Binûn

Lokmân Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وإنّك لو رأيت أبا عمير … ملأت يديك من غدر وختر

Eğer sen Ebû Umeyr'i görseydin… Ellerini hainlik ve vefasızlıkla doldururdun.

[سورة لقمان (٣١) : آية ٣٣]

[Lokmân Suresi (31), 33. Ayet]

يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْماً لا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (٣٣)

“Ey insanlar! Rabbinizden korkup sakının ve hiçbir babanın evladına bir şey ödeyemeyeceği, hiçbir evladın da babası adına bir şey ödeyici olamayacağı o günden korkun! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. O halde dünya hayatı sizi asla aldatmasın ve o çok aldatıcı [şeytan] da sizi sakın Allah ile aldatmasın!” (33)

لا يَجْزِي لا يقضى عنه شيئا. ومنه قيل للمتقاضى: المتجازى. وفي الحديث في جذعة

{ لا يَجْزِي } “[Hiçbir şey] ödeyemez / yerini tutamaz”, onun adına hiçbir şeyi yerine getiremez [veya borcunu ödeyemez] demektir. Nitekim borcunu/hakkını tahsil etmek isteyene (mütekâzî) “el-mütecâzî” denilmesi de bundandır. Hadiste, [Ebû Bürde] b. Niyâr'ın altı aylık oğlağı hakkında şöyle geçmektedir:

ابن نيار: تجزى عنك ولا تجزى عن أحد بعدك . وقرئ: لا يجزئ: لا يغنى . يقال:

«Bu senin için yeterlidir; fakat senden sonra hiç kimse için yeterli olmaz» buyrulmuştur. (لَا يُجْزِئُ) şeklinde de okunmuştur ki “fayda vermez, yerini tutmaz” demektir. Nitekim:

أجزأت عنك مجزأ فلان. والمعنى: لا يجزى فيه، فحذف الْغَرُورُ الشيطان. وقيل: الدنيا وقيل: تمنيكم في المعصية المغفرة. وعن سعيد بن جبير رضى الله عنه: الغرّة بالله: أن يتمادى الرجل في المعصية ويتمنى على الله المغفرة. وقيل: ذكرك لحسناتك ونسيانك لسيئاتك غرّة.

“Senin adına falanın gördüğü işi gördüm/yerine geçtim” denir. Mana: “İçinde [babanın evladı adına hiçbir şey] ödeyemeyeceği [günden]” demektir; [harf-i cer ile zamir] hazfedilmiştir. { الْغَرُورُ } “O çok aldatıcı”, şeytandır. Dünya olduğu da söylenmiştir. Günah işlerken bağışlanmayı ummanız olduğu da söylenmiştir. Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Allah ile aldanmak; kişinin günahta ısrar edip Allah'tan bağışlanma ummasıdır.” İyiliklerini hatırlayıp kötülüklerini unutmanın da bir aldanış olduğu söylenmiştir.

وقرئ بضم الغين وهو مصدر غره غرورا، وجعل الغرور غارّا، كما قيل: جدّ جدّه، أو أريد زينة الدنيا لأنها غرور. فإن قلت: قوله وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً وارد على طريق من التوكيد لم يرد عليه ما هو معطوف عليه. قلت: الأمر كذلك، لأنّ الجملة الاسمية آكد من الفعلية، وقد انضم إلى ذلك قوله هُوَ وقوله مَوْلُودٌ والسبب في مجيئه على هذا السنن: أنّ الخطاب للمؤمنين وعليتهم : قبض آباؤهم على الكفر وعلى الدين الجاهلى، فأريد حسم أطماعهم وأطماع الناس فيهم: أن ينفعوا آباءهم في الآخرة، وأن يشفعوا لهم، وأن يغنوا عنهم من الله شيئا، فلذلك جيء به على الطريق الآكد. ومعنى التوكيد في لفظ المولود: أن الواحد منهم لو شفع للأب الأدنى الذي ولد منه، لم تقبل شفاعته، فضلا أن يشفع لمن فوقه من أجداده، لأنّ الولد يقع على الولد وولد الولد، بخلاف المولود فإنه لمن ولد منك.

Gayn harfinin zammesiyle (الْغُرُورُ) şeklinde de okunmuştur ki bu, “garehu gurûran” ifadesinin masdarıdır; “cedde cidduhû” (gayreti son dereceye vardı) denildiği gibi masdar olan gurûr, aldatan (gârr) yerine kullanılmıştır. Yahut dünya aldatıcı olduğu için onun süsü kastedilmiştir. Eğer: “{ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً } “Hiçbir evlat da babası adına bir şey ödeyici olamaz” ifadesi, üzerine matuf olduğu kısımda bulunmayan bir tekit yoluyla gelmiştir, [bunun sebebi nedir?]” dersen; derim ki: Durum böyledir; çünkü isim cümlesi fiil cümlesinden daha kuvvetli bir tekit ifade eder. Buna bir de { هُوَ } zamiri ve { مَوْلُودٌ } lafzı eklenmiştir. Bu üslup üzere gelmesinin sebebi şudur: Hitap müminleredir; onların ileri gelenlerinin babaları küfür ve cahiliye dini üzere ölmüşlerdi. Bu yüzden onların ve insanların, babalarına ahirette fayda sağlayabilecekleri, onlara şefaat edebilecekleri ve Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi onlardan savamayacakları hususundaki ümitlerini kesin olarak kesmek istenmiş; bu sebeple en kuvvetli tekit yoluyla getirilmiştir. “Mevlûd” lafzındaki tekit manası ise şudur: Onlardan biri, bizzat kendisinden doğduğu en yakın babasına bile şefaat etse şefaati kabul edilmez; nerede kaldı ki onun üzerindeki dedelerine şefaat edebilsin! Zira “veled” kelimesi hem bizzat evlada hem de toruna şamil olur; oysa “mevlûd” sadece bizzat senden doğan kimseye mahsustur.

[سورة لقمان (٣١) : آية ٣٤]

[Lokmân Suresi (31), 34. Ayet]

إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ وَما تَدْرِي نَفْسٌ ماذا تَكْسِبُ غَداً وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (٣٤)

“Şüphesiz ki kıyametin bilgisi ancak Allah katındadır. Yağmuru O indirir, rahimlerde olanı O bilir. Hiçbir kimse yarın ne kazanacağını bilmez. Hiçbir kimse hangi yerde öleceğini de bilmez. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdar olandır.” (34)

روى أنّ رجلا من محارب وهو الحرث بن عمرو بن حارثة أتى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله، أخبرنى عن الساعة متى قيامها، وإنى قد ألقيت حباتى في الأرض وقد

Rivayet edildiğine göre Muhârib [oğulları]ndan el-Hâris b. Amr b. Hârise adında bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü! Bana kıyametin ne zaman kopacağını haber ver; tohumlarımı toprağa attım ve [yağmur]

أبطأت عنا السماء، فمتى تمطر؟ وأخبرنى عن امرأتى فقد اشتملت ما في بطنها، أذكر أم أنثى؟

bizden [yağmuru] geciktirdi, ne zaman yağacak? Eşimi de bana bildir; karnındakini yüklendi, o erkek midir yoksa dişi midir?

وإنى علمت ما علمت أمس، فما أعمل غدا؟ وهذا مولدي قد عرفته، فأين أموت ؟ فنزلت وعن النبي ﷺ: «مفاتح الغيب خمس» وتلا هذه الآية. وعن ابن عباس رضى الله عنهما: من ادعى علم هذه الخمسة فقد كذب، إياكم والكهانة فإن الكهانة تدعو إلى الشرك والشرك وأهله في النار. وعن المنصور أنه أهمه معرفة مدّة عمره، فرأى في منامه كأن خيالا أخرج يده من البحر وأشار إليه بالأصابع الخمس، فاستفتى العلماء في ذلك، فتأوّلوها بخمس سنين، وبخمسة أشهر، وبغير ذلك، حتى قال أبو حنيفة ﵀: تأويلها أنّ مفاتح الغيب خمس لا يعلمها إلا الله، وأن ما طلبت معرفته لا سبيل لك إليه عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ أيان مرساها وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ في إبانه من غير تقديم ولا تأخير، وفي بلد لا يتجاوزه به وَيَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ أذكر أم أنثى، أتام أم ناقص، وكذلك ما سوى ذلك من الأحوال وَما تَدْرِي نَفْسٌ برّة أو فاجرة ماذا تَكْسِبُ غَداً من خير أو شر، وربما كانت عازمة على خير فعملت شرا، وعازمة على شر فعملت خيرا وَما تَدْرِي نَفْسٌ أين تموت، وربما أقامت بأرض وضربت أوتادها وقالت: لا أبرحها وأقبر فيها، فترمى بها مرامي القدر حتى تموت في مكان لم يخطر ببالها، ولا حدّثتها به ظنونها. وروى أنّ ملك الموت مرّ على سليمان فجعل ينظر إلى رجل من جلسائه يديم النظر إليه، فقال الرجل من هذا؟ قال: ملك الموت، فقال: كأنه يريدني. وسأل سليمان أن يحمله على الريح ويلقيه ببلاد الهند، ففعل، ثم قال ملك الموت لسليمان كان دوام نظري إليه تعجبا منه، لأنى أمرت أن أقبض روحه بالهند وهو عندك . وجعل العلم لله والدراية للعبد، لما في الدراية من معنى الختل والحيلة. والمعنى: أنها لا تعرف- وإن أعملت حيلها- ما يلصق بها ويختص ولا يتخطاها، ولا شيء أخص بالإنسان من كسبه وعاقبته، فإذا لم يكن له طريق إلى معرفتهما، كان من معرفة ما عداهما أبعد. وقرئ: بأية أرض. وشبه سيبويه تأنيث «أىّ» بتأنيث «كل» في قولهم: كلتهنّ.

Ben dün ne yaptığımı bildim, peki yarın ne işleyeceğim? İşte doğum yerimi bildim, peki nerede öleceğim?” Bunun üzerine bu ayet indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Gaybın anahtarları beştir» buyurmuş ve bu ayeti okumuştur. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: “Bu beş şeyin bilgisini iddia eden kimse kesinlikle yalan söylemiştir. Kâhinlikten sakının; çünkü kâhinlik şirke götürür, şirk ve ehli ise cehennemdedir.” [Halife] Mansûr'un ömrünün müddetini öğrenmeyi çok önemsediği, rüyasında sanki denizden bir hayaletin elini çıkarıp ona beş parmağını işaret ettiğini gördüğü rivayet edilir. Bunun üzerine âlimlerden fetva istedi; onlar bunu beş yıl, beş ay ve başka şeylerle yorumladılar. Nihayet Ebû Hanîfe rahimehullâh şöyle dedi: “Bunun tevili; gaybın anahtarlarının beş tane olduğu, bunları Allah'tan başkasının bilemeyeceği ve öğrenmek istediğin şeye ulaşmanın senin için hiçbir yolu bulunmadığıdır.” { عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyametin bilgisi ancak O'nun katındadır”, onun ne zaman demir atacağı/kopacağı bilgisi O'ndadır. { وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ } “Yağmuru O indirir”, öne almadan ve ertelemeden tam vaktinde ve O'nun aşmayacağı [belirli] bir beldeye indirir. { وَيَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ } “Rahimlerde olanı O bilir”, erkek midir yoksa dişi midir, tam mıdır yoksa eksik midir; bunun dışındaki diğer bütün halleri de bilir. { وَما تَدْرِي نَفْسٌ } “Hiçbir kimse bilmez”, ister iyi ister kötü olsun { ماذا تَكْسِبُ غَداً } “yarın ne kazanacağını”, hayır mı yoksa şer mi işleyeceğini bilmez. Nice kimse vardır ki hayra niyetlenir fakat şer işler; şerre niyetlenir fakat hayır işler. { وَما تَدْرِي نَفْسٌ } “Hiçbir kimse bilmez” nerede öleceğini. Nice kimse vardır ki bir beldede ikamet eder, çadırının kazıklarını çakar ve: “Buradan ayrılmayacağım ve buraya gömüleceğim” der; fakat kaderin sevk edişleri onu öyle bir savurur ki hiç aklından geçmeyen ve zannına dahi gelmeyen bir yerde ölür. Rivayet edildiğine göre Ölüm Meleği Süleyman'ın yanına uğramış ve onun meclis arkadaşlarından bir adama sürekli dikkatle bakmaya başlamıştı. Adam: “Bu kimdir?” diye sordu. Süleyman: “Ölüm Meleğidir” dedi. Adam: “Sanki beni istiyor gibi” dedi ve Süleyman'dan kendisini rüzgâra bindirip Hindistan diyarına bırakmasını istedi; o da öyle yaptı. Sonra Ölüm Meleği Süleyman'a dedi ki: “Ona sürekli bakışım şaşkınlığımdandı; zira bana onun ruhunu Hindistan'da kabzetmem emredilmişti, oysa o senin yanındaydı!” İlim (mutlak bilgi) Allah'a, dirâyet (çabayla elde edilen bilgi) ise kula nispet edilmiştir; çünkü dirâyet lafzında bir arayış, hile ve çaba manası vardır. Mana şudur: İnsan -bütün çarelerine başvursa bile- kendisine sımsıkı bağlı olan, kendisini ilgilendiren ve kendisini asla aşmayan şeyleri dahi bilemez. İnsana kendi amelinden ve akıbetinden daha özel hiçbir şey yoktur. Eğer bu ikisini bilmeye bir yol bulamıyorsa, bunların dışındakileri bilmekten çok daha uzaktır. (بِأَيَّةِ أَرْضٍ) şeklinde de okunmuştur. Sîbeveyh, “eyyü” kelimesinin müennes yapılmasını, Arapların “kullühünne” (onların hepsi) sözünde “küll” kelimesini [tâ ile] müennes yapmalarına benzetmiştir.

عن رسول الله ﷺ «من قرأ سورة لقمان كان له لقمان رفيقا يوم القيامة وأعطى من الحسنات عشرا عشرا بعدد من عمل بالمعروف ونهى عن المنكر .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: « مَنْ قَرَأَ سُورَةَ لُقْمَانَ كَانَ لَهُ لُقْمَانُ رَفِيقًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَأُعْطِيَ مِنَ الْحَسَنَاتِ عَشْرًا عَشْرًا بِعَدَدِ مَنْ عَمِلَ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ » «Kim Lokmân suresini okursa kıyamet gününde Lokmân ona yoldaş olur ve iyiliği emredip kötülükten nehyedenlerin sayısınca kendisine onar onar sevap verilir.»