أخذ الجثة كلها ما لَها مِنْ قَرارٍ أى استقرار. يقال: قرّ الشيء قراراً، كقولك: ثبت ثباتا، شبه بها القول الذي لم يعضد بحجة، فهو داحض غير ثابت والذي لا يبقى إما يضمحل عن قريب لبطلانه، من قولهم: الباطل لجلج . وعن قتادة أنه قيل لبعض العلماء: ما تقول في كلمة خبيثة؟ فقال: ما أعلم لها في الأرض مستقراً، ولا في السماء مصعداً، إلا أن تلزم عنق صاحبها حتى يوافى بها القيامة.
Gövdenin tamamını kökten almaktır. { ما لَها مِنْ قَرارٍ } “Onun hiçbir sebatı/duracağı yeri yoktur” yani istikrarı yoktur. Nitekim «ثبت ثباتا» (iyice sabit oldu) denmesi gibi «قرّ الشيء قراراً» (bir şey tamamen yerleşti/duruldu) denir. Bir delille desteklenmemiş olan söz buna benzetilmiştir; bu yüzden o tutarsızdır, sabit değildir ve batıl oluşundan ötürü çok geçmeden yok olup gider. Nitekim “Batıl kekemedir/tutarsızdır” derler. Katâde'den rivayet edildiğine göre, âlimlerden birine: “Kötü söz hakkında ne dersin?” diye sorulmuş, o da şöyle demiştir: “Onun için yeryüzünde bir durak, gökte de yükselecek bir yer bilmiyorum; ancak kıyamet gününde onunla hesaba çekilinceye kadar sahibinin boynuna dolanıp kalır.”
[سورة إبراهيم (١٤) : آية ٢٧]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayet 27]
يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ (٢٧)
{ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ (٢٧) } “Allah, iman edenleri dünya hayatında da ahirette de o sabit sözle sapasağlam tutar. Allah, zalimleri ise saptırır ve Allah dilediğini yapar. (27)”
بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ الذي ثبت بالحجة والبرهان في قلب صاحبه وتمكن فيه، فاعتقده واطمأنت إليه نفسه. وتثبيتهم به في الدنيا: أنهم إذا فتنوا في دينهم لم يزلوا، كما ثبت الذين فتنهم أصحاب الأخدود، والذين نشروا بالمناشير ومشطت لحومهم بأمشاط الحديد، وكما ثبت جرجيس وشمسون وغيرهما. وتثبيتهم في الآخرة. أنهم إذا سئلوا عند تواقف الأشهاد عن معتقدهم ودينهم، لم يتلعثموا ولم يبهتوا، ولم تحيرهم أهوال الحشر. وقيل معناه الثبات عند سؤال القبر. وعن البراء ابن عازب رضى الله عنه أن رسول الله ﷺ ذكر قبض روح المؤمن فقال «ثم يعاد روحه في جسده فيأتيه ملكان فيجلسانه في قبره ويقولان له: من ربك؟ وما دينك؟ ومن نبيك؟
{ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ } “Sabit sözle” yani delil ve burhan ile sahibinin kalbinde kökleşip yer eden, böylece onun inandığı ve nefsinin kendisiyle mutmain olduğu [sözle]. Onların dünyada bu sözle sabit tutulmaları: Dinleri hususunda imtihana/baskıya maruz kaldıklarında sarsılmamalarıdır; nitekim Ashâb-ı Uhdûd'un işkence ettiği kimselerin, testerelerle biçilen ve etleri demir taraklarla taranan kimselerin sebat ettiği gibi, Circîs, Şemsûn ve başkalarının sebat ettiği gibi. Onların ahirette sabit kılınmaları ise: Şahitlerin huzurunda inançları ve dinleri hakkında sorguya çekildiklerinde dillerinin dolaşmaması, şaşırıp kalmamaları ve haşir gününün dehşetlerinin onları hayrete düşürmemesidir. Bunun kabirdeki sorgu anında sebat manasına geldiği de söylenmiştir. Berâ b. Âzib radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müminin ruhunun kabzedilmesini zikredip şöyle buyurmuştur: «Sonra ruhu cesedine iade edilir. Bunun üzerine ona iki melek gelir, onu kabrinde oturturlar ve ona: 'Rabbin kimdir? Dinin nedir? Peygamberin kimdir?' diye sorarlar.
فيقول: ربى الله، ودينى الإسلام، ونبيي محمد، فينادى مناد من السماء أن صدق عبدى فذلك قوله: يثبت الله الذين آمنوا بالقول الثابت» وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ الذين لم يتمسكوا بحجة في دينهم، وإنما اقتصروا على تقليد كبارهم وشيوخهم، كما قلد المشركون آباءهم فقالوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وإضلالهم في الدنيا أنهم لا يثبتون في مواقف الفتن وتزل أقدامهم أوّل شيء، وهم في الآخرة أضل وأذل وَيَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ أى ما توجبه الحكمة، لأن مشيئة الله تابعة
[O da] şöyle der: «Rabbim Allah, dinim İslam, peygamberim Muhammed'dir.» Bunun üzerine gökten bir münadi: «Kulum doğru söyledi» diye seslenir. İşte [Allah Teâlâ'nın]: { يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ } “Allah, iman edenleri o sabit sözle sapasağlam tutar” buyruğu buna [işaret etmektedir]. { وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ } “Allah, zalimleri ise saptırır” yani dinlerinde bir delile sarılmayıp yalnızca büyüklerini ve önderlerini taklit etmekle yetinenleri; nitekim müşrikler de babalarını taklit etmiş ve: { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } “Şüphesiz biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk” demişlerdi. Onların dünyada saptırılmaları, fitne anlarında sebat gösteremeyip ilk anda ayaklarının kaymasıdır; ahirette ise onlar daha sapkın ve daha zelildirler. { وَيَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ } “Ve Allah dilediğini yapar” yani hikmetin gerektirdiğini yapar; çünkü Allah'ın dilemesi
للحكمة، من تثبيت المؤمنين وتأييدهم، وعصمتهم عند ثباتهم وعزمهم، ومن إضلال الظالمين وخذلانهم، والتخلية بينهم وبين شأنهم عند زللهم.
hikmete tabidir; müminleri sebat ve azimleri anında sabit kılmaktan, teyit etmekten ve korumaktan; zalimleri ise sapkınlığa düşürmekten, yüzüstü bırakmaktan ve ayakları kaydığında onları kendi halleriyle baş başa bırakmaktan ibarettir.
[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٢٨ الى ٣٠]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayetler 28-30]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ (٢٩) وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (٣٠)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ (٢٩) وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (٣٠) } “Allah'ın nimetini nankörlüğe/küfre çevirenleri ve kavimlerini helak yurduna konduranları görmedin mi? (28) Onlar cehenneme girecekler. O ne kötü bir duraktır! (29) O'nun yolundan saptırmak için Allah'a eşler/ortaklar koştular. De ki: 'Eğlenip yararlanın bakalım! Şüphesiz varacağınız yer ateştir.' (30)”
بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ أى شكر نعمة الله كُفْراً لأن شكرها الذي وجب عليهم وضعوا مكانه كفراً، فكأنهم غيروا الشكر إلى الكفر وبدلوه تبديلا، ونحوه وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ أى شكر رزقكم حيث وضعتم التكذيب موضعه. ووجه آخر: وهو أنهم بدلوا نفس النعمة كفراً على أنهم لما كفروها سلبوها فبقوا مسلوبي النعمة موصوفين بالكفر، حاصلا لهم الكفر بدل النعمة. وهم أهل مكة: أسكنهم الله حرمه، وجعلهم قوّام بيته، وأكرمهم بمحمد ﷺ، فكفروا نعمة الله بدل ما لزمهم من الشكر العظيم. أو أصابهم الله بالنعمة في الرخاء والسعة لإيلافهم الرحلتين، فكفروا نعمته، فضربهم بالقحط سبع سنين، فحصل لهم الكفر بدل النعمة، كذلك حين أسروا وقتلوا يوم بدر وقد ذهبت عنهم النعمة وبقي الكفر طوقا في أعناقهم. وعن عمر رضى الله عنه: هم الأفجران من قريش: بنو المغيرة وبنو أمية، فأما بنو المغيرة فكفيتموهم يوم بدر. وأما بنو أمية فمتعوا حتى حين.
{ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ } “Allah'ın nimetini değiştirdiler” yani Allah'ın nimetine şükretmeyi { كُفْراً } “nankörlüğe/küfre” [çevirdiler]; çünkü kendilerine vacip olan şükrün yerine küfrü/nankörlüğü koydular; adeta şükrü küfre dönüştürüp büsbütün değiştirdiler. { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Rızkınıza [şükrü] yalanlamanız mı kılıyorsunuz?” yani yalanlamayı şükrün yerine koyarak rızkınızın şükrünü [yalanlama kılıyorsunuz] ayeti de bu kabildendir. Başka bir vecih de şudur: Nimetin bizzat kendisini küfre/nankörlüğe çevirdiler; şöyle ki ona nankörlük edince nimet ellerinden alındı, böylece nimetten mahrum kalıp küfürle vasıflandılar ve nimet yerine küfür kendilerine hâsıl oldu. Bunlar Mekke halkıdır: Allah onları Harem'ine yerleştirdi, onları Beyt'inin hizmetçileri kıldı ve onları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile şereflendirdi; fakat onlar kendilerine düşen o büyük şükrün yerine Allah'ın nimetine nankörlük ettiler. Yahut iki yolculuğa alıştırılmaları sebebiyle bolluk ve refah içinde Allah onları nimetle donattı, onlar ise O'nun nimetine nankörlük ettiler; bunun üzerine Allah onları yedi yıl kıtlıkla vurdu, böylece nimet yerine küfür ellerinde kaldı. Aynı şekilde Bedir günü esir edilip öldürüldüklerinde de nimet onlardan gitmiş, küfür ise boyunlarında bir tasma gibi kalmıştı. Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: “Onlar Kureyş'in en fâcir iki koludur: Benî Muğîre ve Benî Ümeyye. Benî Muğîre'ye gelince, Bedir günü onlara karşı korundunuz (haklarından gelindi). Benî Ümeyye'ye gelince, onlar bir süreye kadar yararlandırıldılar.”
وقيل: هم متنصرة العرب: جبلة بن الأيهم وأصحابه وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ ممن تابعهم على الكفر دارَ الْبَوارِ دار الهلاك. وعطف جَهَنَّمَ على دار البوار عطف بيان. قرئ لِيُضِلُّوا بفتح الياء وضمها. فإن قلت: الضلال والإضلال لم يكن غرضهم في اتخاذ الأنداد، فما معنى اللام؟
Onların Hristiyanlaşan Araplar, yani Cebele b. el-Eyhem ve arkadaşları olduğu da söylenmiştir. { وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ } “Ve kavimlerini kondurdular” yani küfürde kendilerine uyanları [kondurdular], { دارَ الْبَوارِ } “helak yurduna”. { جَهَنَّمَ } kelimesinin { دارَ الْبَوارِ } ifadesine atfedilmesi atf-ı beyândır. { لِيُضِلُّوا } kelimesi yâ harfinin fethasıyla («لِيَضِلُّوا») ve zammesiyle («لِيُضِلُّوا») okunmuştur. Eğer: “Şirk koştukları ortakları edinmedeki maksatları sapmak ve saptırmak değildi; o halde lâm (لِـ) harfinin manası nedir?” dersen...
قلت: لما كان الضلال والإضلال نتيجة اتخاذ الأنداد، كما كان الإكرام في قولك: جئتك لتكرمنى، نتيجة المجيء، دخلته اللام وإن لم يكن غرضا، على طريق التشبيه والتقريب تَمَتَّعُوا إيذان بأنهم لانغماسهم في التمتع بالحاضر، وأنهم لا يعرفون غيره ولا يريدونه، مأمورون به، قد أمرهم آمر مطاع لا يسعهم أن يخالفوه ولا يملكون لأنفسهم أمراً دونه، وهو أمر الشهوة.
Derim ki: Sapmak ve saptırmak, ortaklar edinmenin bir neticesi olduğundan —tıpkı 'Bana ikram edesin diye sana geldim' sözündeki ikramın gelişin neticesi olması gibi— gaye olmasa bile teşbih ve تقريب (yaklaştırma) yoluyla lâm harfi dahil olmuştur. { تَمَتَّعُوا } “Yararlanın” [ifadesi], onların hazır olan lezzetlere dalmış olmaları, bundan başkasını tanımayıp istememeleri sebebiyle, karşı koyamayacakları ve emrine boyun eğmekten başka çareleri bulunmayan itaat edilen bir âmir tarafından buna emrolunduklarına bir işarettir ki o da şehvetin emridir.
والمعنى: إن دمتم على ما أنتم عليه من الامتثال لأمر الشهوة فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ ويجوز أن يراد الخذلان والتخلية ونحوه قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ.
Mana şudur: Eğer şehvetin emrine boyun eğmekten ibaret olan bu haliniz üzere devam ederseniz, { فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ } “Şüphesiz varacağınız yer ateştir”. Bununla yardımsız bırakma (hızlân) ve kendi haline terk etmenin kastedilmiş olması da caizdir. { قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ } “De ki: 'Küfrünle azıcık yaşayıp eğlen! Şüphesiz sen cehennemliklerdensin'” ayeti de böyledir.
[سورة إبراهيم (١٤) : آية ٣١]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayet 31]
قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ (٣١)
{ قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ (٣١) } “İman eden kullarıma söyle: Namazı dosdoğru kılsınlar; hiçbir alışverişin ve hiçbir dostluğun olmadığı bir gün gelmeden önce, kendilerine rızık olarak verdiklerimizden gizli ve açık infak etsinler. (31)”
المقول محذوف، لأن جواب قُلْ يدل عليه، وتقديره قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا أقيموا الصلاة وأنفقوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا وجوزوا أن يكون يقيموا وينفقوا، بمعنى:
Makūlü'l-kavl (söylenen söz) mahzuftur; zira { قُلْ } “De ki / Söyle” emrinin cevabı buna delalet etmektedir. Takdiri: «قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا أقيموا الصلاة وأنفقوا» “İman eden kullarıma: 'Namazı kılın ve infak edin' de” şeklindedir ki [neticesinde] { يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا } “Namazı kılsınlar ve infak etsinler”. { يقيموا } ve { ينفقوا } fiillerinin şu manada olması da caiz görülmüştür:
ليقيموا ولينفقوا، ويكون هذا هو المقول، قالوا: وإنما جاز حذف اللام، لأنّ الأمر الذي هو قُلْ عوض منه، ولو قيل: يقيموا الصلاة وينفقوا ابتداء بحذف اللام، لم يجز.
«ليقيموا ولينفقوا» (kılsınlar ve infak etsinler) manasında olup makūlün (söylenen sözün) bizzat kendisi olmasıdır. Dediler ki: Lâm harfinin hazfedilmesi ancak { قُلْ } emrinin onun yerine geçmiş olması sebebiyle caiz olmuştur. Şayet baştan itibaren lamsız olarak: «يقيموا الصلاة وينفقوا» denilseydi caiz olmazdı.
فإن قلت: علام انتصب سِرًّا وَعَلانِيَةً؟ قلت: على الحال، أى: ذوى سرّ وعلانية، بمعنى:
Eğer: “{ سِرًّا وَعَلانِيَةً } neye binaen mansub olmuştur?” dersen, derim ki: Hal olarak mansubdur; yani gizlilik ve açıklık sahibi olarak, şu manada:
مسرين ومعلنين. أو على الظرف، أى وقتى سر وعلانية، أو على المصدر، أى: إنفاق سر وإنفاق علانية، المعنى: إخفاء المتطوع به من الصدقات والإعلان بالواجب: والخلال: المخالة.
Gizleyerek ve aşikâr kılarak. Yahut zarf olarak, yani gizli ve açık vakitlerde; yahut mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak, yani gizli bir infak ve aşikâr bir infak ile. Mana şudur: Nafile sadakaları gizlemek, farz olanları ise açıkça vermek. { والخلال } kelimesi el-muhâllet (dostluk) demektir.
فإن قلت: كيف طابق الأمر بالإنفاق وصف اليوم بأنه لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ؟ قلت:
Eğer: “İnfak emri, o günün { لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ } (içinde ne bir alışveriş ne de bir dostluk olan gün) şeklinde nitelenmesiyle nasıl örtüşmektedir?” dersen, derim ki:
من قبل أنّ الناس يخرجون أَموالهم في عقود المعاوضات، فيعطون بدلا ليأخذوا مثله، وفي المكارمات ومهاداة الأصدقاء ليستجروا بهداياهم أَمثالها أو خيراً منها. وأمّا الإنفاق لوجه الله خالصا كقوله وَما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزى إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى فلا يفعله إلا المؤمنون الخلص، فبعثوا عليه ليأخذوا بدله في يوم لا بيع فيه ولا خلال، أى: لا انتفاع فيه بمبايعة ولا بمخالة، ولا بما ينفقون به أَموالهم من المعاوضات والمكارمات، وإنما ينتفع فيه بالإنفاق لوجه الله. وقرئ: لا بيع فيه ولا خلال، بالرفع.
Şundan dolayıdır ki: İnsanlar mallarını karşılıklı ivaz (mübadele) akitlerinde harcarlar; bir ivaz verirler ki dengini alsınlar. Cömertliklerde ve dostlara hediye vermede harcarlar ki hediyeleriyle benzerlerini veya daha hayırlısını elde etsinler. Sırf Allah rızası için olan infaka gelince —nitekim { وَما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزى إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى } “Onda hiç kimsenin karşılığı verilecek bir nimeti yoktur; o ancak Yüce Rabbinin rızasını kazanmak için [verir]” ayetinde olduğu gibi— bunu ancak ihlaslı müminler yapar. İşte onlar, içinde hiçbir alışverişin ve hiçbir dostluğun bulunmadığı bir günde bunun karşılığını almak üzere infaka teşvik edilmişlerdir; yani o günde ne alışverişten ne dostluktan ne de insanların mallarını karşılık ve iyilik beklentisiyle harcadıkları şeylerden bir fayda vardır; orada ancak Allah rızası için yapılan infaktan fayda sağlanır. «لا بيعٌ فيه ولا خلالٌ» şeklinde ref ile de okunmuştur.
[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٣٢ الى ٣٣]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayetler 32-33]
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ (٣٢) وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ (٣٣)
{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ (٣٢) وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ (٣٣) } “Gökleri ve yeri yaratan, gökten su indirip onunla sizin için rızık olarak türlü ürünler çıkaran, emriyle denizde akıp gitmesi için gemileri ve nehirleri hizmetinize veren Allah'tır. (32) Düzenli olarak seyirlerine devam eden güneşi ve ayı hizmetinize veren, geceyi ve gündüzü de istifadenize sunan O'dur. (33)”
[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٣٢ الى ٣٤]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayetler 32-34]
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ (٣٢) وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ (٣٣) وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (٣٤)
{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ (٣٢) وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ (٣٣) وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (٣٤) } “Gökleri ve yeri yaratan, gökten su indirip onunla size rızık olarak meyveler çıkaran, emriyle denizde akıp gitmesi için gemileri hizmetinize veren ve ırmakları da istifadenize sunan Allah'tır. (32) Âdetleri üzere seyreden güneşi ve ayı da hizmetinize verdi, geceyi ve gündüzü de emrinize amade kıldı. (33) O, Kendisinden dilediğiniz her şeyden size verdi. Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayıp bitiremezsiniz. Gerçekten insan çok zalimdir, çok nankördür. (34)”
اللَّهُ مبتدأ، والَّذِي خَلَقَ خبره، ومِنَ الثَّمَراتِ بيان للرزق، أى: أخرج به رزقا هو ثمرات. ويجوز أن يكون مِنَ الثَّمَراتِ مفعول أخرج، ورِزْقاً حالا من المفعول، أَو نصباً على المصدر من أخرج، لأنه في معنى رزق بِأَمْرِهِ بقوله كن دائِبَيْنِ يدأبان في سيرهما وإنارتهما ودرئهما الظلمات، وإصلاحهما ما يصلحان من الأرض والأبدان والنبات وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ يتعاقبان خلفة لمعاشكم وسباتكم وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ من للتبعيض، أى آتاكم بعض جميع ما سألتموه، نظراً في مصالحكم. وقرئ من كلّ بالتنوين، وما سألتموه نفى ومحله النصب على الحال أى: آتاكم من جميع ذلك غير سائليه، ويجوز أن تكون ما موصولة، على: وآتاكم من كل ذلك ما احتجتم إليه ولم تصلح أَحوالكم ومعايشكم إلا به، فكأنكم سألتموه أو طلبتموه بلسان الحال لا تُحْصُوها لا تحصروها ولا تطيقوا عدها وبلوغ آخرها، هذا إذا أَرادوا أَن يعدوها على الإجمال. وأمّا التفصيل فلا يقدر عليه ولا يعلمه إلا الله لَظَلُومٌ يظلم النعمة بإغفال شكرها كَفَّارٌ شديد الكفران لها. وقيل ظلوم في الشدّة يشكو ويجزع، كفار في النعمة يجمع ويمنع. والإنسان للجنس، فيتناول الإخبار بالظلم والكفران من يوجدان منه.
{ اللَّهُ } mübteda, { الَّذِي خَلَقَ } onun haberidir. { مِنَ الثَّمَراتِ } ise rızkın beyânıdır; yani onunla meyvelerden ibaret olan bir rızık çıkardı demektir. { مِنَ الثَّمَراتِ } ifadesinin «أخرج» fiilinin mef'ûlü, { رِزْقاً } kelimesinin de mef'ûlden hal olması caizdir; yahut «أخرج» fiilinden mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak nasb edilmiştir, çünkü «رزق» manasındadır. { بِأَمْرِهِ } “Emriyle” yani 'Kün' (Ol) sözüyle. { دائِبَيْنِ } “Âdetleri üzere seyreden” yani hareketlerinde, aydınlatmalarında, karanlıkları defetmelerinde, yeryüzünü, bedenleri ve bitkileri ıslah etmelerinde devamlılık gösterirler. { وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } “Geceyi ve gündüzü de emrinize amade kıldı” geçiminiz ve dinlenmeniz için birbirini ardı ardına takip ederler. { وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ } “Kendisinden dilediğiniz her şeyden size verdi” [ifadesindeki] «مِنْ» teb'îz (kısmiyet) içindir; yani maslahatlarınızı gözeterek dilediğiniz her şeyin bir kısmını size verdi. «مِنْ كُلٍّ» şeklinde tenvin ile de okunmuştur; bu durumda «ما سألتموه» nefy olur ve mahallen hal olarak mansubdur; yani 'tüm bunlardan siz istemeden verdi' manasındadır. «ما» edatının mevsûl olması da caizdir; buna göre mana: 'Bütün bunlardan ihtiyaç duyduğunuz, durumlarınızın ve geçiminizin ancak kendisiyle düzelebileceği şeyleri size verdi; sanki siz onu hal diliyle istemiş veya talep etmiş gibi oldunuz' demektir. { لا تُحْصُوها } “Sayıp bitiremezsiniz” onu kuşatamaz, tek tek saymaya ve sonuna ulaşmaya güç yetiremezsiniz. Bu, onu icmâlî olarak saymak istedikleri takdirdedir. Tafsilatına gelince, buna kimse güç yetiremez ve onu ancak Allah bilir. { لَظَلُومٌ } “Çok zalimdir” şükrünü terk etmek suretiyle nimete haksızlık eder. { كَفَّارٌ } “Çok nankördür” ona karşı aşırı nankörlük eder. Şiddet ve sıkıntı anında çok şikâyet edip sızlanan (zalûm), nimet anında ise [hakkını vermeyip] toplayıp engelleyen (keffâr) olduğu da söylenmiştir. İnsan kelimesi cins içindir; dolayısıyla zulüm ve küfran (nankörlük) kendisinde bulunan kimseleri haber verme kapsamına alır.
[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٣٥ الى ٣٦]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayetler 35-36]
وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦)
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦) } “Hani İbrâhim şöyle demişti: 'Rabbim! Bu şehri emniyetli kıl; beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut!' (35) 'Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık kim bana uyarsa o bendendir; kim de bana karşı gelirse, şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin.' (36)”
هَذَا الْبَلَدَ يعنى البلد الحرام، زاده الله أَمناً، وكفاه كل باغ وظالم، أَجاب فيه دعوة خليله إبراهيم ﵇ آمِناً ذا أمن. فإن قلت: أَى فرق بين قوله اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً وبين قوله اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً؟ قلت: قد سأل في الأوّل أَن يجعله من جملة البلاد التي يأمن أهلها ولا يخافون، وفي الثاني أن يخرجه من صفة كان عليها من الخوف إلى ضدها من الأمن، كأنه قال: هو بلد مخوف، فاجعله آمناً وَاجْنُبْنِي وقرئ: وأجنبنى، وفيه ثلاث لغات: جنبه الشر، وجنبه، وأجنبه، فأهل الحجاز يقولون: جنبني شره بالتشديد، وأهل نجد
{ هَذَا الْبَلَدَ } “Bu şehri” yani Belde-i Haram'ı [Mekke'yi kastetmektedir]. Allah onun emniyetini artırsın ve onu her azgın ve zâlime karşı korusun! Allah orada Halîl'i İbrâhim aleyhisselâm'ın duasını kabul buyurmuştur. { آمِناً } “Emniyetli” yani güvenli [kıl]. Eğer: “O'nun { اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً } [ifadesi] ile { اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً } ifadesi arasındaki fark nedir?” dersen, derim ki: Birincisinde orayı, ahalisinin güvende olduğu ve korkmadığı beldeler zümresine dâhil kılmasını istemiştir. İkincisinde ise orayı, üzerinde bulunduğu korku vasfından çıkarıp bunun zıddı olan emniyet vasfına eriştirmesini dilemiştir; sanki: 'Burası korkulu bir beldedir, sen orayı emniyetli kıl!' demiştir. { وَاجْنُبْنِي } “Beni uzak tut”; «وَأَجْنِبْنِي» şeklinde de okunmuştur. Bu fiil hakkında üç lügat (kullanım) bulunmaktadır: «جنبه الشر», «جنّبه» ve «أجنبه». Hicaz halkı şeddeli olarak «جنبني شره» derken, Necid halkı ise...
جنبني وأجنبنى، والمعنى: ثبتنا وأدمنا على اجتناب عبادتها وَبَنِيَّ أراد بنيه من صلبه. وسئل ابن عيينة: كيف عبدت العرب الأصنام؟ فقال: ما عبد أحد من ولد إسماعيل صنما، واحتج بقوله وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ إنما كانت أنصاب حجارة لكل قوم، قالوا:
«جنبني» ve «أجنبني» derler. Mana şudur: Putlara tapmaktan kaçınma hususunda bizi sabit kıl ve [bu hal üzere] daim eyle. { وَبَنِيَّ } “Ve çocuklarımı” kendi sulbünden olan oğullarını kastediyordu. İbn Uyeyne'ye: “Araplar putlara nasıl taptı?” diye sorulduğunda şöyle demiştir: “İsmâil'in evlatlarından hiçbiri puta tapmadı” ve O'nun { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } sözünü delil getirdi. [Arapların taptıkları] sadece her kabilenin dikili taşlarıydı; şöyle dediler:
البيت حجر، فحيثما نصبنا حجراً فهو بمنزلة البيت، فكانوا يدورون بذلك الحجر ويسمونه الدوار، فاستحب أن يقال: طاف بالبيت، ولا يقال: دار بالبيت إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فأعوذ بك أن تعصمني وبنىّ من ذلك، وإنما جعلن مضلات، لأنّ الناس ضلوا بسببهنّ، فكأنهنّ أضللنهم، كما تقول: فتنتهم الدنيا وغرّتهم، أى افتتنوا بها واغتروا بسببها فَمَنْ تَبِعَنِي على ملتي وكان حنيفا مسلما مثلي فَإِنَّهُ مِنِّي أى هو بعضى لفرط اختصاصه بى وملابسته لي، وكذلك قوله «من غشنا فليس منا» أى ليس بعض المؤمنين، على أنّ الغش ليس من أفعالهم وأوصافهم وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ تغفر له ما سلف منه من عصياني إذا بدا له فيه واستحدث الطاعة لي. وقيل: معناه ومن عصاني فيما دون الشرك.
'Kâbe bir taştır; nerede bir taş dikersek o Kâbe mesabesindedir.' Bu sebeple o taşın etrafında dönerler ve ona «ed-devvâr» derlerdi. Bundan dolayı 'Beyt'i tavaf etti' denilmesi müstehap görülmüş, 'Beyt'in etrafında döndü' denilmemiştir. { إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ } “Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar” beni ve çocuklarımı bundan korumana sığınırım. İnsanlar onların sebebiyle saptıkları için adeta onları saptırmışlar gibi saptırıcı kılınmışlardır; nitekim 'Dünya onları aldattı ve baştan çıkardı' denmesi gibi, yani onun sebebiyle aldandılar ve baştan çıktılar demektir. { فَمَنْ تَبِعَنِي } “Artık kim bana uyarsa” benim dinim üzere olup benim gibi muvahhid bir müslüman olursa { فَإِنَّهُ مِنِّي } “O bendendir” yani bana olan aşırı bağlılığı ve yakınlığı sebebiyle benden bir parçadır. Nitekim Resûlullah'ın: «Bizi aldatan bizden değildir» hadisi de böyledir; yani aldatmak müminlerin fiil ve sıfatlarından olmadığı için 'o müminlerden biri değildir' manasındadır. { وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim de bana karşı gelirse, şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” yani sonradan aklı başına gelir de bana itaati yeniden benimserse, onun geçmişteki isyanını bağışlarsın. Bunun manasının: 'Kim şirkten başka konularda bana isyan ederse' olduğu da söylenmiştir.
[سورة إبراهيم (١٤) : آية ٣٧]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayet 37]
رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧)
{ رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧) } “Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını, Senin hürmetli kılınmış Beyt'inin yanında ekinsiz bir vadiye yerleştirdim. Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye [böyle yaptım]. Artık Sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve onlara meyvelerden rızık ver ki şükretsinler. (37)”
مِنْ ذُرِّيَّتِي بعض أولادى وهم إسماعيل ومن ولد منه بِوادٍ هو وادى مكة غَيْرِ ذِي زَرْعٍ لا يكون فيه شيء من زرع قط، كقوله قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ بمعنى لا يوجد فيه اعوجاج، ما فيه إلا الاستقامة لا غير. وقيل للبيت المحرم، لأنّ الله حرم التعرض له والتهاون به، وجعل ما حوله حرما لمكانه، أو لأنه لم يزل ممنعا عزيزا يهابه كل جبار، كالشىء المحرم الذي حقه أن يجتنب، أو لأنه محترم عظيم الحرمة لا يحل انتهاكه، أو لأنه حرّم على الطوفان أى منع منه، كما سمى عتيقا لأنه أعتق منه فلم يستول عليه لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ اللام متعلقة بأسكنت، أى: ما أسكنتهم هذا الوادي الخلاء البلقع من كل مرتفق ومرتزق، إلا ليقيموا
{ مِنْ ذُرِّيَّتِي } “Zürriyetimden” [ifadesi], çocuklarımdan bir kısmı [demektir] ki onlar İsmâil ve onun soyundan gelenlerdir. { بِوادٍ } “Bir vadiye” [ifadesi], Mekke vadisidir. { غَيْرِ ذِي زَرْعٍ } “Ekinsiz” [ifadesi], içinde asla hiçbir ekin bulunmayan [demektir]; nitekim { قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ } “...pürüzsüz Arapça bir Kur'an olarak...” buyruğunda da [aynı kullanım olup] 'içinde hiçbir eğrilik bulunmayan, onda doğruluktan başka bir şey olmayan' manasındadır. Beyt'e “el-Muharrem” (hürmetli kılınmış) denilmesi; Allah'ın ona ilişilmesini ve onun hafife alınmasını haram kılması ve [şerefli] konumu sebebiyle çevresini de harem yapmasından dolayıdır. Yahut kaçınılması gereken yasaklanmış (muharrem) bir şey gibi, her zorbanın kendisinden çekindiği, daima korunan ve aziz bir yer olageldiği içindir. Ya da saygıdeğer (muhterem), hürmeti pek yüce olup dokunulmazlığının çiğnenmesi helal olmadığı içindir. Veya Tûfan'a haram kılındığı, yani Tûfan'dan korunduğu içindir; nitekim Tûfan'dan azat edilip Tûfan ona galebe çalamadığı için “el-Atîk” diye de isimlendirilmiştir. { لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılsınlar diye” [ifadesindeki] lâm harfi, { أَسْكَنْتُ } “yerleştirdim” [fiiline] taalluk etmektedir (bağlıdır); yani: Onları her türlü geçimlik ve faydalanılacak şeyden yoksun bu ıssız, çorak vadiye ancak namazı dosdoğru kılsınlar [diye yerleştirdim].
الصلاة عند بيتك المحرم، ويعمروه بذكرك وعبادتك وما تعمر به مساجدك ومتعبداتك، متبركين بالبقعة التي شرفتها على البقاع، مستسعدين بجوارك الكريم، متقربين إليك بالعكوف عند بيتك، والطواف به، والركوع والسجود حوله، مستنزلين الرحمة التي آثرت بها سكان حرمك أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ أفئدة من أفئدة الناس، ومن للتبعيض، ويدل عليه ما روى عن مجاهد: لو قال أَفئدة الناس لزحمتكم عليه فارس والروم، وقيل: لو لم يقل مِنْ لازدحموا عليه حتى الروم والترك والهند. ويجوز أن يكون مِنْ للابتداء، كقولك: القلب منى سقيم، تريد قلبي، فكأنه قيل: أفئدة ناس، وإنما نكرت المضاف إليه في هذا التمثيل لتنكير أفئدة، لأنها في الآية نكرة ليتناول بعض الأفئدة. وقرى: آفدة، بوزن عاقدة. وفيه وجهان، أحدهما: أن يكون من القلب كقولك: آدر، في أدؤر. والثاني:
Senin Beyt-i Muharrem'inin yanında namazı kılsınlar, orayı Senin zikrinle, ibadetinle ve mescitlerin ile ibadethanelerinin imar edildiği şeylerle imar etsinler; diğer mekânlara üstün kıldığın bu kutlu belde ile teberrük etsinler; Senin cömert civarında bahtiyar olsunlar; Beyt'inin yanında itikâfa girerek, onu tavaf ederek, etrafında rükû ve secde ederek Sana yakınlaşsınlar; Harem sakinlerine tahsis ettiğin rahmetini celbetsinler diye. { أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan bir kısmının gönüllerini” yani insanların kalplerinden bir kısım kalpleri. «مِنْ» edatı teb'îz (kısmiyet) içindir; buna Mücâhid'den rivayet edilen şu söz delalet eder: 'Eğer «أَفْئِدَةَ النَّاسِ» (insanların gönüllerini) deseydi, Fars ve Rumlar onun üzerine üşüşüp sizi sıkıştırırdı.' 'Eğer «مِنْ» demeseydi, Rumlar, Türkler ve Hintler dahi oraya yığılırdı' denilmiştir. «مِنْ» edatının ibtida (başlangıç) için olması da caizdir; nitekim 'kalbim' manasında «القلب منى سقيم» (benden olan kalp hastadır) demen gibi; sanki 'insanların gönülleri' denilmiştir. Bu misalde muzafun ileyhin nekre getirilmesi, { أَفْئِدَةً } kelimesinin nekre olmasından ötürüdür; zira ayette gönüllerin bir kısmını kapsaması için nekre kılınmıştır. «عاقدة» vezninde «آفِدَةً» şeklinde de okunmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, «أدؤر» kelimesinde «آدر» denmesi gibi kalb (harflerin yer değiştirmesi) olmasıdır. İkincisi ise:
أن يكون اسم فاعلة من أفدت الرحلة إذا عجلت، أى، جماعة أو جماعات يرتحلون إليهم ويعجلون نحوهم. وقرئ: أفدة، وفيه وجهان: أن تطرح الهمزة للتخفيف، وإن كان الوجه أن تخفف بإخراجها بين بين. وأن يكون من أفد تَهْوِي إِلَيْهِمْ تسرع إليهم وتطير نحوهم شوقا ونزاعا من قوله:
«أفدت الرحلة» (yolculuğu acele etti/çabuklaştırdı) ifadesinden ism-i fâil olmasıdır; yani onlara doğru göç eden ve onlara doğru aceleyle koşan bir topluluk veya topluluklar [demektir]. «أَفِدَةً» şeklinde de okunmuştur ki bunda da iki vecih vardır: Birincisi, hemzenin teshil edilerek beyne-beyne (orta tonda) çıkarılması asıl vecih olmakla beraber, tahfif için tamamen atılmasıdır. İkincisi de «أفد» fiilinden olmasıdır. { تَهْوِي إِلَيْهِمْ } “Onlara meylettir” yani şevk ve iştiyakla onlara doğru koşsun, onlara doğru uçsun; şu beyitte olduğu gibi:
يَهْوِى مَخَارِمَهَا هُوِىَّ الأَجْدَلِ
«يَهْوِى مَخَارِمَهَا هُوِىَّ الأَجْدَلِ» (Doğan kuşunun süzülüşü gibi onun dağ geçitlerinden süzülür).
وقرئ: تهوى إليهم، على البناء للمفعول، من هوى إليه وأهواه غيره. وتهوى إليهم، من هوى يهوى إذا أحب، ضمن معنى تنزع فعدّى تعديته وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ مع سكناهم
[Bu kelime] { تُهْوَى إِلَيْهِمْ } şeklinde meçhul (edilgen) sîga ile de okunmuştur; bu, [bir kimsenin] ona yönelmesi ve başkasının onu yönlendirmesi mânasındaki «هَوَى إِلَيْهِ وَأَهْوَاهُ غَيْرُهُ» ifadesinden gelir. [Ayrıca] { تَهْوَى إِلَيْهِمْ } şeklinde, sevmek mânasındaki «هَوِيَ يَهْوَى» fiilinden de okunmuştur; [bu kıraatte fiil] «تَنْزِعُ» (canı çeker, meyleder) mânasını tazammun ettiği (içerdiği) için onun gibi geçişli kılınmıştır. { وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ } “ve onları ürünlerle rızıklandır”; [yani] yerleşim yerleri...
واديا ما فيه شيء منها، بأن تجلب إليهم من البلاد لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ النعمة في أن يرزقوا أنواع الثمرات حاضرة في واد يباب ليس فيه نجم ولا شجر ولا ماء لا جرم أن الله ﷿ أجاب دعوته فجعله حرما آمنا تجبى إليه ثمرات كل شيء رزقا من لدنه، ثم فضله في وجود أصناف الثمار فيه على كل ريف وعلى أخصب البلاد وأكثرها ثمارا، وفي أى بلد من بلاد الشرق والغرب ترى الأعجوبة التي يريكها الله بواد غير ذى زرع، وهي اجتماع البواكير والفواكه المختلفة الأزمان من الربيعية والصيفية والخريفية في يوم واحد، وليس ذلك من آياته بعجيب، متعنا الله بسكنى حرمه، ووفقنا لشكر نعمه، وأدام لنا التشرف بالدخول تحت دعوة إبراهيم ﵇، ورزقنا طرفا من سلامة ذلك القلب السليم.
diğer beldelerden oraya getirilmek suretiyle [onları rızıklandır], { لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ } “ki şükretsinler”; içinde ne bir otsu bitki, ne bir ağaç ne de su bulunan çorak bir vadide hazır meyve çeşitleriyle rızıklandırılmanın nimetine şükretsinler diye. Şüphe yok ki Allah Teâlâ onun duasını kabul buyurmuş, orayı güvenli bir harem kılmış, Kendi katından bir rızık olarak her şeyin ürünlerinin oraya getirilmesini sağlamıştır. Sonra orada türlü türlü meyvelerin bulunması hususunda orayı her türlü kırsal bölgeden, en verimli ve meyvesi en bol beldelerden üstün kılmıştır. Nitekim doğu ve batı beldelerinin hangisinde, Allah'ın sana ekinsiz bir vadide gösterdiği şu harikayı görebilirsin: İlkbahar, yaz ve sonbahar meyveleri gibi farklı mevsimlerin erkenci meyvelerinin ve taze yemişlerinin tek bir günde bir araya toplanması! Bu, O'nun ayetlerinden şaşılacak bir şey değildir. Allah bizi Harem'inde ikamet etmekle nasiplendirsin, nimetlerine şükretmeye muvaffak kılsın, İbrâhim aleyhisselâm'ın duası altına girme şerefine bizi daim eylesin ve o selim kalbin selametinden bize de bir pay ihsan eylesin!
[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayetler 38-39]
رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفِي وَما نُعْلِنُ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ (٣٨) الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٩)
{ رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفِي وَما نُعْلِنُ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ (٣٨) الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٩) } “Rabbimiz! Şüphesiz Sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin. Ne yerde ne de gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz. (38) İhtiyarlık halimde bana İsmâil ve İshak'ı bağışlayan Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbim duaları hakkıyla işitendir. (39)”
النداء المكرر دليل التضرع واللجأ إلى الله تعالى إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفِي وَما نُعْلِنُ تعلم السرَّ كما تعلم العلن علماً لا تفاوت فيه، لأنّ غيباً من الغيوب لا يحتجب عنك. والمعنى: أنك أعلم بأحوالنا وما يصلحنا وما يفسدنا منا، وأنت أرحم بنا وأنصح لنا منا بأنفسنا ولها، فلا حاجة إلى الدعاء والطلب، وإنما ندعوك إظهارا للعبودية لك، وتخشعا لعظمتك، وتذللا لعزتك، وافتقارا إلى ما عندك، واستعجالا لنيل أياديك، وولهاً إلى رحمتك، وكما يتملق العبد بين يدي سيده، ورغبة في إصابة معروفه، مع توفر السيد على حسن الملكة. وعن بعضهم: أنه رفع حاجته إلى كريم فأبطأ عليه النجح، فأراد أن يذكره فقال: مثلك لا يذكر استقصارا ولا توهما للغفلة عن حوائج السائلين، ولكن ذا الحاجة لا تدعه حاجته أن لا يتكلم فيها. وقيل: ما نخفى من الوجد لما وقع بيننا من الفرقة، وما نعلن من البكاء والدعاء. وقيل: ما نخفى من كآبة الافتراق، وما نعلن:
Tekrarlanan nida, Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakarmanın ve sığınmanın delilidir. { إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفِي وَما نُعْلِنُ } “Şüphesiz Sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin” aralarında hiçbir fark olmaksızın gizliyi de açığı bildiğin gibi bilirsin; zira gayblardan hiçbir gayb Senden perdelenmez. Mana şudur: Sen bizim durumlarımızı, bize neyin iyi neyin kötü geleceğini bizden daha iyi bilirsin; bize karşı bizden ve nefislerimizin kendisinden daha merhametli ve daha hayırhahsın. Dolayısıyla dua ve talepte bulunmaya hacet yoktur; biz Sana ancak kulluğumuzu izhar etmek, azametin karşısında huşû duymak, izzetin karşısında tezellül etmek, katındakine muhtaç olduğumuzu göstermek, lütuflarına tez kavuşmak arzusuyla, rahmetine olan iştiyakla, kölenin efendisinin huzurunda tezellül göstermesi gibi ve efendinin güzel muamelesi tam olduğu halde onun ihsanına nail olma arzusuyla dua ediyoruz. Bazı âlimlerden rivayet edildiğine göre, bir zat ihtiyacını cömert bir kimseye arz etmiş, fakat ihtiyacının karşılanması gecikmişti. Bunun üzerine ona hatırlatmak isteyerek şöyle dedi: 'Senin gibisine, kusur bulmak yahut isteyenlerin ihtiyaçlarından gafil olduğunu vehmetmek sebebiyle hatırlatma yapılmaz; lakin ihtiyaç sahibini ihtiyacı konuşmaktan alıkoymaz.' Şöyle de denilmiştir: Gizlediğimiz şey, aramızda meydana gelen ayrılıktan ötürü duyduğumuz hüzündür; açığa vurduğumuz ise ağlama ve duadır. Bir rivayette: Ayrılığın kederinden gizlediğimiz şey ve açığa vurduğumuz...
يريد ما جرى بينه وبين هاجر حين قالت له عند الوداع: إلى من تكلنا؟ قال: إلى الله أكلكم. قالت: آلله أمرك بهذا؟ قال: نعم. قالت: إذن لا نخشى، تركتنا إلى كاف وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ من كلام الله ﷿ تصديقا لإبراهيم ﵇، كقوله وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ أو من كلام إبراهيم، يعنى:
yani veda anında Hâcer ile aralarında geçen şu konuşmayı kastetmektedir: Hâcer ona: 'Bizi kime emanet edip bırakıyorsun?' deyince, İbrâhim: 'Sizi Allah'a emanet ediyorum' dedi. Hâcer: 'Bunu sana Allah mı emretti?' dedi. İbrâhim: 'Evet' dedi. Hâcer: 'Öyleyse korkmayız; sen bizi her şeye yeten bir Zât'a bıraktın' dedi. { وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'a hiçbir şey gizli kalmaz” [ifadesi], { وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ } “Onlar böyle yaparlar” ayetinde olduğu gibi İbrâhim aleyhisselâm'ı tasdik sadedinde Allah Teâlâ'nın kelamıdır; yahut İbrâhim'in kelamından olup manası şudur:
وما يخفى على الله الذي هو عالم الغيب من شيء في كل مكان. «ومن» للاستغراق، كأنه قيل: وما يخفى عليه
Gaybı hakkıyla bilen Allah'a hiçbir mekânda hiçbir şey gizli kalmaz. [Buradaki] «min» (مِنْ) edatı istiğrak (kapsamlılık/genelleme) içindir; sanki şöyle denilmiştir: O'na...
شيء ما. عَلَى في قوله عَلَى الْكِبَرِ بمعنى مع، كقوله:
asla gizli kalmaz. { عَلَى الْكِبَرِ } “İhtiyarlık halimde” ifadesindeki «عَلَى» edatı «مَعَ» (beraberinde/rağmen) manasındadır; şu beyitte olduğu gibi:
إنِّى عَلَى مَا تَرَيْنَ مِنْ كِبَرِى … أَعْلَمُ مِنْ حَيْثُ تُؤْكَلُ الْكَتِفُ
«إنِّى عَلَى مَا تَرَيْنَ مِنْ كِبَرِى … أَعْلَمُ مِنْ حَيْثُ تُؤْكَلُ الْكَتِفُ» (Gördüğün bu ihtiyarlığıma rağmen ben, kürek etinin nereden yeneceğini iyi bilirim).
وهو في موضع الحال، معناه: وهب لي وأنا كبير وفي حال الكبر. روى أنّ إسماعيل ولد له وهو ابن تسع وتسعين سنة، وولد له إسحاق وهو ابن مائة وثنتى عشرة سنة، وقد روى أنه ولد له إسماعيل لأربع وستين. وإسحاق لتسعين. وعن سعيد بن جبير: لم يولد لإبراهيم إلا بعد مائة وسبع عشرة سنة، وإنما ذكر حال الكبر لأنّ المنة بهبة الولد فيها أعظم، من حيث أنها حال وقوع اليأس من الولادة. والظفر بالحاجة على عقب اليأس من أجلّ النعم وأحلاها في نفس الظافر، ولأنّ الولادة في تلك السنّ العالية كانت آية لإبراهيم إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ كان قد دعا ربه وسأله الولد، فقال: رب هب لي من الصالحين، فشكر لله ما أكرمه به من إجابته فإن قلت: الله تعالى يسمع كل دعاء، أجابه أو لم يجبه. قلت: هو من قولك: سمع الملك كلام فلان إذا اعتد به وقبله. ومنه: سمع الله لمن حمده. وفي الحديث «ما أذن الله لشيء كإذنه لنبي يتغنى بالقرآن » فإن قلت: ما هذه الإضافة إضافة السميع إلى الدعاء؟ قلت: إضافة الصفة إلى مفعولها، وأصله لسميع الدعاء. وقد ذكر سيبويه فعيلا في جملة أبنية المبالغة العاملة عمل الفعل، كقولك: هذا ضروب زيداً، وضراب أخاه، ومنحار إبله، وحذر أموراً، ورحيم أباه ويجوز أن يكون من إضافة فعيل إلى فاعله، ويجعل دعاء الله سميعا على الإسناد المجازى.
Bu ifade hal konumundadır; manası: 'Ben ihtiyar iken, ihtiyarlık halimde bana bahşetti' demektir. Rivayet edildiğine göre İsmâil, İbrâhim doksan dokuz yaşında iken doğdu; İshak ise o yüz on iki yaşında iken doğdu. İsmâil'in altmış dört, İshak'ın ise doksan yaşında iken doğduğu da rivayet edilmiştir. Saîd b. Cübeyr'den ise şöyle rivayet edilmiştir: 'İbrâhim'in yüz on yedi yılından sonrasına kadar çocuğu doğmadı.' İhtiyarlık halini zikretmesi, çocuk bağışlanmasındaki lütfun bu yaşta daha büyük olmasındandır; zira bu hal çocuk sahibi olmaktan ümidin kesildiği bir zamandır. Ümitsizlikten hemen sonra murada ermek, muradına eren kimsenin nefsinde en yüce ve en tatlı nimetlerdendir; ayrıca o ileri yaşta çocuk doğması İbrâhim için bir mucize (ayet) idi. { إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ } “Şüphesiz Rabbim duaları hakkıyla işitendir” Rabbine dua edip çocuk istemiş ve: 'Rabbim, bana salihlerden bağışla' demişti; bunun üzerine Allah'ın duasını kabul etmekle kendisine lütufta bulunmasına şükretmiştir. Eğer: “Allah Teâlâ kabul etsin veya etmesin her duayı işitir” dersen, derim ki: Bu, hükümdar bir kimsenin sözünü dikkate alıp kabul ettiğinde söylenen: 'Hükümdar falanın sözünü işitti' ifadesi gibidir. «سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ» (Allah kendisine hamdedeni işitti/kabul etti) sözü de bu kabildendir. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Allah, Kur'an'ı tegannî ile okuyan bir peygambere kulak verdiği gibi hiçbir şeye kulak vermemiştir.» Eğer: “Bu izâfet, yani 'semî'' kelimesinin 'dua' kelimesine izâfeti ne tür bir izâfettir?” dersen, derim ki: Sıfatın mef'ûlüne izâfetidir; aslı «لسميعٌ الدعاءَ» şeklindedir. Nitekim Sîbeveyh, «فعيل» kalıbını, fiil gibi amel eden mübalağa kalıpları arasında zikretmiştir; «هذا ضروبٌ زيداً» (Bu, Zeyd'i çok vurandır), «ضرّابٌ أخاه», «منحارٌ إبله», «حذرٌ أموراً» ve «رحيمٌ أباه» denmesi gibi. «فعيل» vezninin fâiline izâfeti olması da caizdir; bu durumda mecaz-ı aklî (isnadî mecaz) yoluyla Allah'ın duası işitici kılınmış olur.
والمراد سماع الله.
Kastedilen ise Allah'ın işitmesidir.
[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٤٠ الى ٤١]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayetler 40-41]
رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ (٤٠) رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ (٤١)
{ رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ (٤٠) رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ (٤١) } “Rabbim! Beni namazı dosdoğru kılan kıl; zürriyetimden de [böyle kimseler yarat]. Rabbimiz! Duamı kabul buyur. (40) Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anne babamı ve bütün müminleri bağışla. (41)”
وَمِنْ ذُرِّيَّتِي وبعض ذرّيتى، عطفا على المنصوب في اجعلنى، وإنما بعض لأنه علم بإعلام الله أنه يكون في ذرّيته كفار، وذلك قوله لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ. وَتَقَبَّلْ دُعاءِ أى
{ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } [ifadesi], { اجْعَلْنِي } fiilindeki mansub [mef‘ûl zamirine] atfedilerek "zürriyetimin bir kısmını da [namazı dosdoğru kılan kıl]" [demektir]. İbrâhim'in böyle ["bir kısmı" diyerek] sınırlaması, Allah'ın bildirmesiyle zürriyetinde kâfirlerin de bulunacağını bilmiş olmasındandır. Nitekim { لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Ahdim zalimlere erişmez” [ifadesi] de buna işaret etmektedir. { وَتَقَبَّلْ دُعاءِ } yani
عبادتي وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ في قراءة أبىّ: ولأبوىّ. وقرأ سعيد بن جبير:
...kulluğumu [kabul buyur]. { وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Sizden de Allah'tan başka taptıklarınızdan da uzaklaşıyorum” [ayetindeki dua gibi]. Übeyy kıraatinde: «ولأبوىّ» (ve anne-babama) şeklindedir. Saîd b. Cübeyr ise:
ولوالدي، على الإفراد، يعنى أباه. وقرأ الحسن بن على رضى الله عنهما: ولولدىّ، يعنى إسماعيل وإسحاق. وقرئ: لولدي، بضم الواو. والولد بمعنى الولد، كالعدم والعدم. وقيل: جمع ولد، كأسد في أسد. وفي بعض المصاحف: ولذرّيتى. فإن قلت: كيف جاز له أن يستغفر لأبويه وكانا كافرين؟ قلت: هو من مجوّزات العقل لا يعلم امتناع جوازه إلا بالتوقيف. وقيل: أراد بوالديه آدم وحواء. وقيل: بشرط الإسلام. ويأباه قوله إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ لأنه لو شرط الإسلام لكان استغفاراً صحيحا لا مقال فيه، فكيف يستثنى الاستغفار الصحيح من جملة ما يؤتسى فيه بإبراهيم يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ أى يثبت، وهو مستعار من قيام القائم على الرجل، والدليل عليه قولهم: قامت الحرب على ساقها. ونحوه قولهم: ترجلت الشمس: إذا أشرقت وثبت ضوؤها، كأنها قامت على رجل. ويجوز أن يسند إلى الحساب قيام أهله إسناداً مجازيا، أو يكون مثل وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ وعن مجاهد: قد استجاب الله له فيما سأل، فلم يعبد أحد من ولده صنما بعد دعوته، وجعل البلد آمنا، ورزق أهله من الثمرات. وجعله إماما، وجعل في ذريته من يقيم الصلاة، وأراه مناسكه، وتاب عليه. وعن ابن عباس رضى الله عنهما أنه قال:
«ولوالدي»: Tekil olarak [okunduğunda] babasını kasteder. Hasan b. Ali radıyallâhu anhümâ: «ولولديّ» (ve iki oğluma), yani İsmail ve İshak'a şeklinde okumuştur. Vâv harfinin zammesiyle «لولُدي» şeklinde de okunmuştur. «الوُلد», «الوَلَد» (çocuk) anlamındadır; tıpkı «العُدم» ve «العَدم» gibi. «أسد» kelimesinin çoğulunun «أُسد» olması gibi «ولد» kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Bazı mushaflarda: «ولذرّيتي» (ve zürriyetim için) şeklindedir. Eğer: “Kâfir oldukları halde anne babası için bağışlanma dilemesi ona nasıl caiz olmuştur?” dersen, derim ki: Bu, aklın caiz gördüğü şeylerdendir, caiz olmamasının imkânsızlığı ancak nakil/vahiyle bilinir. Anne babasıyla Âdem ve Havvâ'yı kastettiği de söylenmiştir. İslam [üzere ölmeleri] şartıyla olduğu da söylenmiştir. Fakat { إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ } “İbrahim'in babasına: 'Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim' demesi hariç” ayeti buna engeldir; çünkü eğer İslam'ı şart koşmuş olsaydı, bu hakkında hiçbir söz/itiraz olmayan sahih bir istiğfar olurdu. O halde sahih bir istiğfar, İbrahim'e uyulacak hususların arasından nasıl istisna edilsin? { يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ } “Hesabın görüleceği gün” yani sabit ve kaim olduğu gün. Bu, ayakları üzerinde dikilen kimsenin duruşundan (kıyâm) istiaredir. Bunun delili: «قامت الحرب على ساقها» (Savaş bütün şiddetiyle dikildi/kızıştı) sözleridir. Tıpkı güneş doğup ışığı yerleştiğinde sanki ayak üzerinde dikilmiş gibi «ترجلت الشمس» (Güneş dikildi/yükseldi) demeleri gibidir. Mecaz-ı aklî (isnadî mecaz) yoluyla hesap ehlinin ayakta durmasının hesaba isnad edilmesi de caizdir; yahut { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “Kente sor” [ayetinde olduğu gibi hazifli bir ifade] olabilir. Mücâhid'den rivayet edildiğine göre: Allah onun dilediği hususlarda duasına icabet etmiş; bu duasından sonra çocuklarından hiçbiri puta tapmamış, şehri güvenli kılmış, ehlini ürünlerle rızıklandırmış, onu önder (imam) yapmış, zürriyetinden namazı dosdoğru kılanlar yaratmış, ibadet yerlerini/menâsikini göstermiş ve tövbesini kabul etmiştir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir:
كانت الطائف من أرض فلسطين، فلما قال إبراهيم رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ الآية، رفعها الله فوضعها حيث وضعها رزقا للحرم.
Tâif, Filistin topraklarındandı. İbrâhim: { رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ } “Rabbimiz! Gerçekten ben yerleştirdim...” ayetini söyleyince, Allah orayı kaldırdı ve Harem [bölgesine] bir rızık olmak üzere koyduğu yere koydu.
[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayetler 42-43]
وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ (٤٢) مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ (٤٣)
{ وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ (٤٢) مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ (٤٣) } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! O, onları ancak gözlerin dehşetten dikilip kalacağı bir güne erteler. (42) Başlarını yukarı dikmiş, gözleri kendilerine bile dönmez halde koşarlar; kalpleri ise bomboştur. (43)”
فإن قلت: يتعالى الله عن السهو والغفلة، فكيف يحسبه رسول الله ﷺ وهو أعلم الناس به غافلا حتى قيل وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا؟ قلت: إن كان خطابا لرسول الله ﷺ ففيه وجهان. أحدهما التثبيت على ما كان عليه من أنه لا يحسب الله غافلا، كقوله وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ، كما جاء في الأمر يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ والثاني: أنّ المراد بالنهى عن حسبانه غافلا، الإيذان بأنه عالم بما يفعل الظالمون، لا يخفى عليه منه شيء، وأنه معاقبهم على قليله وكثيره على سبيل الوعيد والتهديد كقوله: وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ يريد الوعيد. ويجوز أن يراد: ولا تحسبنه يعاملهم معاملة
Eğer: "Allah yanılgı ve gafletten münezzehtir; öyleyse insanların O'nu en iyi bileni olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem O'nu nasıl gafil sanabilir ki { وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا } “Sakın Allah'ı habersiz sanma!” buyrulmuştur?" dersen, derim ki: Şayet hitap Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik ise bunda iki vecih vardır. Birincisi: { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Sakın müşriklerden olma!” ve { وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarma!” ayetlerinde olduğu gibi, Allah'ı gafil sanmadığı mevcut halini pekiştirmektir (sebat ettirmektir). Nitekim emir hususunda gelen { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resûlüne iman edin” ayetinde de böyledir. İkincisi: O'nu gafil sanmanın nehyedilmesinden maksat; zalimlerin yaptıklarını bildiğini, bunlardan hiçbir şeyin O'na gizli kalmadığını ve tehdit ile sakındırma kabilinden olmak üzere onların azına da çoğuna da ceza vereceğini bildirmektir. Nitekim { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir” ayetinde de tehdit kastedilmiştir. Şöyle kastedilmiş olması da caizdir: [Sakın] O'nun onlara ... gibi muamele edeceğini sanma...
الغافل عما يعملون، ولكن معاملة الرقيب عليهم، المحاسب على النقير والقطمير، وإن كان خطابا لغيره ممن يجوز أن يحسبه غافلا، لجهله بصفاته، فلا سؤال فيه. وعن ابن عيينة: تسلية للمظلوم وتهديد للظالم، فقيل له. من قال هذا؟ فغضب وقال: إنما قاله من علمه. وقرئ: يؤخرهم، بالنون والياء تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ أى أبصارهم لا تقرّ في أماكنها من هول ما ترى مُهْطِعِينَ مسرعين إلى الداعي. وقيل: الإهطاع أن تقبل ببصرك على المرئي تديم النظر إليه لا تطرف مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ رافعيها لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ لا يرجع إليهم أن يطرفوا بعيونهم، أى:
yaptıklarından gafil olan birinin muamelesiyle muamele edeceğini sanma; bilakis onların üzerinde bir gözetleyici, zerre kadar olandan da çekirdek zarı kadar olandan da hesap soran birinin muamelesiyle muamele edecektir. Şayet hitap, sıfatlarını bilmediği için O'nu gafil sanması caiz olan başkasına yönelik ise, zaten ortada bir soru kalmaz. İbn Uyeyne'den şöyle rivayet edilmiştir: “Bu, mazluma bir teselli, zalime ise bir tehdittir.” Kendisine: “Bunu kim söyledi?” denilince öfkelenmiş ve: “Bunu ancak onu bilen söylemiştir” demiştir. «نؤخرهم» şeklinde nûn ile ve «يؤخرهم» şeklinde yâ ile de okunmuştur. { تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ } “Gözlerin dehşetten dikilip kalacağı [bir gün]” yani gördüğü şeyin dehşetinden gözleri yerinde duramaz. { مُهْطِعِينَ } “Koşarak” çağırana doğru hızla koşanlar olarak. İhtâ'ın (الإهطاع), gözünü kırpmadan bakılan şeye dikip sürekli ona bakman olduğu da söylenmiştir. { مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ } “Başlarını yukarı dikmiş” başlarını yukarı kaldırmış kimseler olarak. { لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ } “Gözleri kendilerine bile dönmez” gözlerini kırpma hali kendilerine geri gelmez; yani:
لا يطرفون، ولكن عيونهم مفتوحة ممدودة من غير تحريك للأجفان. أو لا يرجع إليهم نظرهم فينظروا إلى أنفسهم. الهواء: الخلاء الذي لم تشغله الأجرام، فوصف به فقيل: قلب فلان هواء إذا كان جبانا لا قوّة في قلبه ولا جرأة. ويقال للأحمق أيضا: قلبه هواء. قال زهير:
Göz kırpmazlar, aksine göz kapaklarını hareket ettirmeksizin gözleri açık ve ileriye dikilmiş haldedir. Veya bakışları kendilerine dönmez ki kendi nefislerine bakabilsinler. Hevâ' (الهواء): Cisimlerin doldurmadığı boşluk demektir; bu kelimeyle sıfatlanarak korkak, kalbinde hiçbir güç ve cesaret bulunmayan kimse hakkında «قلب فلان هواء» (Falanın kalbi havadır / boştur) denilmiştir. Ahmak kimse için de «قلبه هواء» (Kalbi boştur) denilir. Züheyr şöyle demiştir:
مِنَ الظُّلْمَانِ جُؤْجُؤُهُ هَوَاءُ
Göğsü bomboş olan erkek deve kuşlarından...
لأنّ النعام مثل في الجبن والحمق. وقال حسان:
Çünkü deve kuşu korkaklık ve ahmaklıkta darbımeseldir. Hassân da şöyle demiştir:
فَأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخْبٌ هَوَاءُ
“Sen içi kof, ödlek ve bomboş birisin!”
وعن ابن جريج أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ صفر من الخير خاوية منه. وقال أبو عبيدة: جوف لا عقول لهم.
İbn Cüreyc'den { أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ } “Kalpleri ise bomboştur” ifadesi hakkında: “Hayırdan bomboş, ondan yoksundur” dediği rivayet edilmiştir. Ebû Ubeyde ise: “İçleri boştur, akılları yoktur” demiştir.
[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٤٤ الى ٤٧]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayetler 44-47]
وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ (٤٤) وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ (٤٥) وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ (٤٦) فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ (٤٧)
{ وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ (٤٤) وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ (٤٥) وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ (٤٦) فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ (٤٧) } “İnsanları, kendilerine azabın geleceği gün ile uyar. O gün zalimler derler ki: 'Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin davetine uyalım ve peygamberlere tabi olalım.' [Onlara denilir ki:] 'Daha önce sizin için hiçbir zeval (yok oluş/göçüş) olmadığına yemin etmemiş miydiniz? (44) Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz; onlara neler yaptığımız size apaçık belli olmuştu ve size misaller de vermiştik.' (45) Gerçekten onlar tuzaklarını kurdular; oysa onların tuzakları yüzünden dağlar yerinden oynayacak olsa bile, tuzakları Allah katındadır [ve cezası hazırdır]. (46) Sakın Allah'ın peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma! Şüphesiz Allah mutlak galiptir, intikam sahibidir. (47)”
يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ مفعول ثان لأنذر وهو يوم القيامة. ومعنى أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ ردّنا إلى الدنيا وأمهلنا إلى أمد وحدّ من الزمان قريب، نتدارك ما فرطنا فيه من إجابة
{ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ } “Kendilerine azabın geleceği gün” ifadesi, «أنذر» fiilinin ikinci mef'ûlüdür ve o da kıyamet günüdür. { أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } “Bizi yakın bir süreye kadar ertele” ifadesinin manası: Bizi dünyaya geri çevir ve bize yakın bir vakte ve sınıra kadar mühlet tanı ki davetine icabet etme ve...
دعوتك واتباع رسلك. أو أريد باليوم: يوم هلاكهم بالعذاب العاجل، أو يوم موتهم معذبين بشدّة السكرات ولقاء الملائكة بلا بشرى، وأنهم يسألون يومئذ أن يؤخرهم ربهم إلى أجل قريب، كقوله لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ. أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ على إرادة القول، وفيه وجهان: أن يقولوا ذلك بطرا وأشرا، ولما استولى عليهم من عادة الجهل والسفه، وأن يقولوه بلسان الحال حيث بنوا شديداً وأمّلوا بعيداً. وما لَكُمْ جواب القسم، وإنما جاء بلفظ الخطاب لقوله أَقْسَمْتُمْ ولو حكى لفظ المقسمين لقيل: ما لنا مِنْ زَوالٍ والمعنى أقسمتم أنكم باقون في الدنيا لا تزالون بالموت والفناء. وقيل. لا تنتقلون إلى دار أخرى يعنى كفرهم بالبعث، كقوله وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ يقال: سكن الدار وسكن فيها. ومنه قوله تعالى وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ لأنّ السكنى من السكون الذي هو اللبث، والأصل تعدّيه بفي، كقولك: قرّ في الدار وغنى فيها وأقام فيها، ولكنه لما نقل إلى سكون خاص تصرف فيه فقيل: سكن الدار كما قيل: تبوّأها وأوطنها. ويجوز أن يكون: سكنوا ، من السكون، أى: قرّوا فيها واطمأنوا طيبي النفوس، سائرين سيرة من قبلهم في الظلم والفساد، لا يحدّثونها بما لقى الأوّلون من أيام الله وكيف كان عاقبة ظلمهم، فيعتبروا ويرتدعوا وَتَبَيَّنَ لَكُمْ بالإخبار والمشاهدة كَيْفَ أهلكناهم وانتقمنا منهم. وقرئ: ونبين لكم، بالنون وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ أى صفات ما فعلوا وما فعل بهم، وهي في الغرابة كالأمثال المضروبة لكل ظالم وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ أى مكرهم العظيم الذي استفرغوا فيه جهدهم وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ لا يخلوا إمّا أن يكون مضافا إلى الفاعل كالأوّل، على معنى: ومكتوب عند الله مكرهم، فهو مجازيهم عليه بمكر هو أعظم منه، أو يكون مضافا إلى المفعول على معنى: وعند الله مكرهم الذي يمكرهم به، وهو عذابهم الذي يستحقونه يأتيهم به من حيث لا يشعرون ولا يحتسبون وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ وإن عظم مكرهم وتبالغ في الشدة، فضرب زوال الجبال منه مثلا لتفاقمه وشدته، أى:
...davetine icabet etme ve elçilerine uyma hususunda kusur ettiğimiz şeyleri telafi edelim. Veya bu 'gün' ile çarçabuk gelen azapla helak edildikleri gün, yahut can çekişmenin şiddeti ve meleklerle müjdesiz karşılaşma ile azap görerek öldükleri gün kastedilmiştir; nitekim o gün Rablerinden kendilerini yakın bir süreye kadar ertelemesini isterler; Allah Teâlâ'nın: { لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ } “Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verseydim” ayetinde olduğu gibi. { أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ } “Siz yemin etmemiş miydiniz?” ifadesi sözün takdiri (yani 'Onlara şöyle denir' anlamı) üzeredir. Bunda iki vecih vardır: Şımarıklık ve azgınlıktan, üzerlerine hâkim olan cehalet ve akılsızlık alışkanlığından ötürü bunu [bizzat dilleriyle] söylemiş olmaları; yahut muhkem binalar yapıp uzak emeller besledikleri için bunu hal diliyle söylemiş olmalarıdır. { ما لَكُمْ } “Sizin için yoktur” ifadesi yeminin cevabıdır; { أَقْسَمْتُمْ } “Yemin etmiştiniz” buyurulduğu için hitap lafzıyla gelmiştir. Şayet yemin edenlerin lafzı hikâye edilseydi «ما لنا» (Bizim için yoktur) denilirdi. { مِنْ زَوالٍ } “Hiçbir zeval (yok oluş)” manası şudur: Dünyada baki kalacağınıza, ölüm ve yok oluşla zeval bulmayacağınıza yemin etmiştiniz. Başka bir yurda intikal etmeyeceğinize, yani yeniden dirilişi inkâr ettiklerine [yemin ettikleri] de söylenmiştir; nitekim O'nun: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } “Allah'ın ölen kimseyi diriltmeyeceğine dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” ayeti böyledir. «سكن الدار» ve «سكن فيها» (Evde oturdu) denilir. Allah Teâlâ'nın: { وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz” ayeti de bu kabildendir. Zira süknâ (oturmak), eğleşmek/kalmak demek olan sükûndandır; asıl olan «في» harfiyle geçişli olmasıdır; tıpkı «قرّ في الدار» (Evde yerleşti), «وغنى فيها» (Orada yaşadı) ve «أقام فيها» (Orada ikamet etti) denmesi gibi. Fakat özel bir sükûna nakledilince tasarrufta bulunulmuş ve tıpkı «تبوّأها» ve «أوطنها» denildiği gibi «سكن الدار» da denilmiştir. [Ayetin manasının] sükûnetten gelen «سَكَنُوا» (huzur bulup yerleştiler) şeklinde olması da caizdir; yani öncekilerin zulüm ve fesattaki gidişatını sürdürerek, nefislerine öncekilerin Allah'ın cezalandırma günlerinde nelerle karşılaştığını ve zulümlerinin akıbetinin nasıl olduğunu hatırlatıp ibret almadan ve vazgeçmeden gönül rahatlığıyla orada yerleşip huzur buldular. { وَتَبَيَّنَ لَكُمْ } Haber verme ve bizzat müşahede ile size apaçık belli olmuştu; { كَيْفَ } onları nasıl helak ettiğimiz ve onlardan nasıl intikam aldığımız! Nûn ile «ونبيّن لكم» şeklinde de okunmuştur. { وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ } “Ve size misaller vermiştik” yani onların yaptıklarının ve onlara yapılanların vasıflarını [anlatmıştık]; bunlar gariplik bakımından her zalim için darbedilen darbımeseller gibidir. { وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ } “Onlar gerçekten tuzaklarını kurmuşlardı” yani bütün güçlerini harcadıkları o büyük tuzaklarını kurmuşlardı. { وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ } “Oysa onların tuzakları Allah katındadır” [cümlesi iki ihtimalden] hâli değildir: Ya birincisi gibi fâile muzâftır; bu takdirde mana şudur: Onların tuzakları Allah katında yazılıdır ve Allah onlara bundan daha büyük bir tuzakla (mukabeleyle) karşılık verecektir. Ya da mef'ûle muzâftır; bu takdirde mana şudur: Allah'ın onları cezalandıracağı tuzağı O'nun katındadır ki bu da hak ettikleri ve hiç farkında olmadıkları, hesaba katmadıkları bir yerden kendilerine gelen azaplarıdır. { وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ } “Onların tuzakları yüzünden dağlar yerinden oynayacak olsa bile” tuzakları ne kadar büyük ve son derece şiddetli olsa bile! Dağların onun yüzünden zeval bulması, tuzağın büyüklüğü ve şiddeti için bir darbımesel kılınmıştır, yani:
وإن كان مكرهم مسوى لإزالة الجبال. معداً لذلك، وقد جعلت إن نافية واللام مؤكدة لها، كقوله تعالى وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ والمعنى: ومحال أن تزول الجبال بمكرهم، على أنّ الجبال مثل لآيات الله وشرائعه، لأنها بمنزلة الجبال الراسية ثباتاً وتمكناً. وتنصره قراءة ابن
[Onların tuzakları] dağları yerinden oynatmak için tasarlanmış ve buna göre hazırlanmış olsa bile... Burada { إن } olumsuzluk edatı (nâfiye), [«لتزول»daki] lâm ise onu pekiştirici kılınmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” ayetinde de böyledir. Bunun anlamı şudur: Dağların onların tuzağıyla yerinden oynaması imkânsızdır. Şu kadar var ki dağlar, Allah’ın ayetleri ve şeriatları için bir meseldir (temsildir); çünkü bunlar, sebat ve sarsılmazlık bakımından muhkem dağlar gibidir. İbn [Mes'ûd'un kıraati de] bunu desteklemektedir...
مسعود: وما كان مكرهم. وقرئ: لتزول، بلام الابتداء، على: وإن كان مكرهم من الشدّة بحيث تزول منه الجبال ونتقلع من أماكنها. وقرأ على وعمر رضى الله عنهما: وإن كاد مكرهم مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ يعنى قوله إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا، كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي. فإن قلت: هلا قيل: مخلف رسله وعده؟ ولم قدم المفعول الثاني على الأوّل ؟ قلت: قدم الوعد ليعلم أنه لا يخلف الوعد أصلا، كقوله إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ ثم قال رُسُلَهُ ليؤذن أنه إذا لم يخلف وعده أحداً- وليس من شأنه إخلاف المواعيد- كيف يخلفه رسله الذين هم خيرته وصفوته؟
...Mes'ûd'un «وما كان مكرهم» kıraati de bunu destekler. İbtidâ lâmı ile «لَتَزُولُ» şeklinde de okunmuştur; yani tuzakları dağların yerinden oynayacağı ve mekanlarından söküleceği derecede şiddetli idi. Ali ve Ömer radıyallâhu anhümâ ise: «وإن كاد مكرهم» şeklinde okumuşlardır. { مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ } “Elçilerine verdiği sözden cayan [değildir]” yani O'nun: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا } “Şüphesiz biz elçilerimize yardım ederiz” ve { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Allah: 'Andolsun ben ve elçilerim mutlaka galip geleceğiz' diye yazmıştır” buyruklarını kastetmektedir. Eğer: “Niçin «مخلف رسله وعده» denilmedi de ikinci mef'ûl birinci mef'ûlün önüne geçirildi?” dersen, derim ki: Asla vaadinden dönmeyeceğinin bilinmesi için 'vaat' kelimesi öne geçirilmiştir; nitekim { إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz Allah vaadinden dönmez” buyurmuştur. Ardından { رُسُلَهُ } “Elçilerine” buyurmuştur ki, O hiç kimseye verdiği sözden dönmezken -ki vaatlerinden dönmek O'nun şanından değildir- seçkin ve süzme kulları olan elçilerine verdiği sözden nasıl dönsün, bunu bildirmek içindir.
وقرئ: مخلف وعده رسله، بجرّ الرسل ونصب الوعد. وهذه في الضعف كمن قرأ «قتل أولادهم شركائهم» . عَزِيزٌ غالب لا يماكر ذُو انتِقامٍ لأوليائه من أعدائه.
«الرسل» kelimesinin mecrûr ve «الوعد» kelimesinin mansûb olmasıyla «مخلفُ وعدَه رُسلِه» şeklinde de okunmuştur. Bu [kıraat] zayıflık bakımından «قتلَ أولادَهم شركائهم» şeklinde okuyanın kıraati gibidir. { عَزِيزٌ } “Mutlak galiptir” kendisine hile yapılamayan bir galiptir. { ذُو انتِقامٍ } “İntikam sahibidir” dostları için düşmanlarından [intikam alandır].
[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٤٨ الى ٥١]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayetler 48-51]
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٤٩) سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٥١)
{ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٤٩) سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٥١) } “O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür. [İnsanlar] tek ve kahredici olan Allah'ın huzuruna çıkarlar. (48) O gün suçluları zincirlere vurulmuş olarak görürsün. (49) Giysileri katrandandır, yüzlerini de ateş bürür. (50) [Bu,] Allah'ın her nefsi kazandığıyla cezalandırması/mükâfatlandırması içindir. Şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir. (51)”
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ انتصابه على البدل من يوم يأتيهم. أو على الظرف للانتقام.
{ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ } “Yerin dönüştürüleceği gün” ifadesinin mansub oluşu, «يوم يأتيهم» ifadesinden bedel olması veya intikam için zarf olması sebebiyledir.
والمعنى: يوم تبدّل هذه الأرض التي تعرفونها أرضاً أخرى غير هذه المعروفة، وكذلك السموات. والتبديل: التغيير، وقد يكون في الذوات كقولك: بدّلت الدراهم دنانير. ومنه بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها وبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ وفي الأوصاف، كقولك: بذلت الحلقة خاتماً، إذا أذبتها وسويتها خاتماً، فنقلتها من شكل إلى شكل. ومنه قوله تعالى فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ واختلف في تبديل الأرض والسموات، فقيل: تبدّل أوصافها فتسير عن الأرض جبالها وتفجر بحارها. وتسوّى فلا يرى فيها عوج ولا أمت. وعن ابن عباس: هي تلك الأرض وإنما تغير، وأنشد:
Anlamı şudur: Bildiğiniz bu yer, bu bilinenin dışında başka bir yere dönüştürüldüğü ve gökler de aynı şekilde [dönüştürüldüğü gün]... Tebdîl (تَبْدِيل), değiştirmek demektir. Bu, bazen zatlarda (bizzat varlığın kendisinde) olur; nitekim «Dirhemleri dinara dönüştürdüm» demen gibi. { بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها } “Onları başka derilerle değiştirdik” ve { بَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ } “Onların iki bahçesini iki [yeni] bahçeyle değiştirdik” ayetleri bu kabildendir. [Tebdîl bazen de] niteliklerde (sıfat) olur; nitekim halkayı eritip yüzük haline getirdiğinde ve böylece onu bir şekilden başka bir şekle aktardığında «Halkayı yüzüğe dönüştürdüm» demen gibi. Yüce Allah'ın { فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ } “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere dönüştürür” ayeti de bu kabildendir. Yerin ve göklerin değiştirilmesi hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre, nitelikleri değiştirilir; böylece dağları yerinden yürütülür, denizleri kaynatılıp fışkırtılır ve [yeryüzü] düzlenir, artık onda ne bir eğrilik ne de bir tümseklik görülür. İbn Abbâs'tan ise şöyle rivayet edilmiştir: O, yine bu yerdir, ancak değişime uğrar. Nitekim şu beyti inşad etmiştir:
وَمَا النَّاسُ بِالنَّاسِ الّذِينَ عَهِدْتَهُمْ … وَلَا الدَّارُ بِالدَّارِ الّتِى كُنْتَ تَعْلَمُ
Ne insanlar o tanıdığın insanlardır... Ne de o yurt bildiğin yurttur.
وتبدّل السماء بانتثار كواكبها، وكسوف شمسها، وخسوف قمرها، وانشقاقها، وكونها أبوابا.
Göğün değiştirilmesi ise yıldızlarının dökülmesi, güneşinin tutulması, ayının kararması, yarılması ve kapılar haline gelmesi iledir.
وقيل: يخلق بدلها أرض وسموات أخر. وعن ابن مسعود وأنس: يحشر الناس على أرض بيضاء لم يخطئ عليها أحد خطيئة. وعن على رضى الله عنه: تبدّل أرضا من فضة، وسموات من ذهب.
Onların yerine başka bir yer ve başka gökler yaratılacağı da söylenmiştir. İbn Mes'ûd ve Enes'ten rivayet edildiğine göre: İnsanlar üzerinde hiç kimsenin günah işlemediği beyaz bir yer üzerinde haşrolunurlar. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: Gümüşten bir yere ve altından göklere dönüştürülür.
وعن الضحاك: أرضاً من فضة بيضاء كالصحائف. وقرئ: يوم نبدّل الأرض، بالنون .
Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre: Sayfalar gibi beyaz, gümüşten bir yer [yaratılır]. Nûn ile «يومَ نُبدّل الأرض» şeklinde de okunmuştur.
فإن قلت: كيف قال الْواحِدِ الْقَهَّارِ؟ قلت: هو كقوله لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ لأنّ الملك إذا كان لواحد غلاب لا يغالب ولا يعازّ فلا مستغاث لأحد إلى غيره ولا مستجار، كان الأمر في غاية الصعوبة والشدّة مُقَرَّنِينَ قرن بعضهم مع بعض. أو مع الشياطين.
Eğer: “Niçin { الْواحِدِ الْقَهَّارِ } 'Tek ve kahredici' buyurmuştur?” dersen, derim ki: Bu, O'nun { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “Bugün mülk kimindir? Tek ve kahredici olan Allah'ındır” ayeti gibidir. Zira mülk kendisine asla galebe çalınamayan ve karşı konulamayan tek bir galip zata ait olunca, hiç kimse için O'ndan başkasına sığınacak ve yardım dilenecek bir merci bulunmaz; durum son derece çetin ve şiddetli olur. { مُقَرَّنِينَ } “Zincirlere vurulmuş olarak” birbirine veya şeytanlarla birlikte bağlanmış olarak.
أو قرنت أيديهم ألى أرجلهم مغللين. وقوله فِي الْأَصْفادِ إمّا أن يتعلق بمقرّنين، أى:
Veya elleri ayaklarına bağlanıp bukağılanmış kimseler olarak. { فِي الْأَصْفادِ } “Zincirler içinde” ifadesi ya «مقرنين» kelimesine taalluk eder; yani:
يقرنون في الأصفاد. وإمّا أن لا يتعلق به، فيكون المعنى: مقرّنين مصفدين. والأصفاد:
Zincirlerde birbirine bağlanırlar. Ya da ona taalluk etmez; bu durumda mana: 'Birbirine bağlanmış, zincirlere vurulmuş halde' olur. El-asfâd (الأصفاد):
القيود: وقيل الأغلال، وأنشد لسلامة بن جندل:
Köstekler/bağlar demektir; bukağılar olduğu da söylenmiştir. Selâme b. Cendel'in şu beyti buna şahit getirilmiştir:
وَزَيْدُ الْخَيْلِ قَدْ لَاقَى صِفَاداً … بَعَضُّ بِسَاعِدٍ وَبِعَظْمِ سَاقِ
Zeydü'l-Hayl bir bukağıyla karşılaştı ki... Ön kolu ve bacak kemiğini sımsıkı ısırıp sıkmaktadır.
القطران: فيه ثلاثة لغات: قطران، وقطران، وقطران: بفتح القاف وكسرها مع سكون الطاء، وهو ما يتحلب من شجر يسمى الأبهل فيطبخ، فتهنأ به الإبل الجربي، فيحرق الجرب بحرّه وحدّته، والجلد، وقد تبلغ حرارته الجوف، ومن شأنه أن يسرع فيه اشتعال النار، وقد يستسرج به، وهو أسود اللون منتن الريح، فتطلى به جلود أهل النار حتى يعود طلاؤه لهم كالسرابيل وهي القمص، لتجتمع عليهم الأربع: لذع القطران. وحرقته، وإسراع النار في جلودهم، واللون الوحش، ونتن الريح. على أن التفاوت بين القطرانين كالتفاوت بين النارين، وكل ما وعده الله أو وعد به في الآخرة، فبينه وبين ما نشاهد من جنسه من لا يقادر قدره، وكأنه ما عندنا منه إلا الأسامى والمسميات ثمة، فبكرمه الواسع نعوذ من سخطه، ونسأله التوفيق فيما ينجينا من عذابه.
Katran (القطران) kelimesinde üç lügat vardır: Kâf'ın fethası, kesresi ve tâ'nın sükûnu ile katrân (قَطْران), kıtrân (قِطْران) ve katırân (قَطِران). O, ebhel adı verilen ağaçtan sızıp kaynatılan bir maddedir; uyuz olan develere sürülür ve harareti ve keskinliğiyle uyuzu ve deriyi yakar, hatta harareti bazen karna kadar ulaşır. Özelliği ateşi hızla alevlendirmesidir, bazen onunla kandil yakılır; siyah renkli ve pis kokuludur. Cehennem ehlinin derileri onunla sıvanır; öyle ki bu sıvı onlara serâbîl, yani gömlekler gibi olur. Ta ki şu dört musibet onların üzerinde toplansın: Katranın yakıcılığı, harareti, ateşin derilerini hızla tutuşturması, çirkin rengi ve pis kokusu. Bununla birlikte iki katran arasındaki fark, iki ateş arasındaki fark gibidir. Allah'ın vadettiği veya ahirette uyardığı her şey ile bizim onun cinsinden müşahede ettiğimiz şeyler arasında takdir edilemeyecek kadar büyük bir fark vardır; sanki dünyada elimizde olan sadece isimlerdir, isimlendirilen hakikatler ise oradadır. O'nun sonsuz keremiyle gazabından sığınır, bizi azabından kurtaracak şeylere muvaffak kılmasını dileriz.
وقرئ: من قطران، والقطر: النحاس أو الصفر المذاب. والآنى: المتناهي حرّه وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ كقوله تعالى أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ، يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ
[Âyetteki ifade] «مِنْ قِطْرٍ آنٍ» (kaynar erimiş bakırdan) şeklinde de okunmuştur. Kıtr (القِطْر): Erimiş bakır veya pirinçtir. Ânî (الآنِي) ise sıcaklığı son raddeye ulaşmış olandır. { وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ } “Yüzlerini de ateş bürüyecektir” [ifadesi], Yüce Allah'ın şu kavilleri gibidir: { أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ } “Kötü azaptan yüzüyle korunan kimse [o azaptan emin olan gibi midir?]”, { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ } “Yüzüstü ateşe sürüklenecekleri gün...”
لأن الوجه أعز موضع في ظاهر البدن وأشرفه، كالقلب في باطنه، ولذلك قال تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ وقرئ: وتغشى وجوههم، بمعنى تتغشى: أى يفعل بالمجرمين ما يفعل لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ
Çünkü yüz, bedenin dışındaki en değerli ve en şerefli yerdir; tıpkı kalbin onun içindeki yeri gibi. Bu yüzden: { تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ } “Yüreklere tırmanır” buyurmuştur. «تَتَغَشَّى» manasında «وتَغَشَّى وجوهَهُم» şeklinde de okunmuştur. Yani suçlulara yapılanlar, { لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ } “Allah'ın her nefsi cezalandırması için” yapılır...
مجرمة ما كَسَبَتْ أو كل نفس من مجرمة ومطيعة لأنه إذا عاقب المجرمين لإجرامهم على أنه يثيب المطيعين لطاعتهم.
...suçlu nefsi, { ما كَسَبَتْ } “Kazandığı ile” [cezalandırması için] veya itaatkâr olanları itaatleri sebebiyle mükâfatlandıracağına binaen, suçluları da suçları sebebiyle cezalandıracağı için gerek suçlu gerek itaatkâr her nefsi cezalandırması/mükâfatlandırması içindir.
[سورة إبراهيم (١٤) : آية ٥٢]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayet 52]
هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٥٢)
{ هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٥٢) } “Bu, kendisiyle uyarılsınlar, O'nun ancak tek bir ilah olduğunu bilsinler ve akıl sahipleri düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara bir bildiridir. (52)”
هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ كفاية في التذكير والمواعظة، يعنى بهذا ما وصفه من قوله فَلا تَحْسَبَنَّ إلى قوله سَرِيعُ الْحِسابِ. وَلِيُنْذَرُوا معطوف على محذوف، أى لينصحوا ولينذروا بِهِ بهذا البلاغ. وقرئ: ولينذروا، بفتح الياء، من نذر به إذا علمه واستعدّ له وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ لأنهم إذا خافوا ما أنذروا به، دعتهم المخافة إلى النظر حتى يتوصلوا إلى التوحيد، لأنّ الخشية أمّ الخير كله.
{ هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ } “Bu, insanlara bir bildiridir” öğüt ve nasihat için kâfi bir bildiridir. 'Bu' kelimesiyle, { فَلا تَحْسَبَنَّ } “Sakın sanma” ifadesinden { سَرِيعُ الْحِسابِ } “Hesabı çabuk görendir” ifadesine kadar vasfettiği şeyleri kastetmektedir. { وَلِيُنْذَرُوا } “Ve uyarılsınlar diye” ifadesi mahzuf bir ifadeye matuftur; yani öğüt alsınlar ve { بِهِ } bu bildiri ile uyarılsınlar diye. Yâ harfinin fethasıyla «ولِيَنذَروا» şeklinde de okunmuştur; bu, bir şeyi bilip ona hazırlandığında söylenen «نَذِرَ به» fiilindendir. { وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } “Ve O'nun ancak tek bir ilah olduğunu bilsinler diye” çünkü onlar kendisiyle uyarıldıkları şeyden korktuklarında, bu korku onları tevhide ulaşıncaya kadar düşünmeye sevk eder; zira [Allah] korkusu bütün hayrın anasıdır.
عن رسول الله ﷺ «من قرأ سورة إبراهيم أُعطى من الأجر عشر حسنات بعدد كل من عبد الأصنام وعدد من لم يعبد»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den [şöyle rivayet edilmiştir]: «Kim İbrâhim Suresi’ni okursa, putlara tapan ve tapmayan herkesin sayısınca kendisine on sevap verilir.»