هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٢٨)
{ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٢٨) } “O, Resûlü'nü hidayet ve hak din ile gönderendir; onu bütün dinlere üstün kılsın diye. Şahit olarak Allah yeter.”
بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ بدين الإسلام لِيُظْهِرَهُ ليعليه عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ على جنس الدين كله، يريد: الأديان المختلفة من أديان المشركين والجاحدين من أهل الكتاب: ولقد حقق ذلك سبحانه، فإنك لا ترى دينا قط إلا وللإسلام دونه العز والغلبة. وقيل: هو عند نزول عيسى حين لا يبقى على وجه الأرض كافر. وقيل: هو إظهاره بالحجج والآيات. وفي هذه الآية تأكيد لما وعد من الفتح وتوطين لنفوس المؤمنين على أنّ الله تعالى سيفتح لهم من البلاد ويقيض لهم من الغلبة على الأقاليم ما يستقلون إليه فتح مكة وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً على أنّ ما وعده كائن. وعن الحسن رضى الله عنه: شهد على نفسه أنه سيظهر دينك
{ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ } “hidayet ve hak din ile”; İslam dini ile. { لِيُظْهِرَهُ } “onu üstün kılsın diye”; onu yüceltsin diye. { عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } “bütün dinlere”; din cinsinin tamamına; yani müşriklerin ve Ehl-i Kitap'tan olan inkârcıların muhtelif dinlerine [üstün kılsın diye kastetmektedir]. Sübhânehu [ve Teâlâ] bunu gerçekleştirmiştir; zira İslam'ın karşısında ona nazaran zelil ve mağlup kalmayan hiçbir din göremezsin. Bunun, İsa'nın yeryüzüne indiği ve yeryüzünde hiçbir kâfirin kalmayacağı vakit olduğu da söylenmiştir. Hüccetlerle ve delillerle üstün kılması olduğu da söylenmiştir. Bu ayette vadolunan fethin teyidi ve müminlerin gönüllerinin teskini vardır; zira Allah Teâlâ onlara öyle beldeler fethedecek ve öyle bölgeler üzerinde galibiyet nasip edecektir ki, Mekke'nin fethini buna nispetle az bulacaklardır. { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter”; vadettiği şeyin gerçekleşeceğine [şahittir]. Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: [Allah] senin dinini üstün kılacağına dair bizzat kendi zatına şahitlik etmiştir.
[سورة الفتح (٤٨) : آية ٢٩]
[Fetih Suresi (48): Ayet 29]
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٢٩)
{ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٢٩) } “Muhammed Allah'ın Resûlü'dür. O'nunla beraber olanlar da kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler. Onları rükû edenler, secde edenler olarak görürsün; Allah'tan bir lütuf ve rıza ararlar. Onların nişanları yüzlerindeki secde izindendir. Bu onların Tevrat'taki misalidir. İncil'deki misalleri ise filizini çıkarmış, derken onu güçlendirmiş, sonra kalınlaşmış, nihayet gövdesi üzerine dikilmiş bir ekin gibidir ki, ekicilerin hoşuna gider. [Allah] onlarla kâfirleri öfkelendirmek için [böyle yapmıştır]. Allah, onlardan inanıp salih ameller işleyenlere bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vadetmiştir.”
مُحَمَّدٌ إما خبر مبتدإ، أى: هو محمد لتقدّم قوله تعالى هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ وإما مبتدأ، ورسول الله: عطف بيان. وعن ابن عامر أنه قرأ: رسول الله، بالنصب على المدح وَالَّذِينَ مَعَهُ أصحابه أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ جمع شديد ورحيم. ونحوه أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ، وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ. بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ وعن الحسن رضى الله عنه: بلغ من تشدّدهم على الكفار: أنهم كانوا يتحرّزون من ثيابهم أن تلزق بثيابهم، ومن أبدانهم أن تمس أبدانهم، وبلغ من ترحمهم فيما بينهم أنه كان لا يرى مؤمن مؤمنا إلا صافحه وعانقه، والمصافحة لم تختلف فيها الفقهاء. وأما المعانقة فقد كرهها أبو حنيفة ﵀، وكذلك
{ مُحَمَّدٌ } [kelimesi], Allah Teâlâ'nın daha önce geçen { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ } “O, Resûlü'nü gönderendir” kavlinden dolayı ya [mahzûf bir] mübtedanın haberidir; yani: "O, Muhammed'dir" [demektir]; ya da mübtedadır, { رَسُولُ اللَّهِ } ise atf-ı beyândır. İbn Âmir'den, medih üzere nasb ile { رَسُولَ اللَّهِ } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. { وَالَّذِينَ مَعَهُ } “onunla beraber olanlar ise” [yani] ashâbıdır. { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ } “kâfirlere karşı pek çetin, kendi aralarında ise çok merhametlidirler”. [Bu kelimeler] şedîd ve rahîm kelimelerinin çoğuludur. { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } “Müminlere karşı alçakgönüllü, kâfirlere karşı izzetli/çetin”, { وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “onlara karşı sert davran” ve { بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “müminlere karşı pek şefkatli, çok merhametlidir” [ayetleri] de bu kabildendir. Hasan'dan (radıyallâhu anh) [şöyle] rivayet edilmiştir: Kâfirlere karşı çetin olmaları öyle bir dereceye varmıştı ki elbiselerinin onların elbiselerine yapışmasından ve bedenlerinin onların bedenlerine temas etmesinden sakınırlardı. Kendi aralarındaki merhametleri ise öyle bir dereceye varmıştı ki hiçbir mümin diğer bir mümini onunla musâfaha edip (tokalaşıp) kucaklaşmaksızın görmezdi. Musâfaha konusunda fukaha ihtilaf etmemiştir. Kucaklaşmaya gelince, Ebû Hanîfe (rahimehullâh) bunu mekruh görmüştür; aynı şekilde
التقبيل. قال لا أحب أن يقبل الرجل من الرجل وجهه ولا يده ولا شيئا من جسده. وقد رخص أبو يوسف في المعانقة. ومن حق المسلمين في كل زمان أن يراعوا هذا التشدّد وهذا التعطف:
öpmeyi de [kerih görmüştür]. Şöyle demiştir: "Bir erkeğin bir erkeğin yüzünü, elini veya bedeninden herhangi bir yeri öpmesini hoş görmem." Ebû Yûsuf ise kucaklaşmaya ruhsat vermiştir. Her devirdeki Müslümanların bu şiddeti ve bu şefkati gözetmeleri onların görevidir:
فيتشدّدوا على من ليس على ملتهم ودينهم ويتحاموه، ويعاشروا إخوتهم في الإسلام متعطفين بالبر والصلة. وكف الأذى، والمعونة، والاحتمال، والأخلاق السجيحة . ووجه من قرأ: أشداء، ورحماء- بالنصب-: أن ينصبهما على المدح، أو على الحال بالمقدّر في مَعَهُ، ويجعل تَراهُمْ الخبر سِيماهُمْ علامتهم. وقرئ سيماؤهم، وفيها ثلاث لغات: هاتان. والسيمياء، والمراد بها السمة التي تحدث في جبهة السجاد من كثرة السجود، وقوله تعالى مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ يفسرها، أى:
Kendi milletlerinden ve dinlerinden olmayanlara karşı katı durmalı, onlardan sakınmalı; İslam'daki kardeşleriyle ise iyilik, sıla-i rahim, eziyet vermekten kaçınma, yardımlaşma, tahammül ve güzel ahlakla kaynaşarak muaşerette bulunmalıdırlar. { أَشِدَّاءُ } ve { رُحَماءُ } kelimelerini nasb ile okuyanın gerekçesi şudur: Bunları medih üzere yahut { مَعَهُ } ifadesindeki takdir edilen [müstakarra bağlı] hal olarak nasbetmek ve { تَراهُمْ } ifadesini de haber kılmaktır. { سِيماهُمْ } onların alametidir. "Sîmâühüm" şeklinde de okunmuştur; bunda üç lehçe vardır: Bu ikisi ve "es-Sîmiyâ". Bununla kastedilen, çok secde etmekten ötürü çokça secde eden kimsenin alnında meydana gelen izdir. Allah Teâlâ'nın { مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } buyruğu da bunu tefsir etmektedir, yani:
من التأثير الذي يؤثره السجود، وكان كل من العليين: علىّ بن الحسين زين العابدين، وعلىّ بن عبد الله بن عباس أبى الأملاك، يقال له: ذو الثفنات، لأنّ كثرة سجودهما أحدثت في مواقعه منهما أشباه ثفنات البعير. وقرئ: من أثر السجود، ومن آثار السجود، وكذا عن سعيد ابن جبير: هي السمة في الوجه. فإن قلت: فقد جاء عن النبي ﷺ «لا تعلبوا صوركم » وعن ابن عمر رضى الله عنه أنه رأى رجلا قد أثر في وجهه السجود فقال: إن صورة وجهك أنفك، فلا تعلب وجهك، ولا تشن صورتك . قلت: ذلك إذا اعتمد بجبهته على الأرض لتحدث فيه تلك السمة. وذلك رياء ونفاق يستعاذ بالله منه، ونحن فيما حدث في جبهة السجاد الذي لا يسجد إلا خالصا لوجه الله تعالى. وعن بعض المتقدّمين: كنا نصلى فلا يرى بين أعيننا شيء، ونرى أحدنا الآن يصلى فيرى بين عينيه ركبة البعير، فما ندرى أثقلت الأرؤس أم خشنت الأرض وإنما أراد بذلك من تعمد ذلك للنفاق. وقيل: هو صفرة الوجه من خشية الله. وعن الضحاك: ليس بالندب في الوجوه، ولكنه صفرة. وعن سعيد بن المسيب: ندى الطهور وتراب الأرض. وعن عطاء ﵀: استنارت وجوههم من طول
[ve bu da] secdenin meydana getirdiği etkidendir. Her iki Ali'ye de; yani Ali b. Hüseyin Zeynelâbidîn ile emîrlerin babası Ali b. Abdillâh b. Abbâs'a 'Zü's-Sefenât' (nasırlar sahibi) denilirdi; çünkü çok secde etmeleri, secde uzuvlarında devenin nasırlarına benzer izler meydana getirmişti. [Bu ifade] { مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } ve { مِنْ آثَارِ السُّجُودِ } şeklinde de okunmuştur. Saîd b. Cübeyr'den de şöyle nakledilmiştir: "O, yüzdeki işarettir." Eğer: "Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den « لا تعلبوا صوركم » «Yüzlerinizi yaralamayın/damgalamayın» buyruğu rivayet edilmiş, İbn Ömer radıyallâhu anh'tan da secdenin yüzünde iz bıraktığı bir adamı görünce: 'Yüzünün sureti (güzelliği) burnundur; yüzünü yaralama ve suretini çirkinleştirme!' dediği nakledilmiştir" dersen, derim ki: Bu [yasaklama], söz konusu izin oluşması için alnını [kasıtlı olarak] yere bastırdığı takdirdedir. Bu ise kendisinden Allah'a sığınılacak bir riya ve nifaktır. Bizim bahsettiğimiz ise yalnızca Allah Teâlâ'nın rızası için ihlasla secde eden çok secdeli kimsenin (seccâd) alnında [kendiliğinden] meydana gelen izdir. Selef-i sâlihînden bazılarından şöyle rivayet edilmiştir: "Biz namaz kılardık da iki gözümüzün arasında hiçbir şey görülmezdi. Şimdi ise birimizin namaz kıldığını ve iki gözü arasında deve dizine benzer bir iz oluştuğunu görüyoruz. Başlar mı ağırlaştı, yoksa yer mi sertleşti bilemiyoruz!" Bununla ancak nifak amacıyla bu işi kasten yapanı kastetmiştir. Bunun, Allah korkusundan kaynaklanan yüz sarılığı olduğu da söylenmiştir. Dahhâk'tan: "Yüzlerdeki yara izi değil, aksine sarılıktır" dediği nakledilmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb'den: "Abdestin ıslaklığı ve yerin toprağıdır" dediği rivayet edilmiştir. Atâ'dan rahimehullâh ise: "Uzun süre
ما صلوا بالليل، كقوله «من كثرت صلاته بالليل حسن وجهه بالنهار» ذلِكَ الوصف مَثَلُهُمْ أى وصفهم العجيب الشأن في الكتابين جميعا، ثم ابتدأ فقال كَزَرْعٍ يريد: هم كزرع. وقيل: تم الكلام عند قوله ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ ثم ابتدئ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ ويجوز أن يكون ذلك إشارة مبهمة أوضحت بقوله كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ كقوله تعالى وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ. وقرئ: الإنجيل، بفتح الهمزة شَطْأَهُ فراخه. يقال: أشطا الزرع إذا فرخ. وقرئ: شطأه، بفتح الطاء. وشطأه، بتخفيف الهمزة: وشطاءه، بالمدّ. وشطه، بحذف الهمزة ونقل حركتها إلى ما قبلها. وشطوه، بقلبها واوا فَآزَرَهُ من المؤازرة وهي المعاونة. وعن الأخفش: أنه أفعل. وقرئ: فأزره بالتخفيف والتشديد، أى: فشدّ أزره وقوّاه. ومن جعل آزر أفعل، فهو في معنى القراءتين فَاسْتَغْلَظَ فصار من الدقة إلى الغلظ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ فاستقام على قصبه جمع ساق.
namaz kıldıklarından ötürü yüzleri nurlanmıştır" denilmiştir; nitekim: «Gece namazı çok olanın gündüzün yüzü güzel olur» buyruğunda da böyledir. { ذلِكَ } Bu vasıf, { مَثَلُهُمْ } yani her iki Kitap'taki şanı şaşırtıcı olan vasıflarıdır; sonra [kelam] yeniden başlayarak { كَزَرْعٍ } buyurmuştur; yani "onlar bir ekin gibidir" anlamını kastetmektedir. Kelamın { ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ } buyruğunda tamamlandığı, sonra { وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ } diye yeniden başlandığı da söylenmiştir. { ذلِكَ } lafzının müphem bir işaret olup tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ } “Ona şu hükmü vahyettik: Sabaha çıkarlarken şunların arkası mutlaka kesilecektir” buyruğunda olduğu gibi, { كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ } buyruğu ile açıklanmış olması da caizdir. { الإنجيل } hemzenin fethasıyla da okunmuştur. { شَطْأَهُ } onun filizleridir. Ekin filizlendiğinde "eştaa'z-zer'u" denir. Şat'ehû (fetha ile), şet'ehû (hemzenin teshili ile), şıtâehû (med ile), şattahû (hemzenin hazfi ve harekesinin öncesine nakli ile) ve şatvehû (hemzenin vava kalbi ile) şeklinde de okunmuştur. { فَآزَرَهُ } müâzeredendir ki o da yardımlaşmadır. Ahfeş'ten bunun "ef'ale" kalıbında olduğu nakledilmiştir. { فَأَزَرَهُ } ve { فَأَزَّرَهُ } şeklinde hafif ve şeddeli olarak da okunmuştur; yani: Belini bağladı ve onu güçlendirdi. { آزَرَ } lafzını "ef'ale" kılan kimseye göre de bu iki kıraatin anlamındadır. { فَاسْتَغْلَظَ } incelikten kalınlığa geçti. { فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ } gövdeleri üzerinde dimdik durdu; sûk, sâk kelimesinin çoğuludur.
وقيل: مكتوب في الإنجيل سيخرج قوم ينبتون نبات الزرع، يأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر. وعن عكرمة: أخرج شطأه بأبى بكر، فآزره بعمر، فاستغلظ بعثمان، فاستوى على سوقه بعلىّ. وهذا مثل ضربه الله لبدء أمر الإسلام وترقيه في الزيادة إلى أن قوى واستحكم، لأنّ النبي ﷺ، قام وحده. ثم قوّاه الله بمن آمن معه كما يقوى الطاقة الأولى من الزرع ما يحتف بها مما يتولد منها حتى يعجب الزرّاع. فإن قلت: قوله لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ تعليل لماذا؟ قلت: لما دل عليه تشبيههم بالزرع من نمائهم وترقيهم في الزيادة والقوّة، ويجوز أن يعلل به وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لأنّ الكفار إذا سمعوا بما أعدّ لهم في الآخرة مع ما يعزهم به في الدنيا غاظهم ذلك. ومعنى مِنْهُمْ البيان، كقوله تعالى فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ.
İncil'de şöyle yazılı olduğu söylenmiştir: "Ekin gibi biten, iyiliği emredip kötülükten nehyeden bir kavim çıkacaktır." İkrime'den şöyle rivayet edilmiştir: "Filizini Ebû Bekir ile çıkardı, Ömer ile güçlendirdi, Osman ile kalınlaştırdı, Ali ile gövdesi üzerine dikildi." Bu, Allah'ın İslam işinin başlangıcına ve güçlenip sağlamlaşıncaya kadar katbekat artıp ilerlemesine getirdiği bir misaldir; zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem tek başına kıyam etti; sonra Allah, tıpkı ekinin ilk sürgününü etrafını saran ve kendisinden doğan filizlerin güçlendirip nihayet ekicilerin hoşuna gitmesi gibi, onunla beraber iman edenlerle onu güçlendirdi. Eğer: { لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ } “onlarla kâfirleri öfkelendirmek için” buyruğu neyin gerekçesidir? dersen; derim ki: Onların ekine benzetilmesinin delalet ettiği çoğalmaları, fazlalaşmada ve kuvvette yükselişlerinin [gerekçesidir]. { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah inanıp [...] olanlara vadetti” buyruğunun gerekçesi kılınması da caizdir; çünkü kâfirler, dünyada onlara verilen izzetle birlikte ahirette onlar için hazırlanan mükâfatı işittiklerinde bu durum onları öfkelendirir. { مِنْهُمْ } ifadesindeki "min" beyan içindir; tıpkı Allah Teâlâ'nın { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } “Artık putlardan ibaret olan o pislikten kaçının” buyruğunda olduğu gibi.
عن رسول الله ﵌ «من قرأ سورة الفتح فكأنما كان ممن شهد مع محمد فتح مكة» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den [şöyle rivayet edilmiştir]: «Kim Fetih sûresini okursa, sanki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke'nin fethinde hazır bulunmuş gibi olur.»