كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ مثل ذلك الإرسال أرسلناك، يعنى: أرسلناك إرسالا له شأن وفضل على سائر الإرسالات، ثم فسر كيف أرسله فقال فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ أى أرسلناك في أمة قد تقدمتها أمم كثيرة فهي آخر الأمم وأنت خاتم الأنبياء لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لتقرأ عليهم الكتاب العظيم الذي أوحينا إليك وَهُمْ يَكْفُرُونَ وحال هؤلاء أنهم يكافرون بِالرَّحْمنِ بالبليغ الرحمة الذي وسعت رحمته كل شيء، وما بهم من نعمة فمنه، فكفروا بنعمته في إرسال مثلك إليهم وإنزال هذا القرآن المعجز المصدق لسائر الكتب عليهم قُلْ هُوَ رَبِّي الواحد المتعالي عن الشركاء عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ في نصرتي عليكم وَإِلَيْهِ مَتابِ فيثيبني على مصابرتكم ومجاهدتكم.
{ كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ } “Böylece seni gönderdik”, işte o gönderiş gibi seni gönderdik; yani diğer bütün elçiliklere üstün ve şanlı bir risaletle seni gönderdik demektir. Sonra onu nasıl gönderdiğini açıklayarak: { فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ } “Kendilerinden önce nice ümmetler gelip geçmiş olan bir ümmete” buyurdu. Yani seni, kendisinden önce pek çok ümmetin geçtiği bir ümmete gönderdik ki o ümmetlerin sonuncusudur, sen de peygamberlerin sonuncususun. { لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Sana vahyettiğimizi onlara okuyasın diye”, yani sana vahyettiğimiz o yüce Kitabı onlara okuyasın diye. { وَهُمْ يَكْفُرُونَ } “Onlar ise inkâr ediyorlar”; bunların hali ise { بِالرَّحْمنِ } “Rahmân'ı”, yani rahmeti pek bol olan, rahmeti her şeyi kuşatan ve kendilerindeki her nimet O'ndan olan [Allah'ı] alabildiğine inkâr etmeleridir. Böylece senin gibi bir elçinin onlara gönderilmesi ve diğer bütün kitapları tasdik eden bu mucizevi Kur'an'ın kendilerine indirilmesi şeklindeki O'nun nimetini inkâr ettiler. { قُلْ هُوَ رَبِّي } “De ki: O benim Rabbimdir”, ortaklardan yüce ve tek olandır. { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “Yalnızca O'na tevekkül ettim”, size karşı bana yardım etmesi hususunda [yalnızca O'na güvendim]. { وَإِلَيْهِ مَتابِ } “Ve dönüşüm de ancak O'nadır”; böylece sizinle mücadele etmeme ve size sabretmeme karşılık beni mükâfatlandıracaktır.
[سورة الرعد (١٣) : آية ٣١]
[Ra'd Suresi (13): Ayet 31]
وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ (٣١)
{ وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı [o yine bu Kur'an olurdu]. Aksine bütün işler Allah'a aittir. İman edenler henüz anlamadılar mı ki, eğer Allah dileseydi bütün insanları doğru yola iletirdi? Yaptıkları yüzünden o inkâr edenlerin başlarına ansızın büyük bir felaket gelmeye veya yurtlarının yakınına inmeye devam edecektir; ta ki Allah'ın vaadi gelinceye kadar. Şüphesiz Allah verdiği sözden caymaz.” (31)
وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً جوابه محذوف، كما تقول لغلامك: لو أنى قمت إليك، وتترك الجواب والمعنى: ولو أن قرآنا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ عن مقارّها، وزعزعت عن مضاجعها أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ حتى تتصدع وتتزايل قطعاً أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى فتسمع وتجيب، لكان هذا القرآن لكونه غاية في التذكير ونهاية في الإنذار والتخويف، كما قال لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ هذا يعضد ما فسرت به قوله لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ من إرادة تعظيم ما أوحى إلى رسول الله ﷺ من القرآن. وقيل: معناه ولو أن قرآنا وقع به تسيير الجبال وتقطيع الأرض وتكليم الموتى وتنبيههم، لما آمنوا به ولما تنبهوا عليه كقوله وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ الآية. وقيل: إن أبا جهل بن هشام قال لرسول الله ﷺ: سير بقرآنك الجبال عن مكة حتى تتسع لنا فنتخذ فيها البساتين والقطائع،
{ وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً } ifadesinin cevabı mahzuftur (düşürülmüştür); nitekim kölene "Eğer sana bir kalkarsam..." deyip cevabını bırakman gibi. Anlamı şudur: Şayet kendisiyle dağların yerlerinden { سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } yürütüldüğü ve sabit durdukları yerlerden sarsıldığı { أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ } veya yeryüzünün yarılıp parça parça ayrıldığı { أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى } yahut kendisiyle ölülerin konuşturulup onların da işitip cevap verdikleri bir Kur'an olsaydı, öğüt vermede son nokta, uyarma ve korkutmada ise nihai mertebe olması hasebiyle mutlaka bu Kur'an olurdu; nitekim Allah Teâlâ: { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, elbette onu Allah korkusundan baş eğerek parça parça olmuş görürdün” buyurmuştur. Bu durum, { لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } ayetini, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyedilen Kur'an'ın yüceltilmesi kastıyla tefsir ettiğimiz açıklamayı desteklemektedir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, şayet kendisiyle dağların yürütülmesi, yerin yarılması, ölülerin konuşturulup uyarılması gerçekleşen bir Kur'an olsaydı bile yine de ona inanmazlar ve kendilerine gelmezlerdi; tıpkı { وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik...” ayetinde olduğu gibi. Yine denilmiştir ki: Ebû Cehil b. Hişâm, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Eğer iddia ettiğin gibi bir peygambersen, Kur'an'ınla dağları Mekke'den uzaklaştır da bize yer açılsın, orada bahçeler ve araziler edinelim;
كما سخرت لداود ﵇ إن كنت نبياً كما تزعم، فلست بأهون على الله من داود. وسخر لنا به الريح لنركبها ونتجر إلى الشام ثم نرجع في يومنا، فقد شق علينا قطع المسافة البعيدة كما سخرت لسليمان ﵇. أو ابعث لنا به رجلين أو ثلاثة ممن مات من آبائنا: منهم قصى بن كلاب فنزلت. ومعنى تقطيع الأرض على هذا: قطعها بالسير ومجاوزتها. وعن الفراء: هو متعلق بما قبله. والمعنى: وهم يكافرون بالرحمن وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ وما بينهما اعتراض، وليس ببعيد من السداد. وقيل قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ شققت فجعلت أنهارا وعيونا بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً على معنيين، أحدهما: بل لله القدرة على كل شيء، وهو قادر على الآيات التي اقترحوها، إلا أنّ علمه بأنّ إظهارها مفسدة يصرفه. والثاني: بل لله أن يلجئهم إلى الإيمان، وهو قادر على الإلجاء لولا أنه بنى أمر التكليف على الاختيار. ويعضده قوله أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ يعنى مشيئة الإلجاء والقسر لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً ومعنى أَفَلَمْ يَيْأَسِ أفلم يعلم. قيل: هي لغة قوم من النخع. وقيل: إنما استعمل اليأس بمعنى العلم لتضمنه معناه، لأنّ اليائس عن الشيء عالم بأنه لا يكون، كما استعمل الرجاء في معنى الخوف، والنسيان في معنى الترك لتضمن ذلك. قال سحيم بن وثيل الرياحي:
tıpkı Dâvûd aleyhisselâm'a boyun eğdirildiği gibi; eğer iddia ettiğin gibi bir peygambersen, sen Allah katında Dâvûd'dan daha değersiz değilsin. Ya da Süleyman aleyhisselâm'a boyun eğdirildiği gibi rüzgârı bizim emrimize ver ki ona binip Şam'a ticaret yapmaya gidelim ve aynı gün içinde geri dönelim; zira bu uzak mesafeyi katetmek bize pek meşakkatli geliyor. Yahut aralarında Kusayy b. Kilâb'ın da bulunduğu ölmüş atalarımızdan iki veya üç kişiyi bizim için dirilt." Bunun üzerine bu ayet indi. Bu görüşe göre yerin parçalanmasının anlamı; yürüyerek onu katetmek ve aşmaktır. Ferrâ'dan rivayet edildiğine göre bu ifade öncesine bağlıdır. Anlamı şudur: { وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ } “Onlar Rahmân'ı inkâr ederler”, { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı bile...” Aradaki kısım ise itiraziyedir (ara cümledir) ve bu da isabetli olmaktan uzak değildir. Şöyle de denilmiştir: { قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ } yani yarılıp ırmaklar ve pınarlar hâline getirilseydi. { بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً } “Hayır, bütün işler Allah'a aittir” ifadesi iki anlama gelir: Birincisi; bilakis her şeye güç yetirmek Allah'a aittir. O, onların teklif ettikleri mucizeleri yaratmaya kadirdir; ancak bunları göstermenin bir fesat olacağını bilmesi O'nu bundan vazgeçirmektedir. İkincisi; bilakis onları imana mecbur bırakmak Allah'ın elindedir ve şayet teklif meselesini ihtiyar (özgür irade) esasına dayandırmamış olsaydı onları icbar etmeye de kadirdi. { أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ } yani icbar ve mecbur bırakma iradesi olsaydı { لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً } “İman edenler hâlâ bilmediler mi ki, Allah dileseydi bütün insanları doğru yola iletirdi” ayeti de bunu desteklemektedir. { أَفَلَمْ يَيْأَسِ } ifadesinin anlamı, “Açıkça bilmediler mi?” demektir. Bunun Nahâ kabilesinden bir topluluğun lehçesi olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de *ye's* (ümitsizlik) kelimesi, ilim anlamını içerdiği için bu manada kullanılmıştır; zira bir şeyden ümidini kesen kimse onun olmayacağını kesin olarak bilir. Nitekim *recâ* (ümit) kelimesinin korku, *nisyân* (unutma) kelimesinin de terk etme manasını içerdikleri için bu anlamlarda kullanılması gibidir. Suhaym b. Vüseyl er-Riyâhî şöyle demiştir:
أَقُولُ لَهُمْ بِالشِّعْبِ إذْ يَيْسِرُونَنِى … أَلَمْ تَيْأَسُوا أنِّى ابْنُ فَارِسِ زَهْدَمِ
Onlar vadide beni esir aldıklarında onlara dedim ki: / Zahdem'in süvarisinin oğlu olduğumu hâlâ bilmediniz mi?
ويدل عليه أن علياً وابن عباس وجماعة من الصحابة والتابعين قرءوا: أفلم يتبين، وهو تفسير أَفَلَمْ يَيْأَسِ وقيل: إنما كتبه الكاتب وهو ناعس مستوى السينات، وهذا ونحوه مما لا يصدق
Ali, İbn Abbâs ile sahâbe ve tâbiînden bir topluluğun { أَفَلَمْ يَتَبَيَّنْ } şeklinde okumuş olmaları da buna delalet eder ki bu okuyuş, { أَفَلَمْ يَيْأَسِ } “Hâlâ bilip anlamadılar mı?” ifadesinin tefsiri mahiyetindedir. 'Kâtip bunu uyuklarken sin harflerinin dişlerini eşit yaparak yazdı' da denilmiştir ki bu ve benzeri [iddialar], asla inanılmayacak şeylerdendir.
في كتاب الله الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه، وكيف يخفى مثل هذا حتى يبقى ثابتا بين دفتي الإمام. وكان متقلبا في أيدى أولئك الأعلام المحتاطين في دين الله المهيمنين عليه لا يغفلون عن جلائله ودقائقه، خصوصا عن القانون الذي إليه المرجع، والقاعدة التي عليها البناء، وهذه والله فرية ما فيها مرية. ويجوز أن يتعلق أَنْ لَوْ يَشاءُ بآمنوا، على: أولم يقنط عن إيمان هؤلاء الكفرة الذين آمنوا بأن لو يشاء الله لهدى الناس جميعا ولهداهم تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا من كفرهم وسوء أعمالهم قارِعَةٌ داهية تقرعهم بما يحل الله بهم في كل وقت من صنوف البلايا والمصائب في نفوسهم وأولادهم وأموالهم أَوْ تَحُلُّ القارعة قَرِيباً منهم فيفزعون ويضطربون ويتطاير إليهم شرارها، ويتعدى إليهم شرورها حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ وهو موتهم، أو القيامة. وقيل: ولا يزال كفار مكة تصيبهم بما صنعوا برسول الله ﷺ من العداوة والتكذيب قارعة، لأنّ رسول الله ﷺ كان لا يزال يبعث السرايا فتغير حول مكة وتختطف منهم، وتصيب من مواشيهم. أو تحل أنت يا محمد قريبا من دارهم بجيشك، كما حل بالحديبية، حتى يأتى وعد الله وهو فتح مكة، وكان الله قد وعده ذلك
Önünden de ardından da bâtılın yaklaşamadığı Allah'ın Kitabı hakkında böylesi bir şey nasıl gizli kalabilir ve İmam Mushaf'ın iki kapağı arasında sabit kalabilir? Üstelik o, Allah'ın dininde son derece titiz, onu koruyup gözeten, onun ne büyük ne de küçük hiçbir meselesinden, bilhassa da başvurulacak merci olan asıl kanundan ve üzerine bina edilen temel kuraldan asla gaflet etmeyen o seçkin önderlerin ellerinde elden ele dolaşmaktaydı. Allah'a yemin olsun ki bu, içinde hiçbir şüphe bulunmayan apaçık bir iftiradır. { أَنْ لَوْ يَشاءُ } ifadesinin { آمَنُوا } fiiline bağlı olması da caizdir; bu durumda takdir şöyledir: İman edenler, eğer Allah dileseydi bütün insanları doğru yola ileteceğini ve kendilerini de hidayete erdireceğini bilerek bu kâfirlerin iman etmesinden hâlâ ümitlerini kesmediler mi? { تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا } küfürleri ve kötü amelleri sebebiyle onlara isabet eder, { قارِعَةٌ } Allah'ın her an onların canlarına, çocuklarına ve mallarına indirdiği türlü türlü belalar ve musibetlerle başlarına çarpan büyük bir felaket [gelir]; { أَوْ تَحُلُّ } yahut o felaket iner { قَرِيباً } onlara yakın bir yere [iner] de dehşete düşüp sarsılırlar, onun kıvılcımları onlara sıçrar ve şerleri kendilerine sirayet eder; { حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ } “nihayet Allah'ın vaadi gelinceye kadar”; o da onların ölümü yahut kıyamettir. Şöyle de denilmiştir: Mekke kâfirlerine, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı yaptıkları düşmanlık ve yalanlama sebebiyle bir felaket çarpmaya devam eder; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sürekli seriyyeler gönderiyor, onlar da Mekke etrafına baskınlar düzenleyip onlardan esirler alıyor ve hayvanlarına el koyuyordu. Yahut ey Muhammed, Hudeybiye'de konakladığın gibi ordunla onların yurtlarına yakın bir yere inersin; nihayet Allah'ın vaadi olan Mekke'nin fethi gelir; nitekim Allah ona bunu vadetmişti.
[سورة الرعد (١٣) : آية ٣٢]
[Ra'd Suresi (13): Ayet 32]
وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ (٣٢)
{ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ } “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi; ben de o inkâr edenlere süre tanıdım, sonra da onları yakalayıverdim. İşte o zaman benim cezalandırmam nasılmış!” (32)
الإملاء: الإمهال، وأن يترك ملاوة من الزمان في خفض وأمن، كالبهيمة يملى لها في المرعى وهذا وعيد لهم وجواب عن اقتراحهم الآيات على رسول الله ﷺ. استهزاء به وتسلية له.
İmlâ (*el-İmlâ'*): Mühlet vermek ve bir kimseyi otlakta serbest bırakılan hayvan gibi bir süre bolluk ve emniyet içinde bırakmaktır. Bu ayet, onlar için bir tehdit ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile alay etmek maksadıyla mucizeler teklif etmelerine bir cevap, peygamber için ise bir tesellidir.
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]
[Ra'd Suresi (13): Ayetler 33-34]
أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٣) لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ (٣٤)
{ أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٣) لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ (٣٤) } “Her nefsin kazandığı üzerinde gözetici olan [Allah inkâr edilir mi]? Onlar Allah'a ortaklar koştular. De ki: 'Onları adlandırın bakalım! Yoksa siz O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yoksa içi boş kuru bir laf mı ediyorsunuz?' Hayır, inkâr edenlere hile ve tuzakları süslü gösterildi de doğru yoldan alıkondular. Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek kimse yoktur. (33) Onlara dünya hayatında bir azap vardır; ahiret azabı ise elbette daha çetindir. Onları Allah'tan koruyacak kimse de yoktur. (34)”
أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ احتجاج عليهم في إشراكهم بالله، يعنى أفا الله الذي هو قائم رقيب عَلى كُلِّ نَفْسٍ صالحة أو طالحة بِما كَسَبَتْ يعلم خيره وشره، ويعدّ لكل جزاءه،
{ أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ } “Her nefsin kazandığı üzerinde gözetici olan [Allah inkâr edilir mi?]”; Allah'a ortak koşmaları hususunda onlara karşı bir delil getirmedir. Yani: İster iyi ister kötü olsun, { عَلى كُلِّ نَفْسٍ } “her nefsin” { بِما كَسَبَتْ } “kazandığı üzerinde” gözetici ve denetleyici olan, onun hayrını da şerrini de bilen ve herkese karşılığını hazırlayan Allah...
كمن ليس كذلك. ويجوز أن يقدّر ما يقع خبراً للمبتدإ ويعطف عليه وجعلوا، وتمثيله: أفمن هو بهذه الصفة لم يوحدوه وَجَعَلُوا له وهو الله الذي يستحق العبادة وحده شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أى جعلتم له شركاء فسموهم له من هم ونبئوه بأسمائهم، ثم قال: أَمْ تُنَبِّئُونَهُ على أم المنقطعة، كقولك للرجل: قل لي من زيد أم هو أقل من أن يعرف، ومعناه: بل أتنبؤونه بشركاء لا يعلمهم في الأرض وهو العالم بما في السموات والأرض، فإذا لم يعلمهم علم أنهم ليسوا بشيء يتعلق به العلم، والمراد نفى أن يكون له شركاء. ونحوه: قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لا يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ، أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بل أتسمونهم شركاء بظاهر من القول من غير أن يكون لذلك حقيقة، كقوله ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ، ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها وهذا الاحتجاج وأساليبه العجيبة التي ورد عليها مناد على نفسه بلسان طلق ذلق: أنه ليس من كلام البشر لمن عرف وأنصف من نفسه، فتبارك الله أحسن الخالقين. وقرئ «أتنبئونه» بالتخفيف مَكْرُهُمْ كيدهم للإسلام بشركهم وَصُدُّوا قرئ بالحركات الثلاث. وقرأ ابن أبى إسحاق:
böyle olmayan kimse gibi midir? Mübtedanın haberi olacak bir ifadenin takdir edilip { وَجَعَلُوا } fiilinin ona matuf kılınması da mümkündür. Temsili şöyledir: Bu sıfatta olan bir zatı birlemediler de { وَجَعَلُوا } kıldılar; yalnız O ibadete layık olan Allah olduğu halde { لِلَّهِ } Allah'a { شُرَكاءَ } “ortaklar koştular”. { قُلْ سَمُّوهُمْ } “De ki: Onları isimlendirin”; yani siz O'na ortaklar koştunuz, öyleyse onların kim olduklarını O'na isimlendirip bildirin ve adlarını haber verin. Sonra *em-i munkatıa* (kopuk em) kabilinden { أَمْ تُنَبِّئُونَهُ } “Yoksa O'na haber mi veriyorsunuz?” buyurdu. Nitekim bir adama: "Zeyd'in kim olduğunu bana söyle; yoksa o tanınmayacak kadar önemsiz biri midir?" demen gibidir. Manası şudur: Yoksa siz O'na yeryüzünde bilmediği ortakları mı haber veriyorsunuz? Oysa O, göklerde ve yerde olan her şeyi hakkıyla bilendir. O bunları bilmediğine göre, bunların ilmin taalluk edeceği bir şey olmadığı anlaşılır. Buradaki maksat, O'nun ortaklarının bulunmadığını nefyetmektir. Bunun benzeri şu ayettir: { قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لا يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ } “De ki: Göklerde ve yerde O'nun bilmediği bir şeyi mi Allah'a haber veriyorsunuz?” { أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ } “Yoksa sözün zahiriyle mi?”; bilakis hiçbir hakikati olmaksızın sadece sözün zahirine dayanarak mı onları ortaklar diye adlandırıyorsunuz? Nitekim Allah Teâlâ: { ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ } “Bu onların ağızlarıyla söyledikleri sözdür” ve { ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها } “O'nu bırakıp taptıklarınız, ancak sizin adlandırdığınız birtakım isimlerden ibarettir” buyurmuştur. Bu delillendirme ve serdedildiği o hayranlık uyandırıcı üsluplar, hakkı tanıyan ve insaflı davranan kimseler için fasih ve akıcı bir lisanla kendi kendine bunun beşer kelamı olmadığını haykırmaktadır. Yaratıcıların en güzeli olan Allah pek yücedir. “E-tünebbi'ûnehû” kelimesi hafifletilerek (şeddesiz) de okunmuştur. { مَكْرُهُمْ } şirk koşarak İslam'a kurdukları tuzakları demektir. { وَصُدُّوا } fiili üç harekeyle de okunmuştur. İbn Ebî İshâk ise:
وصدّ بالتنوين وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ ومن يخذله لعلمه أنه لا يهتدى فَما لَهُ مِنْ هادٍ فما له من أحد يقدر على هدايته لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا
Tenvinle { وَصَدٌّ } şeklinde okumuştur. { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ } “Allah kimi saptırırsa”, yani doğru yola girmeyeceğini bildiği için kimi yardımsız bırakırsa, { فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “artık onu doğru yola iletecek kimse yoktur”, yani onu hidayete erdirmeye güç yetirecek hiç kimse yoktur. { لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Onlara dünya hayatında bir azap vardır”;
وهو ما ينالهم من القتل والأسر وسائر المحن، ولا يلحقهم إلا عقوبة لهم على الكفر، ولذلك سماه عذابا وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ
Bu azap da öldürülme, esir edilme ve diğer sıkıntılardan başlarına gelenlerdir. Bu sıkıntılar onlara ancak küfürlerinin bir cezası olarak isabet etmektedir, bu yüzden de bunu azap olarak adlandırmıştır. { وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ } “Onları Allah'tan koruyacak kimse de yoktur”;
وما لهم من حافظ من عذابه. أو ما لهم من جهته واق من رحمته.
Onları O'nun azabından koruyacak kimse yoktur. Yahut O'nun katından kendilerine rahmetini esirgeyecek/sağlayacak bir koruyucu yoktur.
[سورة الرعد (١٣) : آية ٣٥]
[Ra'd Suresi (13): Ayet 35]
مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ (٣٥)
{ مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ } “Müttakilere vaat olunan cennetin vasfı şöyledir: Altından ırmaklar akar; yemişleri de gölgesi de süreklidir. İşte bu, sakınanların sonudur; inkâr edenlerin sonu ise ateştir.” (35)
مَثَلُ الْجَنَّةِ صفتها التي هي في غرابة المثل، وارتفاعه بالابتداء والخبر محذوف على مذهب سيبويه، أى فيما قصصناه عليكم مثل الجنة. وقال غيره: الخبر تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كما تقول: صفة زيد أسمر. وقال الزجاج: معناه مثل الجنة تجرى من تحتها الأنهار، على حذف الموصوف تمثيلا لما غاب عنا بما نشاهد. وقرأ على رضى الله عنه: أمثال الجنة، على
{ مَثَلُ الْجَنَّةِ } “Cennetin vasfı”, darbımesel derecesinde şaşırtıcı ve eşsiz olan niteliği demektir. Sîbeveyh’in mezhebine göre bu kelimenin merfû oluşu mübteda (özne) olmasından dolayıdır, haberi (yüklemi) ise hazfedilmiştir (düşürülmüştür); yani [takdiri]: “Size anlattıklarımız arasında cennetin sıfatı da vardır” şeklindedir. Bir başkası ise şöyle demiştir: Haber, { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “altından ırmaklar akar” [cümlesi]dir; tıpkı “Zeyd’in sıfatı esmerdir” demen gibi. Zeccâc ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, bizden gayb olan şeyi müşahede ettiğimiz şeyle örneklendirmek üzere mevsûfun (nitelenenin) hazfedilmesiyle, “Cennetin meseli, altından ırmaklar akan [bir cennettir]” şeklindedir. Hz. Ali radıyallâhu anh ise [kelimeyi] çoğul olarak “أمثال الجنة” (cennetin meselleri) şeklinde okumuştur; [bu da]...
الجمع، أى صفاتها أُكُلُها دائِمٌ كقوله لا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ وَظِلُّها دائم لا ينسخ، كما ينسخ في الدنيا بالشمس.
yani cennetin sıfatları demektir. { أُكُلُها دائِمٌ } “yemişleri süreklidir”, tıpkı { لا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ } “tükenmeyen ve yasaklanmayan” ayeti gibidir. { وَظِلُّها } “ve gölgesi de” süreklidir, dünyada güneşle zail olduğu gibi ortadan kalkmaz.
[سورة الرعد (١٣) : آية ٣٦]
[Ra'd Suresi (13): Ayet 36]
وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦)
{ وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler. Gruplardan onun bir kısmını inkâr edenler de vardır. De ki: 'Bana ancak Allah'a kulluk etmem ve O'na ortak koşmamam emrolundu. Ben ancak O'na davet ederim ve dönüşüm de O'nadır.'” (36)
وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يريد من أسلم من اليهود، كعبد الله بن سلام وكعب وأصحابهما، ومن أسلم من النصارى وهم ثمانون رجلا: أربعون بنجران، واثنان وثلاثون بأرض الحبشة، وثمانية من أهل اليمن، هؤلاء يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزابِ يعنى ومن أحزابهم وهم كفرتهم الذين تحزبوا على رسول الله ﷺ بالعداوة نحو كعب بن الأشرف وأصحابه، والسيد والعاقب أسقفى نجران وأشياعهما مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ لأنهم كانوا لا ينكرون الأقاصيص وبعض الأحكام والمعاني هو ثابت في كتبهم غير محرف، وكانوا ينكرون ما هو نعت الإسلام ونعت رسول الله ﷺ وغير ذلك مما حرّفوه وبدّلوه من الشرائع. فإن قلت: كيف اتصل قوله قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ بما قبله؟
{ وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz” ifadesiyle Yahudilerden Müslüman olan Abdullah b. Selâm, Kâ'b ve arkadaşları ile Hristiyanlardan Müslüman olan seksen kişi kastedilmektedir: Bunların kırkı Necran'dan, otuz ikisi Habeş diyarından, sekizi de Yemen halkındandır. İşte bunlar, { يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “sana indirilenle sevinirler”. { وَمِنَ الْأَحْزابِ } “Gruplardan da”; yani onların fırkalarından, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık üzere birleşen Kâ'b b. el-Eşref ve arkadaşları ile Necran piskoposları Seyyid ve Âkıb ile onların yandaşları gibi inkârcılardan { مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ } “onun bir kısmını inkâr edenler vardır”. Çünkü onlar, kıssaları ve kendi kitaplarında tahrif edilmeden sabit olan bazı hükümleri ve manaları inkâr etmiyorlardı; ancak İslam'ın vasfını, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını ve şeriatlardan tahrif edip değiştirdikleri diğer hususları inkâr ediyorlardı. Eğer: "{ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ } sözü öncesine nasıl bağlanmıştır?" dersen,
قلت: هو جواب للمنكرين معناه: قل إنما أمرت فيما أنزل إلىّ بأن أعبد الله ولا أشرك به.
Derim ki: Bu, inkâr edenlere bir cevaptır. Anlamı şudur: De ki: Bana ancak bana indirilende Allah'a kulluk etmem ve O'na ortak koşmamam emrolundu.
فإنكاركم له إنكار لعبادة الله وتوحيده فانظروا ماذا تنكرون مع ادعائكم وجوب عبادة الله وأن لا يشرك به قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وقرأ نافع في رواية أبى خليد: ولا أشرك بالرفع على الاستئناف كأنه قال: وأنا أشرك به ويجوز أن يكون في موضع الحال على معنى: أمرت أن أعبد الله غير مشرك به. إِلَيْهِ أَدْعُوا خصوصاً لا أدعو إلى غيره وَإِلَيْهِ لا إلى غيره مرجعي، وأنتم تقولون مثل ذلك، فلا معنى لإنكاركم.
Sizin onu inkâr etmeniz, Allah'a kulluğu ve O'nun birliğini inkâr etmektir. Allah'a kulluğun vacip olduğunu ve O'na şirk koşulmaması gerektiğini iddia ettiğiniz halde neyi inkâr ettiğinize bir bakın! { قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً } “De ki: Ey Kitap ehli! Bizimle sizin aranızda ortak bir söze gelin: Yalnızca Allah'a kulluk edelim ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım”. Nâfi', Ebû Huleyd rivayetinde { وَلا أُشْرِكُ } kelimesini istinaf (yeni başlangıç) olarak ref ile okumuştur; sanki "Ben O'na şirk koşmam" demiştir. Bunun: "Allah'a O'na şirk koşmaksızın kulluk etmekle emrolundum" anlamında hâl konumunda olması da caizdir. { إِلَيْهِ أَدْعُوا } özellikle O'na davet ederim, başkasına değil; { وَإِلَيْهِ } O'nadır, başkasına değil { مَآبِ } dönüşüm. Siz de böyle diyorsunuz, o halde inkâr etmenizin hiçbir anlamı yoktur.
[سورة الرعد (١٣) : آية ٣٧]
[Ra'd Suresi (13): Ayet 37]
وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ (٣٧)
{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ } “Böylece biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik. Sana gelen bu ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, andolsun ki Allah'tan sana ne bir dost ne de bir koruyucu bulunur.” (37)
وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ ومثل ذلك الإنزال أنزلناه مأموراً فيه بعبادة الله وتوحيده والدعوة إليه وإلى دينه، والإنذار بدار الجزاء حُكْماً عَرَبِيًّا حكمة عربية مترجمة بلسان العرب، وانتصابه على الحال. كانوا يدعون رسول الله ﷺ إلى أمور يوافقهم عليها منها أن يصلى إلى قبلتهم بعد ما حوّله الله عنها، فقيل له: لئن تابعتهم على دين ما هو إلا أهواء وشبه بعد ثبوت العلم عندك بالبراهين والحجج القاطعة، خذلك الله فلا ينصرك ناصر، وأهلكك
{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ } “Böylece biz onu indirdik”, işte o indiriş gibi biz onu; içinde Allah'a kulluk, tevhid, O'na ve dinine davet ile ceza ve mükâfat yurdunun uyarısı emredilmiş olarak indirdik. { حُكْماً عَرَبِيًّا } “Arapça bir hüküm olarak”, yani Arap diliyle tercüme edilmiş Arapça bir hikmet olarak [indirdik]. Nasb hali ise hâl olmasındandır. Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendilerine uymasını istedikleri birtakım hususlara çağırıyorlardı; bunlardan biri de Allah kendisini oradan çevirdikten sonra onların kıblesine doğru namaz kılmasıydı. Bunun üzerine ona şöyle denildi: Sana kesin deliller ve hüccetlerle sabit olan ilim geldikten sonra, heva ve şüphelerden ibaret olan dinlerinde onlara uyacak olursan, Allah seni yardımsız bırakır ve sana yardım edecek hiçbir yardımcı bulunmaz; seni helak eder
فلا يقيك منه واق، وهذا من باب الإلهاب والتهييج، والبعث للسامعين على الثبات في الدين والتصلب فيه، وأن لا يزلّ زالّ عند الشبهة بعد استمساكه بالحجة، وإلا فكان رسول الله ﷺ من شدّة الشكيمة بمكان.
ve O'ndan seni koruyacak hiçbir koruyucu bulunmaz. Bu, bir heyecanlandırma ve teşvik etme kabilindendir; dinleyenleri dinde sebat etmeye, ona sımsıkı sarılmaya ve delile sarıldıktan sonra hiçbir kimsenin şüphe karşısında ayağının kaymamasına bir sevktir. Yoksa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, tavizsiz duruş ve irade bakımından en yüce makamdaydı.
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]
[Ra'd Suresi (13): Ayetler 38-39]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨) يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨) يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩) } “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik ve onlara da eşler ve çocuklar verdik. Allah'ın izni olmadan hiçbir peygamber bir mucize getiremez. Her ecelin (vaktin) bir yazısı (hükmü) vardır. (38) Allah dilediğini siler, dilediğini de sabit bırakır. Ana kitap O'nun katındadır. (39)”
كانوا يعيبونه بالزواج والولاد، كما كانوا يقولون: ما لهذا الرسول يأكل الطعام، وكانوا يقترحون عليه الآيات، وينكرون النسخ. فقيل: كان الرسل قبله بشراً مثله ذوى أزواج وذرية. وما كان لهم أن يأتوا بآيات برأيهم ولا يأتون بما يقترح عليهم، والشرائع مصالح تختلف باختلاف الأحوال والأوقات، فلكل وقت حكم يكتب على العباد، أى: يفرض عليهم على ما يقتضيه استصلاحهم يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ ينسخ ما يستصوب نسخه، ويثبت بدله ما يرى المصلحة في إثباته، أو يتركه غير منسوخ، وقيل: يمحو من ديوان الحفظة ما ليس بحسنة ولا سيئة، لأنهم مأمورون بكتبة كل قول وفعل وَيُثْبِتُ عيره. وقيل. يمحو كفر التائبين ومعاصيهم بالتوبة، ويثبت إيمانهم وطاعتهم. وقيل: يمحو بعض الخلائق ويثبت بعضاً من الأناسى وسائر الحيوان والنبات والأشجار وصفاتها وأحوالها، والكلام في نحو هذا واسع المجال وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ أصل كل كتاب وهو اللوح المحفوظ، لأنّ كل كائن مكتوب فيه. وقرئ: ويثبت.
Onu evlenmek ve çocuk sahibi olmakla ayıplıyorlardı; nitekim: "Bu nasıl peygamber ki yemek yiyor?" diyorlardı. Ondan mucizeler teklif ediyorlar ve neshi inkâr ediyorlardı. Bunun üzerine şöyle buyruldu: Ondan önceki peygamberler de onun gibi eşleri ve çocukları olan birer insandı. Kendi görüşleriyle mucizeler getirmeleri yahut kendilerine teklif edilen şeyleri getirmeleri onların elinde değildi. Şeriatlar ise hallerin ve vakitlerin değişmesiyle farklılık gösteren maslahatlardır; her vakit için kullara yazılan, yani onların ıslahının gerektirdiğine göre kendilerine farz kılınan bir hüküm vardır. { يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ } “Allah dilediğini siler”, nesh edilmesini uygun gördüğünü nesh eder; { وَيُثْبِتُ } “ve sabit bırakır”, onun yerine sabit kılınmasında maslahat gördüğünü koyar yahut onu mensuh kılmayıp bırakır. Şöyle de denilmiştir: Hafaza meleklerinin divanından ne sevap ne de günah olan şeyleri siler; zira onlar her söz ve fiili yazmakla emrolunmuşlardır, diğerlerini ise { وَيُثْبِتُ } sabit bırakır. Şöyle de denilmiştir: Tevbe edenlerin küfür ve günahlarını tevbe ile siler, iman ve itaatlerini ise sabit kılar. Şöyle de denilmiştir: İnsanlardan, diğer hayvanlardan, bitkilerden, ağaçlardan, bunların vasıf ve hallerinden bazısını yok eder, bazısını var eder. Bu konudaki izahlar geniştir. { وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ } “Ana kitap O'nun katındadır”, yani her kitabın aslı olan Levh-i Mahfûz O'nun katındadır; zira var olacak her şey onda yazılıdır. "Ve yüsebbitü" şeklinde de okunmuştur.
[سورة الرعد (١٣) : آية ٤٠]
[Ra'd Suresi (13): Ayet 40]
وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠)
{ وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ } “Onlara vaat ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut [ondan önce] senin canını alsak da, sana düşen sadece tebliğ etmektir; hesap görmek ise bize aittir.” (40)
وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ وكيفما دارت الحال أريناك مصارعهم وما وعدناهم من إنزال العذاب عليهم. أو توفيناك قبل ذلك، فما يجب عليك إلا تبليغ الرسالة فحسب، وعلينا لا عليك حسابهم وجزاؤهم على أعمالهم، فلا يهمنك إعراضهم، ولا تستعجل بعذابهم.
{ وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ } “Sana göstersek de”; durum her nasıl olursa olsun, ister onların helak edildikleri yerleri ve kendilerine vaat ettiğimiz azabın inişini sana gösterelim, ister bundan önce senin canını alalım, senin üzerine düşen sadece risaleti tebliğ etmekten ibarettir; sana değil bize düşen ise onların hesaba çekilmesi ve amellerinin cezalandırılmasıdır. O halde onların yüz çevirmesi seni üzmesin ve azaplarının gelmesinde acele etme.
[سورة الرعد (١٣) : آية ٤١]
[Ra'd Suresi (13): Ayet 41]
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤١)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Görmediler mi ki, biz yeryüzüne gelip onu uçlarından eksiltiyoruz? Allah hükmeder; O'nun hükmünü denetleyecek (bozacak) kimse yoktur. O, hesabı pek çabuk görendir.” (41)
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ أرض الكفر نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها بما نفتح على
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ } “Görmediler mi ki, biz o arza” -yani küfür diyarına- “gelip” { نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } “onu uçlarından eksiltiyoruz”; Müslümanlara fethettirdiğimiz
المسلمين من بلادهم، فننقص دار الحرب ونزيد في دار الإسلام، وذلك من آيات النصرة والغلبة ونحوه أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها، أَفَهُمُ الْغالِبُونَ، سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ والمعنى: عليك بالبلاغ الذي حملته، ولا تبهتم بما وراء ذلك فنحن نكفيكه ونتم ما وعدناك من الظفر، ولا يضجرك تأخره، فإن ذلك لما نعلم من المصالح التي لا تعلمها ثم طيب نفسه ونفس عنها بما ذكر من طلوع تباشير الظفر. وقرئ: ننقصها، بالتشديد لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ لا رادّ لحكمه. والمعقب: الذي يكرّ على الشيء فيبطله. وحقيقته: الذي يعقبه أى يقفيه بالردّ والإبطال. ومنه قيل لصاحب الحق: معقب، لأنه يقفى غريمه بالاقتضاء والطلب. قال لبيد:
onların beldeleri sebebiyle darü'l-harbi eksiltip darü'l-İslam'ı genişletiyoruz. Bu da zafer ve üstünlüğün alametlerindendir. Bunun benzeri şu ayetlerdir: { أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها، أَفَهُمُ الْغالِبُونَ } “Görmüyorlar mı ki, biz yeryüzüne gelip onu uçlarından eksiltiyoruz? Galip gelenler onlar mıdır?”, { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ } “Onlara ufuklarda ayetlerimizi göstereceğiz”. Anlamı şudur: Sana yüklenen tebliğ görevine sarıl; bunun ötesindeki şeyleri dert edinme, zira biz sana kâfiyiz ve sana vadettiğimiz zaferi tamamlayacağız. Onun gecikmesi seni daraltmasın; zira bu, senin bilmediğin ve bizim bildiğimiz maslahatlardan ötürüdür. Sonra zafer müjdelerinin doğuşunu zikrederek onun gönlünü ferahlattı ve içini rahatlattı. "Nünakkısühâ" şeklinde şeddeli de okunmuştur. { لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ } “O'nun hükmünü bozacak kimse yoktur”, O'nun hükmünü geri çevirecek hiçbir kimse yoktur. *Mu'akkıb*: Bir şeye tekrar dönüp onu iptal eden, geçersiz kılan kimsedir. Hakikati ise: Bir şeyi takip eden, yani reddedip iptal etmek için arkasından gelen kimsedir. Bundan dolayı alacaklıya da *mu'akkıb* denmiştir; çünkü o, hakkını talep ve tahsil etmek için borçlusunun peşine düşer. Lebîd şöyle demiştir:
طَلَبُ الْمُعَقِّبِ حَقّهُ الْمَظْلُومُ
Hakkı gasp edilmiş mazlum alacaklının [hakkını] araması gibi.
والمعنى: أنه حكم للإسلام بالغلبة والإقبال، وعلى الكفر بالإدبار والانتكاس وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ فعما قليل يحاسبهم في الآخرة بعد عذاب الدنيا. فإن قلت: ما محل قوله لا معقب لحكمه؟ قلت: هو جملة محلها النصب على الحال، كأنه قيل: والله يحكم نافذاً حكمه، كما تقول جاءني زيد لا عمامة على رأسه ولا قلنسوة، تريد حاسراً.
Anlamı şudur: O, İslam için üstünlük ve yükseliş, küfür için ise gerileme ve yıkılış hükmünü vermiştir. { وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “O, hesabı pek çabuk görendir”; pek yakında dünya azabından sonra ahirette onları hesaba çekecektir. Eğer: "{ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ } cümlesinin iraptaki yeri nedir?" dersen, derim ki: Hâl olarak mahallen mansup bir cümledir; sanki: "Allah hükmü tastamam geçerli olarak hükmeder" denilmiştir; nitekim senin: "Zeyd başında ne sarık ne de takke olmaksızın (yani başı açık olarak) bana geldi" demen gibi.
[سورة الرعد (١٣) : آية ٤٢]
[Ra'd Suresi (13): Ayet 42]
وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢)
{ وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ } “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı; oysa bütün tuzaklar Allah'ındır. O, her nefsin ne kazandığını bilir. Kâfirler de bu yurdun sonunun kime ait olduğunu yakında bileceklerdir!” (42)
وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وصفهم بالمكر، ثم جعل مكرهم كلا مكر بالإضافة إلى مكره فقال فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً ثم فسر ذلك بقوله يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ لأنّ من علم ما تكسب كل نفس، وأعدّ لها جزاءها فهو المكر كله، لأنه يأتيهم من حيث لا يعلمون. وهم في غفلة مما يراد بهم. وقرئ: الكفار. والكافرون. والذين كفروا. والكفر:
{ وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı”; onları tuzak kurmakla niteledi, sonra O'nun tuzağına nispetle onların tuzağını adeta yok hükmünde sayarak: { فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً } “oysa bütün tuzaklar Allah'ındır” buyurdu. Sonra bunu şu sözüyle açıkladı: { يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ } “O, her nefsin ne kazandığını bilir. Kâfirler de bu yurdun sonunun kime ait olduğunu yakında bileceklerdir!” Zira her nefsin ne kazandığını bilen ve ona cezasını hazırlayan zatın tuzağı tuzakların tamamıdır; çünkü bu onlara hiç bilmedikleri bir yerden gelir. Onlar ise kendilerine yapılacak olandan tamamen gaflet içindedirler. { الْكُفَّارُ }, { الْكَافِرُونَ }, { الَّذِينَ كَفَرُوا } ve { الْكُفْرُ } şeklinde de okunmuştur:
أى أهله، والمراد بالكافر الجنس: وقرأ جناح بن حبيش، وسيعلم الكافر، من أعلمه أى سيخبر.
Yani küfür ehli demektir. "Kâfir" ile cins kastedilmiştir. Cenâh b. Hubeyş ise *i'lâm* (bildirme) fiilinden { وَسَيُعْلَمُ الْكَافِرُ } şeklinde okumuştur; yani "kâfire bildirilecektir".
[سورة الرعد (١٣) : آية ٤٣]
[Ra'd Suresi (13): Ayet 43]
وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ (٤٣)
{ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } “İnkâr edenler: «Sen gönderilmiş bir peygamber değilsin» derler. De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitab'ın ilmi bulunan kimseler yeter.»” (43)
كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً لما أظهر من الأدلة على رسالتي وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ والذي عنده علم القرآن وما ألف عليه من النظم المعجز الفائت لقوى البشر. وقيل: ومن هو من علماء أهل الكتاب الذين أسلموا. لأنهم يشهدون بنعته في كتبهم: وقيل هو الله عز وعلا والكتاب: اللوح المحفوظ. وعن الحسن: لا والله ما يعنى إلا الله. والمعنى: كفى بالذي يستحق العبادة وبالذي لا يعلم علم ما في اللوح إلا هو، شهيداً بيني وبينكم. وتعضده قراءة من قرأ ومن عنده علم الكتاب، على من الجارّة، أى. ومن لدنه علم الكتاب، لأن علم من علمه من فضله ولطفه. وقرئ: ومن عنده علم الكتاب على من الجارّة. وعلم، على البناء للمفعول. وقرئ:
{ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } Peygamberliğime dair ortaya koyduğu deliller sebebiyle şahit olarak Allah yeter, { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } ve yanında Kur'an'ın ilmi ve onun insan gücünü aşan mucizevi nazmı bulunan kimseler de [yeter]. Şöyle de denilmiştir: Onlar, kendi kitaplarında onun sıfatına şahitlik ettikleri için Müslüman olan Ehl-i Kitap âlimleridir. Bir görüşe göre de O, izzet ve celâl sahibi Allah'tır; Kitap ise Levh-i Mahfuz'dur. Hasan-ı Basrî'den rivayet edildiğine göre o: "Hayır, Allah'a yemin olsun ki bununla yalnızca Allah kastedilmektedir" demiştir. Anlamı şudur: Benimle sizin aranızda şahit olarak ibadete layık olan ve Levh'tekilerin ilmini ancak Kendisi bilen Zat yeter. Bu manayı, cer harfi olan *min* ile "ve min 'ındihî 'ılmü'l-kitâbi" şeklinde okuyanın kıraati de destekler; yani O'nun katındandır; zira bir kimsenin ilmi, O'nun lütfu ve ihsanındandır. Mecrur *min* ile meçhul fiil olarak "ve min 'ındihî 'ullime'l-kitâbü" şeklinde de okunmuştur. Şöyle de okunmuştur:
وبمن عنده علم الكتاب. فإن قلت: بم ارتفع علم الكتاب؟ قلت: في القراءة التي وقع فيها عنده صلة يرتفع العلم بالمقدّر في الظرف، فيكون فاعلا، لأنّ الظرف إذا وقع صلة أوغل في شبه الفعل لاعتماده على الموصول، فعمل عمل الفعل، كقولك: مررت بالذي في الدار أخوه، فأخوه فاعل، كما تقول: بالذي استقرّ في الدار أخوه. وفي القراءة التي لم يقع فيها عنده صلة يرتفع العلم بالابتداء.
"Ve bi-men 'ındehû 'ılmü'l-kitâbi" [şeklinde de okunmuştur]. Eğer: "'Ilmu'l-kitâb ne ile merfu olmuştur?" dersen, derim ki: " 'Indehu" ifadesinin sıla olduğu kıraatte *el-'ilm*, zarfta takdir edilen [fiil] ile merfu olur ve fail (özne) haline gelir. Çünkü zarf sıla olarak geldiğinde, mevsule (ilgi zamiri) dayandığı için fiile benzerliği kuvvetlenir ve fiil gibi amel eder; tıpkı senin: "Merartü bi'llezî fi'd-dâri ehûhu" (Evde kardeşi bulunan kimseye uğradım) sözün gibidir; burada "ehûhu", tıpkı "bi'llezi'stekarra fi'd-dâri ehûhu" demişsin gibi faildir. " 'Indehu" ifadesinin sıla olarak vaki olmadığı kıraatte ise *el-'ilm*, mübteda (özne) olması sebebiyle merfu olur.
عن رسول الله ﷺ «من قرأ سورة الرعد أعطى من الأجر عشر حسنات بوزن كل سحاب مضى وكل سحاب يكون إلى يوم القيامة، وبعث يوم القيامة من الموفين بعهد الله
Resûlullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] [şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir]: «Kim Ra'd Suresi'ni okursa, [dünyadan] geçmiş ve kıyamet gününe kadar gelecek olan her bulutun ağırlığınca kendisine on sevap verilir ve kıyamet günü Allah'ın ahdine vefa gösterenlerden olarak diriltilir.»