle demiştir:

مُتَّكِئًا تُقْرَعُ أَبْوَابُهُ ... يَسْعَى عَلَيْهِ الْعَبْدُ بِالْكُوبِ

Kapıları çalınan bir vaziyette yaslanmış... / Hizmetçi elinde kadehle onun çevresinde koşuşturur.

وقد مضى في" الزخرف". (كانَتْ قَوارِيرَا. قَوارِيرَا مِنْ فِضَّةٍ) أَيْ فِي صَفَاءِ الْقَوَارِيرِ وَبَيَاضِ الْفِضَّةِ، فَصَفَاؤُهَا صَفَاءُ الزُّجَاجِ وَهِيَ مِنْ فِضَّةٍ. وقيل: أرض الجنة

Bu husus ez-Zuhruf [Suresi'nde] geçmişti. { كَانَتْ قَوَارِيرَا ۝ قَوَارِيرَا مِنْ فِضَّةٍ } “Billurlar idi; gümüşten billurlar” [buyruğu]; billurun berraklığında ve gümüşün beyazlığında [demektir]. Yani berraklığı camın berraklığı gibidir, kendisi ise gümüştendir. Cennetin arazisinin...

مِنْ فِضَّةٍ، وَالْأَوَانِي تُتَّخَذُ مِنْ تُرْبَةِ الْأَرْضِ الَّتِي هِيَ مِنْهَا. ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَالَ: ليس في الجنة شي إِلَّا قَدْ أُعْطِيتُمْ فِي الدُّنْيَا شَبَهَهُ، إِلَّا الْقَوَارِيرُ مِنْ فِضَّةٍ. وَقَالَ: لَوْ أَخَذْتَ فِضَّةً مِنْ فِضَّةِ الدُّنْيَا فَضَرَبْتَهَا حَتَّى تَجْعَلَهَا مِثْلَ جَنَاحِ الذُّبَابِ لَمْ تَرَ مِنْ وَرَائِهَا الْمَاءَ، وَلَكِنَّ قَوَارِيرَ الْجَنَّةِ مِثْلَ الْفِضَّةِ فِي صَفَاءِ الْقَوَارِيرِ. (قَدَّرُوها تَقْدِيراً) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِفَتْحِ الْقَافِ وَالدَّالِ، أَيْ قَدَّرَهَا لَهُمُ السُّقَاةُ الَّذِينَ يَطُوفُونَ بِهَا عَلَيْهِمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمَا: أَتَوْا بِهَا عَلَى قَدْرِ رِيِّهِمْ، بِغَيْرِ زِيَادَةٍ وَلَا نُقْصَانٍ. الْكَلْبِيُّ: وَذَلِكَ أَلَذُّ وَأَشْهَى، وَالْمَعْنَى: قَدَّرَتْهَا الْمَلَائِكَةُ الَّتِي تَطُوفُ عَلَيْهِمْ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: قَدَّرُوهَا عَلَى مِلْءِ الْكَفِّ لَا تَزِيدُ وَلَا تَنْقُصُ، حَتَّى لَا تُؤْذِيَهُمْ بِثِقَلٍ أَوْ بِإِفْرَاطِ صِغَرٍ. وَقِيلَ: إِنَّ الشَّارِبِينَ قَدَّرُوا لَهَا مَقَادِيرَ فِي أَنْفُسِهِمْ عَلَى مَا اشْتُهُوا وَقَدَرُوا. وَقَرَأَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ وَالشَّعْبِيُّ وَابْنُ سِيرِينَ (قُدِّرُوهَا) بِضَمِّ الْقَافِ وَكَسْرِ الدَّالِّ، أَيْ جُعِلَتْ لَهُمْ عَلَى قَدْرِ إِرَادَتِهِمْ. وَذَكَرَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ الْمَهْدَوِيُّ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، وَقَالَ: وَمَنْ قَرَأَ قَدَّرُوها فَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى مَعْنَى الْقِرَاءَةِ الْأُخْرَى، وَكَأَنَّ الْأَصْلَ قُدِّرُوا عَلَيْهَا فَحُذِفَ الْجَرُّ، وَالْمَعْنَى قُدِّرَتْ عَلَيْهِمْ، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهُ:»

gümüşten olduğu ve kapların da ait olduğu o yerin toprağından yapıldığı söylenmiştir. Bunu İbn Abbâs zikretmiş ve şöyle demiştir: Cennette gümüşten billurlar müstesna, benzeri dünyada size verilmemiş hiçbir şey yoktur. Yine şöyle demiştir: Dünya gümüşünden bir parça gümüş alıp onu sinek kanadı gibi oluncaya dek dövsen bile arkasından suyu göremezsin; oysa cennetin kadehleri billurun şeffaflığında gümüş gibidir. { قَدَّرُوها تَقْدِيراً } “Onları ölçüp belirlemişlerdir” âyetinde genel kıraat kâf ve dâl harflerinin fethasıyladır; yani o kaplarla onların etrafında dönen sakiler onlar için bunu takdir edip ölçmüşlerdir. İbn Abbâs, Mücâhid ve başkaları şöyle demişlerdir: Onları ne fazla ne de eksik olmaksızın tam suya kanacakları ölçüde getirirler. el-Kelbî: Bu daha lezzetli ve daha arzulanan bir durumdur, demiştir; manası da şudur: Etraflarında dönen melekler onu takdir edip ölçmüşlerdir. Yine İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: Ne fazla ne eksik olacak şekilde, ağırlığıyla yahut aşırı küçüklüğüyle kendilerine zahmet vermesin diye avuç dolusu ölçüsünde takdir etmişlerdir. İçenlerin arzuladıkları ve takdir ettikleri ölçüye göre kendi içlerinde onlar için birer miktar belirledikleri de söylenmiştir. Ubeyd b. Umeyr, eş-Şa'bî ve İbn Sîrîn, kâf harfinin zammesi ve dâl harfinin kesresiyle { قُدِّرُوهَا } şeklinde okumuşlardır; yani onların iradeleri ve istekleri ölçüsünde kendilerine verilmiştir demektir. el-Mehdevî bu kıraati Ali ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan zikretmiş ve şöyle demiştir: "Kadderûhâ" okuyan kimsenin bu okuyuşu da diğer kıraatin manasına döner; sanki aslı "kuddırû aleyhâ" idi de cer harfi hazfedildi; mana ise "onlara ölçülü kılındı" şeklindedir. Sîbeveyh şu beyti okumuştur:

آلَيْتُ حَبَّ الْعِرَاقِ الدَّهْرَ آكُلُهُ ... وَالْحَبُّ يَأْكُلُهُ فِي الْقَرْيَةِ السُّوسُ

Irak buğdayını ömrümce yemeye yemin ettim... / Oysa buğdayı köyde güve yemektedir.

وَذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْمَعْنَى عَلَى حَبِّ الْعِرَاقِ. وَقِيلَ: هَذَا التَّقْدِيرُ هُوَ أَنَّ الْأَقْدَاحَ تَطِيرُ فَتَغْتَرِفُ بِمِقْدَارِ شَهْوَةِ الشَّارِبِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدَّرُوها تَقْدِيراً أَيْ لَا يَفْضُلُ عَنِ الرِّيِّ لَا يَنْقُصُ مِنْهُ، فَقَدْ أُلْهِمَتِ الْأَقْدَاحُ مَعْرِفَةَ مِقْدَارِ رِيِّ الْمُشْتَهِي حَتَّى تَغْتَرِفَ بِذَلِكَ الْمِقْدَارِ. ذَكَرَ هَذَا الْقَوْلَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي" نَوَادِرِ الْأُصُولِ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيُسْقَوْنَ فِيها كَأْساً) وَهِيَ الْخَمْرُ فِي الْإِنَاءِ. كانَ مِزاجُها زَنْجَبِيلًا كانَ صِلَةٌ، أَيْ مِزَاجُهَا زَنْجَبِيلٌ، أَوْ كَانَ فِي حُكْمِ اللَّهِ زنجبيلا. وكانت العرب تستلذ من

[Müellif] mananın Irak buğdayı üzerine olduğuna meyletmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu takdir (ölçülendirme), kadehlerin uçup içecek kimsenin arzusuna göre dolmasıdır. Yüce Allah'ın { قَدَّرُوهَا تَقْدِيرًا } “Onu kendileri takdir etmişlerdir” ayeti de böyledir; yani ne suya kanma miktarını aşar ne de ondan eksik kalır. Nitekim kadehlere, arzulayan kimsenin kanacağı miktar ilham edilmiştir de tam o miktarda doldurur. Bu görüşü Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl adlı eserinde zikretmiştir. Yüce Allah’ın { وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْسًا } “Orada onlara bir kadehten içirilir” buyruğunda geçen kadeh, kap içerisindeki içkidir (şaraptır). { كَانَ مِزَاجُهَا زَنْجَبِيلًا } “Katkısı zencefil olan” ayetindeki { كَانَ } sıladır (zâiddir); yani katkısı zencefildir veya Allah’ın takdirinde/hükmünde zencefil idi demektir. Araplar

الشَّرَابِ مَا يُمْزَجُ بِالزَّنْجَبِيلِ لِطِيبِ رَائِحَتِهِ، لِأَنَّهُ يَحْذُو اللِّسَانَ، وَيَهْضِمُ الْمَأْكُولَ، فَرُغِّبُوا فِي نَعِيمِ الْآخِرَةِ بِمَا اعْتَقَدُوهُ نِهَايَةَ النِّعْمَةِ وَالطِّيبِ. وَقَالَ الْمُسَيَّبُ بْنُ عَلَسٍ يَصِفُ ثَغْرَ الْمَرْأَةِ:

içeceklerden zencefil ile karıştırılanı pek lezzetli bulurlardı; çünkü o dili tatlandırır/uyarır ve yenilenleri hazmettirir. Bu sebeple nimetin ve güzelliğin son noktası olduğuna inandıkları şeylerle ahiret nimetine teşvik edilmişlerdir. el-Müseyyeb b. Ales kadının ağzını/dişlerini vasfederken şöyle demiştir:

وَكَأَنَّ طَعْمَ الزَّنْجَبِيلِ بِهِ ... إِذْ ذُقْتَهُ وَسَلَافَةَ الْخَمْرِ

Onu tattığında, sanki onda zencefil tadı... / Ve şarabın en halis olanı vardır.

وَيُرْوَى. الْكَرْمُ. وَقَالَ آخَرُ:

"el-Kermu" (الْكَرْمُ) şeklinde de rivayet edilir. Bir başkası da şöyle demiştir:

كَأَنَّ جَنِيًّا مِنَ الزَّنْجَبِي ... - لِ بَاتَ بِفِيهَا وَأَرْيًا مَشُورًا

Sanki taze toplanmış zencefil... / Ve süzülmüş bal onun ağzında geceler.

وَنَحْوُهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:

el-A'şâ'nın şu sözü de buna benzer:

كَأَنَّ الْقُرُنْفُلَ وَالزَّنْجَبِي ... - لَ بَاتَا بِفِيهَا وَأَرْيًا مَشُورًا

Sanki karanfil ve zencefil... / Ve süzülmüş petek balı ikisi birlikte onun ağzında geceler.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الزَّنْجَبِيلُ اسْمٌ لِلْعَيْنِ الَّتِي مِنْهَا مِزَاجُ شَرَابِ الْأَبْرَارِ. وَكَذَا قَالَ قَتَادَةُ: وَالزَّنْجَبِيلُ اسْمُ الْعَيْنِ الَّتِي يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ صِرْفًا وَتُمْزَجُ لِسَائِرِ أَهْلِ الْجَنَّةِ. وَقِيلَ: هِيَ عَيْنٌ فِي الْجَنَّةِ يُوجَدُ فِيهَا طَعْمُ الزَّنْجَبِيلِ. وَقِيلَ: إِنَّ فِيهِ مَعْنَى الشَّرَابِ الْمَمْزُوجِ بِالزَّنْجَبِيلِ. وَالْمَعْنَى كَأَنَّ فِيهَا زَنْجَبِيلًا. عَيْناً بَدَلٌ مِنْ كَأْسٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ أَيْ يُسْقَوْنَ عَيْنًا. وَيَجُوزُ نَصْبُهُ بِإِسْقَاطِ الْخَافِضِ أَيْ مِنْ عَيْنٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ [الإنسان: ٦]. فِيها أَيْ فِي الْجَنَّةِ تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا السَّلْسَبِيلُ الشَّرَابُ اللَّذِيذُ، وَهُوَ فَعْلَلِيلٌ مِنَ السُّلَالَةِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: هَذَا شَرَابٌ سَلِسٌ وَسَلْسَالٌ وَسَلْسَلٌ وَسَلْسَبِيلٌ بِمَعْنًى، أَيْ طَيِّبُ الطَّعْمِ لَذِيذُهُ. وَفِي الصِّحَاحِ: وَتَسَلْسَلَ الْمَاءُ فِي الْحَلْقِ جَرَى، وَسَلْسَلْتُهُ أَنَا صَبَبْتُهُ فِيهِ، وَمَاءٌ سَلْسَلَ وَسَلْسَالٌ: سَهْلُ الدُّخُولِ فِي الْحَلْقِ لِعُذُوبَتِهِ وَصَفَائِهِ، وَالسُّلَاسِلُ بِالضَّمِّ مِثْلُهُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: السَّلْسَبِيلُ فِي اللُّغَةِ: اسْمٌ لِمَا كَانَ فِي غَايَةِ السَّلَاسَةِ، فَكَأَنَّ الْعَيْنَ سُمِّيَتْ بِصِفَتِهَا. وَعَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: سَلْسَبِيلَا: حَدِيدَةُ الْجَرْيَةِ تَسِيلُ فِي حُلُوقِهِمُ انْسِلَالًا. وَنَحْوُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّهَا الْحَدِيدَةُ الْجَرْيِ. ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ، وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ ﵁:

Mücâhid şöyle demiştir: Zencebil, ebrârın (iyilerin) içeceğinin karışımının elde edildiği pınarın adıdır. Katâde de şöyle demiştir: Zencebil, mukarrebûnun (Allah'a en yakın olanların) katıksız olarak içtiği, diğer cennet ehline ise [içeceklerine] karıştırılan pınarın adıdır. Şöyle de denilmiştir: O, cennette içinde zencefil tadı bulunan bir pınardır. Onda zencefil ile karıştırılmış içecek anlamı bulunduğu da söylenmiştir. Anlamı, sanki içinde zencefil varmış gibidir. { عَيْناً } "bir pınar" lafzı, { كَأْسٍ } "kadeh" lafzından bedeldir. Gizli bir fiil takdiriyle mansub olması da caizdir; yani "[onlara] bir pınar[dan] içirilir" demektir. Yüce Allah'ın: { عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ } “Allah'ın kullarının içeceği bir pınar...” [el-İnsân 76/6] ayetinde daha önce geçtiği üzere, harf-i cerrin hazfedilmesiyle [yani] "bir pınardan" anlamında mansub olması da caizdir. { فِيها } “Orada” yani cennette { تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا } “Selsebîl diye adlandırılan” [bir pınar vardır]. es-Selsebîl, lezzetli içecektir; o, es-sülâle kelimesinden fa‘lelîl veznindedir. Araplar: "هَذَا شَرَابٌ سَلِسٌ وَسَلْسَالٌ وَسَلْسَلٌ وَسَلْسَبِيلٌ" (Bu içecek akıcı, tatlı ve lezzetlidir) derler ki hepsi aynı manadadır; yani tadı güzel ve lezzetlidir. es-Sıhâh'ta şöyle denilmektedir: "وَتَسَلْسَلَ الْمَاءُ فِي الْحَلْقِ", su boğazda aktı gitti demektir. "وَسَلْسَلْتُهُ", ben onu boğaza döktüm demektir. "مَاءٌ سَلْسَلَ وَسَلْسَالٌ", tatlılığı ve berraklığı sebebiyle boğazdan akıp geçmesi kolay olan su demektir. Ötre ile "السُّلَاسِلُ" (es-sülâsil) de bunun gibidir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: es-Selsebîl lügatte, son derece akıcı ve yumuşak olan şeyin adıdır. Sanki pınar sıfatıyla isimlendirilmiştir. Mücâhid'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Selsebîl; akışı süratli olan ve boğazlarından süzülüp kayarak akan [pınardır]. İbn Abbâs'tan da benzer şekilde: "O, akışı hızlı olandır" dediği nakledilmiştir. Bunu el-Mâverdî zikretmiştir. Hassân b. Sâbit'in radıyallâhu anh şu sözü de bundandır:

يسقون من ورد البريص عليهم ... بردى يصفق بِالرَّحِيقِ السَّلْسَلِ

el-Barîs pınarından üzerlerine sunulur... / Halis ve akıcı bir şarapla harmanlanmış Beredâ [suyu].

وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَمُقَاتِلٌ: إِنَّمَا سُمِّيَتْ سَلْسَبِيلَا، لِأَنَّهَا تَسِيلُ عَلَيْهِمْ فِي الطُّرُقِ وَفِي مَنَازِلِهِمْ، تَنْبُعُ مِنْ أَصْلِ الْعَرْشِ مِنْ جَنَّةِ عَدْنٍ إِلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: سَلِسَةُ مُنْقَادٍ مَاؤُهَا حَيْثُ شَاءُوا. وَنَحْوَهُ عَنْ عِكْرِمَةَ. وَقَالَ الْقَفَّالُ: أَيْ تِلْكَ عَيْنٌ شَرِيفَةٌ فَسَلْ سَبِيلًا إِلَيْهَا. وَرُوِيَ هَذَا عَنْ عَلِيٍّ ﵁. وَقَوْلُهُ: تُسَمَّى أَيْ إِنَّهَا مَذْكُورَةٌ عِنْدَ الْمَلَائِكَةِ وَعِنْدَ الْأَبْرَارِ وَأَهْلِ الْجَنَّةِ بِهَذَا الِاسْمِ. وَصُرِفَ سَلْسَبِيلٌ، لِأَنَّهُ رَأْسُ آيَةٍ، كقوله تعالى: الظُّنُونَا [الأحزاب: ١٠] والسَّبِيلَا [الأحزاب: ٦٧].

Ebü'l-Âliye ve Mukâtil şöyle demiştir: Ona Selsebîl denilmesi, yollarda ve konaklarında onların üzerine doğru akıp gitmesinden dolayıdır; o, Adn cennetinde Arş'ın altından cennet ehline doğru kaynar. Katâde: Diledikleri yere doğru suyu kolayca sevk olunan, akıcı [bir pınardır], demiştir. İkrime'den de benzeri nakledilmiştir. el-Kaffâl şöyle demiştir: Yani o pek şerefli bir pınardır, artık ona giden bir yol iste (sel sebîlâ). Bu görüş Ali radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın: { تُسَمَّى } “adlandırılır” buyruğu; yani meleklerin katında, ebrarın ve cennet ehlinin nezdinde bu isimle zikredilir demektir. Selsebîl kelimesi ayet sonu olduğu için tenvinli (munserıf) kılınmıştır; nitekim Yüce Allah'ın: { الظُّنُونَا } [Ahzâb: 10] ve { وَالسَّبِيلَا } [Ahzâb: 67] buyrukları da böyledir.

[سورة الإنسان (٧٦): الآيات ١٩ الى ٢٢]

[İnsan Suresi (76): Ayetler 19-22]

وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ إِذا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً (١٩) وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَمُلْكاً كَبِيراً (٢٠) عالِيَهُمْ ثِيابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً (٢١) إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً (٢٢)

{ وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ إِذا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً (١٩) وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَمُلْكاً كَبِيراً (٢٠) عالِيَهُمْ ثِيابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً (٢١) إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً (٢٢) } “Etraflarında ebedî kılınmış gençler dolaşır; onları gördüğün zaman saçılmış inciler sanırsın. (19) Oraya baktığın zaman, büyük bir nimet ve muazzam bir mülk görürsün. (20) Üzerlerinde yeşil ipekten ve atlastan ince giysiler vardır; gümüş bilezikler takınmışlardır ve Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir. (21) Şüphesiz bu sizin için bir mükâfattır ve çalışmanızın karşılığı verilmiştir. (22)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ) بَيَّنَ مَنِ الَّذِي يَطُوفُ عَلَيْهِمْ بِالْآنِيَةِ، أَيْ وَيَخْدُمُهُمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ، فَإِنَّهُمْ أَخَفُّ فِي الْخِدْمَةِ. ثُمَّ قَالَ: مُخَلَّدُونَ أَيْ بَاقُونَ عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الشَّبَابِ وَالْغَضَاضَةِ وَالْحُسْنِ، لَا يَهْرَمُونَ وَلَا يَتَغَيَّرُونَ، وَيَكُونُونَ عَلَى سِنٍّ وَاحِدَةٍ عَلَى مَرِّ الْأَزْمِنَةِ. وَقِيلَ: مُخَلَّدُونَ لَا يَمُوتُونَ. وَقِيلَ: مُسَوَّرُونَ مُقَرَّطُونَ، أَيْ مُحَلَّوْنَ وَالتَّخْلِيدُ التَّحْلِيَةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا. (إِذا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً) أَيْ ظَنَنْتَهُمْ مِنْ حُسْنِهِمْ وَكَثْرَتِهِمْ وَصَفَاءِ أَلْوَانِهِمْ: لُؤْلُؤًا مُفَرَّقًا فِي عَرْصَةِ الْمَجْلِسِ، وَاللُّؤْلُؤُ إِذَا نُثِرَ عَلَى بِسَاطٍ كَانَ أَحْسَنَ مِنْهُ مَنْظُومًا. وَعَنِ الْمَأْمُونِ أَنَّهُ لَيْلَةَ زُفَّتْ إِلَيْهِ بُورَانُ بِنْتُ الْحَسَنِ بْنِ سَهْلٍ، وَهُوَ

Yüce Allah'ın: { وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ } “Etraflarında ebedî kılınmış gençler dolaşır” buyruğu, onlara kaplarla kimin hizmet edeceğini açıklamaktadır; yani onlara ebedî kılınmış gençler hizmet eder. Zira onlar hizmette daha çeviktirler. Daha sonra { مُخَلَّدُونَ } “ebedî kılınmış” buyurmuştur; yani sahip oldukları gençlik, tazelik ve güzellik üzere kalıcıdırlar; ne yaşlanırlar ne de değişirler. Zamanın akıp gitmesine rağmen hep aynı yaşta kalırlar. Bir görüşe göre: “Ölmezler” demektir. Bir diğer görüşe göre: “Bilezikler ve küpeler takınmışlardır; yani süslenmişlerdir. Zira 'tahlîd', süslenmek/süs takınmak demektir” denilmiştir. Bu husus daha önce geçmişti. { إِذا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً } “Onları gördüğünde, saçılmış inciler sanırsın” buyruğu ise; güzellikleri, çoklukları ve renklerinin berraklığı sebebiyle meclis alanına saçılmış inciler zannedersin demektir. İnci bir yaygı üzerine saçıldığında, dizili halinden daha güzel görünür. Me'mûn'dan rivayet edildiğine göre, Hasan b. Sehl'in kızı Bûrân kendisine gelin olarak getirildiği gece o,

عَلَى بِسَاطٍ مَنْسُوجٍ مِنْ ذَهَبٍ، وَقَدْ نَثَرَتْ عَلَيْهِ نِسَاءُ دَارِ الْخَلِيفَةِ اللُّؤْلُؤَ، فَنَظَرَ إِلَيْهِ مَنْثُورًا عَلَى ذَلِكَ الْبِسَاطِ فَاسْتَحْسَنَ الْمَنْظَرَ وَقَالَ: لِلَّهِ دَرُّ أَبِي نُوَاسٍ كَأَنَّهُ أَبْصَرَ هَذَا حَيْثُ يَقُولُ:

altınla dokunmuş bir yaygı üzerindeydi ve halife sarayının kadınları onun üzerine inciler saçtılar. [Me'mûn] o yaygı üzerine saçılmış incilere baktı, bu manzarayı pek beğendi ve şöyle dedi: "Ebû Nüvâs ne harika söylemiş! Sanki o, şöyle derken bu manzarayı görmüş gibidir:

كَأَنَّ صُغْرَى وَكُبْرَى مِنْ فَقَاقِعِهَا ... حَصْبَاءُ دَرٍّ عَلَى أَرْضٍ مِنَ الذَّهَبِ

Sanki onun küçük ve büyük kabarcıkları... / Altından bir zemin üzerindeki inci çakıllarıdır."

وَقِيلَ: إِنَّمَا شَبَّهَهُمْ بِالْمَنْثُورِ، لِأَنَّهُمْ سِرَاعٌ فِي الْخِدْمَةِ، بِخِلَافِ الْحُورِ الْعَيْنِ إِذْ شَبَّهَهُنَّ بِاللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ الْمُخْزُونِ، لِأَنَّهُنَّ لَا يُمْتَهَنَّ بِالْخِدْمَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَمُلْكاً كَبِيراً) ثَمَّ: ظَرْفُ مَكَانٍ أَيْ هُنَاكَ فِي الْجَنَّةِ، وَالْعَامِلُ فِي ثَمَّ مَعْنَى رَأَيْتَ أَيْ وَإِذَا رَأَيْتَ بِبَصَرِكَ ثَمَّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: فِي الْكَلَامِ" مَا" مُضْمَرَةٌ، أَيْ وَإِذَا رَأَيْتَ مَا ثَمَّ، كقوله تعالى: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ [الانعام: ٩٤] أَيْ مَا بَيْنَكُمْ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" مَا" مَوْصُولَةٌ بِ- ثَمَّ عَلَى مَا ذَكَرَهُ الْفَرَّاءُ، وَلَا يَجُوزُ إِسْقَاطُ الْمَوْصُولِ وَتَرْكُ الصِّلَةِ، وَلَكِنْ رَأَيْتَ يَتَعَدَّى فِي الْمَعْنَى إِلَى ثَمَّ وَالْمَعْنَى: إِذَا رَأَيْتَ بِبَصَرِكَ ثَمَّ وَيَعْنِي بِ- ثَمَّ الْجَنَّةَ، وَقَدْ ذَكَرَ الْفَرَّاءُ هَذَا أَيْضًا. وَالنَّعِيمُ: سَائِرُ مَا يُتَنَعَّمُ بِهِ. وَالْمُلْكُ الْكَبِيرُ: اسْتِئْذَانُ الْمَلَائِكَةِ عليهم، قاله السُّدِّيُّ وَغَيْرُهُ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: هُوَ أَنْ يَأْتِيَ الرَّسُولُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِكَرَامَةٍ مِنَ الْكِسْوَةِ وَالطَّعَامِ وَالشَّرَابِ وَالتُّحَفِ إِلَى وَلِيِّ اللَّهِ وَهُوَ فِي مَنْزِلِهِ، فَيَسْتَأْذِنُ عَلَيْهِ، فَذَلِكَ الْمُلْكُ الْعَظِيمُ. وَقَالَهُ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ. وَقِيلَ: الْمُلْكُ الْكَبِيرُ: هُوَ أَنْ يَكُونَ لِأَحَدِهِمْ سَبْعُونَ حَاجِبًا، حَاجِبًا دُونَ حَاجِبٍ، فَبَيْنَمَا وَلِيُّ اللَّهِ فِيمَا هُوَ فِيهِ مِنَ اللَّذَّةِ وَالسُّرُورِ إِذْ يَسْتَأْذِنُ عَلَيْهِ مَلَكٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، قَدْ أَرْسَلَهُ اللَّهُ بِكِتَابٍ وَهَدِيَّةٍ وَتُحْفَةٍ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ لَمْ يَرَهَا ذَلِكَ الْوَلِيُّ فِي الْجَنَّةِ قَطُّ، فَيَقُولُ لِلْحَاجِبِ الْخَارِجِ: اسْتَأْذِنْ عَلَى وَلِيِّ اللَّهِ فَإِنَّ مَعِي كِتَابًا وَهَدِيَّةً مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ. فَيَقُولُ هَذَا الْحَاجِبُ لِلْحَاجِبِ الَّذِي يَلِيهِ: هَذَا رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ، مَعَهُ كِتَابٌ وَهَدِيَّةٌ يَسْتَأْذِنُ عَلَى وَلِيِّ اللَّهِ، فَيَسْتَأْذِنُ كَذَلِكَ حَتَّى يَبْلُغَ إِلَى الْحَاجِبِ الَّذِي يَلِي وَلِيِّ اللَّهِ فَيَقُولُ لَهُ: يَا وَلِيَّ اللَّهِ! هَذَا رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ يَسْتَأْذِنُ عَلَيْكَ، مَعَهُ كِتَابٌ وَتُحْفَةٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ أَفَيُؤْذَنُ لَهُ؟ فَيَقُولُ: نَعَمْ! فَأْذَنُوا لَهُ. فَيَقُولُ ذَلِكَ الْحَاجِبُ الَّذِي يَلِيهِ: نَعَمْ فَأْذَنُوا لَهُ. فَيَقُولُ الَّذِي يَلِيهِ لِلْآخَرِ كذلك حتى يبلغ

Şöyle de denilmiştir: Onları saçılmış [inciye] benzetmesi, hizmette süratli olmalarındandır. Bu durum, saklı ve korunmuş inciye benzetilen hûr-i iynin aksinedir; zira onlar hizmetle yıpratılmazlar. Yüce Allah'ın: { وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَمُلْكاً كَبِيراً } “Orada nereye bakarsan bak, bir nimet ve büyük bir mülk görürsün.” âyetindeki semme (ثَمَّ), mekân zarfıdır; yani "orada, cennette" demektir. 'Semme'deki âmil, 're'eyte'nin manasıdır; yani "gözünle oraya baktığın zaman" demektir. Ferrâ şöyle demiştir: Sözde gizli bir 'mâ' (مَا) vardır; yani "orada olanı gördüğün zaman" demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } [el-En'âm: 94] “Aranızdaki [bağlar] koptu” âyeti de "mâ beyneküm" (aranızda olanlar) anlamındadır. Zeccâc ise şöyle demiştir: Ferrâ'nın belirttiğine göre 'mâ', 'semme' ile bitiştirilmiş mevsûldür; oysa mevsûlün düşürülüp sılasının bırakılması caiz değildir. Fakat 're'eyte' fiili anlam bakımından 'semme'ye geçiş yapar; manası da: "Gözünle oraya baktığın zaman" demektir. 'Semme' ile cenneti kastetmektedir. Ferrâ da bunu ayrıca zikretmiştir. en-Na'îm (النَّعِيمُ): Kendisinden nimetlenilen/faydalanılan her şeydir. el-Mülkü'l-kebîr (الْمُلْكُ الْكَبِيرُ): Meleklerin onlardan izin istemesidir; bunu es-Süddî ve başkaları söylemiştir. Kelbî şöyle demiştir: [Büyük mülk], Allah katından bir elçinin, Allah'ın veli kuluna -o evindeyken- giysi, yiyecek, içecek ve armağanlardan oluşan bir ikramla gelmesi ve [yanına girmek için] ondan izin istemesidir; işte o büyük mülktür. Bunu Mukâtil b. Süleymân da söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Büyük mülk, onlardan birinin birbiri ardınca yetmiş kapıcısının (hâcibinin) bulunmasıdır. Allah'ın veli kulu o lezzet ve sevinç içinde bulunduğu sırada, Allah katından bir melek izin ister. Allah onu, Âlemlerin Rabbinden o veli kulun cennette asla görmediği bir mektup, bir hediye ve armağan ile göndermiştir. [Melek] en dıştaki kapıcıya: "Allah'ın velisi için [huzuruna girmeme] izin iste; çünkü benim yanımda Âlemlerin Rabbinden bir mektup ve bir hediye vardır" der. Bu kapıcı kendisinden sonraki kapıcıya: "Bu, Âlemlerin Rabbinden gelen bir elçidir; yanında bir mektup ve bir hediye olup Allah'ın velisi için izin istemektedir" der. Böylece tâ Allah'ın veli kulunun hemen yanındaki kapıcıya ulaşıncaya kadar izin istenir. O kapıcı da [veli kula]: "Ey Allah'ın velisi! Bu, Âlemlerin Rabbinden gelen bir elçidir, senden izin istemektedir; yanında Âlemlerin Rabbinden bir mektup ve bir hediye vardır, ona izin verilsin mi?" der. [Veli kul da]: "Evet! Ona izin verin" der. Onun yanındaki kapıcı da: "Evet, ona izin verin" der. Ondan sonraki de bir sonrakine aynı şekilde söyler ve nihayet...

الْحَاجِبَ الْآخَرَ. فَيَقُولُ لَهُ: نَعَمْ أَيُّهَا الْمَلَكُ، قَدْ أُذِنَ لَكَ، فَيُدْخَلُ فَيُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَيَقُولُ: السَّلَامُ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ، وَهَذِهِ تُحْفَةٌ، وَهَذَا كِتَابٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ إِلَيْكَ. فَإِذَا هُوَ مَكْتُوبٌ عَلَيْهِ: مِنَ الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ، إِلَى الْحَيِّ الَّذِي يَمُوتُ. فَيَفْتَحُهُ فَإِذَا فِيهِ: سَلَامٌ عَلَى عَبْدِي وَوَلِيِّي وَرَحْمَتِي وَبَرَكَاتِي، يَا وَلِيِّي أَمَا آنَ لَكَ أَنْ تَشْتَاقَ إِلَى رُؤْيَةِ رَبِّكَ؟ فَيَسْتَخِفُّهُ الشَّوْقُ فَيَرْكَبُ الْبُرَاقَ فَيَطِيرُ بِهِ البراق شوقا إلى زيادة عَلَّامِ الْغُيُوبِ، فَيُعْطِيهِ مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: بَلَغَنَا أَنَّ الْمُلْكَ الْكَبِيرَ تَسْلِيمُ الْمَلَائِكَةِ عَلَيْهِمْ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ. سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ [الرعد: ٢٤ - ٢٣]. وَقِيلَ: الْمُلْكُ الْكَبِيرُ كَوْنُ التِّيجَانِ عَلَى رُؤُوسِهِمْ كَمَا تَكُونُ عَلَى رَأْسِ مَلِكٍ مِنَ الْمُلُوكِ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ: يَعْنِي مُلْكَ التَّكْوِينِ، فَإِذَا أَرَادُوا شَيْئًا قَالُوا لَهُ كُنْ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ: مُلْكٌ لَا يَتَعَقَّبُهُ هُلْكٌ. وَفِي الْخَبَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (أَنَّ الْمُلْكَ الْكَبِيرَ هُوَ [أَنَّ] أَدْنَاهُمْ مَنْزِلَةً يَنْظُرُ فِي مُلْكِهِ مَسِيرَةَ أَلْفَيْ عَامٍ، يَرَى أَقْصَاهُ كَمَا يَرَى أَدْنَاهُ) قَالَ: [وَإِنَّ أَفْضَلَهُمْ مَنْزِلَةً مَنْ يَنْظُرُ فِي وَجْهِ رَبِّهِ تَعَالَى كُلَّ يَوْمٍ مَرَّتَيْنِ] سُبْحَانَ الْمُنْعِمِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (عالِيَهُمْ ثِيابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ) قَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ عالِيَهُمْ سَاكِنَةَ الْيَاءِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ اعْتِبَارًا بِقِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ وَثَّابٍ وَغَيْرِهِمَا" عَالِيَتُهُمْ" وَبِتَفْسِيرِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَمَا رَأَيْتَ الرَّجُلَ عَلَيْهِ ثِيَابٌ يَعْلُوهَا أَفْضَلُ مِنْهَا. الْفَرَّاءُ: وَهُوَ مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ ثِيابُ سُندُسٍ وَاسْمُ الْفَاعِلِ يُرَادُ بِهِ الْجَمْعُ. وَيَجُوزُ فِي قَوْلِ الْأَخْفَشِ أَنْ يَكُونَ إِفْرَادُهُ عَلَى أَنَّهُ اسم فاعل متقدم وثِيابُ مُرْتَفِعَةٌ بِهِ وَسَدَّتْ مَسَدَّ الْخَبَرِ، وَالْإِضَافَةُ فِيهِ فِي تَقْدِيرِ الِانْفِصَالِ لِأَنَّهُ لَمْ يُخَصْ، وَابْتُدِئَ بِهِ لِأَنَّهُ اخْتُصَّ بِالْإِضَافَةِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ (عَالِيَهُمْ) بِالنَّصْبِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ كَقَوْلِكَ فَوْقَهُمْ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: قَوْمُكَ دَاخِلَ الدَّارِ فَيَنْصِبُونَ دَاخِلَ عَلَى الظَّرْفِ، لِأَنَّهُ مَحَلٌّ. وَأَنْكَرَ الزَّجَّاجُ هَذَا وَقَالَ: هُوَ مِمَّا لَا نَعْرِفُهُ فِي الظُّرُوفِ، وَلَوْ كَانَ ظَرْفًا لَمْ يَجُزْ إِسْكَانُ الْيَاءِ. وَلَكِنَّهُ بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ مِنْ شَيْئَيْنِ: أَحَدُهُمَا الْهَاءُ والميم في قوله:

...diğer kapıcıya [ulaşır]. O da ona: 'Evet ey melek! Sana izin verildi' der. İçeri girer, ona selâm verir ve: 'es-Selâm [olan Allah] sana selâm söylüyor; işte bu bir hediye, bu da Âlemlerin Rabbi'nden sana bir mektuptur' der. Mektubun üzerinde: 'Hiç ölmeyen diriden, [artık hiç] ölmeyecek olan diriye' yazılıdır. Onu açar, içinde şöyle yazmaktadır: 'Kulum ve dostuma selâm, rahmetim ve bereketlerim olsun. Ey dostum! Rabbini görmeyi arzulama vaktin gelmedi mi?' Bunun üzerine şiddetli bir şevk onu sarar, Burak'a biner. Burak, Gaybları Bilen'in [cemâlini] ziyarete duyulan şevkle onu uçurur. [Allah da] ona ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği ve ne de bir insanın aklından geçmiş olan şeyleri ihsan eder. Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre büyük mülk, meleklerin onlara selâm vermesidir; bunun delili Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ. سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } “Melekler de her kapıdan onların yanına girerler. Sabrettiğinize karşılık size selâm olsun! Ahiret yurdu ne güzeldir!” [er-Ra'd: 23-24]. Büyük mülkün, hükümdarlardan bir hükümdarın başındaki gibi başlarında taçların bulunması olduğu da söylenmiştir. Hakîm et-Tirmizî şöyle demiştir: Tekvin mülkü (dilediğini var etme yetkisi) demektir; bir şey istedikleri zaman ona 'Ol' derler. Ebû Bekir el-Verrâk ise: Helâkin peşinden gelmediği bir mülktür, demiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen bir hadiste şöyle buyrulmuştur: « أَنَّ الْمُلْكَ الْكَبِيرَ هُوَ أَدْنَاهُمْ مَنْزِلَةً يَنْظُرُ فِي مُلْكِهِ مَسِيرَةَ أَلْفَيْ عَامٍ، يَرَى أَقْصَاهُ كَمَا يَرَى أَدْنَاهُ » «Büyük mülk, makamı en aşağı olanlarının [şudur ki] kendi mülküne iki bin yıllık mesafeden bakması ve en uzağını da en yakınını gördüğü gibi görmesidir.» [Râvi] dedi ki: « وَإِنَّ أَفْضَلَهُمْ مَنْزِلَةً مَنْ يَنْظُرُ فِي وَجْهِ رَبِّهِ تَعَالَى كُلَّ يَوْمٍ مَرَّتَيْنِ » «Onların makamca en üstün olanı ise her gün iki defa Yüce Rabbinin vechine/cemâline bakan kimsedir.» Nimet veren [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir (Sübhâne'l-Mün'im). Yüce Allah'ın: { عالِيَهُمْ ثِيابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ } “Üzerlerinde yeşil ipekten ve atlastan elbiseler vardır” buyruğunda; Nâfi', Hamza ve İbn Muhaysın { عالِيَهُمْ } kelimesini ye harfini sâkin olarak okumuşlardır. Ebû Ubeyd de İbn Mes'ûd, İbn Vessâb ve başkalarının 'عَالِيَتُهُمْ' kıraatini ve İbn Abbâs'ın: 'Üzerinde elbiseler olup da onların üstünde daha güzeli bulunan adamı görmedin mi?' şeklindeki tefsirini dikkate alarak bu kıraati tercih etmiştir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu kelime mübteda (özne) olarak merfûdur, haberi (yüklemi) ise { ثِيابُ سُندُسٍ } lafzıdır; ism-i fâil ile çoğul kastedilmiştir. el-Ahfeş'in kavline göre ise tekil kılınmasının caiz olması, onun öne geçmiş bir ism-i fâil olması ve { ثِيابُ } kelimesinin onunla ref edilip haberin yerine geçmiş (kāim) olması sebebiyledir. Buradaki izâfet, nekrelikten kurtulup tahsis edilmediği (belirlenmediği) için infisâl (ayrıklık) takdirindedir; izâfetle bir nevi tahsis kazandığı için de kendisiyle [mübteda olarak] başlanabilmiştir. Diğer kurrâ ise { عَالِيَهُمْ } kelimesini nasb ile okumuşlardır. el-Ferrâ: Bu, senin 'onların fevkinde/üzerinde' demen gibidir. Araplar: 'Kavmin evin içindedir' derken, mekân bildirdiği için dâhil kelimesini zarf olarak mensub kılarlar, demiştir. ez-Zeccâc ise bunu kabul etmeyerek şöyle demiştir: Bu, zarflarda bildiğimiz bir husus değildir; şayet zarf olsaydı ye harfinin sâkin kılınması caiz olmazdı. Aksine o iki şeyden birinden hâl olmak üzere mensubdur: Biri şu buyruktaki...

يَطُوفُ عَلَيْهِمْ أَيْ عَلَى الْأَبْرَارِ وِلْدانٌ عَالِيًا الْأَبْرَارَ ثِيَابٌ سُنْدُسٌ، أَيْ يَطُوفُ عَلَيْهِمْ فِي هَذِهِ الْحَالِ، وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ الْوِلْدَانِ، أَيْ إِذا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً فِي حَالِ عُلُوِّ الثِّيَابِ أَبْدَانَهُمْ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: الْعَامِلُ فِي الْحَالِ إِمَّا لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً وَإِمَّا جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ظَرْفًا فَصُرِفَ. الْمَهْدَوِيُّ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمَ فَاعِلٍ ظَرْفًا، كَقَوْلِكَ هُوَ نَاحِيَةٌ مِنَ الدَّارِ، وَعَلَى أَنَّ عَالِيًا لَمَّا كَانَ بِمَعْنَى فَوْقَ أُجْرِيَ مَجْرَاهُ فَجُعِلَ ظَرْفًا. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ خُضْرٌ بِالْجَرِّ عَلَى نَعْتِ السُّنْدُسِ وَإِسْتَبْرَقٌ بِالرَّفْعِ نَسَقًا عَلَى الثِّيَابِ، وَمَعْنَاهُ عَالِيَهُمْ [ثِيَابٌ] سُنْدُسٌ وَإِسْتَبْرَقٌ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ خُضْرٌ رَفْعًا نَعْتًا لِلثِّيَابِ وَإِسْتَبْرَقٌ بِالْخَفْضِ نَعْتًا لِلسُّنْدُسِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ لِجَوْدَةِ مَعْنَاهُ، لِأَنَّ الْخُضْرَ أَحْسَنُ مَا كَانَتْ نَعْتًا لِلثِّيَابِ فَهِيَ مَرْفُوعَةٌ، وَأَحْسَنُ مَا عُطِفَ الْإِسْتَبْرَقُ عَلَى السُّنْدُسِ عَطْفَ جِنْسٍ عَلَى جِنْسٍ، وَالْمَعْنَى: عَالِيهِمْ ثِيَابٌ خُضْرٌ مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ، أَيْ مِنْ هَذَيْنَ النَّوْعَيْنِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحَفْصٌ كِلَاهُمَا بِالرَّفْعِ وَيَكُونُ خُضْرٌ نَعْتًا لِلثِّيَابِ، لِأَنَّهُمَا جَمِيعًا بِلَفْظِ الْجَمْعِ وَإِسْتَبْرَقٌ عَطْفًا عَلَى الثِّيَابِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَابْنُ وَثَّابٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ كِلَاهُمَا بِالْخَفْضِ وَيَكُونُ قَوْلُهُ: خُضْرٌ نَعْتًا لِلسُّنْدُسِ، وَالسُّنْدُسُ اسْمُ جِنْسٍ، وَأَجَازَ الْأَخْفَشُ وَصْفَ اسْمِ الْجِنْسِ بِالْجَمْعِ عَلَى اسْتِقْبَاحٍ لَهُ، وَتَقُولُ: أَهْلَكَ النَّاسُ الدِّينَارَ الصُّفْرَ وَالدِّرْهَمَ الْبِيضَ، وَلَكِنَّهُ مُسْتَبْعَدٌ فِي الْكَلَامِ. وَالْمَعْنَى عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ: عَالِيهِمْ ثِيَابٌ سُنْدُسٌ خُضْرٌ وَثِيَابٌ إِسْتَبْرَقٌ. وَكُلُّهُمْ صَرَفَ الْإِسْتَبْرَقَ إِلَّا ابْنَ مُحَيْصِنٍ، فَإِنَّهُ فَتَحَهُ وَلَمْ يَصْرِفْهُ فَقَرَأَ (وَإِسْتَبْرَقَ) نَصْبًا فِي مَوْضِعِ الْجَرِّ، عَلَى مَنْعِ الصَّرْفِ، لِأَنَّهُ أَعْجَمِيٌّ، وَهُوَ غَلَطٌ، لِأَنَّهُ نَكِرَةٌ يَدْخُلُهُ حَرْفُ التَّعْرِيفِ، تَقُولُ الْإِسْتَبْرَقَ إِلَّا أَنْ يَزْعُمَ [ابْنُ مُحَيْصِنٍ] أَنَّهُ قَدْ يُجْعَلُ علما لهذا الضرب من الثياب. وقرى (وَاسْتَبْرَقُ) بِوَصْلِ الْهَمْزَةِ وَالْفَتْحِ عَلَى أَنَّهُ سُمِّيَ بِاسْتَفْعَلَ مِنَ الْبَرِيقِ، وَلَيْسَ بِصَحِيحٍ أَيْضًا، لِأَنَّهُ مُعَرَّبٌ مَشْهُورٌ تَعْرِيبُهُ، وَأَنَّ أَصْلَهُ اسْتَبْرَكَ وَالسُّنْدُسُ: مَا رَقَّ مِنَ الدِّيبَاجِ. وَالْإِسْتَبْرَقُ: مَا غَلُظَ منه. وقد تقدم.

[Üzerlerinde ince ipekten elbiseler bulunduğu halde] onların, yani iyilerin etrafında hizmetçiler dolanır; yani bu hal üzerindeyken onların etrafında dolanırlar. İkincisi ise [‘âliyen kelimesinin] vildânın (hizmetçi çocukların) hâli olmasıdır; yani elbiseler bedenlerini örtüp kuşatmış bir hâldeyken { إِذا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً } “onları gördüğünde saçılmış inci sanırsın” demektir. Ebû Ali şöyle demiştir: Hâldeki âmil ya { لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً } “onlara bir parlaklık ve sevinç vermiştir” ya da { جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا } “sabretmelerine karşılık onları mükâfatlandırmıştır” fiilleridir. Ebû Ali: Zarf olup tenvin alması da caizdir, demiştir. Mehdevî de şöyle der: [‘Âliyen kelimesinin] tıpkı senin “o, evin bir tarafındadır (nâhiyetun)” demen gibi, ism-i fâil olduğu halde zarf olması caizdir. Ayrıca ‘âliyen’ (عَالِيًا) kelimesi ‘fevka’ (üstünde) anlamında olduğu için onun hükmünde kılınmış ve zarf yapılmıştır. İbn Muheysın, İbn Kesîr ve Âsım’dan rivayetle Ebû Bekr, { خُضْرٍ } kelimesini ‘sundus’un sıfatı olarak cer ile (esreli); { وَإِسْتَبْرَقٌ } kelimesini ise ‘siyâb’ üzerine atıfla ref ile (ötreli) okumuşlardır. Bunun anlamı: “عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٌ” [Üzerlerinde ince ipek ve kalın ipekten elbiseler] vardır, şeklindedir. İbn Âmir, Ebû Amr ve Ya‘kūb ise { خُضْرٌ } kelimesini ‘siyâb’ın sıfatı olarak ref ile; { وَإِسْتَبْرَقٍ } kelimesini ise ‘sundus’a atfen cer ile okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim anlamın güzelliği sebebiyle bu kıraati tercih etmiştir; çünkü ‘hudr’ en güzel şekilde ‘siyâb’ın sıfatı olur (bu yüzden merfûdur), ‘istebrak’ ise en güzel şekilde ‘sundus’ üzerine bir cinsin cinse atfı kabilinden atfedilir. Anlamı da: “Üzerlerinde ince ipek ve kalın ipekten yeşil elbiseler vardır”, yani bu iki türden [elbiseler vardır] demektir. Nâfi‘ ve Hafs her ikisini de ref ile ({ خُضْرٌ } ve { وَإِسْتَبْرَقٌ }) okumuştur. Bu durumda { خُضْرٌ } kelimesi, her ikisi de çoğul lafız olduğu için ‘siyâb’ın sıfatı; { وَإِسْتَبْرَقٌ } ise ‘siyâb’ üzerine matuf olur. A‘meş, İbn Vessâb, Hamza ve Kisâî her ikisini de cer ile okumuştur. Bu durumda { خُضْرٍ } lafzı ‘sundus’un sıfatı olur; sundus ise cins ismidir. Ahfeş, pek hoş görmemekle birlikte cins isminin çoğul ile nitelenmesini caiz görmüş ve [şöyle demiştir]: “İnsanlar sarı dinarları ve beyaz dirhemleri tüketti (ahleke’n-nâsu’d-dînâra’s-sufra ve’d-dirheme’l-bîda).” Ancak bu, Arap dilinde uzak bir kullanımdır. Bu kıraate göre anlam: “Üzerlerinde yeşil ince ipekten elbiseler ve kalın ipekten elbiseler vardır” şeklindedir. İbn Muheysın hariç kurrânın tamamı ‘istebrak’ kelimesini munsarıf (tenvinli) okumuştur. İbn Muheysın ise yabancı kökenli (acemî) olduğu gerekçesiyle gayr-ı munsarıf kabul ederek cer makamında fetha ile tenvinsiz olarak (وَإِسْتَبْرَقَ) okumuştur. Bu ise bir hatadır; zira o nekredir ve başına harf-i tarif (belirlilik takısı) dahil olur; nitekim ‘el-istebrak’ denilir. Meğerki [İbn Muheysın] onun bu elbise türüne özel isim kılındığını ileri sürmüş olsun. Kelime, parlaklık (berîk) kökünden ‘istef‘ale’ kalıbında türetildiği kabul edilerek vasıl hemzesi ve fetha ile (وَاسْتَبْرَقُ) şeklinde de okunmuştur. Bu da doğru değildir; çünkü o meşhur bir muarreb (Arapçalaşmış) kelimedir ve aslı ‘istebrek’tir. Sundus: İpeğin ince olanıdır. İstebrak ise: İpeğin kalın olanıdır. Bu husus daha önce geçmişti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحُلُّوا عَطْفٌ عَلَى وَيَطُوفُ. أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَفِي سُورَةِ فَاطِرٍ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَفِي سُورَةِ الْحَجِّ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً [الحج: ٢٣]، فَقِيلَ: حُلِيُّ الرَّجُلِ الْفِضَّةُ وَحُلِيُّ الْمَرْأَةِ الذَّهَبُ. وَقِيلَ: تَارَةً يَلْبَسُونَ الذَّهَبَ وَتَارَةً يَلْبَسُونَ الْفِضَّةَ. وَقِيلَ: يُجْمَعُ فِي يَدِ أَحَدِهِمْ سِوَارَانِ مِنْ ذَهَبٍ وَسِوَارَانِ مِنْ فِضَّةٍ وَسِوَارَانِ مِنْ لُؤْلُؤٍ، لِيَجْتَمِعَ لَهُمْ مَحَاسِنُ الْجَنَّةِ، قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ. وَقِيلَ: أَيْ لِكُلِّ قَوْمٍ مَا تَمِيلُ إِلَيْهِ نُفُوسُهُمْ. (وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً) قَالَ عَلِيٌّ ﵁ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً قَالَ: إِذَا تَوَجَّهَ أَهْلُ الْجَنَّةِ إِلَى الْجَنَّةِ مَرُّوا بِشَجَرَةٍ يَخْرُجُ مِنْ تَحْتِ سَاقِهَا عَيْنَانِ، فَيَشْرَبُونَ مِنْ إِحْدَاهُمَا، فَتَجْرِي عَلَيْهِمْ بِنَضْرَةِ النَّعِيمِ، فَلَا تَتَغَيَّرُ أَبْشَارُهُمْ، وَلَا تَتَشَعَّثُ أَشْعَارُهُمْ أَبَدًا، ثُمَّ يَشْرَبُونَ مِنَ الْأُخْرَى، فَيَخْرُجُ مَا فِي بُطُونِهِمْ مِنَ الْأَذَى، ثُمَّ تَسْتَقْبِلُهُمْ خَزَنَةُ الْجَنَّةِ فَيَقُولُونَ لَهُمْ: سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ [الزمر: ٧٣]. وَقَالَ النَّخَعِيُّ وَأَبُو قِلَابَةَ: هُوَ إِذَا شَرِبُوهُ بَعْدَ أَكْلِهِمْ طَهَّرَهُمْ، وَصَارَ مَا أَكَلُوهُ وَمَا شَرِبُوهُ رَشْحَ مِسْكٍ، وَضَمُرَتْ بُطُونُهُمْ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ مِنْ عَيْنِ مَاءٍ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ، تَنْبُعُ مِنْ سَاقِ شَجَرَةٍ، مَنْ شَرِبَ مِنْهَا نَزَعَ اللَّهُ مَا كَانَ فِي قَلْبِهِ مِنْ غِلٍّ وَغِشٍّ وَحَسَدٍ، وَمَا كَانَ فِي جَوْفِهِ مِنْ أَذًى وَقَذَرٍ. وَهَذَا مَعْنَى مَا رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ، إِلَّا أَنَّهُ فِي قَوْلِ مُقَاتِلٍ عَيْنٌ وَاحِدَةٌ وَعَلَيْهِ فَيَكُونُ فَعُولًا لِلْمُبَالَغَةِ، وَلَا يَكُونُ فِيهِ حُجَّةً لِلْحَنَفِيِّ أَنَّهُ بِمَعْنَى الطَّاهِرِ. وَقَدْ مَضَى بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" الْفُرْقَانِ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقَالَ طَيِّبُ الْجَمَّالِ: صَلَّيْتُ خَلْفَ سَهْلِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَتَمَةَ فَقَرَأَ وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً وَجَعَلَ يُحَرِّكُ شَفَتَيْهِ وَفَمَهُ، كَأَنَّهُ يَمُصُّ شَيْئًا، فَلَمَّا فَرَغَ قِيلَ لَهُ: أَتَشْرَبُ أَمْ تَقْرَأُ؟ فَقَالَ: وَاللَّهِ لَوْ لَمْ أَجِدْ لَذَّتَهُ عِنْدَ قِرَاءَتِهِ كَلَذَّتِهِ عِنْدَ شُرْبِهِ مَا قَرَأْتُهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً) أَيْ يُقَالُ لَهُمْ: إِنَّمَا هَذَا جَزَاءٌ لَكُمْ أَيْ ثَوَابٌ. وَكانَ سَعْيُكُمْ أَيْ عَمَلُكُمْ مَشْكُوراً أَيْ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ، وَشُكْرُهُ لِلْعَبْدِ قَبُولُ طَاعَتِهِ، وَثَنَاؤُهُ عَلَيْهِ، وَإِثَابَتُهُ إِيَّاهُ. وَرَوَى سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: غَفَرَ لَهُمُ الذَّنْبَ وشكر لهم الحسنى. وقال

Yüce Allah'ın: { وَحُلُّوا } “ve takınırlar” buyruğu, { وَيَطُوفُ } üzerine matuftur. { أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ } “Gümüşten bilezikler” [buyrulmuştur]. Fâtır Suresi'nde { يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ } “Orada altından bilezikler takınırlar”, Hac Suresi'nde ise { يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً } [el-Hac 22/23] “Orada altından bilezikler ve inciler takınırlar” [buyrulmaktadır]. Bunun üzerine şöyle denilmiştir: Erkeğin süsü gümüş, kadının süsü altındır. Kimi de şöyle demiştir: Kâh altın takarlar, kâh gümüş takarlar. Kimi de şöyle demiştir: Cennetin tüm güzellikleri kendilerinde bir araya gelsin diye birinin kolunda altından iki bilezik, gümüşten iki bilezik ve inciden iki bilezik birleştirilir. Bunu Saîd b. el-Müseyyeb söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Yani her topluluğa canlarının çektiği şey [verilir]. { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } “Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir”. Ali radıyallâhu anh Yüce Allah'ın: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } buyruğu hakkında şöyle demiştir: Cennet ehli cennete yöneldiklerinde, gövdesinin altından iki pınar fışkıran bir ağacın yanından geçerler. Bunların birinden içerler; böylece üzerlerinde nimetin tazeliği ve parlaklığı belirir; tenleri asla değişmez ve saçları ebediyen dağılmaz/bakımsız kalmaz. Sonra diğerinden içerler ve karınlarındaki eza verici şeyler dışarı çıkar. Ardından cennetin bekçileri onları karşılayıp kendilerine: { سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ } [ez-Zümer 39/73] “Selam olsun size! Tertemiz geldiniz; artık ebedî kalmak üzere buraya girin” derler. en-Nehaî ve Ebû Kılâbe şöyle demiştir: O [içecek], yemek yedikten sonra onu içtiklerinde kendilerini temizler; yedikleri ve içtikleri şeyler misk kokulu bir ter hâline gelir ve karınları düzleşir (hafifler). Mukâtil ise şöyle demiştir: O, cennetin kapısında bir ağacın gövdesinden kaynayan bir su pınarındandır. Ondan içen kimsenin kalbindeki kini, hileyi ve hasedi Allah söküp atar; karnındaki eza ve pisliği de giderir. Bu da Ali'den rivayet edilenin anlamındadır; ancak Mukâtil'in sözünde bu tek bir pınardır. Buna göre [tahûr kelimesi] mübalağa bildiren fa'ûl vezninde olur ve Hanefî için onun [sadece] "tâhir" (temiz) anlamında olduğuna dair bir delil teşkil etmez. Bunun açıklaması Furkān Suresi'nde geçmişti; Allah'a hamdolsun. Tayyib el-Cemmâl şöyle demiştir: Sahl b. Abdillâh'ın arkasında yatsı namazı kıldım. { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } ayetini okudu ve sanki bir şey emiyormuş gibi dudaklarını ve ağzını hareket ettirmeye başladı. Namazı bitirince ona: "İçiyor musun yoksa okuyor musun?" denildi. Bunun üzerine: "Vallahi, okurken aldığım lezzeti onu içerkenki lezzet gibi bulmasaydım onu okumazdım" dedi. Yüce Allah'ın: { إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً } “Şüphesiz bu sizin için bir mükâfattır” buyruğu: Yani onlara: "İşte bu sizin için bir karşılık, yani bir sevaptır" denilir. { وَكانَ سَعْيُكُمْ } yani ameliniz { مَشْكُوراً } “makbul görülmüştür”, yani Allah tarafından kabul görmüştür. O'nun kuluna şükretmesi; itaatini kabul etmesi, onu övmesi ve onu mükâfatlandırmasıdır. Saîd, Katâde'den şöyle rivayet etmiştir: "[Allah] onların günahlarını bağışlamış ve güzel amellerini mükâfatlandırmıştır." Şöyle de demiştir:

مُجَاهِدٌ: مَشْكُوراً أَيْ مَقْبُولًا وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ إِذَا قَبِلَ الْعَمَلَ شَكَرَهُ، فَإِذَا شَكَرَهُ أَثَابَ عَلَيْهِ بِالْجَزِيلِ، إِذْ هُوَ سُبْحَانَهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ. رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّ رَجُلًا حَبَشِيًّا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! فُضِّلْتُمْ عَلَيْنَا بِالصُّوَرِ وَالْأَلْوَانِ وَالنُّبُوَّةِ، أَفَرَأَيْتَ إِنْ آمَنْتُ بِمَا آمَنْتَ بِهِ، وَعَمِلْتُ بِمَا عَمِلْتَ، أَكَائِنٌ أَنَا مَعَكَ فِي الْجَنَّةِ؟ قَالَ: [نَعَمْ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّهُ لَيُرَى بَيَاضُ الْأَسْوَدِ فِي الْجَنَّةِ وَضِيَاؤُهُ مِنْ مَسِيرَةِ أَلْفِ عَامٍ] ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: [مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ كَانَ لَهُ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ عَهْدٌ، وَمَنْ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ كَانَ لَهُ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ مِائَةُ أَلْفِ حَسَنَةٍ وَأَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ أَلْفَ حَسَنَةٍ]، فَقَالَ الرَّجُلُ: كَيْفَ نَهْلِكَ بَعْدَهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ: [إِنَّ الرَّجُلَ لَيَأْتِيَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِالْعَمَلِ لَوْ وَضَعَهُ عَلَى جَبَلٍ لَأَثْقَلَهُ. فَتَجِيءُ النِّعْمَةُ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ فَتَكَادُ أَنْ تَسْتَنْفِدَ ذَلِكَ كُلَّهُ إِلَّا أَنْ يَلْطُفَ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ]. قَالَ: ثُمَّ نَزَلَتْ هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ إِلَى قَوْلِهِ: وَمُلْكاً كَبِيراً قَالَ الْحَبَشِيُّ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَإِنَّ عَيْنِيَّ لِتَرَى مَا تَرَى، عَيْنَاكَ فِي الْجَنَّةِ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (نَعَمْ) فَبَكَى الْحَبَشِيُّ حَتَّى فَاضَتْ نَفْسُهُ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: فَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُدْلِيهِ فِي حُفْرَتِهِ وَيَقُولُ: إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا هُوَ؟ قَالَ: [وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ أَوْقَفَهُ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ أَيْ عَبْدِي لَأُبَيِّضَنَّ وَجْهَكَ وَلْأُبَوِّئَنَّكَ مِنَ الجنة حيث شئت، فنعم أجر العاملين].

Mücâhid: { مَشْكُوراً } yani makbuldür, demiştir; manalar birbirine yakındır. Zira Yüce Allah ameli kabul ettiğinde ona şükreder (karşılık verir), şükrettiğinde ise ona bol ecirle sevap verir; çünkü O, pek büyük lütuf sahibidir. İbn Ömer'den şöyle rivayet edilmiştir: Habeşli bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Suretler, renkler ve peygamberlik hususunda bizden üstün kılındınız. Ne dersiniz, şayet ben senin iman ettiğine iman eder ve senin işlediğin amelleri işlersem, cennette seninle birlikte olur muyum?" dedi. Peygamber: "Evet, nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki cennette siyahın beyazlığı ve aydınlığı bin yıllık mesafeden görülür" buyurdu. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kim 'Lâ ilâhe illallâh' derse, bununla Allah katında onun bir ahdi olur; kim de 'Sübhânallâhi ve bi-hamdih' derse, bununla Allah katında onun yüz yirmi dört bin sevabı olur" buyurdu. Bunun üzerine adam: "Bundan sonra nasıl helak oluruz ey Allah'ın Resûlü?" dedi. Peygamber: "Kişi kıyamet günü öyle bir amelle gelir ki şayet onu bir dağın üzerine koysa ona ağır gelirdi. Derken Allah'ın nimetlerinden bir nimet gelir ve -Allah rahmetiyle lütfetmedikçe- neredeyse bütün o ameli tüketir" buyurdu. [İbn Ömer] dedi ki: Sonra { هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ } suresi { وَمُلْكاً كَبِيراً } buyruğuna kadar indi. Habeşli: "Ey Allah'ın Resûlü! Benim gözlerim de cennette senin gözlerinin gördüğünü görecek mi?" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Evet" buyurdu. Bunun üzerine Habeşli ruhunu teslim edinceye kadar ağladı. İbn Ömer dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i onu kabrine indirirken ve { إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً } derken gördüm. Biz: "Ey Allah'ın Resûlü, bu nedir?" dedik. Buyurdu ki: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki Allah onu huzurunda durdurdu ve sonra: 'Ey kulum! Yüzünü mutlaka ağartacağım ve seni cennetten dilediğin yere yerleştireceğim; çalışanların ecri ne de güzeldir!' buyurdu."

[سورة الإنسان (٧٦): الآيات ٢٣ الى ٢٦]

[İnsan Suresi (76), 23-26. Ayetler]

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلاً (٢٣) فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً (٢٤) وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٢٥) وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلاً طَوِيلاً (٢٦)

{ إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلاً (٢٣) فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً (٢٤) وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٢٥) وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلاً طَوِيلاً (٢٦) } “Şüphesiz Kur'ân'ı sana parça parça indiren biziz, biz! (23) O hâlde Rabbinin hükmüne sabret ve onlardan hiçbir günahkâra veya nankör kâfire itaat etme! (24) Sabah akşam Rabbinin adını an! (25) Gecenin bir kısmında da O'na secde et ve geceleyin uzun süre O'nu tesbih et! (26)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلًا) مَا افْتَرَيْتَهُ وَلَا جِئْتَ بِهِ مِنْ عِنْدِكَ، وَلَا مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِكَ، كَمَا يَدَّعِيهِ الْمُشْرِكُونَ. ووجه اتصال هذه الآية بنا قَبْلُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ أَصْنَافَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، بَيَّنَ أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ يَتَضَمَّنُ مَا بالناس حاجة إليه، فليس بسحر

Yüce Allah'ın: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلًا } “Şüphesiz Kur'ân'ı sana parça parça indiren biziz, biz!” buyruğu: [Kur'ân'ı] sen uydurmadın, müşriklerin iddia ettiği gibi onu ne kendi katından ne de kendiliğinden getirdin. Bu ayetin kendinden öncekiyle irtibat yönü şudur: [Allah] Sübhânehu vaad ve tehdit çeşitlerini zikredince, bu Kitab'ın insanların muhtaç olduğu hususları içerdiğini açıklamıştır; dolayısıyla o ne bir sihirdir

وَلَا كَهَانَةٍ، وَلَا شِعْرٍ، وَأَنَّهُ حَقٌّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أُنْزِلَ الْقُرْآنَ مُتَفَرِّقًا: آيَةً بَعْدَ آيَةٍ، وَلَمْ يَنْزِلْ جُمْلَةً وَاحِدَةً، فَلِذَلِكَ قَالَ نَزَّلْنا وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا مُبَيَّنًا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ) أَيْ لِقَضَاءِ رَبِّكَ. وَرَوَى الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: اصْبِرْ عَلَى أَذَى الْمُشْرِكِينَ، هَكَذَا قَضَيْتُ. ثُمَّ نُسِخَ بِآيَةِ الْقِتَالِ. وَقِيلَ: أَيِ اصْبِرْ لِمَا حُكِمَ بِهِ عَلَيْكَ مِنَ الطَّاعَاتِ، أَوِ انْتَظِرْ حُكْمَ اللَّهِ إِذْ وَعَدَكِ أَنَّهُ يَنْصُرُكِ عَلَيْهِمْ، وَلَا تَسْتَعْجِلُ فَإِنَّهُ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ. وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَيْ ذَا إِثْمٍ أَوْ كَفُوراً أَيْ لَا تُطِعِ الْكُفَّارَ. فَرَوَى مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَهْلٍ: إِنْ رَأَيْتُ مُحَمَّدًا يُصَلِّي لَأَطَأَنَّ عَلَى عُنُقِهِ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً. وَيُقَالُ: نَزَلَتْ فِي عتبة بن ربيعة والوليد ابن الْمُغِيرَةِ، وَكَانَا أَتَيَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَعْرِضَانِ عَلَيْهِ الْأَمْوَالَ وَالتَّزْوِيجَ، عَلَى أَنْ يَتْرُكَ ذِكْرَ النُّبُوَّةِ، فَفِيهِمَا نَزَلَتْ: وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً. قَالَ مُقَاتِلٌ: الَّذِي عَرَضَ التَّزْوِيجَ عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ، قَالَ: إِنَّ بَنَاتِي مِنْ أَجْمَلِ نِسَاءِ قُرَيْشٍ، فَأَنَا أُزَوِّجُكَ ابْنَتِي مِنْ غَيْرِ مَهْرٍ وَارْجِعْ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ. وَقَالَ الْوَلِيدُ: إِنْ كُنْتَ صَنَعْتَ مَا صَنَعْتَ لِأَجْلِ الْمَالِ، فَأَنَا أُعْطِيكَ مِنَ الْمَالِ حَتَّى تَرْضَى وَارْجِعْ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ، فَنَزَلَتْ. ثُمَّ قِيلَ: أَوْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: آثِماً أَوْ كَفُوراً أَوْكَدُ مِنَ الْوَاوِ، لِأَنَّ الْوَاوَ إِذَا قُلْتَ: لَا تُطِعْ زَيْدًا وَعَمْرًا فَأَطَاعَ أَحَدَهُمَا كَانَ غَيْرَ عَاصٍ، لِأَنَّهُ أَمَرَهُ أَلَّا يُطِيعَ الِاثْنَيْنِ، فَإِذَا قَالَ: لَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً فَ- أَوْ قَدْ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَهْلٌ أَنْ يُعْصَى، كَمَا أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ: لَا تُخَالِفِ الْحَسَنَ أَوِ ابْنَ سِيرِينَ، أَوِ اتَّبِعِ الْحَسَنَ أَوِ ابْنَ سِيرِينَ فَقَدْ قُلْتَ: هَذَانَ أَهْلٌ أَنْ يُتَّبَعَا وَكُلٌّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَهْلٌ لِأَنْ يُتَّبَعُ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَوْ هُنَا بِمَنْزِلَةِ لَا كَأَنَّهُ قَالَ: وَلَا كَفُورًا، قَالَ الشَّاعِرُ:

ne kâhinliktir ne de şiirdir; o haktır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Kur'ân bir defada toptan değil, parça parça, ayet ayet indirildi; bu sebeple O, { نَزَّلْنا } buyurdu. Bu husustaki açıklama daha önce geçmişti, hamd Allah'adır. Yüce Allah'ın: { فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ } “O hâlde Rabbinin hükmüne sabret” buyruğu: Yani Rabbinin kazasına [sabret]. ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Müşriklerin ezasına sabret, ben böyle hükmettim. Sonra bu kıtal ayetiyle neshedildi. Şöyle de denilmiştir: Yani sana farz kılınan itaatlere sabret yahut onlara karşı sana yardım edeceğini vaad ettiği için Allah'ın hükmünü bekle ve acele etme; zira o muhakkak gerçekleşecektir. { وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً } “ve onlardan hiçbir günahkâra” yani günah sahibine { أَوْ كَفُوراً } “veya nankör kâfire [itaat etme]”, yani kâfirlere itaat etme. Ma'mer, Katâde'den rivayetle şöyle dediğini nakletmiştir: Ebû Cehil: "Muhammed'i namaz kılarken görürsem muhakkak boynuna basacağım" dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: { وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } ayetini indirdi. Şöyle de denilir: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip peygamberlikten söz etmeyi bırakması karşılığında kendisine mallar ve evlilik teklif eden Utbe b. Rebîa ile el-Velîd b. el-Mugîre hakkında inmiştir; ikisi hakkında: { وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } ayeti indi. Mukâtil şöyle demiştir: Evlilik teklif eden Utbe b. Rebîa idi; o: "Benim kızlarım Kureyş kadınlarının en güzelidir; ben kızımı mehirsiz olarak seninle evlendireyim, sen de bu davadan vazgeç" dedi. el-Velîd ise: "Şayet sen bu yaptıklarını mal için yapmışsan, razı oluncaya kadar sana mal vereyim, sen de bu davadan vazgeç" dedi; bunun üzerine ayet indi. Sonra şöyle denilmiştir: Yüce Allah'ın: { آثِماً أَوْ كَفُوراً } buyruğundaki { أَوْ } (veya) edatı, { وَ } (ve) edatından daha pekiştiricidir. Çünkü "vâv" ile: "Zeyd'e ve Amr'a itaat etme" dediğinde o ikisinden birine itaat etse asi olmaz; zira ona ikisine birden itaat etmemesini emretmiştir. { لَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } dediğinde ise { أَوْ } edatı, onlardan her birinin karşı gelinmeye layık olduğuna delalet etmiştir; tıpkı senin: "Hasan'a veya İbn Sîrîn'e muhalefet etme" yahut "Hasan'a veya İbn Sîrîn'e tabi ol" dediğinde: "Bu ikisi tabi olunmaya layıktır ve her biri tabi olunmaya layıktır" demiş olman gibi; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Buradaki { أَوْ } edatı "lâ" (olumsuzluk) konumundadır; sanki O: "ve kâfire de [itaat etme]" buyurmuş gibidir. Şair şöyle demiştir:

لَا وَجْدُ ثَكْلَى كَمَا وَجَدْتُ وَلَا ... وَجْدُ عَجُولٍ أَضَلَّهَا رُبَعُ

"Ne çocuğunu yitirmiş bir annenin kederi benim kederim gibidir, ne yavrusunu kaybetmiş telaşlı bir devenin,

أَوْ وَجْدُ شَيْخٍ أَضَلَّ نَاقَتُهُ ... يَوْمَ تَوَافَى الْحَجِيجُ فَانْدَفَعُوا

Yahut hacıların toplanıp [Mina'ya/Arafat'a] akın ettiği gün devesini kaybeden bir ihtiyarın [kederi gibi]..."

أَرَادَ وَلَا وَجْدَ شَيْخٍ. وَقِيلَ: الْآثِمُ الْمُنَافِقُ، وَالْكَفُورُ الْكَافِرُ الَّذِي يُظْهِرُ الْكُفْرَ، أَيْ لَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا وَلَا كَفُورًا. وَهُوَ قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِ الْفَرَّاءِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا) أَيْ صَلِّ لِرَبِّكَ أَوَّلَ النَّهَارِ وَآخِرَهُ، فَفِي أَوَّلِهِ صَلَاةُ الصُّبْحِ وَفِي آخِرِهِ صَلَاةُ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ (وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ) يعني صلاة المغرب والعشاة الْآخِرَةِ (وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا) يَعْنِي التَّطَوُّعَ فِي اللَّيْلِ، قَالَهُ ابْنُ حَبِيبٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسُفْيَانُ: كُلُّ تَسْبِيحٍ فِي الْقُرْآنِ فَهُوَ صَلَاةٌ. وَقِيلَ: هُوَ الذِّكْرُ الْمُطْلَقُ سَوَاءً كَانَ فِي الصَّلَاةِ أَوْ فِي غَيْرِهَا. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُ: إِنَّ قَوْلَهُ: وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا مَنْسُوخٌ بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَقِيلَ: هُوَ نَدْبٌ. وَقِيلَ: هُوَ مَخْصُوصٌ بِالنَّبِيِّ ﷺ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مِثْلِهِ فِي سُورَةِ" الْمُزَّمِّلِ" وَقَوْلُ ابْنُ حَبِيبٍ حَسَنٌ. وَجَمْعُ الْأَصِيلِ: الْأَصَائِلُ وَالْأُصُلُ كَقَوْلِكَ سَفَائِنُ وَسُفُنٌ قَالَ:

"Ve lâ vecde şeyhin" (Ne de bir yaşlının hüznü) demek istemiştir. Şöyle de denilmiştir: Âsim münafıktır; kefûr ise küfrünü açığa vuran kâfirdir; yani onlardan ne bir günahkâra ne de bir kâfire itaat et. Bu da el-Ferrâ'nın sözüne yakındır. Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } “Sabah akşam Rabbinin adını an!” buyruğu: Yani günün başında ve sonunda Rabbin için namaz kıl; günün başında sabah namazı, sonunda ise öğle ve ikindi namazı vardır. { وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ } “Gecenin bir kısmında da O'na secde et”: Yani akşam ve yatsı namazlarıdır. { وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا } “ve geceleyin uzun süre O'nu tesbih et!”: Yani geceleyin nafile namaz kılmaktır; bunu İbn Habîb söylemiştir. İbn Abbâs ve Süfyân ise: Kur'ân'daki her tesbih namazdır, demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: O, ister namazda ister namaz dışında olsun mutlak zikirdir. İbn Zeyd ve başkaları: { وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا } buyruğunun beş vakit namazla neshedildiğini söylemişlerdir. Bunun mendup olduğu da söylenmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e has olduğu da söylenmiştir. Bunun benzerine dair açıklama Müzzemmil Suresi'nde geçmişti; İbn Habîb'in sözü ise güzeldir. "Asîl" kelimesinin çoğulu "asâil" ve "usul"dür; tıpkı "sefâin" ve "süfün" demen gibi. [Şair] şöyle demiştir:

وَلَا بِأَحْسَنَ منها إذا دَنَا الْأُصُلُ

"Akşam vakti yaklaştığında ondan daha güzeli yoktur."

وَقَالَ فِي الْأَصَائِلِ وَهُوَ جَمْعُ الْجَمْعِ:

Çoğulun çoğulu olan "el-asâil" hakkında ise [şair] şöyle demiştir:

لَعَمْرِي لَأَنْتَ الْبَيْتُ أُكْرِمُ أَهْلَهُ ... وَأَقْعُدُ فِي أفيائه بالاصائل

"Ömrüme andolsun ki sen öyle bir evsin ki ehlini ağırlarım / Ve akşamları onun gölgeliklerinde otururum."

وقد مضى هذا فِي آخِرِ (الْأَعْرَافِ) مُسْتَوْفًى. وَدَخَلَتْ (مِنَ) عَلَى الظَّرْفِ لِلتَّبْعِيضِ كَمَا دَخَلَتْ عَلَى الْمَفْعُولِ فِي قوله تعالى: (لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ).

Bu açıklama A'râf Suresi'nin sonunda eksiksiz olarak geçmişti. Yüce Allah'ın: { لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ } “Günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın diye” buyruğunda { مِنْ } harfinin mef'ûlün başına gelmesi gibi, burada da teb'îz (kısmîlik bildirme) için zarfın başına girmiştir.

[سورة الإنسان (٧٦): الآيات ٢٧ الى ٢٨]

[İnsan Suresi (76), 27-28. Ayetler]

إِنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَيَذَرُونَ وَراءَهُمْ يَوْماً ثَقِيلاً (٢٧) نَحْنُ خَلَقْناهُمْ وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ وَإِذا شِئْنا بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدِيلاً (٢٨)

{ إِنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَيَذَرُونَ وَراءَهُمْ يَوْماً ثَقِيلاً (٢٧) نَحْنُ خَلَقْناهُمْ وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ وَإِذا شِئْنا بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدِيلاً (٢٨) } “Şüphesiz bunlar şu geçici dünyayı severler de önlerindeki ağır günü arkaya bırakırlar. (27) Onları biz yarattık ve eklemlerini sımsıkı bağladık. Dilediğimiz zaman da benzerleriyle büsbütün değiştiririz. (28)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ): تَوْبِيخٌ وَتَقْرِيعٌ، وَالْمُرَادُ أَهْلُ مَكَّةَ. وَالْعَجَلَةُ الدُّنْيَا وَيَذَرُونَ أَيْ وَيَدَعُونَ وَراءَهُمْ أَيْ بين أيديهم يَوْماً ثَقِيلًا

Yüce Allah'ın: { إِنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ } “Şüphesiz bunlar şu peşin olanı severler” buyruğu bir kınama ve azarlamadır; kastedilenler ise Mekkelilerdir. el-Âcile (العاجلة) dünyadır. { وَيَذَرُونَ } yani bırakırlar; { وَراءَهُمْ } yani önlerindeki; { يَوْماً ثَقِيلاً } ağır bir günü...

أَيْ عَسِيرًا شَدِيدًا كَمَا قَالَ: ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الأعراف: ١٨٧]. أَيْ يَتْرُكُونَ الْإِيمَانَ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: وَراءَهُمْ أَيْ خَلْفَهُمْ، أَيْ وَيَذَرُونَ الْآخِرَةَ خَلْفَ ظُهُورِهِمْ، فَلَا يَعْمَلُونَ لَهَا. وَقِيلَ:" نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ فِيمَا كَتَمُوهُ مِنْ صِفَةِ الرَّسُولِ ﷺ وَصِحَّةِ نُبُوَّتِهِ. وَحُبُّهُمُ الْعَاجِلَةَ: أَخْذُهُمُ الرِّشَا عَلَى مَا كَتَمُوهُ. وَقِيلَ: أَرَادَ الْمُنَافِقِينَ، لِاسْتِبْطَانِهِمُ الْكُفْرَ وَطَلَبَ الدُّنْيَا. وَالْآيَةُ تَعُمُّ. وَالْيَوْمُ الثَّقِيلُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. وَإِنَّمَا سُمِّيَ ثَقِيلًا لِشَدَائِدِهِ وَأَهْوَالِهِ. وَقِيلَ: لِلْقَضَاءِ فِيهِ بَيْنَ عِبَادِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: نَحْنُ خَلَقْناهُمْ أَيْ مِنْ طِينٍ. وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ أَيْ خَلْقَهُمْ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ وَغَيْرُهُمْ. وَالْأَسْرُ الْخَلْقُ، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: يُقَالُ فَرَسٌ شَدِيدُ الْأَسْرِ أَيِ الْخَلْقِ. وَيُقَالُ أَسَرَهُ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ إِذَا شَدَّدَ خَلْقَهُ، قَالَ لَبِيدٌ:

yani tıpkı: { ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ağırlaştı” [el-A'râf: 187] buyruğunda olduğu gibi çetin ve şiddetli [bir günü]; yani kıyamet gününe imanı terk ederler. Şöyle de denilmiştir: { وَراءَهُمْ } yani arkalarında; yani ahireti arkalarına atarlar da onun için amel etmezler. Şöyle de denilmiştir: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı ve peygamberliğinin sıhhati konusunda gizledikleri şeyler hususunda Yahudiler hakkında inmiştir. Onların dünyayı sevmeleri ise gizledikleri şeyler karşılığında rüşvet almalarıdır. Küfrü gizleyip dünyayı talep ettikleri için münafıkların kastedildiği de söylenmiştir. Ayet ise hepsini kapsar. Ağır gün, kıyamet günüdür. Şiddet ve dehşetleri sebebiyle "ağır" diye isimlendirilmiştir. Kulları arasında verilecek hüküm sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { نَحْنُ خَلَقْناهُمْ } “Onları biz yarattık” yani topraktan [yarattık]; { وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ } “ve yapılarını sımsıkı bağladık” yani yaratılışlarını; bunu İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde, Mukâtil ve başkaları söylemiştir. Asr, yaratılıştır. Ebû Ubeyd: "Yaratılışı sağlam at" manasında "Feresun şedîdü'l-asr" denilir, demiştir. Allah -şanı yüce olsun- birinin yaratılışını muhkem ve sağlam kıldığında "eserehullâh" denilir. Lebîd şöyle demiştir:

سَاهِمُ الْوَجْهِ شَدِيدٌ أَسْرُهُ ... مُشْرِفُ الْحَارِكِ مَحْبُوكُ الْكَتِدَ

"Yüzü solgun, yapısı sağlam, cidâğı yüksek, omuz başları sımsıkı örülmüş."

وَقَالَ الْأَخْطَلُ:

el-Ahtal da şöyle demiştir:

مِنْ كُلِّ مُجْتَنِبٍ شَدِيدِ أَسْرُهُ ... سَلِسِ الْقِيَادِ تَخَالُهُ مُخْتَالًا

"Her yan giden, yapısı sağlam, sevki kolay, çalımlı sandığın [at]lardan."

وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَالْحَسَنُ وَالرَّبِيعُ: شَدَدْنَا مَفَاصِلَهُمْ وَأَوْصَالَهُمْ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ بِالْعُرُوقِ وَالْعَصَبِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ فِي تَفْسِيرِ الْأَسْرِ: هُوَ الشَّرْجُ، أَيْ إِذَا خَرَجَ الْغَائِطُ وَالْبَوْلُ تَقَبَّضَ الْمَوْضِعُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ الْقُوَّةُ. وَقَالَ ابْنُ أَحْمَرَ يَصِفُ فَرَسًا:

Ebû Hüreyre, el-Hasan ve er-Rebî' şöyle demişlerdir: Onların eklemlerini ve mafsallarını damarlar ve sinirlerle birbirine sımsıkı bağladık. Mücâhid ise asrın tefsirinde: O, makattır; yani dışkı ve idrar çıktığında o mahal büzülür, demiştir. İbn Zeyd: Kuvvettir, demiştir. İbn Ahmer bir atı tavsif ederken şöyle demiştir:

يَمْشِي بِأَوْظِفَةٍ شِدَادٍ أَسْرُهَا ... صُمِّ السَّنَابِكِ لَا تَقِي بِالْجَدْجَدِ

"Bağları sağlam inciklerle yürür, tırnakları serttir, sert taşlık zeminde dahi aşınmaz."

وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الْإِسَارِ وَهُوَ الْقِدُّ الَّذِي يُشَدُّ بِهِ الْأَقْتَابُ، يُقَالُ: أَسَرْتُ الْقَتَبَ أَسْرًا أَيْ شَدَدْتُهُ وَرَبَطْتُهُ، وَيُقَالُ: مَا أَحْسَنَ أَسْرَ قَتَبِهِ أَيْ شَدِّهِ وَرَبْطِهِ، ومنه قولهم: خذه

[Bu kelimenin] türeyişi ise el-isâr (الْإِسَار) kelimesindendir; bu da semerlerin kendisiyle bağlandığı işlenmiş deri kayıştır. [Arapçada] semeri sımsıkı bağlayıp pekiştirdim manasında esertü'l-katebe esran (أَسَرْتُ الْقَتَبَ أَسْرًا) denilir. Yine bağlayıp sağlamlaştırmasını kastederek 'Semerini ne de güzel bağlamış!' manasında mâ ahsene esra katebihî (مَا أَحْسَنَ أَسْرَ قَتَبِهِ) denir. Nitekim onların: 'Onu al...' şeklindeki sözleri de bundandır.

بِأَسْرِهِ إِذَا أَرَادُوا أَنْ يَقُولُوا هُوَ لَكَ كُلُّهُ، كَأَنَّهُمْ أَرَادُوا تَعْكِيمَهُ وَشَدَّهُ لَمْ يُفْتَحْ ولم ينقص منه شي. وَمِنْهُ الْأَسِيرُ، لِأَنَّهُ كَانَ يُكْتَفَ بِالْإِسَارِ. وَالْكَلَامُ خَرَجَ مَخْرَجَ الِامْتِنَانِ عَلَيْهِمْ بِالنِّعَمِ حِينَ قَابَلُوهَا بِالْمَعْصِيَةِ. أَيْ سَوَّيْتُ خَلْقَكَ وَأَحْكَمْتُهُ بِالْقُوَى ثُمَّ أَنْتَ تَكْفُرُ بِي. (وَإِذا شِئْنا بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدِيلًا) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَقُولُ لَوْ نَشَاءُ لاهلكناهم وجينا بِأَطْوَعَ لِلَّهِ مِنْهُمْ. وَعَنْهُ أَيْضًا: لَغَيَّرْنَا مَحَاسِنَهُمْ إِلَى أَسْمَجِ الصُّوَرِ وَأَقْبَحِهَا. كَذَلِكَ رَوَى الضَّحَّاكُ عنه. والأول رواه عنه أبو صالح.

"Huzhu bi-esrihî" (Onu bütünüyle al) demeleri de bundandır; sanki onun bohçalanıp bağlanmış olmasını, açılmamış ve ondan hiçbir şey eksilmemiş olmasını kastetmişlerdir. "Esîr" (tutsak) kelimesi de buradan gelir, çünkü o kayışla bağlanırdı. Bu söz, nimetlere isyanla karşılık verdiklerinde onlara nimetleri hatırlatma üslubuyla çıkmıştır; yani "Ben senin yaratılışını düzene koydum, onu güçlerle sağlamlaştırdım; sonra da sen bana küfrediyorsun!" [demektir]. { وَإِذا شِئْنا بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدِيلًا } “Dilediğimiz zaman da benzerleriyle büsbütün değiştiririz”. İbn Abbâs: "Dileseydik onları helak eder ve Allah'a onlardan daha itaatkâr olanları getirirdik, buyurmaktadır" demiştir. Yine ondan: "Onların güzelliklerini en çirkin ve en iğrenç suretlere çevirirdik" dediği de rivayet edilmiştir; ed-Dahhâk ondan bu şekilde rivayet etmiştir. İlk görüşü ise ondan Ebû Sâlih rivayet etmiştir.

[سورة الإنسان (٧٦): الآيات ٢٩ الى ٣١]

[İnsan Suresi (76), 29-31. Ayetler]

إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (٢٩) وَما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (٣٠) يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (٣١)

{ إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (٢٩) وَما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (٣٠) يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (٣١) } “Şüphesiz bu bir öğüttür; artık dileyen Rabbine giden bir yol tutar. (29) Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (30) O, dilediğini rahmetine dâhil eder; zalimlere gelince, onlar için can yakıcı bir azap hazırlamıştır. (31)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ هذِهِ أَيِ السُّورَةُ تَذْكِرَةٌ أَيْ مَوْعِظَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا أَيْ طَرِيقًا مُوَصِّلًا إِلَى طَاعَتِهِ وَطَلَبِ مَرْضَاتِهِ. وَقِيلَ: سَبِيلًا أَيْ وَسِيلَةً. وَقِيلَ وِجْهَةً وَطَرِيقًا إِلَى الجنة. والمعنى واحد. وَما تَشاؤُنَ أَيِ الطَّاعَةَ وَالِاسْتِقَامَةَ وَاتِّخَاذَ السَّبِيلِ إِلَى اللَّهِ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ فَأَخْبَرَ أَنَّ الْأَمْرَ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ لَيْسَ إِلَيْهِمْ، وَأَنَّهُ لَا تَنْفُذُ مَشِيئَةُ أَحَدٍ وَلَا تَتَقَدَّمُ، إِلَّا أَنْ تَتَقَدَّمَ مَشِيئَتُهُ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو" وَمَا يشاءون" بِالْيَاءِ عَلَى مَعْنَى الْخَبَرِ عَنْهُمْ. وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ عَلَى مَعْنَى الْمُخَاطَبَةِ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ. وَقِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ الْأُولَى مَنْسُوخَةٌ بِالثَّانِيَةِ. وَالْأَشْبَهُ أَنَّهُ لَيْسَ بِنَسْخٍ، بَلْ هُوَ تَبْيِينٌ أَنَّ ذَلِكَ لَا يكون إلا بمشيئته. قال الفراء: وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ جَوَابٌ لِقَوْلِهِ: فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ أن الامر ليس إليهم فقال: وَما تَشاؤُنَ ذَلِكَ السَّبِيلَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ لَكُمْ. إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً بِأَعْمَالِكُمْ حَكِيماً فِي أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ لَكُمْ. وَقَدْ مَضَى فِي غَيْرِ موضع.

Yüce Allah'ın: { إِنَّ هذِهِ } “Şüphesiz bu” yani bu sure, { تَذْكِرَةٌ } “bir öğüttür” yani bir vaaz ve nasihattir. { فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “artık dileyen Rabbine giden bir yol tutar” yani O'na itaate ve rızasını aramaya ulaştıran bir yol tutar. “Sebîlen (سَبِيلًا)” ifadesinin bir "vesile" anlamına geldiği de söylenmiştir. Cennete doğru bir istikamet ve yol anlamına geldiği de söylenmiştir. Anlam birdir. { وَما تَشاؤُنَ } “Siz dileyemezsiniz” yani itaati, istikameti ve Allah'a giden yolu tutmayı, { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe”. Böylece [Allah], işin kendilerine değil, Sübhânehu olan Kendisine ait olduğunu; O'nun dilemesi öne geçmedikçe hiçbir kimsenin dilemesinin gerçekleşmeyeceğini ve öne geçemeyeceğini haber vermiştir. İbn Kesîr ve Ebû Amr, onlardan haber verme (üçüncü şahıs) anlamında yâ harfiyle “وَمَا يَشَاءُونَ” şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise hitap anlamında tâ harfiyle [“وَمَا تَشَاءُونَ”] okumuşlardır. Birinci ayetin ikinci ayetle neshedildiği de söylenmiştir. Ancak tercihe en uygun olanı bunun bir nesh olmayıp, bilakis bunun ancak O'nun dilemesiyle gerçekleşebileceğini açıklama (tebyin) mahiyetinde olmasıdır. el-Ferrâ şöyle demiştir: { وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” ifadesi, { فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “artık dileyen Rabbine giden bir yol tutar” buyruğunun cevabıdır. Sonra işin kendilerine ait olmadığını onlara haber vererek: “Allah sizin için dilemedikçe siz o yolu dileyemezsiniz” buyurmuştur. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir” amellerinizi bilendir, { حَكِيماً } “hüküm ve hikmet sahibidir” size yönelik emir ve yasaklarında hikmet sahibidir. [Bu ifadenin açıklaması] daha önce birden fazla yerde geçmişti.

يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ أَيْ يُدْخِلُهُ الْجَنَّةَ رَاحِمًا لَهُ وَالظَّالِمِينَ أَيْ وَيُعَذِّبُ الظَّالِمِينَ فَنَصْبُهُ بِإِضْمَارِ يُعَذِّبُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: نَصَبَ الظَّالِمِينَ لان قبله منصوب، أَيْ يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَيُعَذِّبُ الظَّالِمِينَ أَيِ الْمُشْرِكِينَ وَيَكُونُ أَعَدَّ لَهُمْ تَفْسِيرًا لِهَذَا الْمُضْمَرِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

{ يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ } “O, dilediğini rahmetine dâhil eder” yani ona merhamet ederek onu cennete sokar. { وَالظَّالِمِينَ } “zalimlere gelince” yani zalimlere de azap eder; dolayısıyla bunun nasb ile gelmesi "yuazzibu" fiilinin gizlenmesi (takdiri) sebebiyledir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: "ez-Zâlimîne" kelimesini nasb ile okudu, çünkü kendisinden önceki mensubdur; yani O dilediğini rahmetine sokar, zalimlere -yani müşriklere- de azap eder; { أَعَدَّ لَهُمْ } ifadesi ise bu gizli fiilin tefsiri olur; tıpkı şairin şöyle dediği gibi:

أَصْبَحْتُ لَا أَحْمِلُ السِّلَاحَ وَلَا ... أَمْلِكُ رَأْسَ الْبَعِيرِ إِنْ نَفَرَا

"Silah taşıyamaz ve ürktüğünde devenin başını tutamaz hâle geldim,

وَالذِّئْبَ أَخْشَاهُ إِنْ مَرَرْتُ بِهِ ... وَحْدِي وَأَخْشَى الرِّيَاحَ وَالْمَطَرَا

Tek başıma yanından geçtiğimde kurttan korkarım; rüzgârlardan ve yağmurdan da korkarım."

أَيْ أَخْشَى الذِّئْبَ أَخْشَاهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالِاخْتِيَارُ النَّصْبُ وَإِنْ جَازَ الرَّفْعُ، تَقُولُ: أَعْطَيْتُ زَيْدًا وَعَمْرًا أَعْدَدْتُ لَهُ بِرًّا، فَيُخْتَارُ النَّصْبُ، أَيْ وَبَرَرْتُ عَمْرًا أَوْ أَبَرُّ عَمْرًا. وَقَوْلُهُ فِي" حم عسق": يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمُونَ [الشورى: ٨] ارْتَفَعَ لِأَنَّهُ لَمْ يُذْكَرْ بَعْدَهُ فِعْلٌ يَقَعُ عَلَيْهِ فَيُنْصَبُ فِي الْمَعْنَى، فَلَمْ يَجُزِ الْعَطْفُ على المنصوب قبله فارتفع بالابتداء. وها هنا قَوْلُهُ: أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً يَدُلُّ عَلَى وَيُعَذِّبُ، فَجَازَ النَّصْبُ. وَقَرَأَ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ (وَالظَّالِمُونَ) رَفْعًا بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ أَعَدَّ لَهُمْ. عَذاباً أَلِيماً أَيْ مُؤْلِمًا مُوجِعًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي سُورَةِ" الْبَقَرَةِ" وَغَيْرِهَا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. خُتِمَتِ السُّورَةُ.

Yani "ahşe'z-zi'be ahşâhu" (Kurttan korkarım, ondan korkarım) demektir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Ref' caiz olmakla birlikte tercih edilen nasbdır. Sen: "A'taytu Zeyden ve Amran a'dedtu lehû birran" dersin ve "ve barertu Amran" yahut "eburru Amran" manasında nasb tercih edilir. "Hâ-Mîm Ayn-Sîn-Kâf"taki { يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمُونَ } “Dilediğini rahmetine dâhil eder. Zalimlerin ise...” [eş-Şûrâ: 8] buyruğuna gelince, kendisinden sonra üzerine vaki olup mana bakımından nasb edilmesini sağlayacak bir fiil zikredilmediği için merfû kılınmıştır; bu yüzden kendisinden önceki mensub üzerine atfedilmesi caiz olmamış ve mübteda olarak merfû kılınmıştır. Burada ise O'nun: { أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً } sözü "ve yuazzibu" (ve azap eder) fiiline delalet etmektedir, dolayısıyla nasb caiz olmuştur. Ebân b. Osmân ise mübteda olarak ref' ile ve haberi de { أَعَدَّ لَهُمْ } olmak üzere (وَالظَّالِمُونَ) şeklinde okumuştur. { عَذاباً أَلِيماً } “can yakıcı bir azap” yani acı veren, elem verici [bir azap]. Bu açıklama Bakara Suresi'nde ve başka yerlerde geçmişti, hamd Allah'adır. Sure sona erdi.