أَلْوانُها أجناسها من الرّمان والتفاح والتين والعنب وغيرها مما لا يحصر أو هيئاتها من الحمرة والصفرة والخضرة ونحوها. والجدد: الخطط والطرائق. قال لبيد:
{أَلْوانُها} Nar, elma, incir, üzüm gibi sayılamayacak türleri veya kırmızılık, sarılık, yeşillik ve benzeri renk biçimleridir. el-Cüded (الجدد) ise çizgiler ve yollardır. Lebîd şöyle demiştir:
أو مذهب جدد على ألواحه
Veya levhaları üzerindeki yollar/çizgiler altınla yaldızlanmış [bir kılıç gibi]...
ويقال: جدة الحمار للخطة السوداء على ظهره، وقد يكون للظبي جدتان مسكيتان تفصلان بين لوني ظهره وبطنه وَغَرابِيبُ معطوف على بيض أو على جدد، كأنه قيل: ومن الجبال مخطط ذو جدد، ومنها ما هو على لون واحد غرابيب . وعن عكرمة رضى الله عنه: هي الجبال الطوال السود. فإن قلت: الغربيب تأكيد للأسود. يقال: أسود غربيب، وأسود حلكوك: وهو الذي أبعد في السواد وأغرب فيه. ومنه الغراب. ومن حق التأكيد أن يتبع المؤكد كقولك: أصفر فاقع، وأبيض يقق وما أشبه ذلك. قلت: وجهه أن يضمر المؤكد قبله ويكون الذي بعده تفسيرا لما أضمر، كقول النابغة:
Eşeğin sırtındaki siyah çizgiye "cüdde-i hımâr" denir. Bazen ceylanın sırtı ile karnının renklerini birbirinden ayıran misk renkli iki çizgisi (cüdde) olur. {وَغَرابِيبُ} ifadesi {بِيضٌ} veya {جُدَدٌ} kelimesine matuftur. Sanki: “Dağlardan bir kısmı çizgili ve yolludur; onlardan bir kısmı da tek bir renkte olup simsiyah dağlardır” denilmiş gibidir. İkrime'den (radıyallâhu anh) rivayetle: Bunlar yüksek, siyah dağlardır. Eğer: “Garbîb (غرابيب) kelimesi esved (siyah) kelimesi için tekit (pekiştirme)dir. 'Esvedün garbîb' ve 'esvedün halkûk' denir; bu da siyahlığı en uç noktaya ulaşmış ve onda ileri gitmiş olan şeydir. 'Gurâb' (karga) kelimesi de bundan gelir. Tekidin hakkı ise 'asfaru fâkı'' (sapsarı) ve 'ebyadu yekak' (bembeyaz) ve benzeri ifadelerde olduğu gibi müekkede (pekiştirilene) tabi olmasıdır [nitekim ayette önce garbîb sonra sûd gelmiştir]” dersen, derim ki: Bunun izahı, pekiştirilen lafzın öncesinde gizlenmiş (takdir edilmiş) olması ve pekiştiriciden sonra gelenin de bu gizli lafzın açıklaması olmasıdır; Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi:
والمؤمن العائذات الطّير …
...ve [Harem'e] sığınan kuşlara güven verene [yemin olsun ki]...
وإنما يفعل ذلك لزيادة التوكيد، حيث يدل على المعنى الواحد من طريقى الإظهار والإضمار جميعا، ولا بد من تقدير حذف المضاف في قوله تعالى وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بمعنى: ومن الجبال ذو جدد بيض وحمر وسود، حتى يؤول إلى قولك: ومن الجبال مختلف ألوانه كما قال: ثمرات مختلفا ألوانها وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ يعنى: ومنهم بعض مختلف ألوانه. وقرئ: ألوانها. وقرأ الزهري جدد، بالضم: جمع جديدة، وهي الجدّة، يقال:
Bu da sadece tekidi artırmak için yapılır; zira aynı anlama hem açık (izhâr) hem de kapalı (izmâr) yolla delalet edilmiş olur. Yüce Allah'ın {وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ} kavlinde hazfedilmiş bir muzâf takdir etmek zorunludur; yani: “Dağlardan beyaz, kırmızı ve siyah yollara sahip olanlar vardır” anlamındadır; ta ki söz, tıpkı {ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها} dendiği gibi “Dağlardan da renkleri muhtelif olanlar vardır” ifadesine dönsün. {وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ} ayeti, “Onlardan bir kısmı da renkleri muhtelif olandır” demektir. Bir kıraatte {أَلْوانُها} şeklinde okunmuştur. Zührî, cüded (جدد) kelimesini zamme ile (cuded) okumuştur ki bu cedîde (جديدة) kelimesinin çoğuludur; o da cüdde (الجدّة) demektir. Nitekim:
جديدة وجدد وجدائد، كسفينة وسفن وسفائن. وقد فسر بها قول أبى ذؤيب يصف حمار وحش.
Tıpkı sefîne (tekil), süfün ve sefâin (çoğullar) gibi; cedîde, cüded ve cedâid denir. Ebû Züeyb'in yaban eşeğini vasfettiği şu beyti bununla açıklanmıştır:
جون السّراة له جدائد اربع
Sırtı siyah, onun dört tane çizgisi vardır
وروى عنه: جدد، بفتحتين، وهو الطريق الواضح المسفر وضعه موضع الطرائق والخطوط الواضحة المنفصل بعضها من بعض. وقرئ، والدواب مخففا ونظير هذا التخفيف قراءة من قرأ «ولا الضألين» لأنّ كل واحد منهما فرار من التقاء الساكنين، فحرك ذاك أوّ لهما، وحذف هذا آخرهما. وقوله كَذلِكَ أى كاختلاف الثمرات والجبال. المراد: العلماء به الذين علموه بصفاته وعدله وتوحيده، وما يجوز عليه وما لا يجوز، فعظموه وقدروه حق قدره، وخشوه حق خشيته، ومن ازداد به علما ازداد منه خوفا، ومن كان علمه به أقل كان آمن. وفي الحديث:
Ondan [İbn Abbâs'tan] iki fetha ile { جَدَدٍ } [cededen] şeklinde de rivayet edilmiştir. Bu ise açık ve aydınlık yol demektir; [kelimeyi] birbirinden ayrılmış belirgin yollar ve çizgiler yerine koymuştur. [Ayet] { وَالدَّوَابُّ } kelimesi şeddesiz (hafifletilerek) { وَالدَّوَابُ } şeklinde de okunmuştur. Bu hafifletmenin bir benzeri de { وَلَا الضَّالِّينَ } yerine { وَلَا الضَّأْلِينَ } [hemzeyle] okuyan kimsenin kıraatidir. Çünkü bunların her ikisi de iki sakinin yan yana gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) kaçınmaktır; nitekim o [hemzeyle okuyan] iki sakinden birincisini harekeli kılmış, bu [hafifleten] ise ikincisini [şeddeli harfi] hazfetmiştir (düşürmüştür). [Allah Teâlâ'nın] { كَذلِكَ } “İşte böyledir” buyruğu; yani meyvelerin ve dağların çeşitliliği gibi [demektir]. [Âlimlerden] kastedilen ise; O'nu sıfatları, adaleti, tevhidi, O'nun hakkında neyin caiz olup neyin caiz olmadığını bilerek tanıyan, böylece O'nu yüceltip O'na hakkıyla kadrü kıymet veren ve O'ndan hakkıyla korkan, O'na dair [gerçek] bilgi sahibi olan kimselerdir. O'na dair ilmi artan kimsenin O'ndan korkusu da artar; O'na dair ilmi daha az olan kimse ise [azaptan yana] daha güvende (korkusuz) olur. Hadiste şöyle buyrulmuştur:
«أعلمكم بالله أشدّكم له خشية» وعن مسروق: كفى بالمرء علما أن يخشى، وكفى بالمرء جهلا أن يعجب بعلمه. وقال رجل للشعبى: أفتنى أيها العالم، فقال: العالم من خشي الله. وقيل:
«Allah'ı en iyi bileniniz, O'ndan en çok korkanınızdır.» Mesrûk'tan rivayetle: “Kişiye ilim olarak [Allah'tan] korkması yeter; kişiye cehalet olarak da ilmini beğenmesi yeter.” Bir adam Şa'bî'ye: “Ey âlim, bana fetva ver!” dedi. O da: “Âlim, ancak Allah'tan korkandır” dedi. Şöyle de denilmiştir:
نزلت في أبى بكر الصديق رضى الله عنه وقد ظهرت عليه الخشية حتى عرفت فيه. فإن قلت:
Bu ayet Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anh) hakkında inmiştir; zira onda korku açıkça belirmiş, hatta onda tanınır hale gelmişti. Eğer:
هل يختلف المعنى إذا قدّم المفعول في هذا الكلام أو أخر؟ قلت: لا بدّ من ذلك، فإنك إذا قدمت اسم الله وأخرت العلماء كان المعنى: إنّ الذين يخشون الله من بين عباده هم العلماء دون غيرهم، وإذا عملت على العكس انقلب المعنى إلى أنهم لا يخشون إلا الله، كقوله تعالى وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ وهما معنيان مختلفان. فإن قلت: ما وجه اتصال هذا الكلام بما قبله؟ قلت: لما قال أَلَمْ تَرَ بمعنى ألم تعلم أن الله أنزل من السماء ماء، وعدد آيات الله وأعلام قدرته وآثار صنعته وما خلق من الفطر المختلفة الأجناس وما يستدل به عليه وعلى صفاته، أتبع ذلك إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ كأنه قال: إنما يخشاه مثلك ومن على صفتك: ممن عرفه حق معرفته وعلمه كنه علمه. وعن النبي ﷺ: «أنا أرجو أن أكون أتقاكم لله وأعلمكم به» . فإن قلت: فما وجه قراءة من قرأ إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ وهو عمر بن عبد العزيز ويحكى عن أبى حنيفة؟ قلت: الخشية في هذه القراءة استعارة، والمعنى:
“Bu ifadede meful öne alındığında veya sona bırakıldığında mana değişir mi?” dersen, derim ki: Mutlaka değişir. Çünkü Allah'ın ismini öne alıp ulemayı sona bıraktığında mana şöyle olur: “Kulları arasından Allah'tan hakkıyla korkanlar başkaları değil, sadece âlimlerdir.” Eğer bunun tersini yaparsan mana, onların Allah'tan başka hiçbir şeyden korkmadıkları şekline döner; nitekim Yüce Allah'ın {وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ} kavlinde olduğu gibi. Bu ikisi ise birbirinden farklı manalardır. Eğer: “Bu sözün kendinden öncekiyle bağlantı yönü nedir?” dersen, derim ki: {أَلَمْ تَرَ} yani “Görmedin mi / bilmedin mi ki Allah gökten su indirdi...” deyip Allah'ın ayetlerini, kudretinin alametlerini, sanatının eserlerini, yarattığı muhtelif cinsteki yaratılışları ve O'na ve sıfatlarına delalet eden şeyleri saydıktan sonra hemen ardından {إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ} ifadesini getirmiştir; sanki şöyle demiştir: “O'ndan ancak senin gibiler ve senin sıfatında olanlar; yani O'nu hakkıyla tanıyan ve O'nu künhüyle bilen kimseler korkar.” Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayetle: «Ben sizin Allah'tan en çok sakınanınız ve O'nu en iyi bileniniz olmayı umuyorum.» Eğer: “Peki Ömer b. Abdilazîz'in okuduğu ve Ebû Hanîfe'den de rivayet edilen {إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ} [Allah'ı fail, ulemayı meful yapan] kıraatin izahı nedir?” dersen, derim ki: Bu kıraatteki haşyet (korku) bir istiaredir. Manası ise:
إنما يجلهم ويعظمهم، كما يجل المهيب المخشى من الرجال بين الناس من بين جميع عباده إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ تعليل لوجوب الخشية، لدلالته على عقوبة العصاة وقهرهم وإثابة أهل الطاعة والعفو عنهم، والمعاقب المثيب: حقه أن يخشى.
Bütün kulları arasından, insanlar arasında heybetli ve çekinilen adamlar nasıl yüceltilip tazim edilirse, Allah da onları öyle yüceltir ve tazim eder. {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ} ifadesi, korkunun vacip oluşunun gerekçesidir; zira bu ifade asilere ceza vermeye ve onları kahretmeye, itaat ehline de sevap vermeye ve onları bağışlamaya delalet eder. Cezalandıran ve mükafatlandıran zatın hakkı ise kendisinden korkulmaktır.
[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]
[Fâtır Suresi (35), Ayetler 29-30]
إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ (٢٩) لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ (٣٠)
{إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ (٢٩) لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ (٣٠)} “Şüphesiz Allah'ın kitabını okuyanlar, namazı kılanlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden gizli ve açık infak edenler, asla kesada uğramayacak bir ticaret umarlar. Çünkü [Allah], onların ecirlerini tam ödeyecek ve onlara lütfundan artıracaktır. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, şükrün karşılığını verendir.”
يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ يداومون على تلاوته وهي شأنهم وديدنهم. وعن مطرف ﵀:
{يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ} O'nun tilavetine devam ederler, bu onların işi ve alışkanlığıdır. Mutarrif'tan (rahimehullâh) rivayetle:
هي آية القرّاء. وعن الكلبي ﵀: يأخذون بما فيه. وقيل: يعلمون ما فيه ويعملون به.
Bu, kurrâ (okuyucular) ayetidir. Kelbî'den (rahimehullâh) rivayetle: İçindekileri rehber edinirler. Şöyle de denilmiştir: İçindekileri bilirler ve onunla amel ederler.
وعن السدى ﵀: هم أصحاب رسول الله ﷺ ورضى عنهم. وعن عطاء: هم المؤمنون يَرْجُونَ خبر إن، والتجارة: طلب الثواب بالطاعة. ولِيُوَفِّيَهُمْ متعلق بلن تبور، أى: تجارة ينتفي عنها الكساد وتنفق عند الله ليوفيهم بنفاقها عنده أُجُورَهُمْ
Süddî'den (rahimehullâh) rivayetle: “Onlar, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabıdır -Allah onlardan razı olsun-.” Atâ'dan rivayetle: “Onlar müminlerdir.” {يَرْجُونَ} [kelimesi], inne'nin haberidir. Ticaret ise taat ile sevap talep etmektir. {لِيُوَفِّيَهُمْ} [ifadesi], {لَنْ تَبُورَ} sözüne taalluk etmektedir; yani kendisinden durgunluk/zarar ihtimali kalkmış olan ve Allah katındaki bu sürümü sebebiyle mükâfatlarını {أُجُورَهُمْ} kendilerine tastamam vermesi için Allah katında revaç bulan bir ticarettir.
وهي ما استحقوه من الثواب وَيَزِيدَهُمْ من التفضل على المستحق، وإن شئت جعلت يَرْجُونَ في موضع الحال على: وأنفقوا راجين ليوفيهم، أى فعلوا جميع ذلك من التلاوة وإقامة الصلاة والإنفاق في سبيل الله لهذا الغرض، وخبر إن قوله إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ على معنى: غفور لهم شكور لأعمالهم. والشكر مجاز عن الإثابة.
Bu da hak ettikleri sevaptır. {وَيَزِيدَهُمْ} hak ettiklerine ilaveten lütfundan artırsın. Dilersen {يَرْجُونَ} fiilini hâl makamında kılıp: “Onlara ecirlerini tastamam vermesini umarak infak ettiler” takdirinde yaparsın; yani tilavet, namaz kılmak ve Allah yolunda infak etmek gibi bütün bunları bu amaçla yapmışlardır. 'İnne'nin haberi ise “Onları bağışlayandır, amellerinin karşılığını çokça verendir” anlamında olan {إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ} kavlidir. Şükür, mükafat vermekten mecazdır.
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٣١]
[Fâtır Suresi (35), Ayet 31]
وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ (٣١)
{وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ (٣١)} “Sana Kitap'tan vahyettiğimiz, kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak hakkın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, kullarından hakkıyla haberdardır, her şeyi hakkıyla görendir.”
الْكِتابِ القرآن. ومن للتبيين أو الجنس. ومن للتبعيض مُصَدِّقاً حال مؤكدة، لأنّ الحق لا ينفك عن هذا التصديق لِما بَيْنَ يَدَيْهِ لما تقدّمه من الكتب لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ يعنى أنه خبرك وأبصر أحوالك، فرآك أهلا لأن يوحى إليك مثل هذا الكتاب المعجز الذي هو عيار على سائر الكتب.
{الْكِتابِ} Kur'an'dır. {مِنَ} beyân (açıklama) veya cins içindir. Ya da {مِنَ} teb'îz (kısmilik) içindir. {مُصَدِّقاً} tekit edici bir hâldir, çünkü hak olan şey bu doğrulamadan asla ayrılmaz. {لِما بَيْنَ يَدَيْهِ} kendisinden önceki kitapları [doğrulayıcı olarak]. {لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ} yani O seni bilmiş ve hallerini görmüştür; böylece seni, diğer kitapların üzerine bir miyar (ölçüt) olan bu muciz Kitap'ın vahyedilmesine layık görmüştür.
[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٣٢ الى ٣٥]
[Fâtır Suresi (35), Ayetler 32-35]
ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ (٣٢) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ (٣٣) وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (٣٤) الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ (٣٥)
{ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ (٣٢) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ (٣٣) وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (٣٤) الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ (٣٥)} “Sonra Kitap'ı kullarımız arasından seçtiklerimize miras bıraktık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir. İşte büyük lütuf budur. Adn cennetleri! Oraya girerler; orada altın bilezikler ve incilerle süslenirler. Oradaki giysileri de ipektir. Ve derler ki: 'Bizden üzüntüyü gideren Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını verendir. O ki, lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi. Orada bize ne bir yorgunluk dokunur ne de bir bıkkınlık dokunur.'”
فإن قلت: ما معنى قوله ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ؟ قلت: فيه وجهان، أحدهما: إنا أوحينا إليك القرآن ثم أورثنا من بعدك أى حكمنا بتوريثه. أو قال: أورثناه وهو يريد نورثه، لما عليه أخبار الله الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا وهم أمّته من الصحابة والتابعين وتابعيهم ومن بعدهم إلى يوم القيامة، لأن الله اصطفاهم على سائر الأمم، وجعلهم أمة وسطا ليكونوا شهداء على الناس، واختصهم بكرامة الانتماء إلى أفضل رسل الله، وحمل الكتاب الذي هو أفضل كتب الله، ثم قسمهم إلى ظالم لنفسه مجرم وهو المرجأ لأمر الله، ومقتصد: هو الذي خلط عملا صالحا وآخر سيئا، وسابق من السابقين. والوجه الثاني: أنه قدم إرساله في كل أمّة رسولا وأنهم كذبوا برسلهم وقد جاءوهم بالبينات والزبر والكتاب المنير، ثم قال: إنّ الذين يتلون
Eğer: “{ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ} sözünün manası nedir?” dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır. Birincisi: Sana Kur'an'ı vahyettik, sonra senden sonrakilere miras bıraktık; yani miras bırakılmasına hükmettik. Veya Allah'ın haber verme üslubu gereği "miras bırakacağız" manasını kastederek {أَوْرَثْناهُ} (miras bıraktık) buyurmuştur. {الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا} Onlar, sahabe, tabiîn, tebe-i tabiîn ve kıyamet gününe kadar onlardan sonra gelen ümmetidir. Çünkü Allah onları diğer ümmetler arasından seçmiş, insanlara şahit olmaları için onları vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kılmış, Allah'ın elçilerinin en faziletlisine intisap etme şerefiyle ve Allah'ın kitaplarının en faziletlisi olan Kitap'ı taşımakla onları mümtaz kılmıştır. Sonra onları; nefsine zulmeden, günahkâr olup Allah'ın emrine ertelenen (mürce'); orta yolda olan, salih bir amelle diğer kötü ameli birbirine karıştıran (muktesıd); ve hayırlarda öne geçenlerden bir öncü (sâbık) olmak üzere kısımlara ayırmıştır. İkinci vecih: Önce her ümmete bir elçi gönderildiğini, onların ise kendilerine apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getiren elçilerini yalanladıklarını zikretmiş; sonra {إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ}
كتاب الله، فأثنى على التالين لكتبه العاملين بشرائعه من بين المكذبين بها من سائر الأمم واعترض بقوله وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ ثم قال ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا أى من بعد أولئك المذكورين، يريد بالمصطفين من عباده: أهل الملة الحنيفية، فإن قلت: فكيف جعلت جَنَّاتُ عَدْنٍ بدلا من الفضل الكبير الذي هو السبق بالخيرات المشار إليه بذلك؟ قلت: لما كان السبب في نيل الثواب، نزل منزلة المسبب، كأنه هو الثواب، فأبدلت عنه جنات عدن، وفي اختصاص السابقين بعد التقسيم بذكر ثوابهم والسكوت عن الآخرين ما فيه من وجوب الحذر، فليحذر المقتصد، وليملك الظالم لنفسه حذرا وعليهما بالتوبة النصوح المخلصة من عذاب الله، ولا يغترا بما رواه عمر رضى الله عنه عن رسول الله ﷺ: «سابقنا سابق، ومقتصدنا ناج، وظالمنا مغفور له » فإنّ شرط ذلك صحة التوبة لقوله تعالى عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ وقوله إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ ولقد نطق القرآن بذلك في مواضع من استقرأها اطلع على حقيقة الأمر ولم يعلل نفسه بالخدع. وقرئ سباق. ومعنى بِإِذْنِ اللَّهِ بتيسيره وتوفيقه فإن قلت: لم قدم الظالم؟ ثم المقتصد ثم السابق؟ قلت: للإيذان بكثرة الفاسقين وغلبتهم، وأن المقتصدين قليل بالإضافة إليهم والسابقون أقل من القليل. وقرئ: جنة عدن على الإفراد، كأنها جنة مختصة بالسابقين. وجنات عدن:
...Allah'ın kitabını [tasdik edici olarak indirdik]. Böylece diğer ümmetler içinden kitapları yalanlayanlar arasında, O'nun kitaplarını okuyan ve şeriatlarıyla amel edenleri övmüştür. {وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ} “Sana vahyettiğimiz kitap, hakkın ta kendisidir” kavliyle bir itiraz cümlesi kurmuş, ardından {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا} “Sonra bu Kitab'ı kullarımızdan seçtiklerimize miras kıldık” buyurmuştur; yani adı geçen o kimselerden sonra. Kullarından seçtikleri ile Hanîf dininin mensuplarını kastetmektedir. Eğer: “{جَنَّاتُ عَدْنٍ} [ifadesi], 'bununla' işaret edilen ve hayırlarda öne geçmek demek olan 'büyük lütuf'tan nasıl bedel kılınmıştır?” dersen, derim ki: [Öne geçmek] sevaba ulaşmanın sebebi olduğu için müsebbeb (sonuç) konumuna indirilmiş, sanki bizzat sevabın kendisiymiş gibi kabul edilmiş ve ondan {جَنَّاتُ عَدْنٍ} [ifadesi] bedel yapılmıştır. Yapılan taksimin ardından sadece öne geçenlerin sevaplarının zikredilip diğerlerinin sükûtla geçilmesinde son derece sakınmayı gerektiren bir durum vardır. O hâlde orta yolda olan (muktesid) sakınsın, nefsine zulmeden de tam anlamıyla teyakkuza geçsin! Her ikisine de Allah'ın azabından kurtaracak olan nasûh tövbesi gerekir. Hz. Ömer'in radıyallâhu anh Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği: «سابقنا سابق، ومقتصدنا ناج، وظالمنا مغفور له» «Öne geçenimiz [zaten] öne geçmiştir, orta yolda olanımız kurtulmuştur, [nefsine] zulmedenimiz ise bağışlanmıştır» [hadisine] aldanmasınlar. Çünkü bunun şartı tövbenin sahih olmasıdır; nitekim Yüce Allah {عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder” ve {إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ} “Ya onlara azap eder ya da tövbelerini kabul eder” buyurmaktadır. Kur'an bunu birçok yerde açıkça dile getirmiştir; bu ayetleri etraflıca inceleyen kimse meselenin hakikatini kavrar ve kendini kuruntularla kandırmaz. [Âyetteki kelime] 'sebbâk' şeklinde de okunmuştur. {بِإِذْنِ اللَّهِ} [ifadesinin] manası ise O'nun kolaylaştırması ve muvaffak kılmasıyladır. Eğer: “Niçin önce [nefsine] zulmeden, sonra orta yolda olan, sonra da öne geçen zikredilmiştir?” dersen, derim ki: Fâsıkların çokluğunu ve baskınlığını; onlara nispetle orta yolda olanların az, öne geçenlerin ise azdan da az olduğunu bildirmek içindir. Öne geçenlere mahsus bir cennetmiş gibi müfred olarak 'cennetü adn' şeklinde de okunmuştur. {جَنَّاتُ عَدْنٍ} [ifadesi]:
بالنصب على إضمار فعل يفسره الظاهر، أى يدخلون جنات عدن يدخلونها، ويدخلونها، على البناء للمفعول. ويحلون: من حليت: المرأة، فهي حال وَلُؤْلُؤاً معطوف على محل من أساور، ومن داخلة للتبعيض، أى: يحلون بعض أساور من ذهب، كأنه بعض سابق لسائر الأبعاض، كما سبق المسوّرون به غيرهم: وقيل: إنّ ذلك الذهب في صفاء اللؤلؤ. وقرئ:
Açıkta görünen fiilin tefsir ettiği gizli bir fiil ile mansuptur; yani: “Adn cennetlerine girerler, oraya girerler” takdirindedir. Meçhul sîgasıyla 'yüdhalûnehâ' (oraya girdirilirler) şeklinde de okunmuştur. 'Yuhallevne' fiili, 'haliyetü'l-mer'etü' (kadın süslendi), 'fe-hiye hâlin' (o süslüdür) kökündendir. {وَلُؤْلُؤاً} kelimesi {مِنْ أَساوِرَ} lafzının mahalline matuftur; {مِنْ} ise teb'îz (kısmilik) içindir; yani: Altından birtakım bileziklerle süslenirler; sanki bu bilezikler, onunla süslenenlerin başkalarını geçtiği gibi diğer parçalardan önde olan bir parçadır. Şöyle de denilmiştir: O altın, incinin saflığındadır. Bir kıraatte:
ولو لؤلؤا بتخفيف الهمزة الاولى، وقرى: الحزن، والمراد: حزن المتقين، وهو ما أهمهم من خوف سوء العاقبة، كقوله تعالى إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنا مُشْفِقِينَ فمنّ الله علينا ووقانا عذاب السموم. وعن ابن عباس رضى الله عنهما: حزن الاعراض والآفات. وعنه: حزن الموت.
İlk hemzenin teshili ile 've lülüen' şeklinde okunmuştur. Bir kıraatte 'el-hazene' şeklinde okunmuştur. Kastedilen, takva sahiplerinin hüznüdür; bu da Yüce Allah'ın {إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنا مُشْفِقِينَ} “Doğrusu biz daha önce ailemiz içinde endişe ederdik. Allah bize lütfetti ve bizi o sam yeli azabından korudu” kavlinde olduğu gibi, kötü akıbet korkusundan dolayı onları kederlendiren şeydir. İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayetle: Hastalıklar ve afetlerin hüznüdür. Yine ondan: Ölüm hüznüdür.
وعن الضحاك: حزن إبليس ووسوسته. وقيل: همّ المعاش. وقيل: حزن زوال النعم، وقد أكثروا حتى قال بعضهم: كراء الدار، ومعناه: أنه يعم كل حزن من أحزان الدين والدنيا حتى هذا. وعن رسول الله ﷺ «ليس على أهل لا إله إلا الله وحشة في قبورهم ولا في محشرهم ولا في مسيرهم، وكأنى بأهل لا إله إلا الله يخرجون من قبورهم وهم ينفضون التراب عن رؤوسهم ويقولون الحمد لله الذي أذهب عنا الحزن » وذكر الشكور: دليل على أن القوم كثير والحسنات، المقامة: بمعنى الإقامة، يقال: أقمت إقامة ومقاما ومقامة مِنْ فَضْلِهِ من عطائه وإفضاله، من قولهم: لفلان فضول على قومه وفواضل، وليس من الفضل الذي هو التفضل، لأن الثواب بمنزلة الأجر المستحق، والتفضل كالتبرع. وقرئ: لغوب، بالفتح:
Dahhâk'tan rivayetle: İblis'in ve vesvesesinin hüznüdür. Şöyle de denilmiştir: Geçim kaygısıdır. Şöyle de denilmiştir: Nimetlerin yok olması hüznüdür. O kadar çok şey söylediler ki bazısı “Ev kirası” dahi demiştir; bunun manası şudur: Bu ifade, din ve dünyadaki bütün hüzünleri kapsar, hatta bunu bile. Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayetle: «Lâ ilâhe illallâh ehline kabirlerinde, mahşerlerinde ve yürüyüşlerinde hiçbir yalnızlık ve korku yoktur. Lâ ilâhe illallâh ehlini, başlarındaki toprağı silkerek kabirlerinden çıkarken ve 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun' derken görür gibiyim.» Şekûr (şükrün karşılığını veren) isminin zikredilmesi, o topluluğun hasenatının çok olduğuna delildir. {الْمُقامَةِ} ikamet manasındadır; 'akamtü ikâmeten ve makâmen ve makâmeten' denir. {مِنْ فَضْلِهِ} O'nun ihsanı ve lütfundandır; Arapların 'filanın kavmi üzerinde fazılları ve fevâdili (ihsanları) vardır' sözünden gelir; tefaddul (ekstra bağış) anlamındaki fazldan değildir; zira sevap hak edilen ecir mesabesindedir, tefaddul ise karşılıksız bağış gibidir. Bir kıraatte fetha ile 'leğûb' okunmuştur:
وهو اسم ما يلغب منه، أى: لا نتكلف عملا يلغبنا: أو مصدر كالقبول والولوغ، أو صفة للمصدر، كأنه لغوب لغوب، كقولك: موت مائت، فإن قلت: ما الفرق بين النصب واللغوب؟ قلت: النصب التعب والمشقة التي تصيب المنتصب للأمر المزاول له. وأما اللغوب فما يلحقه من الفتور بسبب النصب، فالنصب: نفس المشقة والكلفة. واللغوب: نتيجته وما يحدث منه من الكلال والفترة.
Bu da kendisinden dolayı yorulunan şeyin ismidir; yani: Bizi yoracak bir işe katlanmayız. Veya 'el-kabûl' ve 'el-vülûğ' gibi bir masdardır; yahut tıpkı 'mevtün mâitün' (öldürücü ölüm) sözünde olduğu gibi sanki 'luğûbun luğûb' takdirinde masdarın sıfatıdır. Eğer: “Nasab (نصب) ile luğûb (لغوب) arasındaki fark nedir?” dersen, derim ki: Nasab, bir işe girişen ve onunla meşgul olan kimseye isabet eden yorgunluk ve meşakkattir. Luğûb ise nasab sebebiyle ona ilişen dermansızlık ve bitkinliktir. Dolayısıyla nasab meşakkatin ve külfetin bizzat kendisi, luğûb ise onun neticesi ve ondan doğan dermansızlık ve takatsizliktir.
[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٣٥ الى ٣٧]
[Fâtır Suresi (35), Ayetler 35-37]
الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ (٣٥) وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (٣٦) وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٣٧)
{ الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ } “O [Rab] ki, lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi. Orada bize ne bir yorgunluk dokunur, ne de orada bize bir usanç dokunur.” (35) { وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ } “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır; haklarında ne [ölüm] hükmü verilir ki ölsünler, ne de onun azabından kendileri için [bir miktar] hafifletilir. İşte her nankörü böyle cezalandırırız.” (36) { وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْna نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “Onlar orada: ‘Rabbimiz! Bizi çıkar da [daha önce] yapmış olduğumuzdan başka, salih bir amel işleyelim’ diye feryat ederler. [Onlara şöyle denir:] ‘Düşünecek olanın düşünebileceği kadar bir süre sizi yaşatmadık mı? Üstelik size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın [azabı]! Artık zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.’” (37)
فَيَمُوتُوا جواب النفي، ونصبه بإضمار أن: وقرئ: فيموتون، عطفا على يقضى، وإدخالا له في حكم النفي، أى: لا يقضى عليهم الموت فلا يموتون، كقوله تعالى وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ. كَذلِكَ مثل ذلك الجزاء «يجزى» وقرئ: يجازى. ونجزى كُلَّ كَفُورٍ بالنون يَصْطَرِخُونَ يتصارخون: يفتعلون من الصراخ وهو الصياح بجهد وشدّة. قال
{فَيَمُوتُوا} nefyin (olumsuzluğun) cevabıdır ve nasbı gizli bir 'en' iledir. Bir kıraatte, {يُقْضى} fiiline atfedilerek ve nefyin hükmüne dahil edilerek 'feyemûtûne' şeklinde okunmuştur; yani: “Haklarında ölüm hükmü verilmez ve ölmezler”; nitekim Yüce Allah'ın {وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ} kavlinde olduğu gibi. {كَذلِكَ} böylesi bir ceza ile [cezalandırılır]. Bir kıraatte meçhul olarak 'yüczâ' ve 'yücâzâ' okunmuştur. Bir kıraatte ise nûn ile 'neczî' {كُلَّ كَفُورٍ} okunmuştur. {يَصْطَرِخُونَ} feryat ederler; 'sarahate' kökünden ifti'âl babındadır ki o da olanca güçle ve şiddetle feryat edip bağırmaktır. Şair şöyle demiştir:
كصرخة حبلى أسلمتها قبيلها
Ebesinin yalnız bıraktığı gebe bir kadının çığlığı gibi…
واستعمل في الاستغاثة لجهد المستغيث صوته. فإن قلت: هلا اكتفى بصالحا كما اكتفى به في قوله تعالى فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً وما فائدة زيادة غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ على أنه يؤذن أنهم يعملون صالحا آخر غير الصالح الذي عملوه؟ قلت: فائدته زيادة التحسر على ما عملوه من غير الصالح مع الاعتراف به. وأما الوهم فزائل لظهور حالهم في الكفر وركوب المعاصي، ولأنهم كانوا يحسبون أنهم على سيرة صالحة، كما قال الله تعالى وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً فقالوا. أخرجنا نعمل صالحا غير الذي كنا نحسبه صالحا فنعمله أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ توبيخ من الله يعنى: فنقول لهم. وقرئ: ما يذكر فيه، من أذكر على الإدغام وهو متناول لكل عمر تمكن فيه المكلف من إصلاح شأنه وإن قصر، إلا أن التوبيخ في المتطاول أعظم.
Feryat edenin sesini sonuna kadar tüketmesi sebebiyle yardım isteme (istiğâse) hakkında da kullanılmıştır. Eğer: “Yüce Allah'ın {فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً} kavlinde sadece 'salihan' ile yetinildiği gibi burada da niçin yetinilmedi? Onların daha önce yaptıkları salih amelden başka bir salih amel işleyeceklerini hissettirmesine rağmen {غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ} ilavesinin faydası nedir?” dersen, derim ki: Bunun faydası, salih olmayan amellerini itiraf etmekle birlikte yaptıkları o şeyden ötürü duydukları hasretin artmasıdır. Bu tür bir vehim ise onların küfür ve günahlara dalmış hallerinin apaçık ortada olması sebebiyle ve Yüce Allah'ın {وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً} kavlinde buyurduğu gibi kendilerini doğru bir yol üzere sandıklarından dolayı zail olur; nitekim şöyle demişlerdir: “Bizi çıkar da daha önce salih sandığımız ve yaptığımız amelden başka [gerçekten] salih bir amel yapalım!” {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ} Allah'tan bir azarlamadır; yani: Onlara şöyle deriz. Bir kıraatte 'iztekkere' kökünden idğam ile 'mâ yezzekkeru fîhi' şeklinde okunmuştur. Bu da mükellefin -kısa da olsa- durumunu düzeltebileceği her ömrü kapsar; ancak uzun olan ömürdeki azarlama daha büyüktür.
وعن النبي ﷺ: «العمر الذي أعذر الله فيه إلى ابن آدم ستون سنة . وعن
Peygamber’den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayetle: «العمر الذي أعذر الله فيه إلى ابن آدم ستون سنة» «Allah’ın kendisinde Âdemoğluna mazeret bırakmadığı ömür altmış yıldır.» Ve...
مجاهد: ما بين العشرين إلى الستين. وقيل: ثماني عشر وسبع عشر. والنَّذِيرُ الرسول ﷺ. وقيل: الشيب. وقرئ: وجاءتكم النذر. فإن قلت: علام عطف وجاءكم النذير؟
Mücâhid'den rivayetle: Yirmi ile altmış yaş arasıdır. On sekiz ve on yedi yaş da denilmiştir. {النَّذِيرُ} Resûlullah'tır (sallallâhu aleyhi ve sellem). Saçtaki aklık da denilmiştir. Bir kıraatte 've câetkümü'n-nüzür' (uyarıcılar geldi) şeklinde okunmuştur. Eğer: “{وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ} ifadesi neye matuftur?” dersen,
قلت: على معنى: أو لم نعمركم، لأن لفظه لفظ استخبار. ومعناه معنى إخبار، كأنه قيل: قد عمرناكم وجاءكم النذير.
Derim ki: {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ} ifadesinin manasına matuftur; çünkü onun lafzı soru lafzı, manası ise haber manasıdır. Sanki: “Size ömür verdik ve size uyarıcı da geldi” denilmiş gibidir.
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٣٨]
[Fâtır Suresi (35), Ayet 38]
إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٣٨)
{إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٣٨)} “Şüphesiz Allah göklerin ve yerin gaybını bilendir. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.”
إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ
{إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ} “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.”
كالتعليل، لأنه إذا علم ما في الصدور وهو أخفى ما يكون، فقد علم كل غيب في العالم وذات الصدور: مضمراتها، وهي تأنيث ذو في نحو قول أبى بكر رضى الله عنه: ذو بطن خارجة جارية وقوله:
Bir gerekçe gibidir; çünkü göğüslerde olanı -ki olabilecek en gizli şeydir- bildiğine göre, âlemdeki bütün gaybı da bilmiş olur. Zâtü's-sudûr (ذات الصدور): Göğüslerde gizlenen şeylerdir; bu da 'zû' kelimesinin müennesidir; Ebû Bekir'in (radıyallâhu anh) “Hârice'nin karnında olan bir kız çocuğudur” sözünde ve şairin şu sözünde olduğu gibi:
لتغنى عنّى ذا إنائك أجمعا
Kabındaki her şeyi benden uzak tutasın diye…
المعنى ما في بطنها من الحبل، وما في إنائك من الشراب، لأن الحبل والشراب يصحبان البطن والإناء. ألا ترى إلى قولهم: معها حبل، وكذلك المضمرات تصحب الصدور وهي معها.
Mana; kadının karnındaki hamilelik ve kabındaki içecektir; çünkü hamilelik ile içecek, karın ile kaba eşlik eder. Onların “Onunla birlikte gebelik vardır” sözünü görmez misin? Aynı şekilde gizlenen düşünceler de göğüslere eşlik eder ve onunla birliktedir.
وذو: موضوع لمعنى الصحبة.
Zû (ذو) kelimesi ise beraberlik/arkadaşlık (sohbet) manası için konulmuştur.
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٣٩]
[Fâtır Suresi (35), Ayet 39]
هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَساراً (٣٩)
{ هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَساراً } “Sizi yeryüzünde halifeler kılan O'dur. Artık kim inkâr ederse, inkârı kendi aleyhinedir. İnkârcıların küfrü, Rableri katında kendilerine gazaptan başka bir şey artırmaz. İnkârcıların küfrü, kendilerine ziyandan başka bir şey artırmaz.” (39)
يقال للمستخلف: خليفة وخليف، فالخليفة تجمع خلائف، والخليف: خلفاء، والمعنى:
Halef kılınan kimseye 'halîfe' ve 'halîf' denir; halîfe'nin çoğulu 'halâif', halîf'in çoğulu ise 'hulefâ' gelir. Manası ise:
أنه جعلكم خلفاءه في أرضه قد ملككم مقاليد التصرف فيها وسلطكم على ما فيها، وأباح لكم منافعها لتشكروه بالتوحيد والطاعة فَمَنْ كَفَرَ منكم وغمط مثل هذه النعمة السنية، فوبال كفره راجع عليه، وهو مقت الله الذي ليس وراءه خزى وصغار وخسار الآخرة الذي ما بقي بعده خسار، والمقت: أشدّ البغض. ومنه قيل لمن ينكح امرأة أبيه: مقتى، لكونه ممقوتا في كل قلب، وهو خطاب للناس. وقيل: خطاب لمن بعث إليهم رسول الله ﷺ جعلكم أمّة خلفت من قبلها، ورأت وشاهدت فيمن سلف ما ينبغي أن تعتبر به، فمن كفر منكم فعليه جزاء كفره من مقت الله وخسار الآخرة، كما أنّ ذلك حكم من قبلكم.
O, yeryüzünde tasarruf dizginlerini sizin elinize vererek, içindekilere sizi hâkim kılarak ve tevhit ile itaat yoluyla O'na şükredesiniz diye menfaatlerini size mubah kılarak sizi yeryüzünde halifeleri kılmıştır. {فَمَنْ كَفَرَ} Sizden kim inkâr eder ve böylesine yüce bir nimeti nankörlükle karşılarsa, küfrünün vebali kendisine döner; bu da ötesinde hiçbir zillet ve aşağılanmanın bulunmadığı Allah'ın gazabı (maktı) ve ardından başka bir ziyanın kalmadığı ahiret hüsranıdır. Makt (المقت), buğzun en şiddetlisidir. Babasının hanımıyla evlenen kişiye, her kalpte nefret edilen biri olması sebebiyle 'maktî' denmesi bundandır. Bu hitap bütün insanlara yöneliktir. Şöyle de denilmiştir: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerine gönderildiği kimselere hitaptır; yani: Sizi kendisinden öncekilerin yerine geçen, geçmiştekilerde ibret alması gereken şeyleri görüp müşahede eden bir ümmet kılmıştır. Sizden kim inkâr ederse, tıpkı sizden öncekilerin hükmü gibi, inkârının cezası olan Allah'ın gazabı ve ahiret hüsranı kendi aleyhinedir.
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٤٠]
[Fâtır Suresi (35), Ayet 40]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي ماذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاَّ غُرُوراً (٤٠)
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي ماذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاَّ غُرُوراً (٤٠)} “De ki: 'Allah'ı bırakıp da yalvardığınız ortaklarınızı gördünüz mü? Gösterin bana, yerden neyi yaratmışlar? Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var? Yoksa onlara bir kitap verdik de onlar bundan apaçık bir delil üzerinde midirler?' Hayır, o zalimler birbirlerine aldatmacadan başka bir şey vadetmezler.”
أَرُونِي بدل من أرأيتم: لأنّ المعنى: أرأيتم أخبرونى، كأنه قال: أخبرونى عن هؤلاء الشركاء وعما استحقوا به الإلهية والشركة أرونى أى جزء من أجزاء الأرض استبدوا بخلقه دون الله أم لهم مع الله شركة في خلق السماوات، أم معهم كتاب من عند الله ينطق بأنهم شركاؤه فهم على حجة وبرهان من ذلك الكتاب. أو يكون الضمير في آتَيْناهُمْ للمشركين، كقوله تعالى أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً أم آتيناهم كتابا من قبله، بل إن يعد بعضهم وهم الرؤساء بَعْضاً وهم الأتباع إِلَّا غُرُوراً وهو قولهم هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ وقرئ: بينات.
{أَرُونِي} “bana gösterin” [ifadesi], {أَرَأَيْتُمْ} “gördünüz mü / haber verin”den bedeldir; çünkü mana şöyledir: “Gördünüz mü, [yani] bana haber verin.” Sanki şöyle demiştir: “Bu ortaklar ve ilahlığı ve ortaklığı ne ile hak ettikleri hakkında bana haber verin, gösterin bana; yeryüzünün hangi parçasını Allah olmaksızın tek başlarına yarattılar? Yoksa göklerin yaratılmasında Allah ile bir ortaklıkları mı var? Yoksa yanlarında Allah katından, onların [Allah'ın] ortakları olduğunu söyleyen bir kitap var da onlar o kitaptan bir delil ve bürhan üzerinde midirler?” Yahut {آتَيْناهُمْ} “onlara verdik”teki zamir müşriklere ait olur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً} “Yoksa onlara bir delil mi indirdik?”, [yahut] “Yoksa onlara bundan önce bir kitap mı verdik?” [ifadelerinde olduğu gibi]. {بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ} “Hayır, [o zalimlerin] bazıları” ki onlar önderlerdir, {بَعْضاً} “diğer bazılarına” ki onlar da tabilerdir, {إِلَّا غُرُوراً} “aldatmacadan başka bir şey [vadetmezler]”; bu da onların: {هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ} “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” sözleridir. [Bir kıraatte de] {بَيِّناتٍ} şeklinde okunmuştur.
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٤١]
[Fâtır Suresi (35), Ayet 41]
إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤١)
{إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤١)} “Şüphesiz Allah, gökleri ve yeri zeval bulup yok olmasınlar diye tutmaktadır. Şayet zeval bulacak olurlarsa, O'ndan sonra onları kimse tutamaz. Şüphesiz O, halîmdir, çok bağışlayandır.”
أَنْ تَزُولا كراهة أن تزولا. أو يمنعهما من أن تزولا: لأن الإمساك منع إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً غير معاجل بالعقوبة، حيث يمسكهما، وكانتا جديرتين بأن تهدّا هدّا، لعظم كلمة الشرك كما قال تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ. وقرئ: ولو زالنا، وإن أمسكهما:
{أَنْ تَزُولا} zeval bulmalarını istemediği için [tutmaktadır]. Yahut zeval bulmalarına engel olmaktadır; çünkü tutmak (imsak) engellemektir. {إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً} Cezalandırmada acele etmeyendir; nitekim onları tutmaktadır. Oysa şirk sözünün büyüklüğünden ötürü ikisi de yerle bir edilmeye layıktı; Allah Teâlâ'nın: {تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ} “Neredeyse gökler bundan dolayı çatlayacak, yer yarılacak” buyurduğu gibi. [Bir kıraatte] “ve lev zâletâ” ve “in emsekehümâ” şeklinde de okunmuştur:
جواب القسم في وَلَئِنْ زالَتا سدّ مسدّ الجوابين، ومن الأولى مزيدة لتأكيد النفي، والثانية للابتداء. من بعده: من بعد إمساكه. وعن ابن عباس رضى الله عنه أنه قال لرجل مقبل من
{وَلَئِنْ زالَتا} [ifadesindeki] yeminin cevabı, iki cevabın yerine geçmiştir. İlk {مِنْ} [edatı] olumsuzluğu pekiştirmek için zâiddir (fazladan getirilmiştir), ikincisi ise ibtidâ (başlangıç) içindir. {مِنْ بَعْدِهِ} [ifadesi], O'nun tutmasından sonra demektir. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, Şam'dan gelen bir adama şöyle demiştir:
الشام: من لقيت به؟ قال: كعبا. قال: وما سمعته يقول؟ قال سمعته يقول: إنّ السماوات على منكب ملك. قال: كذب كعب. أما ترك يهوديته بعد ثم قرأ هذه الآية.
Şam'dan gelen bir adama: “Orada kiminle karşılaştın?” diye sordu. Adam: “Kâ'b ile” dedi. İbn Abbâs: “Onun ne dediğini duydun?” dedi. Adam: “Onun şöyle dediğini işittim: 'Gökler bir meleğin omuzu üzerindedir.'” dedi. İbn Abbâs: “Kâ'b yalan söylemiş. Yahudiliğini hâlâ terk etmedi mi?” dedi, sonra bu ayeti okudu.
[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٤٢ الى ٤٤]
[Fâtır Suresi (35), Ayetler 42-44]
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ ما زادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤٢) اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً (٤٣) أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً (٤٤)
{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ ما زادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤٢) اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً (٤٣) أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً (٤٤)} “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, kendilerine bir uyarıcı gelirse, mutlaka ümmetlerden herhangi birinden daha doğru yolda olacaklardı. Fakat onlara bir uyarıcı gelince, bu onların haktan uzaklaşmalarından başka bir şeyi artırmadı. Yeryüzünde büyüklük taslamak ve kötü tuzaklar kurmak [yüzünden böyle yaptılar]. Oysa kötü tuzak ancak sahibini kuşatır. Onlar öncekilerin kanunundan başkasını mı bekliyorlar? Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın; Allah'ın kanununda asla bir sapma da bulamazsın. Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Oysa onlar kendilerinden daha kuvvetli idiler. Ne göklerde ne de yerde Allah'ı aciz bırakacak hiçbir şey yoktur. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.”
بلغ قريشا قبل مبعث رسول الله ﷺ أنّ أهل الكتاب كذبوا رسلهم، فقالوا: لعن الله اليهود والنصارى أتتهم الرسل فكذبوهم، فو الله لئن أتانا رسول لنكونن أهدى من إحدى الأمم، فلما بعث رسول الله ﷺ كذبوه. وفي إِحْدَى الْأُمَمِ وجهان، أحدهما: من بعض الأمم، ومن واحدة من الأمم من اليهود والنصارى وغيرهم.
Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamber olarak gönderilmesinden önce Kureyş'e, Ehl-i Kitab'ın kendi peygamberlerini yalanladığı haberi ulaştı. Bunun üzerine: “Allah Yahudilere ve Hristiyanlara lanet etsin; kendilerine peygamberler geldi de onları yalanladılar. Vallahi bize bir peygamber gelseydi, mutlaka [o] ümmetlerden herhangi birinden daha doğru yolda olurduk!” dediler. Fakat Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamber olarak gönderilince onu yalanladılar. {إِحْدَى الْأُمَمِ} ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: Ümmetlerin bazısından; Yahudiler, Hristiyanlar ve diğerlerinden bir ümmetten [daha doğru yolda].
والثاني: من الأمّة التي يقال لها إحدى الأمم، تفضيلا لها على غيرها في الهدى والاستقامة ما زادَهُمْ إسناد مجازى، لأنه هو السبب في أن زادوا أنفسهم. نفورا عن الحق وابتعادا عنه كقوله تعالى فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ. اسْتِكْباراً بدل من نفورا. أو مفعول له، على معنى: فما زادهم الا أن نفروا استكبارا وعلوّا فِي الْأَرْضِ أو حال بمعنى: مستكبرين وماكرين برسول الله ﷺ والمؤمنين. ويجوز أن يكون وَمَكْرَ السَّيِّئِ معطوفا على نفورا فإن قلت: فما وجه قوله وَمَكْرَ السَّيِّئِ؟ قلت: أصله: وأن مكروا السيئ، أى المكر السيئ، ثم ومكرا السيئ، ثم ومكر السيئ. والدليل عليه قوله تعالى وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ ومعنى يحيق: يحيط وينزل. وقرئ: ولا يحيق المكر السيئ، أى: لا يحيق الله، ولقد حاق بهم يوم بدر. وعن النبي ﷺ: لا تمكروا ولا تعينوا ما كرا، فإنّ الله تعالى يقول وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ ولا تبغوا ولا تعينوا باغيا، يقول الله تعالى: إنما بغيكم على
İkincisi: Hidayet ve istikamet bakımından diğerlerine üstünlüğünü belirtmek üzere kendisine “ümmetlerin en seçkini / biriciği” denilen ümmetten [daha doğru yolda olurduk anlamına gelir]. {مَا زَادَهُمْ} [ifadesi] aklî mecazdır (isnad-ı mecazî); zira [o uyarıcının gelişi], onların bizzat kendilerinin [bu tutumlarını] artırmalarına sebep olmuştur. Hakktan nefret edip [ondan] uzaklaşma [anlamındadır]; nitekim Allah Teâlâ'nın: {فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ} “[Bu da] onların pisliklerine pislik katıp artırmıştır” ayeti de böyledir. {اسْتِكْبَارًا} [kelimesi], {نُفُورًا} kelimesinden bedeldir veya “Onlara, yeryüzünde büyüklük taslayıp ({اسْتِكْبَارًا}) böbürlenerek ({عُلُوًّا}) nefretle kaçmaktan başka bir şey artırmadı” manasında mef'ûlün leh'tir (sebep bildiren tümleç). Yahut Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve müminlere karşı büyüklük taslayarak ve tuzak kurarak anlamında hâldir. {وَمَكْرَ السَّيِّئِ} [ifadesinin], {نُفُورًا} üzerine matuf olması da caizdir. Eğer: “{وَمَكْرَ السَّيِّئِ} ifadesinin [nahiv açısından] açıklaması nedir?” dersen, derim ki: Bunun aslı “ve en mekeru's-seyyie” (kötü olanı yani kötü tuzağı kurdular), sonra “ve mekran es-seyyie”, daha sonra da [izafetle] {وَمَكْرَ السَّيِّئِ} şeklindedir. Bunun delili de Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ} “Kötü tuzak ise ancak sahibini kuşatır/kendi ayağına dolanır” ayetidir. {يَحِيقُ} kelimesinin anlamı, [tuzak] kuşatır ({يُحِيطُ}) ve [başlarına] iner ({يَنْزِلُ}) demektir. [Faili Allah Teâlâ kabul edilerek] “ve lâ yuhîku'l-mekra's-seyyie” şeklinde de okunmuştur; yani “Allah [o tuzağı ancak sahibinin başına] indirir” demektir. Nitekim Bedir gününde [o tuzak] onların başlarına inmiştir. Hz. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) [şöyle rivayet edilmiştir]: «Tuzak kurmayın ve tuzak kurana da yardım etmeyin; zira Allah Teâlâ: {وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ} “Kötü tuzak ancak sahibine döner” buyurmaktadır. Haddi aşmayın (azgınlık yapmayın) ve haddi aşana da yardım etmeyin; zira Allah Teâlâ: {إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ} “Taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir” buyurmaktadır.»
أنفسكم» . وعن كعب أنه قال لابن عباس رضى الله عنهما: قرأت في التوراة: من حفر مغواة وقع فيها. قال: أنا وجدت ذلك في كتاب الله، وقرأ الآية. وفي أمثال العرب: من حفر لأخيه جبا وقع فيه منكبا. وقرأ حمزة: ومكر السيئ، بإسكان الهمزة، وذلك لاستثقاله الحركات مع الياء والهمزة، ولعله اختلس فظنّ سكونا أو وقف وقفة خفيفة، ثم ابتدأ وَلا يَحِيقُ وقرأ ابن مسعود: ومكرا سيئا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ إنزال العذاب على الذين كذبوا برسلهم من الأمم قبلهم، وجعل استقبالهم لذلك انتظارا له منهم، وبين أنّ عادته التي هي الانتقام من مكذبي الرسل عادة لا يبدلها ولا يحولها، أى: لا يغيرها، وأنّ ذلك مفعول له لا محالة، واستشهد عليهم بما كانوا يشاهدونه في مسايرهم ومتاجرهم في رحلهم إلى الشام والعراق واليمن: من آثار الماضين وعلامات هلاكهم ودمارهم لِيُعْجِزَهُ ليسبقه ويفوته.
kendi aleyhinizedir” buyurmaktadır.” Kâ'b'dan rivayet edildiğine göre o, İbn Abbâs'a (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: “Tevrat'ta: 'Kim bir çukur kazarsa içine kendisi düşer' sözünü okudum.” İbn Abbâs: “Ben bunu Allah'ın Kitabı'nda buldum” dedi ve bu ayeti okudu. Arap atasözlerinde de: “Kim kardeşi için bir kuyu kazarsa, yüzüstü içine düşer” denilmiştir. Hamza, ya ve hemze ile birlikte hareke ağırlığı sebebiyle hemzenin sükûnu ile {وَمَكْرَ السَّيْءِ} şeklinde okumuştur; belki de harekeyi ihtilâs etmiş (hızlıca geçmiş) de bu sükûn zannedilmiş veya hafif bir duraklama yapıp sonra {وَلا يَحِيقُ} diye başlamıştır. İbn Mes'ûd ise {وَمَكْراً سَيِّئاً} şeklinde okumuştur. {سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ} Kendilerinden önceki ümmetlerden peygamberlerini yalanlayanların üzerine azabın indirilmesidir. Onların bu duruma maruz kalmalarını, bunu kendilerinden bir bekleyiş kılmıştır ve peygamberleri yalanlayanlardan intikam alma şeklindeki âdetinin; tebdil etmeyeceği, tahvil etmeyeceği yani değiştirmeyeceği bir âdet olduğunu ve bunun kesinlikle gerçekleşeceğini beyan etmiştir. Şam, Irak ve Yemen'e yaptıkları yolculuklarındaki seferlerinde ve ticaretlerinde gördükleri geçmişlerin kalıntılarını, onların helak ve yıkım alametlerini aleyhlerine delil getirmiştir. {لِيُعْجِزَهُ} Onu geçmesi ve O'ndan kurtulup kaçması [demektir].
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٤٥]
[Fâtır Suresi (35), Ayet 45]
وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً (٤٥)
{وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً (٤٥)} “Eğer Allah, insanları kazandıkları yüzünden hemen cezalandıracak olsaydı, [yerin] sırtında hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Süreleri gelince de [artık cezasız bırakmaz]. Şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görendir.”
بِما كَسَبُوا بما اقترفوا من معاصيهم عَلى ظَهْرِها على ظهر الأرض مِنْ دَابَّةٍ من نسمة تدب عليها، يريد بنى آدم. وقيل: ما ترك بنى آدم وغيرهم من سائر الدواب بشؤم ذنوبهم.
{بِما كَسَبُوا} İşledikleri günahları sebebiyle [demektir]. {عَلى ظَهْرِها} Yeryüzünün sırtında [demektir]. {مِنْ دَابَّةٍ} Üzerinde yürüyen hiçbir canlı [bırakmazdı]; bununla Âdemoğullarını kastetmektedir. Şöyle de denilmiştir: Günahlarının uğursuzluğu sebebiyle ne Âdemoğullarını ne de diğer bütün canlıları bırakırdı.
وعن ابن مسعود: كاد الجعل يعذب في جحره بذنب ابن آدم، ثم تلا هذه الآية. وعن أنس:
İbn Mes'ûd'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: “Neredeyse pislik böceği Âdemoğlunun günahı yüzünden yuvasında azap görecekti”; sonra bu ayeti okumuştur. Enes'ten de [şöyle rivayet edilmiştir]:
إن الضب ليموت هزالا في جحره بذنب ابن آدم . وقيل: يحبس المطر فيهلك كل شيء إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إلى يوم القيامة كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً وعيد بالجزاء.
“Keler, Âdemoğlunun günahı yüzünden yuvasında zayıflıktan ölür.” Şöyle de denilmiştir: Yağmur tutulur (yağmaz) da her şey helak olur. {إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى} Kıyamet gününe kadar [demektir]. {كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً} Cezalandırma ile bir tehdittir.
عن رسول الله ﷺ: «من قرأ سورة الملائكة دعته ثمانية أبواب الجنة:
Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre: “Kim Melâike (Fâtır) Suresi'ni okursa, cennetin sekiz kapısı ona:
أن أدخل من أى باب شئت»
«... 'Dilediğin kapıdan gir!' [diye seslenir.]»
الجزء الرابع
Dördüncü Cüz