Binûn

Rûm Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٣٧)

{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٣٧) } “Görmediler mi ki Allah, rızkı dilediğine bol bol verir ve (dilediğine de) kısar? Şüphesiz bunda inanan bir toplum için elbette ibretler vardır. (37)”

ثم أنكر عليهم بأنهم قد علموا أنه هو الباسط القابض، فما لهم يقنطون من رحمته، وما لهم لا يرجعون إليه تائبين من المعاصي التي عوقبوا بالشدّة من أجلها، حتى يعيد إليهم رحمته.

Sonra, [rızkı] yayıp genişletenin de daraltanın da O olduğunu bildikleri halde O'nun rahmetinden niçin ümit kestiklerini ve kendilerine rahmetini geri versin diye, sıkıntıyla cezalandırılmalarına sebep olan günahlardan tövbe ederek niçin O'na dönmediklerini kınayarak inkâr etti.

[سورة الروم (٣٠) : آية ٣٨]

[Rûm Suresi (30), Âyet 38]

فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٣٨)

{ فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٣٨) } “Öyleyse akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkını ver. Bu, Allah'ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır. İşte kurtuluşa erenler de onlardır. (38)”

حق ذى القربى: صلة الرحم. وحق المسكين وابن السبيل: نصيبهما من الصدقة المسماة لهما.

Akrabanın hakkı: Sıla-i rahimdir (akrabalık bağını gözetmektir). Yoksulun ve yolcunun hakkı ise: Kendileri için belirlenmiş olan sadakadan (zekâttan) düşen paylarıdır.

وقد احتج أبو حنيفة ﵀ بهذه الآية في وجوب النفقة للمحارم إذا كانوا محتاجين عاجزين عن الكسب. وعند الشافعي ﵀: لا نفقة بالقرابة إلا على الولد والوالدين: قاس سائر القرابات على ابن العم، لأنه لا ولاد بينهم. فإن قلت: كيف تعلق قوله فَآتِ ذَا الْقُرْبى بما قبله حتى جيء بالفاء؟ قلت: لما ذكر أنّ السيئة أصابتهم بما قدّمت أيديهم، أتبعه ذكر ما يجب أن يفعل وما يجب أن يترك يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ يحتمل أن يراد بوجهه ذاته أو جهته وجانبه، أى: يقصدون بمعروفهم إياه خالصا وحقه، كقوله تعالى إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى أو يقصدون جهة التقرّب إلى الله لا جهة أخرى، والمعنيان متقاربان، ولكن الطريقة مختلفة.

Ebû Hanîfe rahimehullâh, muhtaç ve kazançtan âciz olduklarında mahrem hısımların nafakasının vacip oluşuna bu ayetle delil getirmiştir. Şâfiî'ye rahimehullâh göre ise: Çocuk ve anne-baba dışındakilere akrabalık sebebiyle nafaka gerekmez; aralarında doğum bağı olmadığı için diğer akrabaları amcaoğluna kıyas etmiştir. Eğer: “{ فَآتِ ذَا الْقُرْبى } buyruğu önceki kısma nasıl bağlanmıştır ki 'fâ' harfi getirilmiştir?” dersen; derim ki: Kötülüğün onların ellerinin önden sunduğu şeyler sebebiyle başlarına geldiğini zikredince, hemen ardından yapılması ve terk edilmesi gereken şeyleri zikretmiştir. { يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ } ifadesinde vech ile O'nun zatının veya O'nun ciheti ve tarafının kastedilmiş olması muhtemeldir; yani: Yaptıkları iyilikle sırf O'nu ve O'nun hakkını kastederler; nitekim Allah Teâlâ { إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى } “Ancak Yüce Rabbinin rızasını aramak için” buyurmuştur. Ya da başka bir yönü değil, sadece Allah'a yakınlaşma yönünü kastederler. Bu iki mana birbirine yakındır, fakat üslup farklıdır.

[سورة الروم (٣٠) : آية ٣٩]

[Rûm Suresi (30), Âyet 39]

وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (٣٩)

{ وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (٣٩) } “İnsanların malları içinde artsın diye faiz olarak verdiğiniz şey Allah katında artmaz. Allah'ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekâta gelince, işte (sevaplarını) kat kat artıranlar onlardır. (39)”

هذه الآية في معنى قوله تعالى يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ سواء بسواء، يريد: وما أعطيتم أكلة الربا مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أموالهم: ليزيد ويزكو في أموالهم، فلا يزكو عند الله ولا يبارك فيه وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ أى صدقة تبتغون به وجهه خالصا، لا تطلبون به مكافأة ولا رياء وسمعة فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ ذوو الإضعاف من الحسنات. ونظير المضعف:

Bu ayet, Allah Teâlâ'nın { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ } “Allah faizi mahveder, sadakaları ise bereketlendirip artırır” buyruğunun tıpatıp aynı anlamındadır. Şunu kastediyor: Faiz yiyenlere verdikleriniz, { مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ } yani onların mallarında artsın ve çoğalsın diye [verdiğiniz faiz], Allah katında ne çoğalır ne de bereketlenir. { وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ } Yani karşılık, gösteriş ve şöhret peşinde koşmaksızın sırf O'nun rızasını dileyerek verdiğiniz sadakaya gelince; { فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ } işte onlar kat kat ecir/sevap sahipleridir. “Mudz'if” kelimesinin benzeri:

المقوي والموسر، لذي القوّة واليسار: وقرئ بفتح العين. وقيل: نزلت في ثقيف، وكانوا يربون. وقيل: المراد أن يهب الرجل للرجل أو يهدى له، ليعوّضه أكثر مما وهب أو أهدى، فليست تلك الزيادة بحرام، ولكن المعوّض لا يثاب على تلك الزيادة. وقالوا: الربا ربوان:

güç ve zenginlik sahibi için kullanılan “mukvî” ve “mûsir” kelimeleridir. Ayn harfinin fethasıyla (el-Muda'afûn) da okunmuştur. Şöyle de denildi: Sakîf kabilesi hakkında inmiştir; onlar faizle muamele yaparlardı. Bir görüşe göre de: Kastedilen, bir kimsenin başka birine, bağışladığı veya hediye ettiğinden daha fazlasını kendisine versin diye bağışta bulunması veya hediye vermesidir; dolayısıyla bu fazlalık haram değildir, ancak kendisine karşılık verilen kimse bu fazlalıktan ötürü sevap kazanmaz. Şöyle dediler: Faiz iki türlüdür:

فالحرام: كل قرض يؤخذ فيه أكثر منه: أو يجرّ منفعة. والذي ليس بحرام: أن يستدعى بهبته أو بهديته أكثر منها. وفي الحديث «المستغزر يثاب من هبته» وقرئ: وما أتيتم من ربا، بمعنى: وما غشيتموه أو رهقتموه من إعطاء ربا. وقرئ: لتربوا، أى: لتزيدوا في أموالهم، كقوله تعالى وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ أى يزيدها. وقوله تعالى فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ التفات حسن، كأنه قال لملائكته وخواص خلقه: فأولئك الذين يريدون وجه الله بصدقاتهم: هم المضعفون. فهو أمدح لهم من أن يقول: فأنتم المضعفون. والمعنى: المضعفون به، لأنه لا بد من ضمير يرجع إلى ما، ووجه آخر: وهو أن يكون تقديره: فمؤتوه أولئك هم المضعفون.

Haram olan: Kendisinden daha fazlası alınan veya bir menfaat celbeden her türlü borçtur. Haram olmayan ise: Bağışıyla veya hediyesiyle bundan daha fazlasını talep etmektir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Bağışıyla daha fazlasını uman kimseye hediyesinden ötürü sevap verilir”. { وَما أَتَيْتُمْ مِنْ رِباً } şeklinde de okunmuştur; anlamı: “Faiz vermek suretiyle bürüdüğünüz veya işlediğiniz şey” demektir. { لِتُرْبُوا } şeklinde de okunmuştur; yani: Onların mallarında artış sağlayasınız diye; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ } “Sadakaları artırır” buyruğu da artırır anlamındadır. Allah Teâlâ'nın { فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ } buyruğu güzel bir iltifattır; sanki meleklerine ve seçkin kullarına şöyle demiştir: “Sadakalarıyla Allah'ın rızasını dileyen işte o kimseler, kat kat artıranların ta kendileridir.” Bu, “Siz kat kat artıranlarsınız” demesinden onlar için daha büyük bir övgüdür. Anlam: “Onun sebebiyle kat kat artıranlar” demektir; çünkü 'mâ'ya dönecek bir zamir gereklidir. Diğer bir vecih de şudur: Takdirinin “Onu verenler, işte onlar kat kat artıranlardır” şeklinde olmasıdır.

والحذف لما في الكلام من الدليل عليه، وهذا أسهل مأخذا، والأوّل أملأ بالفائدة.

Hazif (kelimenin düşürülmesi), kelamda ona işaret eden bir delil bulunduğu içindir. Bu [ikinci vecih] kavranması daha kolay olandır, birincisi ise fayda bakımından daha zengindir.

[سورة الروم (٣٠) : آية ٤٠]

[Rûm Suresi (30), Âyet 40]

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٠)

{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Sizi yaratan, sonra size rızık veren, sonra sizi öldürecek, sonra da diriltecek olan Allah'tır. Ortak koştuklarınız arasında bunlardan herhangi birini yapabilen var mı? O, onların koştukları ortaklardan münezzehtir, yücedir.” (40)

اللَّهُ مبتدأ وخبره الَّذِي خَلَقَكُمْ أى الله هو فاعل هذه الأفعال الخاصة التي لا يقدر على شيء منها أحد غيره، ثم قال هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ الذين اتخذتموهم أندادا له من الأصنام وغيرها مَنْ يَفْعَلُ شيئا قط من تلك الأفعال، حتى يصح ما ذهبتم إليه، ثم استبعد حاله من حال شركائهم. ويجوز أن يكون الَّذِي خَلَقَكُمْ صفة للمبتدإ، والخبر: هل من شركائكم، وقوله مِنْ ذلِكُمْ هو الذي ربط الجملة بالمبتدإ، لأن معناه: من أفعاله. ومن الأولى والثانية والثالثة: كل واحدة منهنّ مستقلة بتأكيد، لتعجيز شركائهم، وتجهيل عبدتهم.

{ اللَّهُ } mübteda (özne), haberi (yüklemi) ise { الَّذِي خَلَقَكُمْ } ifadesidir. Yani O'ndan başka hiç kimsenin hiçbirine güç yetiremeyeceği bu özel fiillerin faili yalnızca Allah'tır. Sonra: { هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ } “Benimsediğiniz görüşün doğru olabilmesi için, putlardan ve diğerlerinden O'na denk tuttuğunuz ortaklarınız arasında bu fiillerden herhangi birini yapabilecek biri var mı?” buyurmuş, sonra da O'nun durumunu ortaklarının durumundan tenzih edip yüceltmiştir. { الَّذِي خَلَقَكُمْ } ifadesinin mübtedanın sıfatı, haberin ise { هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ } olması da caizdir. { مِنْ ذلِكُمْ } ifadesi ise cümleyi mübtedaya bağlayan unsurdur; zira anlamı: “O'nun fiillerinden” demektir. Birinci, ikinci ve üçüncü “min” edatlarının her biri, ortak koştukları varlıkların acziyetini ve onlara tapanların cehaletini ortaya koymak amacıyla müstakil birer pekiştirme (tekit) ifade eder.

[سورة الروم (٣٠) : آية ٤١]

[Rûm Suresi (30), Âyet 41]

ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤١)

{ ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤١) } “İnsanların kendi ellerinin kazandığı (günahlar) sebebiyle karada ve denizde fesat ortaya çıktı. (Allah) yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın diye (böyle yaptı), umulur ki dönerler. (41)”

الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ نحو: الجدب، والقحط، وقلة الريع في الزراعات والريح في التجارات، ووقوع الموتان في الناس والدواب، وكثرة الحرق والغرق، وإخفاق الصيادين والغاصة، ومحق البركات من كل شيء، وقلة المنافع في الجملة وكثرة المضارّ. وعن ابن عباس:

{ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } Kuraklık, kıtlık, ekinlerdeki gelirin ve ticaretteki kazancın azalması, insanlar ve hayvanlar arasında toplu ölümlerin meydana gelmesi, yangın ve boğulmaların çoğalması, avcıların ve dalgıçların eli boş dönmesi, her şeyden bereketin silinmesi, hülasa faydaların azalıp zararların çoğalması gibi şeylerdir. İbn Abbâs'tan [şöyle rivayet edilmiştir]:

أجدبت الأرض وانقطعت مادّة البحر. وقالوا: إذا انقطع القطر عميت دواب البحر. وعن الحسن أنّ المراد بالبحر: مدن البحر وقراه التي على شاطئه. وعن عكرمة: العرب تسمى الأمصار البحار. وقرئ في البر والبحور بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ بسبب معاصيهم وذنوبهم، كقوله تعالى وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وعن ابن عباس ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ بقتل ابن آدم أخاه. وفي البحر بأن جلندى كان يأخذ كل سفينة غصبا: وعن قتادة: كان ذلك قبل البعث، فلما بعث رسول الله ﷺ رجع راجعون عن الضلال والظلم. ويجوز أن يريد ظهور الشر والمعاصي بكسب الناس ذلك. فإن قلت: ما معنى قوله لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ؟ قلت أمّا على التفسير الأول فظاهر، وهو أنّ الله قد أفسد أسباب دنياهم ومحقها، ليذيقهم وبال بعض أعمالهم في الدنيا قبل أن يعاقبهم بجميعها في الآخرة، لعلهم يرجعون عما هم عليه. وأمّا على الثاني فاللام مجاز، على معنى أنّ ظهور الشرور بسببهم مما استوجبوا به أن يذيقهم الله وبال أعمالهم إرادة الرجوع، فكأنهم إنما أفسدوا وتسببوا لفشوّ المعاصي في الأرض لأجل ذلك. وقرئ: لنذيقهم، بالنون.

Kara kuraklaştı ve denizin bereketi kesildi. Şöyle demişlerdir: Yağmur kesildiğinde deniz hayvanları körleşir. Hasan['dan nakledildiğine göre] denizden maksat; deniz şehirleri ve sahilindeki köylerdir. İkrime'den [şöyle rivayet edilmiştir]: Araplar büyük şehirlere (emsâr) 'bihâr' (denizler) adını verirler. [Bir kıraatte] { فِي الْبَرِّ وَالْبُحُورِ } şeklinde [çoğul olarak] okunmuştur. { بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ } Günahları ve isyanları sebebiyle [demektir]; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizin kazandığı (günahlar) yüzündendir.” İbn Abbâs'tan [rivayet edildiğine göre] karada fesadın ortaya çıkması Âdemoğlunun kardeşini öldürmesiyle; denizde ise Cülendâ'nın her [sağlam] gemiyi zorla gasbetmesiyle gerçekleşmiştir. Katâde'den [şöyle rivayet edilmiştir]: Bu, [peygamberin] gönderilmesinden önceydi; Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilince, dönen kimseler sapıklıktan ve zulümden döndüler. İnsanların bunu kazanmasıyla/işlemesiyle kötülüğün ve günahların ortaya çıkmasının kastedilmiş olması da caizdir. Eğer: “{ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } [ifadesinin] anlamı nedir?” dersen, derim ki: Birinci tefsire göre [anlam] açıktır; o da şudur: Allah, âhirette onları [amellerinin] tümüyle cezalandırmadan önce dünyada bazı amellerinin vebalini kendilerine tattırsın da içinde bulundukları [kötü] durumdan dönsünler diye onların dünya maişet sebeplerini bozmuş ve yok etmiştir. İkinci [tefsire] göre ise [buradaki] lâm (لِـ) mecazdır; kötülüklerin onlar yüzünden ortaya çıkması, [haktan yana] dönmelerini murat ederek Allah'ın onlara amellerinin vebalini tattırmasını gerektiren bir durum olması anlamındadır. Sanki onlar yeryüzünde sırf bunun için fesat çıkarmış ve günahların yayılmasına sebep olmuş gibidirler. [Bir kıraatte] nûn harfiyle { لِنُذِيقَهُمْ } şeklinde okunmuştur.

[سورة الروم (٣٠) : آية ٤٢]

[Rûm Suresi (30), Âyet 42]

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢)

{ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢) } “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bir bakın! Onların çoğu ortak koşanlardı. (42)”

ثم أكد تسبب المعاصي لغضب الله ونكاله: حيث أمرهم بأن يسيروا في الأرض فينظروا كيف أهلك الله الأمم وأذاقهم سوء العاقبة لمعاصيهم، ودل بقوله كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ على أنّ الشرك وحده لم يكن سبب تدميرهم، وأنّ ما دونه من المعاصي يكون سببا لذلك.

Sonra günahların Allah'ın gazabına ve azabına sebep olduğunu pekiştirdi: Şöyle ki, yeryüzünde dolaşıp Allah'ın ümmetleri nasıl helak ettiğine ve günahları sebebiyle onlara kötü akıbeti nasıl tattırdığına bakmalarını emretti. { كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ } buyruğuyla da onların helak edilme sebebinin yalnızca şirk olmadığını, şirk dışındaki günahların da buna sebep olabileceğini gösterdi.

[سورة الروم (٣٠) : آية ٤٣]

[Rûm Suresi (30), Âyet 43]

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣)

{ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣) } “Öyleyse Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce yüzünü dosdoğru dine çevir. O gün onlar fırka fırka ayrılırlar. (43)”

القيم: البليغ الاستقامة «الذي لا يتأتى فيه عوج مِنَ اللَّهِ إمّا أن يتعلق بيأتى، فيكون المعنى: من قبل أن يأتى من الله يوم لا يردّه أحد، كقوله تعالى فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها أو بمردّ، على معنى: لا يردّه هو بعد أن يجيء به، ولا ردّ له من جهته. والمردّ: مصدر بمعنى الردّ يَصَّدَّعُونَ يتصدّعون: أى: يتفرّقون، كقوله تعالى: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ.

el-Kayyim (القيم): Son derece dosdoğru olan, kendisinde hiçbir eğrilik bulunmayandır. { مِنَ اللَّهِ } ifadesi ya { يَأْتِيَ } fiiline bağlıdır; bu takdirde anlam: “Allah katından, hiç kimsenin geri çeviremeyeceği bir gün gelmeden önce” şeklinde olur; nitekim Allah Teâlâ { فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها } “Onu geri çevirmeye güçleri yetmez” buyurmuştur. Ya da { مَرَدَّ } kelimesine bağlıdır; anlamı: “O'nun getirmesinden sonra bizzat O geri çevirmez ve O'nun katından bunun için bir geri dönüş yoktur” demektir. Meredd (مرد): Red anlamında mastardır. { يَصَّدَّعُونَ } Yetesaddadûn (يتصدّعون) yani fırka fırka ayrılırlar demektir; nitekim Allah Teâlâ: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ } “Kıyametin kopacağı gün, işte o gün (insanlar) birbirinden ayrılırlar” buyurmuştur.

[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]

[Rûm Suresi (30), Âyetler 44-45]

مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤) لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٤٥)

{ مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤) لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٤٥) } “Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir. Kim de salih amel işlerse, kendileri için (cennetteki yerlerini) hazırlamış olurlar. Çünkü O, iman edip salih amel işleyenleri lütfundan mükâfatlandıracaktır. Şüphesiz O, inkârcıları sevmez. (44-45)”

فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ كلمة جامعة لما لا غاية وراءه من المضارّ، لأنّ من كان ضاره كفره، فقد أحاطت به كلّ مضرّة فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ أى يسؤون لأنفسهم ما يسوّيه لنفسه الذي يمهد فراشه ويوطئه، لئلا يصيبه في مضجعه ما ينبيه عليه وينغض عليه مرقده: من نتوء أو قضض أو بعض ما يؤذى الراقد. ويجوز أن يريد: فعلى أنفسهم يشفقون، من قولهم في المشفق: أمّ فرشت فأنامت. وتقديم الظرف في الموضعين للدلالة على أنّ ضرر الكفر لا يعود إلا على الكافر لا يتعدّاه. ومنفعة الإيمان والعمل الصالح: ترجع إلى المؤمن لا تتجاوزه لِيَجْزِيَ متعلق بيمهدون تعليل له مِنْ فَضْلِهِ مما يتفضل عليهم بعد توفية الواجب من الثواب، وهذا يشبه الكناية، لأن الفضل تبع للثواب، فلا يكون إلا بعد حصول ما هو تبع له: أو أراد من عطائه وهو ثوابه، لأن الفضول والفواضل هي الأعطية عند العرب. وتكرير الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وترك الضمير إلى الصريح لتقرير أنه لا يفلح عنده إلا المؤمن الصالح. وقوله إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ تقرير بعده تقرير، على الطرد والعكس.

{ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ } “[inkârı] kendi aleyhinedir” ifadesi, ötesi bulunmayan tüm zararları kapsamına alan veciz bir sözdür. Zira kime inkârı zarar veriyorsa, her türlü zarar onu çepeçevre kuşatmıştır. { فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ } “kendileri için [cennetteki yerlerini] hazırlamış olurlar”; yani yatağını düzeltip yayan bir kimsenin, yattığı yerde kendisini rahatsız edecek ve uykusunu kaçıracak bir çıkıntıdan, küçük çakıl taşlarından yahut uyuyanı inciten şeylerden korunmak için kendisi adına yaptığı hazırlığın aynısını onlar da [ahiretleri için] yaparlar. Şefkat gösteren kimse hakkında söylenen “Döşeği serip uyutan bir anne [gibi]” sözünden hareketle, “kendi nefislerine acırlar/şefkat gösterirler” manasının kastedilmiş olması da caizdir. Her iki yerde de zarfın öne alınması (takdim), inkârın zararının yalnızca inkârcıya döneceğini, başkasına sirayet etmeyeceğini; iman ve salih amelin faydasının da sadece mümine döneceğini, onu aşmayacağını göstermek içindir. { لِيَجْزِيَ } “mükâfatlandırmak için” ifadesi { يَمْهَدُونَ } “hazırlarlar” fiiline taalluk etmekte olup onun gerekçesidir (ta'lilidir). { مِنْ فَضْلِهِ } “lütfundan” ifadesi ise, hak edilen sevabın eksiksiz verilmesinden sonra onlara lütfedeceği fazladan nimetlerden [ihsanda bulunması demektir]. Bu [ifade] bir nevi kinayedir; zira lütuf (fazl) sevaba tâbidir ve ancak tâbi olduğu asıl gerçekleştikten sonra var olur. Yahut bununla O'nun ihsanını, yani doğrudan sevabını kastetmiştir; çünkü Arapçada ‘fudûl’ ve ‘fevâdıl’ kelimeleri ihsan ve bağış anlamına gelir. [Zamir yerine] { الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “iman edip salih amel işleyenler” ifadesinin açık isim olarak tekrar edilmesi, O'nun katında yalnızca salih müminin kurtuluşa ereceğini teyit etmek (takrir) içindir. { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz O, kâfirleri sevmez” buyruğu ise olumlu ve olumsuz yönden (tard ve aks yoluyla) teyit üstüne teyittir.

[سورة الروم (٣٠) : آية ٤٦]

[Rûm Suresi (30), Âyet 46]

وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦)

{ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦) } “Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi, size rahmetinden tattırması, gemilerin O'nun buyruğuyla akıp gitmesi, O'nun lütfundan (rızkınızı) aramanız ve şükretmeniz için O'nun delillerindendir. (46)”

الرِّياحَ هي الجنوب والشمال والصبا، وهي رياح الرحمة. وأما الدبور، فريح العذاب.

{ الرِّياحَ } Cenûb (güney), şimâl (kuzey) ve sabâ (doğu) rüzgârlarıdır ki bunlar rahmet rüzgârlarıdır. Debûr (batı rüzgârı) ise azap rüzgârıdır.

ومنه قوله ﷺ «اللهمّ اجعلها رياحا ولا تجعلها ريحا » وقد عدد الأغراض في إرسالها، وأنه أرسلها للبشارة بالغيث ولإذاقة الرحمة، وهي نزول المطر وحصول الخصب الذي يتبعه، والروح الذي مع هبوب الريح وزكاء الأرض. قال رسول الله ﷺ «إذا كثرت المؤتفكات زكت الأرض » وإزالة العفونة من الهواء، وتذرية الحبوب، وغير ذلك وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ في البحر عند هبوبها. وإنما زاد بِأَمْرِهِ لأن الريح قد تهب ولا تكون مؤاتية ، فلا بد من إرساء السفن والاحتيال لحبسها، وربما عصفت فأغرقتها وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ يريد تجارة البحر، ولتشكروا نعمة الله فيها. فإن قلت: بم يتعلق وليذيقكم؟ قلت:

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de bundandır: “Allahım, onu rahmet rüzgârları (riyâh) kıl, azap rüzgârı (rîh) kılma!” [Allah], rüzgârların gönderilişindeki gayeleri; yağmuru müjdelemek ve rahmeti tattırmak için gönderdiğini saymıştır ki bu da yağmurun yağması, onu takip eden bolluğun meydana gelmesi, rüzgârın esmesiyle gelen ferahlık ve toprağın bereketlenmesidir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Esen rüzgârlar çoğaldığında toprak bereketlenir”. [Diğer gayeler ise] havadaki pis kokuların giderilmesi, tanelerin savrulup temizlenmesi ve benzerleridir. { وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ } Rüzgârlar estiğinde denizde gemilerin yüzmesi içindir. { بِأَمْرِهِ } ifadesini özellikle eklemiştir; çünkü rüzgâr esebilir ama elverişli olmayabilir; bu durumda gemileri demirlemek ve durdurmak için çare aramak gerekir, hatta bazen şiddetle esip onları batırabilir. { وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } Deniz ticaretini ve denizdeki Allah'ın nimetine şükretmenizi kastetmektedir. Eğer: “{ وَلِيُذِيقَكُمْ } neye bağlıdır?” dersen; derim ki:

فيه وجهان: أن يكون معطوفا على مبشرات على المعنى، كأنه قيل: ليبشركم وليذيقكم. وأن يتعلق بمحذوف تقديره: وليذيقكم، وليكون كذا وكذا: أرسلناها.

Bunda iki vecih vardır: Anlam bakımından “mübeşşirât” kelimesine matuf olması; sanki: “Sizi müjdelesin ve size tattırsın diye” denilmiş gibidir. Diğeri ise takdiri: “Size tattırsın diye ve şöyle şöyle olsun diye [onları gönderdik]” şeklinde olan mahzuf bir fiile bağlı olmasıdır.

[سورة الروم (٣٠) : آية ٤٧]

[Rûm Suresi (30), Âyet 47]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧) } “Andolsun ki senden önce de resulleri kendi kavimlerine gönderdik de onlara apaçık deliller getirdiler. Sonunda suç işleyenlerden intikam aldık. Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir hak idi. (47)”

اختصر الطريق إلى الغرض بأن أدرج تحت ذكر الانتصار والنصر ذكر الفريقين، وقد أخلى الكلام أوّلا عن ذكرهما. وقوله كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ

Sözün başında iki fırkayı zikretmemişken, intikam alma ve yardım etme zikrinin altına iki fırkanın zikrini de dahil ederek hedefe giden yolu kısaltmıştır. { كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } buyruğu ise,

تعظيم للمؤمنين، ورفع من شأنهم، وتأهيل لكرامة سنية، وإظهار لفضل سابقة ومزية، حيث جعلهم مستحقين على الله أن ينصرهم، مستوجبين عليه أن يظهرهم ويظفرهم، وقد يوقف على قًّا

müminleri yüceltme, şanlarını yükseltme, onları yüce bir ikrama layık kılma ve geçmişteki üstünlükleri ile faziletlerini ortaya koymadır; zira Allah'ın kendilerine yardım etmesine onları hak sahibi kılmış, onları üstün kılıp zafere ulaştırmayı Kendi üzerine bir borç kılmıştır. Bazen { حَقًّا } kelimesi üzerinde vakıf yapılır (durulur);

. ومعناه:

bunun anlamı şudur:

وكان الانتقام منهم حقا، ثم يبتدأ: لَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ

“Onlardan intikam almak bir haktı”; sonra { عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere yardım etmek üzerimizedir” diye başlanır.

وعن النبىّ ﷺ «ما من امرئ مسلم يردّ عن عرض أخيه إلا كان حقا على الله أن يردّ عنه نار جهنم يوم القيامة » . ثم

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’den [şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir]: « ما من امرئ مسلم يردّ عن عرض أخيه إلا كان حقا على الله أن يردّ عنه نار جهنم يوم القيامة » «Kardeşinin ırzını [şeref ve haysiyetini] savunan hiçbir Müslüman yoktur ki, kıyamet gününde cehennem ateşini ondan geri çevirmek Allah üzerine bir hak olmasın.» Sonra

تلا قوله تعالى كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ.

Allah Teâlâ'nın { كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir hak idi” ayetini okudu.

[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]

[Rûm Suresi (30), Âyetler 48-49]

اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨) وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩)

{ اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨) وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩) } “Allah O'dur ki rüzgârları gönderir, onlar da bir bulut kaldırır. Derken O, onu gökte dilediği gibi yayar ve parça parça eder. Nihayet arasından yağmurun çıktığını görürsün. Sonra onu kullarından dilediğine ulaştırınca bir de bakarsın ki seviniverirler. Halbuki onlar, kendilerine (yağmur) indirilmeden önce, evet ondan önce kesin bir ümitsizlik içindeydiler. (48-49)”

فَيَبْسُطُهُ متصلا تارة وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً أى قطعا تارة فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ في التارتين جميعا. والمراد بالسماء. سمت السماء وشقها، كقوله تعالى وَفَرْعُها فِي السَّماءِ، وبإصابة العباد: إصابة بلادهم وأراضيهم مِنْ قَبْلِهِ من باب التكرير والتوكيد، كقوله تعالى فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها. ومعنى التوكيد فيه: الدلالة على أن عهدهم بالمطر قد تطاول وبعد، فاستحكم بأسهم وتمادى إبلاسهم فكان الاستبشار على قدر اغتمامهم بذلك.

{ فَيَبْسُطُهُ } Kimi zaman [bulutu] birleşik olarak yayar, { وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً } kimi zaman da parça parça eder; { فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ } her iki durumda da yağmurun onun arasından çıktığını görürsün. Semâdan maksat; Allah Teâlâ'nın { وَفَرْعُها فِي السَّماءِ } “Dalı ise göktedir” buyruğunda olduğu gibi göğün yönü ve tarafıdır. Kullara isabet etmesinden maksat ise onların beldelerine ve arazilerine isabet etmesidir. { مِنْ قَبْلِهِ } ifadesi, Allah Teâlâ'nın: { فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها } “İkisinin de akıbeti, ebedî kalacakları ateşte olmalarıdır” buyruğunda olduğu gibi tekrar ve tekit babındandır. Buradaki tekitin anlamı: Yağmurla aralarındaki sürenin uzayıp uzaklaştığına, dolayısıyla sıkıntılarının şiddetlenip ümitsizliklerinin uzayıp gittiğine delalet etmesidir; bu sebeple sevinçleri de buna duydukları keder ölçüsünde olmuştur.

[سورة الروم (٣٠) : آية ٥٠]

[Rûm Suresi (30), Âyet 50]

فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠)

{ فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠) } “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak, ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor! Şüphesiz O, ölüleri de kesinlikle diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir. (50)”

قرئ: أثر وآثار، على الوحدة والجمع. وقرأ أبو حيوة وغيره: كيف تحيى، أى: الرحمة إِنَّ ذلِكَ يعنى إنّ ذلك القادر الذي يحيى الأرض بعد موتها، هو الذي يحيى الناس بعد موتهم وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ من المقدورات قادر، وهذا من جملة المقدورات بدليل الإنشاء.

Tekil ve çoğul olarak { أثر } ve { آثار } şeklinde okunmuştur. İbn Ebî Hayve ve başkaları: { كيف تحيى } yani rahmet [diriltiyor] şeklinde okumuştur. { إِنَّ ذلِكَ } Yani ölümünden sonra yeri dirilten o kudret sahibi, ölümlerinden sonra insanları da diriltecek olandır. { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ } Güç yetirilen her şeye hakkıyla kadirdir; bu da ilk yaratma deliliyle güç yetirilen şeyler cümlesindendir.

[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٥١ الى ٥٣]

[Rûm Suresi (30), Âyetler 51-53]

وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١) فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣)

{ وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١) فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣) } “Andolsun ki bir rüzgâr göndersek de onu (ekini) sararmış görseler, ardından mutlaka nankörlük etmeye başlarlar. Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da çağrıyı duyuramazsın. Körleri de sapıklıklarından vazgeçirip doğru yola iletemezsin. Sen ancak ayetlerimize inanıp teslim olanlara işittirebilirsin. (51-53)”

فَرَأَوْهُ فرأوا أثر رحمة الله. لأنّ رحمة الله هي الغيث، وأثرها: النبات. ومن قرأ بالجمع: رجع الضمير إلى معناه لأنّ معنى آثار الرحمة النبات، واسم النبات يقع على القليل والكثير، لأنه مصدر سمى به ما ينبت. ولئن: هي اللام الموطئة للقسم، دخلت على حرف الشرط، ولَظَلُّوا جواب القسم سدّ مسدّ الجوابين، أعنى: جواب القسم وجواب الشرط، ومعناه: ليظلنّ ذمّهم الله تعالى بأنه إذا حبس عنهم القطر قنطوا من رحمته وضربوا أذقانهم

{ فَرَأَوْهُ } “Onu görseler”, yani Allah'ın rahmetinin eserini görseler [demektir]. Çünkü Allah'ın rahmeti yağmur, onun eseri ise bitkidir. [Önceki âyette geçen rahmetin eserlerini] çoğul olarak okuyan kıraate göre ise zamir, lafzın anlamına dönmektedir; zira rahmetin eserlerinin anlamı bitkidir ve bitki (nebât) ismi hem az hem de çok için kullanılır. Çünkü o, biten/yeşeren şeye isim olarak verilmiş bir mastardır. { وَلَئِنْ } [ifadesindeki lâm], şart edatının başına gelen lâmu'l-mûattıadır (yemine hazırlayan lâm). { لَظَلُّوا } ise her iki cevabın -yani kasemin cevabı ile şartın cevabının- yerine geçen kasem cevabıdır; anlamı da: "Mutlaka öyle kalırlar" [şeklindedir]. Allah Teâlâ, kendilerinden yağmuru kestiğinde O'nun rahmetinden ümit kesmeleri ve çenelerini

على صدورهم مبلسين، فإذا أصابهم برحمته ورزقهم المطر: استبشروا وابتهجوا، فإذا أرسل ريحا فضرب زروعهم بالصفار، ضجوا وكفروا بنعمة الله. فهم في جمع هذه الأحوال على الصفة المذمومة، كان عليهم أن يتوكلوا على الله وفضله، فقنطوا. وأن يشكروا نعمته ويحمدوه عليها، فلم يزيدوا على الفرح والاستبشار. وأن يصبروا على بلائه، فكفروا. والريح التي اصفرّ لها النبات: يجوز أن تكون حرورا وحرجفا، فكلتاهما مما يصوح له النبات ويصبح هشيما. وقال: مصفرّا: لأنّ تلك صفرة حادثة. وقيل: فرأوا السحاب مصفرا، لأنه إذا كان كذلك لم يمطر.

...ümitsiz bir hâlde [başlarını] göğüslerine eğerler; Allah onlara rahmetiyle dokunup yağmur rızıklandırdığında ise sevinip neşelenirler. Şayet bir rüzgâr gönderip de ekinlerini sarartırsa feryat edip Allah'ın nimetine nankörlük ederler. Dolayısıyla onlar bütün bu durumlarda yerilmiş bir nitelik üzeredirler: Allah'a ve O'nun lütfuna tevekkül etmeleri gerekirken ümit kestiler; O'nun nimetine şükredip O'na hamdetmeleri gerekirken sevinip neşelenmenin ötesine geçmediler; O'nun imtihanına sabretmeleri gerekirken nankörlük ettiler. Bitkinin kendisinden dolayı sarardığı rüzgârın, samyeli (harûr) veya dondurucu soğuk rüzgâr (harcef) olması muhtemeldir; çünkü her ikisi de bitkiyi kurutup çerçöp hâline getiren rüzgârlardandır. [Ayet-i kerimede] { مصفرّا } “sararmış” buyrulmuştur; çünkü o sararma sonradan meydana gelen bir durumdur. Bir görüşe göre de: Bulutu sararmış gördüler [demektir]; zira bulut bu şekilde olduğunda yağmur yağdırmaz.

[سورة الروم (٣٠) : آية ٥٤]

[Sûre-i Rûm (30), Âyet 54]

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ (٥٤)

{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ (٥٤) } “Allah O'dur ki, sizi bir güçsüzlükten yarattı; sonra güçsüzlüğün ardından bir kuvvet verdi; sonra kuvvetin ardından bir güçsüzlük ve ihtiyarlık verdi. O dilediğini yaratır. O hakkıyla bilendir, hakkıyla kadirdir. (54)”

قرئ: بفتح الضاد وضمها، وهما لغتان، والضم أقوى في القراءة، لما روى ابن عمر رضى الله عنهما: قال: قرأتها على رسول الله ﷺ من ضعف، فأقرأنى من ضعف .

[Dâd (ض) harfinin] fethası ve dammesiyle okunmuştur; bunlar iki ayrı lehçedir. Kıraatte damme ile okunuş daha kuvvetlidir. Nitekim İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın şöyle rivayet ettiği nakledilmiştir: “Ben bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e { مِنْ ضَعْفٍ } (fetha ile) şeklinde okudum; o ise bana { مِنْ ضُعْفٍ } (damme ile) şeklinde okuttu.”

قوله خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ كقوله خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ يعنى أنّ أساس أمركم وما عليه؟؟؟ بلتكم وبنيتكم الضعف وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً أى ابتدأناكم في أوّل الأمر ضعافا، وذلك حال الطفولة والنشء حتى بلغتم وقت الاحتلام والشبيبة، وتلك حال القوّة إلى الاكتهال وبلوغ الاشدّ، ثم رددتم إلى أصل حالكم وهو الضعف بالشيخوخة والهرم. وقيل: من ضعف من؟؟؟ النطف، كقوله تعالى مِنْ ماءٍ مَهِينٍ وهذا الترديد في الأحوال المختلفة، والتغيير من هيئة إلى؟؟؟ الهيئة وصفة إلى صفة: أظهر دليل وأعدل شاهد على الصانع العليم القادر.

O'nun { خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ } sözü, { خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ } “İnsan aceleden yaratıldı” sözü gibidir. Yani işinizin temeli, yaratılışınız ve bünyenizin üzerine kurulduğu şey zayıflıktır; { وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } “İnsan zayıf yaratılmıştır” [demektir]. Yani: Biz sizi ilk başta zayıf olarak başlattık; bu da ergenlik ve gençlik çağına ulaşana kadarki çocukluk ve büyüme hâlidir. Bu [gençlik], olgunluk çağına ve kemale ermeye kadarki kuvvet hâlidir. Sonra yaşlılık ve ihtiyarlıkla asıl hâliniz olan zayıflığa döndürüldünüz. Bir görüşe göre de: Nutfe zayıflığından [yaratıldınız]; nitekim Allah Teâlâ { مِنْ ماءٍ مَهِينٍ } “değersiz bir sudan” buyurmuştur. Farklı hâller içindeki bu evrilme ve bir şekilden diğerine, bir nitelikten ötekine bu değişim; her şeyi hakkıyla bilen ve her şeye gücü yeten bir Yaratıcı'nın varlığına en açık delil ve en adil tanıktır.

[سورة الروم (٣٠) : آية ٥٥]

[Sûre-i Rûm (30), Âyet 55]

وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ (٥٥)

{ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ (٥٥) } “Kıyamet koptuğu gün, suçlular [dünyada] sadece bir saat kaldıklarına yemin ederler. Onlar [dünyada da] işte böyle çevriliyorlardı. (55)”

السَّاعَةُ القيامة، سميت بذلك لأنها تقوم في آخر ساعة من ساعات الدنيا. أو لأنها تقع؟؟؟ بغتة وبديهة. كما تقول: «في ساعة» لمن تستعجله، وجرت علما لها كالنجم للثريا، والكوكب للزهرة. وأرادوا: لبثهم في الدنيا، أو في القبور، أو فيما بين فناء الدنيا إلى البعث. وفي الحديث:

es-Sâat (السَّاعَةُ), kıyamettir. Dünya saatlerinin son saatinde kopacağı veya ansızın ve apansız gerçekleşeceği için bu ad verilmiştir; nitekim acele etmesini istediğin bir kimseye "bir saatte / hemen şimdi" dersin. "en-Necm" kelimesinin Süreyyâ (Ülker) yıldızına, "el-Kevkeb" kelimesinin Zühre'ye özel ad olması gibi [es-Sâat kelimesi de kıyamete] özel ad olmuştur. [Suçlular "bir saat kaldıklarını" söylerken] dünyada veya kabirlerde yahut dünyanın yok oluşundan yeniden dirilişe (ba's) kadar geçen sürede kalışlarını kastetmişlerdir. Hadiste [şöyle buyrulmuştur]:

«ما بين فناء الدنيا إلى وقت البعث أربعون» قالوا: لا نعلم أهى أربعون سنة أم أربعون ألف سنة؟ وذلك وقت يفنون فيه وينقطع عذابهم، وإنما يقدّرون وقت لبثهم بذلك على وجه استقصارهم له. أو ينسون أو يكذبون أو يخمنون كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ أى مثل ذلك الصرف كانوا يصرفون عن الصدق والتحقيق في الدنيا، وهكذا كانوا يبنون أمرهم على خلاف الحق. أو مثل ذلك الإفك كانوا يؤفكون في الاغترار بما تبين لهم الآن أنه ما كان إلا ساعة.

“Dünyanın yok oluşu ile yeniden diriliş vakti arası kırktır.” [Rivayet edenler]: “Kırk yıl mıdır yoksa kırk bin yıl mıdır bilmiyoruz” demişlerdir. İşte bu, [yaratılmışların] yok oldukları ve [kâfirlerin] azaplarının kesintiye uğradığı bir vakittir. Onlar [kabirde] kalış sürelerini sırf onu pek kısa gördükleri için bu şekilde tahmin etmektedirler. Yahut unutmakta, yalan söylemekte veya tahminde bulunmaktadırlar. { كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ } “İşte onlar böyle çevriliyorlardı”; yani dünyada da doğru sözden ve hakikati araştırmaktan işte böyle çevriliyorlardı; işlerini daima hakkın hilafına bina ediyorlardı. Yahut artık kendilerine yalnızca bir saatten ibaret olduğu ayan beyan ortaya çıkan [dünya hayatına] aldanma hususunda, işte böyle bir yalan ve saptırma ile çevriliyorlardı.

[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]

[Sûre-i Rûm (30), Âyetler 56-57]

وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٥٦) فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٥٧)

{ وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٥٦) فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٥٧) } “Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler: «Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabı'nda [yazılı süreye göre] diriliş gününe kadar kaldınız. İşte bu diriliş günüdür; fakat siz bilmiyordunuz.» Artık o gün, zulmedenlere mazeretleri fayda vermez ve onlardan rıza dilemeleri de istenmez. (56-57)”

القائلون: هم الملائكة، والأنبياء، والمؤمنون فِي كِتابِ اللَّهِ في اللوح. أو في علم الله وقضائه. أو فيما كتبه، أى: أوجبه بحكمته. ردّوا ما قالوه وحلفوا عليه، وأطلعوهم على الحقيقة تم وصلوا ذلك بتقريعهم على إنكار البعث بقولهم فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ أنه حق لتفريطكم في طلب الحق واتباعه. فإن قلت: ما هذه الفاء؟ وما حقيقتها؟ قلت: هي التي في قوله:

Söyleyenler melekler, peygamberler ve müminlerdir. { فِي كِتابِ اللَّهِ } Levh-i Mahfuz'da veya Allah'ın ilminde ve kazasında yahut hikmetiyle takdir edip yazdığı şeyde [demektir]. Onların söylediklerini ve üzerine yemin ettikleri şeyi reddedip hakikati onlara bildirdiler, sonra da { فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “İşte bu diriliş günüdür; fakat siz bilmiyordunuz” sözleriyle, hakkı arayıp ona uymakta kusur ettiğiniz için onun hak olduğunu bilmiyordunuz diyerek yeniden dirilişi inkâr etmelerinden ötürü onları azarlamaya bağladılar. Eğer: “Bu fâ (فَ) harfi nedir ve mahiyeti nedir?” dersen, derim ki: Şairin şu sözündeki [fâ harfidir]:

فقد جئنا خراسانا

“İşte geldik Horasan'a”

وحقيقتها: أنها جواب شرط يدل عليه الكلام، كأنه قال: إن صح ما قلتم من أن خراسان أقصى ما يراد بنا فقد جئنا خراسان، وآن لنا أن نخلص، وكذلك إن كنتم منكرين البعث فهذا يوم البعث، أى فقد تبين بطلان قولكم. وقرأ الحسن يوم البعث، بالتحريك لا يَنْفَعُ قرئ بالياء والتاء يُسْتَعْتَبُونَ من قولك: استعتبني فلان فأعتبته. أى: استرضانى فأرضيته، وذلك إذا كنت جانيا عليه. وحقيقة أعتبته: أزلت عتبه. ألا ترى إلى قوله:

Mahiyeti ise şudur: Sözün delalet ettiği bir şartın cevabıdır; sanki şöyle demiştir: “Eğer bizim için takdir edilen en uzak yerin Horasan olduğu yönündeki sözünüz doğru ise, işte Horasan'a geldik; artık kurtulma vaktimiz geldi.” Tıpkı bunun gibi: “Eğer siz dirilişi inkâr ediyor idiyseniz, işte bu diriliş günüdür; yani sözünüzün batıllığı ortaya çıkmıştır.” Hasan, { يَوْمُ الْبَعْثِ } terkibini [münavebeli] harekeyle okumuştur. { لا يَنْفَعُ } fiili yâ ve tâ ile okunmuştur. { يُسْتَعْتَبُونَ } fiili, bir kimseye haksızlık yaptığında söylediğin: “Falanca benden hoşnutluk istedi, ben de onu razı ettim” (istâ'tebenî fulânun fe-a'tebtühû) sözünden gelir. “A'tebtühû” fiilinin asıl anlamı ise: Ondan sitemini/öfkesini giderdim demektir. Görmez misin şu beyti:

غضبت تميم أن تقتّل عامر … يوم النّسار فأعتبوا بالصّيلم

“Nisâr günü Âmir [oğulları] öldürüldü diye Temîm gazaplandı; derken kökten kazıyan kılıç darbeleriyle yatıştırıldılar (öfkeleri kılıçla dindirildi).”

كيف جعلهم غضابا، ثم قال: فأعتبوا، أى: أزيل غضبهم. والغضب في معنى العتب. والمعنى:

Bak onları nasıl öfkeli kıldı, sonra da “öfkeleri giderildi” dedi. Gazap ise sitem (itâb) anlamındadır. Anlamı şudur:

لا يقال لهم أرضوا ربكم بتوبة وطاعة، ومثله قوله تعالى لا يُخْرَجُونَ مِنْها، وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ.

Onlara: “Tevbe ve itaatle Rabbinizi razı edin” denilmez. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { لا يُخْرَجُونَ مِنْها، وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } “Oradan çıkarılmazlar ve onlardan rıza dilemeleri de istenmez” ayetidir.

فإن قلت: كيف جعلوا غير مستعتبين في بعض الآيات، وغير معتبين في بعضها، وهو قوله وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ؟ قلت: أما كونهم غير مستعتبين: فهذا معناه. وأما كونهم غير معتبين، فمعناه: أنهم غير راضين بما هم فيه، فشبهت حالهم بحال قوم جنى عليهم، فهم عاتبون على الجاني غير راضين عنه، فإن يستعتبوا الله: أى يسألوه إزالة ما هم فيه، فما هم من المجابين إلى إزالته.

Eğer: “Nasıl oluyor da bazı ayetlerde müste'teb (kendisinden rıza talep edilen) kılınmazlarken, { وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ } ‘Eğer rıza talep etseler bile onlar rızaya erdirileceklerden değillerdir’ ayetinde olduğu gibi bazılarında mu'teb (kendisi hoşnut edilen) olmamaktadırlar?” dersen, derim ki: Kendilerinden rıza talep edilmemelerine gelince, bunun anlamı budur. Hoşnut edilmemelerine gelince, bunun anlamı: İçinde bulundukları durumdan razı değillerdir; onların hâli, kendilerine haksızlık yapılmış bir topluluğun hâline benzetilmiştir; onlar haksızlık yapana öfkelidirler ve ondan razı değillerdir. Eğer Allah'tan rıza dilerlerse, yani içinde bulundukları durumun giderilmesini isterlerse, bunun giderilmesi talebine icabet edileceklerden değillerdir.

[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٥٨ الى ٦٠]

[Sûre-i Rûm (30), Âyetler 58-60]

وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُبْطِلُونَ (٥٨) كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ (٥٩) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ (٦٠)

{ وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُبْطِلُونَ (٥٨) كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ (٥٩) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ (٦٠) } “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik. Onlara bir ayet getirdiğin zaman, inkâr edenler mutlaka: «Siz ancak iptal ediciler/batıl getirenlersiniz!» diyeceklerdir. İşte bilmeyenlerin kalplerini Allah böyle mühürler. Sen sabret! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Kesin olarak inanmayanlar seni asla gevşekliğe/hafifliğe sevk etmesin! (58-60)”

وَلَقَدْ وصفنا لهم كل صفة كأنها مثل في غرابتها، وقصصنا عليهم كل قصة عجيبة الشأن، كصفة المبعوثين يوم القيامة، وقصتهم، وما يقولون وما يقال لهم، وما لا ينفع من اعتذارهم ولا يسمع من استعتابهم، ولكنهم- لقسوة قلوبهم ومج أسماعهم حديث الآخرة- إذا جئتهم بآية من آيات القرآن، قالوا: جئتنا بزور وباطل، ثم قال: مثل ذلك الطبع يطبع الله على قلوب الجهلة. ومعنى طبع الله: منع الألطاف التي ينشرح لها الصدور حتى تقبل الحق، وإنما يمنعها من علم أنها لا تجدى عليه ولا تغنى عنه، كما يمنع الواعظ الموعظة من يتبين له أنّ الموعظة تلغو ولا تنجع فيه، فوقع ذلك كناية عن قسوة قلوبهم وركوب الصدإ والرين إياها، فكأنه قال: كذلك تقسو وتصدأ قلوب الجهلة، حتى يسموا المحقين مبطلين، وهم أعرق خلق الله في تلك الصفة فَاصْبِرْ على عداوتهم إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ بنصرتك وإظهار دينك على الدين كله حَقٌّ لا بدّ من إنجازه والوفاء به، ولا يحملنك على الخفة والقلق جزعا مما يقولون ويفعلون فإنهم قوم شاكون ضالون لا يستبدع منهم ذلك. وقرئ بتخفيف النون. وقرأ ابن أبى إسحاق

Andolsun ki biz onlara, garipliğinde sanki birer darbımesel olan her bir vasfı tasvir ettik ve onlara, kıyamet günü diriltilenlerin hâli, onların kıssası, ne söyleyecekleri, kendilerine ne söyleneceği, özür dilemelerinin bir fayda vermeyeceği ve rızalarını arz etmelerinin dinlenmeyeceği gibi şaşılacak derecede ibret verici her bir kıssayı anlattık. Fakat onlar -kalplerinin katılığı ve kulaklarının ahiret sözünden tiksinmesi sebebiyle- kendilerine Kur'an ayetlerinden bir ayet getirdiğinde: “Bize asılsız ve batıl bir şey getirdin!” dediler. Ardından [Allah Teâlâ], Allah'ın bu cahillerin kalplerini işte böyle mühürlediğini buyurdu. Allah'ın mühürlemesinin anlamı: Göğüslerin hakkı kabul etmeye açılmasını sağlayan lütufları esirgemesidir. O da bu lütufları, ancak kendisine bir fayda vermeyeceğini ve durumunu değiştirmeyeceğini bildiği kimseden esirger; nitekim bir vaizin, öğüdün boşa gideceğini ve kişiye tesir etmeyeceğini açıkça gördüğü kimseden öğüdü esirgemesi gibidir. Dolayısıyla bu [tabir], onların kalplerinin katılığına, pas ve perdenin o kalpleri bürüyüp kaplamasına bir kinaye olmuştur. Sanki şöyle buyurmuştur: Cahillerin kalpleri işte böyle katılaşır ve paslanır; öyle ki hak yolda olanları batıl ehli diye isimlendirirler. Hâlbuki onlar, Allah'ın yarattıkları içinde bu vasıfta en köklü olanlardır. { فَاصْبِرْ } “[Ey Muhammed!] Sabret”, onların düşmanlıklarına karşı sabret. { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ } “Şüphesiz ki Allah'ın vaadi”, seni zafere ulaştırma ve dinini bütün dinlere üstün kılma yönündeki vaadi, { حَقٌّ } “haktır”; yerine getirilmesi ve ifa edilmesi kaçınılmazdır. Söyledikleri ve yaptıkları şeylerden ötürü feryat edip gevşekliğe ve telaşa kapılma; zira onlar şüphe içinde bocalayan sapkın bir topluluktur, onlardan bu tür davranışların sadır olması yadırganamaz. [Âyetteki fiil] nûn harfinin hafifletilmesiyle (şeddesiz olarak) de okunmuştur. İbn Ebî İshâk ise...

ويعقوب: ولا يستحقنك، أى: لا يفتننك فيملكوك ويكونوا أحق بك من المؤمنين.

ve Ya'kûb: { ولا يستحقنك } şeklinde okumuştur; yani: Seni fitneye düşürüp sana hâkim olmasınlar ve sana müminlerden daha layık hâle gelmesinler.

عن رسول الله ﷺ «من قرأ سورة الروم كان له من الأجر عشر حسنات بعدد كل ملك سبح الله بين السماء والأرض وأدرك ما ضيع في يومه وليلته» .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: “Kim Rûm Suresi'ni okursa, gök ile yer arasında Allah'ı tesbih eden her bir melek sayısınca kendisine on sevap verilir ve o gününde ve gecesinde kaçırdığı şeyleri telafi eder.”