يرجّى المرء ما إن لا يراه … وتعرض دون أدناه الخطوب
Kişi göremeyeceği şeyi umar durur / Oysa en yakınındaki [umudunun] önünü bile felaketler keser
وتؤوّل بإنا مكناهم في مثل ما مكناكم فيه: والوجه هو الأوّل، ولقد جاء عليه غير آية في القرآن هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً، كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً وهو أبلغ في التوبيخ، وأدخل في الحث على الاعتبار مِنْ شَيْءٍ أى من شيء من الإغناء، وهو القليل منه. فإن قلت بم انتصب إِذْ كانُوا يَجْحَدُونَ؟ قلت: بقوله تعالى فَما أَغْنى. فإن قلت: لم جرى مجرى التعليل؟ قلت: لاستواء مؤدى التعليل والظرف في قولك: ضربته لإساءته وضربته إذا أساء، لأنك إذا ضربته في وقت إساءته، فإنما ضربته فيه لوجود إساءته فيه، إلا أن «إذ، وحيث، غلبتا دون سائر الظروف في ذلك.
[Bu ifade], "Size verdiğimiz imkânların bir benzerini onlara verdik" şeklinde de tevil edilir. Ancak birinci vecih (anlam) esastır; nitekim Kur'an'da buna dair birçok ayet gelmiştir: {هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً} “Onlar mal mülk ve görünüş bakımından daha güzel idiler”, {كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً} “Onlar kendilerinden hem sayıca daha çok, hem de kuvvet ve [yeryüzündeki] eserleri bakımından daha üstündüler”. Bu [vecih], kınama ve azarlama bakımından daha beliğ, ibret almaya teşvik etmede daha etkilidir. {مِنْ شَيْءٍ} [ifadesi], yani azıcık da olsa hiçbir şekilde fayda sağlamadı demektir. Şayet: “{إِذْ كانُوا يَجْحَدُونَ} [ifadesi] ne ile mensuptur (nasb edilmiştir)?” dersen, derim ki: Yüce Allah'ın {فَما أَغْنى} “[hiçbir] fayda sağlamadı” buyruğu iledir. Şayet: “Niçin gerekçe (ta‘lîl) konumunda cereyan etmiştir?” dersen, derim ki: Gerekçe ile zarfın ifade ettiği anlamın birbiriyle örtüşmesindendir; nitekim senin “Kötülük yaptığı için onu dövdüm” ve “Kötülük yaptığı vakit onu dövdüm” demen böyledir. Çünkü sen onu kötülük yaptığı vakit dövdüğünde, sırf o vakitte kötülük bulunduğu için onu dövmüşsündür. Ancak şu var ki, bu hususta diğer zarflara nispetle “iz (إِذْ)” ve “haysü (حَيْثُ)” zarfları galip gelmiştir (daha çok kullanılmıştır).
[سورة الأحقاف (٤٦) : آية ٢٧]
[Ahkâf Suresi (46): 27. Ayet]
وَلَقَدْ أَهْلَكْنا ما حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى وَصَرَّفْنَا الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٧)
{وَلَقَدْ أَهْلَكْنا ما حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى وَصَرَّفْنَا الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٧)} “Andolsun ki biz, çevrenizdeki nice memleketleri helak ettik; belki dönerler diye ayetleri türlü türlü açıkladık.”
ما حَوْلَكُمْ يا أهل مكة مِنَ الْقُرى من نحو حجر ثمود وقرية سدوم وغيرهما. والمراد:
{ما حَوْلَكُمْ} Ey Mekkeliler, [çevrenizdeki] {مِنَ الْقُرى} Semûd'un Hicr'i, Sedûm şehri ve diğerleri gibi memleketlerden [helak ettiklerimizi]. Kastedilen ise:
أهل القرى. ولذلك قال لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
O memleketlerin halkıdır. Bundan dolayı {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “belki dönerler diye” buyurmuştur.
[سورة الأحقاف (٤٦) : آية ٢٨]
[Ahkâf Suresi (46): 28. Ayet]
فَلَوْلا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَذلِكَ إِفْكُهُمْ وَما كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٨)
{فَلَوْلا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَذلِكَ إِفْكُهُمْ وَما كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٨)} “Allah'ı bırakıp da O'na yakınlık sağlamak için edindikleri ilahlar onlara yardım etseydi ya! Bilakis, onlardan uzaklaşıp kayboldular. Bu onların yalanı ve uydurup durdukları iftiralarıdır.”
القربان: ما تقرب به إلى الله تعالى، أى: اتخذوهم شفعاء متقربا بهم إلى الله، حيث قالوا:
Kurban (قربان), kendisiyle Yüce Allah'a yakınlaşılan şeydir; yani: Onları Allah'a kendileriyle yakınlaşılan şefaatçiler edindiler; nitekim şöyle demişlerdi:
هؤلاء شفعاؤنا عند الله. وأحد مفعولي اتخذ الراجع إلى الذين المحذوف ، والثاني:
“Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir”. {اتَّخَذَ} fiilinin mef'ullerinden biri {الَّذِينَ} kelimesine dönen mahzuf zamirdir, ikincisi ise:
آلهة. وقربانا: حال ولا يصح أن يكون قربانا مفعولا ثانيا وآلهة بدلا منه لفساد المعنى. وقرئ قربانا بضم الراء. والمعنى: فهلا منعهم من الهلاك آلهتهم بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ أى غابوا عن نصرتهم وَذلِكَ إشارة إلى امتناع نصرة آلهتهم لهم وضلالهم عنهم، أى: وذلك أثر إفكهم الذي هو اتخاذهم إياها آلهة، وثمرة شركهم وافترائهم على الله الكذب من كونه ذا شركاء. وقرئ:
{آلِهَةً} kelimesidir. {قُرْباناً} ise hâldir. Anlamın bozulması sebebiyle {قربانا} kelimesinin ikinci mef'ul, {آلهة} kelimesinin de ondan bedel olması caiz değildir. [Râ harfinin] zammesiyle {قُرُباناً} şeklinde de okunmuştur. Anlamı şudur: İlahları onları helaktan kurtarsaydı ya! {بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ} Bilakis, onlara yardım etmekten kayboldular/uzaklaştılar. {وَذلِكَ} ilahlarının kendilerine yardım etmekten kaçınmasına ve onlardan uzaklaşmasına işarettir; yani: Bu, onları ilah edinmekten ibaret olan yalanlarının eseri ve Allah'a ortaklar koşarak O'na iftira ettikleri yalanın meyvesidir. Şöyle de okunmuştur:
إفكهم: والأفك والإفك: كالحذر والحذر. وقرئ: وذلك إفكهم، أى: وذلك الاتخاذ الذي هذا أثره وثمرته صرفهم عن الحق. وقرئ: أفكهم على التشديد للمبالغة. وآفكهم:
{أَفْكُهُمْ}; el-efk (الأَفْك) ile el-ifk (الإِفْك), el-hazr (الحَذِر) ile el-hizr (الحِذْر) gibidir. {وَذَلِكَ أَفَكَهُمْ} şeklinde de okunmuştur; yani: Eseri ve meyvesi bu olan o [ilah] edinme fiili onları haktan çevirmiştir. Mübalağa için şedde ile {أَفَّكَهُمْ} şeklinde de okunmuştur. {آفَكَهُمْ}:
جعلهم آفكين. وآفكهم، أى: قولهم الآفك ذو الإفك، كما تقول قول كاذب، وذلك إفك مما كانوا يفترون، أى: بعض ما كانوا يفترون من الإفك.
Onları ifk sahibi (yalancı) kıldı [demektir]. {وَآفِكُهُمْ} yani: Tıpkı “yalancı söz” dediğin gibi “onların yalan olan, ifk sahibi sözleri” demektir. {وَذَلِكَ إِفْكٌ مِمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ} yani: Uydurdukları ifklerin bir parçasıdır [anlamında da okunmuştur].
[سورة الأحقاف (٤٦) : الآيات ٢٩ الى ٣٢]
[Ahkâf Suresi (46): 29-32. Ayetler]
وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ (٢٩) قالُوا يا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٠) يا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ (٣١) وَمَنْ لا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٢)
{ وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ } “Hani cinlerden bir topluluğu Kur'an'ı dinlesinler diye sana yöneltmiştik. Onu dinlemeye hazır olduklarında [birbirlerine]: ‘Susun [dinleyin]!’ dediler. [Okuma] tamamlanınca da uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler.” (29) { قالُوا يا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ } “Dediler ki: ‘Ey kavmimiz! Doğrusu biz, Mûsâ’dan sonra indirilen, kendinden öncekileri doğrulayan, hakka ve dosdoğru yola ileten bir kitap dinledik.’” (30) { يا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “‘Ey kavmimiz! Allah’ın davetçisine uyun ve O’na iman edin ki [Allah] günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın ve sizi elem verici bir azaptan korusun.’” (31) { وَمَنْ لا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِzٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “‘Kim Allah’ın davetçisine icabet etmezse bilsin ki o, yeryüzünde [Allah’ı asla] aciz bırakamaz ve onun için O’ndan başka dostlar da yoktur. İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler.’” (32)
صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً أملناهم إليك وأقبلنا بهم نحوك. وقرئ: صرفنا بالتشديد، لأنهم جماعة. والنفر: دون العشرة. ويجمع أنفارا. وفي حديث أبى ذر رضى الله عنه: لو كان هاهنا أحد من أنفارنا فَلَمَّا حَضَرُوهُ الضمير للقرآن. أى: فلما كان بمسمع منهم. أو لرسول الله ﷺ. وتعضده قراءة من قرأ فَلَمَّا قُضِيَ أى أتمّ قراءته وفرع منها قالُوا قال بعضهم لبعض أَنْصِتُوا اسكتوا مستمعين. يقال: أنصت لكذا واستنصت له. روى أنّ الجنّ كانت تسترق السمع، فلما حرست السماء ورجموا بالشهب قالوا: ما هذا إلا لنبإ حدث، فنهض سبعة نفر أو تسعة من أشراف جنّ نصيبين أو نينوى: منهم زوبعة، فضربوا حتى بلغوا تهامة، ثم اندفعوا إلى وادى نخلة، فوافقوا رسول الله ﷺ وهو قائم في جوف الليل يصلى أو في صلاة الفجر، فاستمعوا لقراءته، وذلك عند منصرفه من الطائف حين خرج إليهم يستنصرهم فلم يجيبوه إلى طلبته وأغروا به سفهاء ثقيف . وعن سعيد بن جبير رضى الله عنه: ما قرأ رسول الله ﷺ على الجن ولا رآهم، وإنما كان يتلو في صلاته فمروا به فوقفوا مستمعين وهو لا يشعر، فأنبأه الله باستماعهم . وقيل: بل أمر الله رسوله أن ينذر الجنّ ويقرأ عليهم فصرف إليه نفرا منهم جمعهم له فقال: إنى أمرت أن أقرأ على الجنّ الليلة فمن يتبعني: قالها ثلاثا، فأطرقوا إلا عبد الله بن مسعود رضى الله عنه قال: لم يحضره ليلة الجنّ أحد غيرى، فانطلقنا حتى إذا كنا بأعلى مكة في شعب الحجون فخط لي خطا وقال: لا تخرج منه حتى أعود إليك، ثم افتتح القرآن وسمعت لغطا شديدا حتى خفت
{ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً } [ifadesi], "onları sana yönelttik ve sana doğru sevk ettik" demektir. Bir topluluk oldukları için şeddeli olarak { صَرَّفْنَا } şeklinde de okunmuştur. Nefir (نَفَر), ondan az [sayıdaki topluluk] demektir ve çoğulu enfâr (أنفار) olarak gelir. Ebû Zerr'in radıyallâhu anh hadisinde: «Keşke burada adamlarımızdan biri olsaydı!» şeklinde geçmektedir. { فَلَمَّا حَضَرُوهُ } "[Onun huzuruna] vardıklarında" ifadesindeki zamir Kur'an'a aittir; yani: "Kur'an'ı işitebilecekleri bir mesafeye geldiklerinde" demektir. Veya Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem aittir. { فَلَمَّا قُضِيَ } "[Okuma] bitirilince" yani [Resûlullah] kıraatini tamamlayıp bitirince [şeklindeki anlam], bunu desteklemektedir. { قالُوا } "Dediler": Birbirlerine dediler. { أَنْصِتُوا } "Susun": Dinlemek üzere susun [demektir]. Bir şeyi dinlemek için susulduğunda Arapçada "أنصت لكذا" ve "استنصت له" denilir. Rivayet edildiğine göre cinler kulak hırsızlığı yapıyorlardı. Gök korunup da üzerlerine alevli taşlar (şihablar) atılınca: "Bu ancak yeni meydana gelen mühim bir olay sebebiyle olmuştur" dediler. Bunun üzerine Nusaybin veya Ninova cinlerinin eşrafından -aralarında Zevbea'nın da bulunduğu- yedi veya dokuz kişilik bir grup yola çıktı. Tihâme'ye varıncaya kadar yol aldılar, ardından Nahle vadisine yöneldiler ve gecenin bir vaktinde kalkmış namaz kılmakta veya sabah namazını kılmakta olan Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem denk geldiler; böylece onun kıraatini dinlediler. Bu olay, Tâif'ten dönerken gerçekleşti; zira Resûlullah kendilerine yardım istemek üzere onların yanına çıkmıştı, ancak onlar onun bu isteğine olumlu cevap vermemiş ve Sakîf'in ayak takımını onun üzerine kışkırtmışlardı. Saîd b. Cübeyr'den radıyallâhu anh [şöyle rivayet edilmiştir]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cinlere [doğrudan] Kur'an okumadı ve onları görmedi; sadece namazında Kur'an tilavet ediyordu. Onlar da oradan geçerken durup dinlediler, o ise bunun farkında değildi; Allah Teâlâ onların dinlediğini kendisine bildirdi. Şöyle de denilmiştir: Bilakis Allah, Resûlüne cinleri uyarmasını ve onlara [Kur'an] okumasını emretti; ardından onlar arasından bir grubu toplayıp ona yönlendirdi. Bunun üzerine [Resûlullah]: «Bu gece cinlere [Kur'an] okumam emredildi; hanginiz benimle gelir?» buyurdu ve bunu üç kez tekrarladı. [Sahâbîler] başlarını öne eğip sustular; sadece Abdullah b. Mes‘ûd radıyallâhu anh [kabul etti]. İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: "Cin gecesinde onun yanında benden başka kimse yoktu. Yola çıktık; nihayet Mekke'nin üst tarafında, Hacûn boğazında bulunduğumuz sırada bana bir çizgi çizdi ve: «Ben sana dönünceye kadar buradan dışarı çıkma» buyurdu. Sonra Kur'an okumaya başladı. Ben de şiddetli bir gürültü ve uğultu işittim; öyle ki [Resûlullah adına] endişelendim..."
على رسول الله ﷺ، وغشيته أسودة كثيرة حالت بيني وبينه حتى ما أسمع صوته ثم انقطعوا كقطع السحاب فقال لي رسول الله ﷺ: هل رأيت شيئا؟ قلت: نعم رجالا سودا مستثفري ثياب بيض ، فقال: أولئك جنّ نصيبين» وكانوا اثنى عشر ألفا، والسورة التي قرأها عليهم اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ. فإن قلت: كيف قالوا مِنْ بَعْدِ مُوسى؟ قلت: عن عطاء رضى الله عنه: أنهم كانوا على اليهودية. وعن ابن عباس رضى الله عنهما: إنّ الجنّ لم تكن سمعت بأمر عيسى ﵇، فلذلك قالت: من بعد موسى. فإن قلت: لم بعّض في قوله مِنْ ذُنُوبِكُمْ؟ قلت: لأن من الذنوب ما لا يغفر بالإيمان كذنوب المظالم ونحوها.
onu benimle arasına giren ve sesini duyamayacağım kadar çok siyah karaltılar bürüdü. Sonra bulut parçaları gibi dağılıp gittiler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bana: 'Bir şey gördün mü?' buyurdu. Ben de: 'Evet, beyaz elbiselerini arkadan toplayıp bağlamış siyah adamlar gördüm' dedim. Bunun üzerine: 'Onlar Nusaybin cinleriydi' buyurdu. Sayıları on iki bin idi ve onlara okuduğu sure {اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ} suresiydi. Eğer: “Niçin {مِنْ بَعْدِ مُوسى} 'Mûsâ'dan sonra' dediler?” dersen, derim ki: Atâ'dan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre onlar Yahudi dinindeydiler. İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre de cinler Îsâ'nın (aleyhisselâm) durumunu duymamışlardı; bundan dolayı “Mûsâ'dan sonra” dediler. Eğer: “{مِنْ ذُنُوبِكُمْ} sözünde niçin [bâzı günahları kastederek] teb'îd yapmıştır?” dersen, derim ki: Çünkü kul hakları ve benzeri günahlardan öyleleri vardır ki imanla bağışlanmaz.
ونحوه قوله ﷿ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ وَأَطِيعُونِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ. فإن قلت:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu sözü de bunun gibidir: {أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ وَأَطِيعُونِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ} “Allah'a kulluk edin, O'na karşı gelmekten sakının ve bana itaat edin ki günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın”. Eğer:
هل للجنّ ثواب كما للإنس؟ قلت: اختلف فيه فقيل: لا ثواب لهم إلا النجاة من النار، لقوله تعالى وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ وإليه كان يذهب أبو حنيفة ﵀. والصحيح أنهم في حكم بنى آدم، لأنهم مكلفون مثلهم فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ أى: لا ينجى منه مهرب، ولا يسبق قضاءه سابق. ونحوه قوله تعالى وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً.
Eğer: "İnsanlar için olduğu gibi cinler için de bir mükâfat var mıdır?" dersen, derim ki: Bu konuda ihtilaf edilmiştir. [Kimilerine göre] Allah Teâlâ'nın: {وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ} “ve sizi elem dolu bir azaptan korusun” kavlinden dolayı onlar için cehennemden kurtulmaktan başka bir mükâfat yoktur denilmiştir. Ebû Hanîfe (rahimehullâh) de bu görüşteydi. Doğru olan ise tıpkı onlar gibi mükellef oldukları için Âdemoğulları hükmünde olmalarıdır. {فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ} “[yeryüzünde Allah'ı] asla âciz bırakamaz”; yani hiçbir kaçış yeri O'ndan kurtaramaz ve hiçbir öne geçen O'nun kazasını/hükmünü geçemez. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunun gibidir: {وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً} “Doğrusu biz, yeryüzünde Allah'ı asla âciz bırakamayacağımızı, kaçmakla da O'nu asla atlatamayacağımızı anladık.”
[سورة الأحقاف (٤٦) : آية ٣٣]
[Ahkâf Suresi (46): 33. Ayet]
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى بَلى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٣)
{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى بَلى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٣)} “Gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah'ın, ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu görmediler mi? Evet, şüphesiz O, her şeye hakkıyla kadirdir.”
بِقادِرٍ محله الرفع، لأنه خبر أن، يدل عليه قراءة عبد الله: قادر، وإنما دخلت الباء لاشتمال النفي في أوّل الآية على أن وما في حيزها. وقال الزجاج: لو قلت: ما ظننت أنّ زيدا بقائم: جاز، كأنه قيل: أليس الله بقادر. ألا ترى إلى وقوع بلى مقرّرة للقدرة على كل شيء من البعث وغيره، لا لرؤيتهم. وقرئ: يقدر. ويقال: عييت بالأمر، إذا لم تعرف وجهه.
{بِقادِرٍ} lafzının iraptaki yeri ref'tir; çünkü {أنّ}'nin haberidir. Abdullah'ın [İbn Mes'ûd] {قادر} kıraati de buna delalet eder. [Baştaki] {ب} harfi, ayetin başındaki nefiy edatının {أنّ} ve onun dahil olduğu kısmı kapsaması sebebiyle dahil olmuştur. Zeccâc şöyle demiştir: “Zeyd'in ayakta olduğunu sanmadım” derken {ما ظننت أنّ زيدا بقائم} dersen caiz olur; sanki “Allah kadir değil midir?” denilmiş gibidir. Görmez misin ki {بلى} (evet) kelimesi onların görmesini değil; yeniden diriltme ve diğer hususlarda her şeye kâdir olunduğunu pekiştirmek için gelmiştir. {يَقْدِرُ} şeklinde de okunmuştur. Bir işin üstesinden gelemediğin, yolunu bilemediğin zaman {عييت بالأمر} denir.
ومنه أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ.
{أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ} “İlk yaratışta yorulup acze mi düştük?” ayeti de bu köktendir.
[سورة الأحقاف (٤٦) : آية ٣٤]
[Ahkâf Suresi (46): 34. Ayet]
وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٤)
{وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٤)} “İnkâr edenler ateşe sunulacakları gün: 'Bu gerçek değil miymiş?' [denir]. Onlar da: 'Rabbimize andolsun ki evet!' derler. [Allah] buyurur ki: 'Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı azabı tadın!'”
أَلَيْسَ هذا بِالْحَقِّ محكي بعد قول مضمر، وهذا المضمر هو ناصب الظرف. وهذا إشارة إلى العذاب، بدليل قوله تعالى فَذُوقُوا الْعَذابَ والمعنى: التهكم بهم، والتوبيخ لهم على استهزائهم بوعد الله ووعيده، وقولهم وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ.
{أَلَيْسَ هذا بِالْحَقِّ} cümlesi, gizli bir “kavl” (söz)den sonra hikâye edilmiştir; zarfı nasbeden de bu gizli fiildir. Yüce Allah'ın {فَذُوقُوا الْعَذابَ} “azabı tadın” kavlinin delaletiyle buradaki “bu” işareti azaba yöneliktir. Anlamı ise: Allah'ın vaadi ve tehdidiyle alay etmeleri ve {وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} “Biz azaba uğratılacak değiliz” demeleri sebebiyle onlarla alay etmek ve onları azarlamaktır.
[سورة الأحقاف (٤٦) : آية ٣٥]
[Ahkâf Suresi (46): 35. Ayet]
فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ ما يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ (٣٥)
{فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ ما يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ (٣٥)} “O halde peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sen de sabret; onlar için acele etme! Tehdit edildikleri şeyi görecekleri gün, sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar. Bu bir tebliğdir. Hiç yoldan çıkmış topluluktan başkası helak edilir mi?”
أُولُوا الْعَزْمِ أولوا الجد والثبات والصبر. ومِنَ يجوز أن تكون للتبعيض، ويراد بأولى العزم: بعض الأنبياء. قيل: هم نوح، صبر على أذى قومه: كانوا يضربونه حتى يغشى عليه، وإبراهيم على النار وذبح ولده، وإسحاق على الذبح، ويعقوب على فقد ولده وذهاب بصره، ويوسف على الجب والسجن، وأيوب على الضرّ، وموسى قال له قومه: إنا لمدركون، قال: كلا إنّ معى ربى سيهدين، وداود بكى على خطيئته أربعين سنة، وعيسى لم يضع لبنة على لبنة وقال: إنها معبرة فاعبروها ولا تعمروها. وقال الله تعالى في آدم وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً وفي يونس وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ ويجوز أن تكون للبيان، فيكون أولو العزم صفة الرسل كلهم وَلا تَسْتَعْجِلْ لكفار قريش بالعذاب، أى: لا تدع لهم بتعجيله، فإنه نازل بهم لا محالة، وإن تأخر، وأنهم مستقصرون حينئذ مدّة لبثهم في الدنيا حتى يحسبوها ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ
{أُولُوا الْعَزْمِ} gayret, sebat ve sabır sahipleri demektir. {مِنَ} edatının teb'îd (kısmîlik) için olması ve azim sahipleriyle peygamberlerin bir kısmının kastedilmiş olması caizdir. Denildi ki onlar: Kavminin eziyetlerine bayılıncaya kadar dövüldüğü halde sabreden Nûh; ateşe ve oğlunun kurban edilmesine sabreden İbrâhim; kurban edilmeye sabreden İshâk; oğlunu kaybetmeye ve gözlerinin gitmesine sabreden Ya'kûb; kuyuya ve zindana sabreden Yûsuf; hastalığa sabreden Eyyûb; kavmi kendisine: “Muhakkak yakalandık” dediğinde: “Hayır, Rabbim şüphesiz benimle beraberdir, bana yol gösterecektir” diyen Mûsâ; hatasına kırk yıl ağlayan Dâvûd ve tuğla üstüne tuğla koymayıp “O bir köprüdür, üzerinden geçin, onu imar etmeyin” diyen Îsâ'dır. Nitekim Yüce Allah Âdem hakkında: {وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً} “Onda bir azim bulamadık”, Yûnus hakkında da: {وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ} “Balık sahibi gibi olma” buyurmuştur. {مِنَ} edatının beyan için olması da caizdir; bu takdirde azim sahipleri bütün peygamberlerin sıfatı olur. Kureyş kâfirleri hakkında azap konusunda {وَلا تَسْتَعْجِلْ} acele etme, yani: Çabucak gelmesi için dua etme; çünkü gecikse bile o mutlaka başlarına gelecektir ve o vakit dünyada kalış sürelerini o kadar kısa bulacaklardır ki onu {ساعَةً مِنْ نَهارٍ} gündüzün bir saati kadar sanacaklardır. {بَلاغٌ}
أى هذا الذي وعظتم به كفاية في الموعظة. أو هذا تبليغ من الرسول ﵇ فَهَلْ يُهْلَكُ إلا الخارجون عن الاتعاظ به، والعمل بموجبه. ويدل على معنى التبليغ قراءة من قرأ: بلغ فهل يهلك: وقرئ: بلاغا، أى بلغوا بلاغا: وقرئ: يهلك، بفتح الياء وكسر اللام وفتحها، من هلك وهلك. ونهلك بالنون إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ.
yani: Kendisiyle öğütlendiğiniz bu şey, öğüt olarak yeterlidir; ya da bu, Peygamber'den (aleyhisselâm) bir tebliğdir demektir. {فَهَلْ يُهْلَكُ} “helak edilir mi?”, ancak onunla öğütlenmekten ve gereğince amel etmekten dışarı çıkanlar helak edilir. {بُلِّغَ فَهَلْ يُهْلَكُ} şeklinde okuyanın kıraati de tebliğ anlamına delalet eder. {بَلَاغاً} şeklinde de okunmuştur; yani: Bir tebliğ olarak tebliğ ettiler demektir. {يَهْلِكُ} ve {يَهْلَكُ} şeklinde ye'nin fethası, lâm'ın kesresi ve fethasıyla {هَلَكَ} ve {هَلِكَ} fiillerinden okunmuştur. {نُهْلِكُ} şeklinde nûn ile de okunmuş olup [bu kıraatte fail Allah, mef'ul ise] {إِلَّا الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ}'dir.
عن رسول الله ﷺ: «من قرأ سورة الأحقاف كتب له عشر حسنات بعدد كل رملة في الدنيا» .
Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) [şöyle rivayet edilmiştir]: “Kim Ahkâf suresini okursa, dünyadaki her bir kum tanesi sayısınca kendisine on sevap yazılır.”