يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلا تَجَسَّسُوا وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ (١٢)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلا تَجَسَّسُوا وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ (١٢) } “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; çünkü bazı zanlar günahtır. Birbirinizin kusurlarını araştırmayın ve kiminiz kiminizi arkasından çekiştirmesin (gıybet etmesin). Biriniz, ölü kardeşinin etini yemeyi sever mi? İşte bundan tiksindiniz! Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul edendir, çok merhamet edendir. (12)”
يقال: جنبه الشر إذا أبعده عنه، وحقيقته: جعله منه في جانب، فيعدى إلى مفعولين.
Şerri ondan uzaklaştırdığında [Arapçada] cennebehu'ş-şerra (جنبه الشر) denir. Hakikati ise, onu kendisinden bir tarafa (cânib) koymaktır; bu sebeple iki mef'ûle geçişli (müteaddî) olur.
قال الله ﷿ وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ ثم يقال في مطاوعه: اجتنب الشر فتقص المطاوعة مفعولا، والمأمور باجتنابه هو بعض الظن، وذلك البعض موصوف بالكثرة: ألا ترى إلى قوله إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ؟ فإن قلت: بين الفصل بين كَثِيراً، حيث جاء نكرة وبينه لو جاء معرفة. قلت: مجيئه نكرة يفيد معنى البعضية، وإنّ في الظنون ما يجب أن يجتنب من غير تبيين لذلك ولا تعيين، لئلا يجترئ أحد على ظنّ إلا بعد نظر وتأمّل، وتمييز بين حقه وباطله بأمارة بينة، مع استشعار للتقوى والحذر، ولو عرف لكان الأمر باجتناب الظنّ منوطا بما يكثر منه دون ما يقل، ووجب أن يكون كل ظنّ متصف بالكثرة مجتنبا، وما اتصف منه بالقلة مرخصا في تظننه. والذي يميز الظنون التي يجب اجتنابها عما سواها: أنّ كل ما لم تعرف له أمارة صحيحة وسبب ظاهر: كان حراما واجب الاجتناب، وذلك إذا كان المظنون
Allah Azze ve Celle { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } “Beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut” buyurmuştur. Sonra bunun mutâvaatında (dönüşlüsünde) ictenebe'ş-şerra (اجتنب الشر) [şerden sakındı/uzak durdu] denir; böylece mutâvaat bir mef'ûlü düşürür. Sakınılması emredilen şey zannın bir kısmıdır; o kısım ise çoklukla nitelenmiştir. Nitekim O'nun { إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } “Şüphesiz zannın bir kısmı günahtır” buyurduğunu görmez misin? Eğer: “Nekre (belirsiz) olarak gelen kesîran (كَثِيراً) ile marife (belirli) gelseydi arasındaki farkı açıkla” dersen, şöyle derim: Nekre olarak gelişi ba‘ziyyet (bir kısmını ifade etme) manası taşır ve zanlar içinde -takva ve sakınma duygusuyla birlikte açık bir belirtiyle hakkı batılından ayırt etmeksizin, inceleme ve derin düşünme olmaksızın hiç kimse bir zanna cüret etmesin diye- belirlenip tayin edilmeksizin sakınılması gereken zanlar bulunduğunu gösterir. Şayet marife kılınsaydı zandan sakınma emri, az olanına değil yalnızca çok olanına bağlanmış olurdu; böylece çoklukla nitelenen her zandan sakınmak vacip, azlıkla nitelenen her zanda bulunmak ise mubah kılınmış olurdu. Sakınılması gereken zanları diğerlerinden ayıran ölçü şudur: Kendisi için doğru bir delil ve açık bir sebep bilinmeyen her [zan] haramdır ve ondan sakınmak vaciptir. Bu da hakkında zanda bulunulan kişi...
به ممن شوهد منه الستر والصلاح، وأونست منه الأمانة في الظاهر، فظنّ الفساد والخيانة به محرّم، بخلاف من اشتهره الناس بتعاطى الريب والمجاهرة بالخبائث. عن النبي ﷺ:
iffeti ve salahı müşahede edilmiş, zahirde kendisinden eminlik hissedilmiş kimselerden olduğunda böyledir. Dolayısıyla onun hakkında fesat ve hıyanet zannında bulunmak haramdır; şüpheli işlerle uğraşması ve kötülükleri açıktan yapmasıyla insanlar arasında ün yapmış kimse ise böyle değildir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir:
«إن الله تعالى حرّم من المسلم دمه وعرضه وأن يظنّ به ظنّ السوء» وعن الحسن: كنا في زمان الظن بالناس حرام، وأنت اليوم في زمان اعمل واسكت، وظنّ بالناس ما شئت.
«Şüphesiz Allah Teâlâ Müslümanın kanını, ırzını ve hakkında kötü zanda bulunulmasını haram kılmıştır.» Hasan[-ı Basrî]'den şöyle rivayet edilmiştir: "Biz öyle bir zamandaydık ki insanlara kötü zanda bulunmak haramdı; oysa sen bugün 'amel et ve sus, insanlara dilediğin gibi zanda bulun' denilen bir zamandasın."
وعنه: لا حرمة لفاجر. وعنه: إن الفاسق إذا أظهر فسقه وهتك ستره هتكه الله، وإذا استتر لم يظهر الله عليه لعله أن يتوب. وقد روى: من ألقى جلباب الحياء فلا غيبة له .
Yine ondan: "Fâcir (günahkâr) kimsenin dokunulmazlığı (hürmeti) yoktur" rivayet edilmiştir. Yine ondan: "Fâsık kimse fıskını açığa vurup perdesini yırttığı zaman Allah da onun perdesini yırtar; gizlendiği zaman ise belki tövbe eder diye Allah onu ifşa etmez" rivayeti nakledilmiştir. Şöyle de rivayet edilmiştir: «Haya örtüsünü üzerinden atan kimsenin gıybeti olmaz.»
والإثم: الذنب الذي يستحق صاحبه العقاب. ومنه قيل لعقوبته: الأثام، فعال منه: كالنكال والعذاب والوبال. قال:
el-İsm (الْإِثْمُ): Sahibinin cezayı hak ettiği günahtır. Bundan dolayı onun cezasına, nikâl, azâb ve vebâl vezninde fiâl olarak el-Esâm (الأثام) denilmiştir. [Şair] şöyle demiştir:
لقد فعلت هذى النّوى بى فعلة … أصاب النّوى قبل الممات أثامها
Şu ayrılık bana öyle bir iş etti ki … Ölümden önce ayrılığa günahının cezası erişti.
والهمزة فيه عن الواو، كأنه يثم الأعمال: أى يكسرها بإحباطه. وقرئ: ولا تحسسوا بالحاء والمعنيان متقاربان. يقال: تجسس الأمر إذا تطلبه وبحث عنه: تفعل من الجس، كما أن التلمس بمعنى التطلب من اللمس، لما في اللمس من الطلب. وقد جاء بمعنى الطلب في قوله تعالى وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ والتحسس: التعرّف من الحس، ولتقاربهما قيل لمشاعر الإنسان: الحواس بالحاء والجيم، والمراد النهى عن تتبع عورات المسلمين ومعايبهم والاستكشاف عما ستروه. وعن مجاهد. خذوا ما ظهر ودعوا ما ستره الله. وعن النبي ﷺ، أنه خطب فرفع صوته حتى أسمع العواتق في خدورهنّ. قال: يا معشر من آمن بلسانه ولم يخلص الإيمان إلى قلبه، لا تتبعوا عورات المسلمين: فإن من تتبع عورات المسلمين تتبع الله عورته حتى يفضحه
Bundaki hemze vâvdan [dönüşmüştür]; sanki o amelleri yesumü (itham eder/kırar), yani [amelleri] boşa çıkarmak suretiyle kırıp döker. Noktasız hâ ile { وَلَا تَحَسَّسُوا } “ve birbirinizin kusurlarını araştırmayın” şeklinde de okunmuştur; iki kelimenin anlamı birbirine yakındır. Bir şeyin peşine düşüp onu araştırdığında tecessese'l-emra (تَجَسَّسَ الْأَمْرَ) denir; [bu kelime] el-cess (الْجَسّ) kökünden tefa‘‘ul babındadır. Nitekim dokunmada bir arama/isteme anlamı bulunduğu için et-telemmüs (التَّلَمُّسُ) kelimesi de el-lems (اللَّمْس) kökünden 'arayıp istemek' manasındadır. Yüce Allah'ın { وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّمَاءَ } “Biz göğe dokunmak [onu araştırmak] istedik” ayetinde de [lems kelimesi] aramak/talep etmek anlamında gelmiştir. et-Tehassüs (التَّحَسُّسُ) ise el-hiss (الْحِسّ) kökünden olup bilgi edinmeye çalışmaktır. İkisinin birbirine yakın anlamda olmasından ötürü insanın duyu organlarına hem hâ hem de cîm ile el-havâss / el-cevâss denilmiştir. Buradaki maksat, Müslümanların gizli hallerinin ve ayıplarının araştırılmasından, gizledikleri şeylerin ortaya çıkarılmaya çalışılmasından sakındırmaktır. Mücâhid'den: «Açıkta olanı alın, Allah'ın örttüğünü ise bırakın» [şeklinde rivayet edilmiştir]. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: O hutbe irat etmiş, sesini çadırlarındaki genç kızlara işittirecek kadar yükseltmiş ve şöyle buyurmuştur: «Ey diliyle iman edip imanı kalbine tam yerleşmemiş olan topluluk! Müslümanların gizli hallerini araştırmayın. Çünkü kim Müslümanların gizli hallerini araştırırsa, Allah da onun gizli halini araştırır ve onu rezil eder...»
ولو في جوف بيته . وعن زيد بن وهب: قلنا لا بن مسعود: هل لك في الوليد بن عقبة ابن أبى معيط تقطر لحيته خمرا؟ فقال ابن مسعود: إنا قد نهينا عن التجسس، فإن ظهر لنا شيء أخذنا به . غابه واغتابه: كغاله واغتاله. والغيبة من الاغتياب، كالغيلة من الاغتيال:
evinin içinde bile olsa!» Zeyd b. Vehb'den şöyle rivayet edilmiştir: İbn Mes'ûd'a: "Sakalından şarap damlayan Velîd b. Ukbe b. Ebî Muayt hakkında ne dersin?" dedik. İbn Mes'ûd: "Biz tecessüsten (gizli halleri araştırmaktan) nehyolunduk; bize bir şey zahir olursa onunla hükmederiz" dedi. Gâbehu (غابه) ve iğtâbehu (اغتابه), gâlehu (غاله) ve iğtâlehu (اغتاله) [ona suikast düzenledi] gibidir. el-Gıybet (الغيبة) ise, el-gîle'nin (الغيلة) el-iğtiyâl'den gelmesi gibi el-iğtiyâb'dandır:
وهي ذكر السوء في الغيبة. سئل رسول الله ﷺ عن الغيبة فقال: «أن تذكر أخاك بما يكره، فإن كان فيه فقد اغتبته، وإن لم يكن فيه فقد بهته» وعن ابن عباس رضى الله عنهما: الغيبة إدام كلاب الناس أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ تمثيل وتصوير لما يناله المغتاب من عرض المغتاب على أفظع وجه وأفحشه. وفيه مبالغات شتى: منها الاستفهام الذي معناه التقرير.
Bu da [kişinin] arkasından kötülükle anılmasıdır. Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e gıybetten sorulmuş, O da şöyle buyurmuştur: «Kardeşini hoşlanmadığı bir şeyle anmandır. Şayet onda varsa onun gıybetini yapmış olursun; şayet onda yoksa ona iftira etmiş olursun.» İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: "Gıybet, insanların köpeklerinin katığıdır" rivayet edilmiştir. { أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ } “Biriniz sever mi?” buyruğu, gıybet edenin gıybet edilenin ırzından kopardığı şeyi en korkunç ve en çirkin surette temsil ve tasvir etmektir. Bunda çeşitli mübalağalar vardır: Bunlardan biri, takrir (onaylatma) manası taşıyan istifhamdır (sorudur).
ومنها جعل ما هو في الغاية من الكراهة موصولا بالمحبة. ومنها إسناد الفعل إلى أحدكم والإشعار بأن أحدا من الأحدين لا يحب ذلك. ومنها أن لم يقتصر على تمثيل الاغتياب بأكل لحم الإنسان، حتى جعل الإنسان أخا. ومنها أن لم يقتصر على أكل لحم الأخ حتى جعل ميتا. وعن قتادة:
Bir diğeri, son derece tiksindirici olan bir şeyi sevgiye bağlamaktır. Bir diğeri, fiili 'biriniz' ifadesine isnat ederek hiç kimsenin bunu sevmeyeceğini hissettirmektir. Bir diğeri, gıybeti insan eti yemekle temsil etmekle yetinmeyip o insanı kardeş kılmaktır. Bir diğeri de kardeşin etini yemekle yetinmeyip onu ölü kılmaktır. Katâde'den şöyle rivayet edilmiştir:
كما تكره إن وجدت جيفة مدوّدة أن تأكل منها، كذلك فاكره لحم أخيك وهو حى. وانتصب مَيْتاً على الحال من اللحم. ويجوز أن ينتصب عن الأخ. وقرئ: ميتا. ولما قرّرهم ﷿ بأنّ أحدا منهم لا يحب أكل جيفة أخيه، عقب ذلك بقوله تعالى فَكَرِهْتُمُوهُ معناه: فقد كرهتموه واستقرّ ذلك. وفيه معنى الشرط، أى: إن صحّ هذا فكرهتموه، وهي الفاء الفصيحة،
Kurtlanmış bir leş bulduğunda ondan yemeyi nasıl kerih görürsen, aynı şekilde kardeşin hayattayken onun etini [yemeyi de] öylece kerih gör! { مَيْتًا } “ölü olarak” kelimesi 'et'ten hâl olduğu için mansubdur; 'kardeş'ten [hâl olarak] mansub olması da caizdir. [Bu kelime şeddesiz olarak] meyten (مَيْتاً) şeklinde de okunmuştur. [Allah] azze ve celle, onlardan hiçbirinin kardeşinin leşini yemeyi sevmeyeceğini kendilerine ikrar ettirince, bunun peşinden Yüce Allah'ın { فَكَرِهْتُمُوهُ } “demek ki ondan tiksindiniz” buyruğu gelmiştir. Bunun manası şudur: 'Demek ki ondan tiksindiniz ve bu durum [artık zihinlerinizde] kesinleşip yerleşti.' Bu ifadede şart manası bulunmaktadır; yani 'Şayet bu durum sabit olduysa, o halde ondan tiksindiniz' demektir ve buradaki fâ, fasîha fâsıdır.
أى: فتحققت- بوجوب الإقرار عليكم وبأنكم لا تقدرون على دفعه وإنكاره، لإباء البشرية عليكم أن تجحدوه- كراهتكم له وتقذركم منه، فليتحقق أيضا أن تكرهوا ما هو نظيره من الغيبة والطعن في أعراض المسلمين. وقرئ: فكرهتموه. أى: جبلتم على كراهته. فإن قلت: هلا عدّى بإلى كما عدّى في قوله وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وأيهما القياس؟ قلت: القياس تعدّيه بنفسه، لأنه ذو مفعول واحد قبل تثقيل حشوه، تقول: كرهت الشيء، فإذا ثقل استدعى زيادة مفعول. وأما تعدّيه بإلى، فتأوّل وإجراء لكره مجرى بغض، لأنّ بغض منقول من بغض إليه الشيء فهو بغيض إليه، كقولك: حب إليه الشيء فهو حبيب إليه. والمبالغة في التواب للدلالة على كثرة من يتوب عليه من عباده، أو لأنه ما من ذنب يقترفه المقترف إلا كان معفوا عنه بالتوبة. أو لأنه بليغ في قبول التوبة، منزل صاحبها منزلة من لم يذنب قط، لسعة كرمه.
yani insanlığınızın bunu inkâr etmeye elvermemesi sebebiyle ikrar etme zorunluluğunuzla ve onu savuşturup inkâr edemeyeceğinizle sizin bundan tiksinmeniz ve iğrenmeniz nasıl kesinleştiyse, bunun benzeri olan gıybetten ve Müslümanların ırzlarına dil uzatmaktan tiksinmeniz de öylece kesinleşsin! [Bu lafız] fe-kürihtumûhu şeklinde de okunmuştur; yani 'ondan tiksinecek bir fıtratta yaratıldınız' demektir. Eğer: "{ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ } 'size küfrü çirkin gösterdi' ayetinde olduğu gibi 'ilâ' harf-i cerri ile neden geçişli kılınmadı ve kıyasa uygun olanı hangisidir?" dersen, derim ki: Kıyasa uygun olanı harf-i cersiz geçişli olmasıdır; çünkü orta harfi şeddeli olmadan önce tek mef'ûl alır; kerihtü'ş-şey'e [bir şeyi çirkin gördüm] dersin; şeddelendiğinde ise ilave bir mef'ûl ister. 'İlâ' ile geçişli kılınmasına gelince; bu bir tevil olup kerrehe fiilinin bağğada [nefret ettirdi] yerine konulmasıdır; zira bağğada, bağuda ileyhi'ş-şey'u fe-hüve beğîdun ileyh [o şey ona sevimsiz geldi, artık o kendisine sevimsizdir] sözünden alınmıştır; tıpkı senin habbe ileyhi'ş-şey'u fe-hüve habîbun ileyh [o şey ona sevimli geldi, artık o kendisine sevimlidir] demen gibi. et-Tevvâb ismindeki mübalağa, kullarından tövbesini kabul ettiği kimselerin çokluğunu göstermek içindir; ya da günahkârın işlediği hiçbir günahın tövbe ile affedilmeyecek olmamasındandır; yahut lütfunun genişliğinden ötürü tövbeyi kabul etmede pek mübalağalı olup tövbe edeni hiç günah işlememiş kimse konumuna indirmesindendir.
والمعنى: واتقوا الله بترك ما أمرتم باجتنابه والندم على ما وجد منكم منه، فإنكم إن اتقيتم تقبل الله توبتكم وأنعم عليكم بثواب المتقين التائبين. وعن ابن عباس: أن سلمان كان يخدم رجلين من الصحابة ويسوّى لهما طعامهما، فنام عن شأنه يوما، فبعثاه إلى رسول الله ﷺ يبغى لهما إداما، وكان أسامة على طعام رسول الله ﷺ فقال: ما عندي شيء، فأخبرهما سلمان بذلك، فعند ذلك قالا: لو بعثناه إلى بئر سميحة لغار ماؤها، فلما راحا إلى رسول الله ﷺ قال لهما: مالى أرى خضرة اللحم في أفواهكما، فقالا: ما تناولنا لحما فقال: إنكما قد اغتبتما فنزلت.
Mana şudur: Sakınmanız emredilen şeyleri terk ederek ve sizden sadır olanlara pişmanlık duyarak Allah'tan korkun; şayet sakınırsanız Allah tövbenizi kabul eder ve size tövbe eden takva sahiplerinin sevabını lütfeder. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre: Selmân, sahâbeden iki adama hizmet eder ve yemeklerini hazırlardı. Bir gün işi varken uyuya kaldı; bunun üzerine o iki zat, kendilerine katık istemesi için onu Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönderdiler. Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'in yemeğinden Üsâme sorumluydu ve: "Yanımda hiçbir şey yok" dedi. Selmân bunu onlara haber verince, o vakit ikisi: "Biz onu Semîha kuyusuna gönderseydik suyu çekilirdi" dediler. Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gittiklerinde, Allah Resulü onlara: «Ne oluyor da ağızlarınızda et yeşilliği görüyorum?» buyurdu. Onlar: "Biz et yemedik" deyince: «Siz ikiniz gıybet ettiniz» buyurdu ve ayet indi.
[سورة الحجرات (٤٩) : آية ١٣]
[Hucurât Suresi (49), Âyet 13]
يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (١٣)
{ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (١٣) } “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık; tanışasınız diye sizi kavimlere ve kabilelere ayırdık. Şüphesiz Allah katında en üstün/en değerliniz, O'ndan en çok korkanınızdır. Şüphesiz Allah her şeyi bilendir, her şeyden haberdardır. (13)”
مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى من آدم وحوّاء. وقيل: خلقنا كل واحد منكم من أب وأمّ، فما منكم أحد إلا وهو يدلى بمثل ما يدلى به الآخر سواء بسواء، فلا وجه للتفاخر والتفاضل في النسب. والشعب: الطبقة الأولى من الطبقات الست التي عليها العرب، وهي: الشعب، والقبيلة، والعمارة، والبطن، والفخذ، والفصيلة، فالشعب يجمع القبائل، والقبيلة تجمع، العمائر، والعمارة تجمع البطون، والبطن تجمع الأفخاذ، والفخذ تجمع الفصائل: خزيمة شعب، وكنانة قبيلة، وقريش عمارة، وقصى بطن، وهاشم فخذ، والعباس فصيلة. وسميت الشعوب،
“Bir erkek ve bir dişiden”, yani Âdem ve Havvâ’dan demektir. [Bir görüşe göre de] şöyle denilmiştir: “Her birinizi bir baba ve bir anneden yarattık; dolayısıyla içinizden hiç kimse yoktur ki [nesep bağı açısından] diğerinin dayandığı köklerin tamamen aynısına dayanıyor olmasın. Bu sebeple soy ile övünmenin ve üstünlük taslamanın hiçbir tutar yanı yoktur.” Şa‘b ise Arapların benimsediği altı tabakanın birincisidir. Bunlar; şa‘b, kabîle, imâre, batn, fahiz ve fasîledir. Şa‘b kabileleri toplar, kabîle imâreleri toplar, imâre batnları toplar, batn fahizleri toplar, fahiz de fasîleleri toplar. [Buna göre] Huzeyme bir şa‘b, Kinâne bir kabîle, Kureyş bir imâre, Kusay bir batn, Hâşim bir fahiz, Abbâs ise bir fasîledir. Şa‘blara bu ismin verilmesi,
لأنّ القبائل تشعبت منها. وقرئ: لتتعارفوا، ولتعارفوا بالإدغام. ولتعرفوا، أى لتعلموا كيف تتناسبون. ولتتعرفوا. والمعنى: أنّ الحكمة التي من أجلها رتبكم على شعوب وقبائل هي أن يعرف بعضكم نسب بعض، فلا يعتزى إلى غير آبائه، لا أن تتفاخروا بالآباء والأجداد، وتدعوا التفاوت والتفاضل في الأنساب. ثم بين الخصلة التي بها يفضل الإنسان غيره ويكتسب الشرف والكرم عند الله تعالى فقال: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ وقرئ: أنّ، بالفتح، كأنه قيل: لم لا يتفاخر بالأنساب؟ فقيل: لأنّ أكرمكم عند الله أتقاكم لا أنسبكم. وعن النبي ﷺ: أنه طاف يوم فتح مكة، فحمد الله وأثنى عليه ثم قال: «الحمد الله الذي أذهب عنكم عبية الجاهلية وتكبرها، يا أيها الناس، إنما الناس رجلان: مؤمن تقى كريم على الله، وفاجر شقىّ هين على الله» ثم قرأ الآية. وعنه ﵇: من سرّه أن يكون أكرم الناس فليتق الله . وعن ابن عباس: كرم الدنيا الغنى، وكرم الآخرة التقوى.
çünkü kabileler ondan dallanıp ayrılmıştır (teşa‘‘ub etmiştir). [Bu kelime] li-tetearafû ve idgam ile li-ttearrafû şeklinde de okunmuştur. Li-tu'refû [bilinesiniz diye], yani soyca nasıl birbirinize bağlı olduğunuzu bilesiniz diye [şeklinde] ve li-tettearrafû şeklinde de okunmuştur. Mana şudur: Sizi şa'blara ve kabilelere ayırmasındaki hikmet, babalar ve dedelerle övünesiniz ve soylarda farklılık ve üstünlük iddia edesiniz diye değil, birbirinizin nesebini tanımanız ve kimsenin kendi babalarından başkasına nispet edilmemesi içindir. Sonra insanın başkasına üstün geleceği, Allah Teâlâ katında şeref ve kerem kazanacağı hasleti açıklayarak: { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün/değerliniz, O'ndan en çok sakınanınızdır” buyurmuştur. [Bu lafız] üstün ile enne şeklinde de okunmuştur; sanki: "Neden neseplerle övünülmüyor?" denilmiş, buna karşılık: "Çünkü Allah katında en değerliniz en asiliniz değil, O'ndan en çok sakınanınızdır" denilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, Mekke'nin fethi günü tavaf etmiş, Allah'a hamd edip O'nu övdükten sonra şöyle buyurmuştur: «Cahiliye kibrini ve büyüklenmesini sizden gideren Allah'a hamdolsun. Ey insanlar! İnsanlar ancak iki kimseden ibarettir: Allah katında değerli olan takva sahibi mümin ile Allah katında değersiz olan günahkâr şakî.» Sonra bu ayeti okumuştur. Yine O aleyhisselâm'dan: «İnsanların en değerlisi olmak kimi sevindirirse Allah'tan korksun» rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan ise: "Dünyanın şerefi zenginlik, ahiretin şerefi ise takvadır" rivayeti gelmiştir.
وعن يزيد بن شجرة: مرّ رسول الله ﷺ في سوق المدينة فرأى غلاما أسود يقول:
Yezîd b. Şecere'den rivayet edildiğine göre: Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem Medine çarşısından geçerken şöyle diyen siyah bir köle gördü:
من اشترانى فعلى شرط لا يمنعني عن الصلوات الخمس خلف رسول الله صلى الله تعالى عليه وآله وسلم، فاشتراه رجل فكان رسول الله صلى الله تعالى عليه وآله وسلم يراه عند كل صلاة، ففقده يوما فسأل عنه صاحبه، فقال: محموم، فعاده ثم سأل عنه بعد ثلاثة أيام فقال: هو لما به، فجاءه وهو في ذمائه»
"Beni kim satın alırsa, Allah Resulü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in arkasında beş vakit namaz kılmaktan beni alıkoymama şartıyla [satın alsın]." Bunun üzerine bir adam onu satın aldı. Allah Resulü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onu her namazda görürdü. Bir gün onu göremeyince sahibine onu sordu; sahibi: "Ateşlendi" dedi. Bunun üzerine onu ziyaret etti; sonra üç gün sonra onu tekrar sordu. Sahibi: "Hastalığı ağırlaştı" dedi. Allah Resulü onun yanına vardığında can çekişmekteydi;
، فتولى غسله ودفنه، فدخل على المهاجرين والأنصار أمر عظيم، فنزلت.
[sallallâhu aleyhi ve sellem], onun yıkanmasını ve defnedilmesini bizzat üstlendi. Bunun üzerine Muhacirler ve Ensar'a pek büyük bir durum [ağır ve dehşetli] geldi; [işte bu sebeple bu ayet] indi.
[سورة الحجرات (٤٩) : آية ١٤]
[Hucurât Suresi (49), Âyet 14]
قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤)
{ قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤) } “Bedevîler: 'İman ettik' dediler. De ki: 'İman etmediniz; fakat «teslim olduk (İslam'a girdik)» deyin; çünkü iman henüz kalplerinize girmemiştir. Eğer Allah'a ve Resulüne itaat ederseniz, O amellerinizden hiçbir şeyi eksiltmez. Şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (14)”
الإيمان: هو التصديق مع الثقة وطمأنينة النفس. والإسلام: الدخول في السلم. والخروج من أن يكون حربا للمؤمنين بإظهار الشهادتين. ألا ترى إلى قوله تعالى وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ فاعلم أنّ ما يكون من الإقرار باللسان من غير مواطأة القلب فهو إسلام، وما واطأ فيه القلب اللسان فهو إيمان. فإن قلت: ما وجه قوله تعالى قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا والذي يقتضيه نظم الكلام أن يقال: قل لا تقولوا آمنا، ولكن قولوا أسلمنا. أو قل لم تؤمنوا ولكن أسلمتم؟ قلت: أفاد هذا النظم تكذيب دعواهم أوّلا، ودفع ما انتحلوه ، فقيل: قل لم تؤمنوا. وروعي في هذا النوع من التكذيب أدب حسن حين لم يصرّح بلفظه، فلم يقل:
İman: Güven ve nefsin mutmain olmasıyla birlikte tasdiktir. İslam ise: Barışa girmek ve iki şehadeti izhar ederek müminlerle savaş halinde olmaktan çıkmaktır. Görmez misin Allah Teâlâ'nın: { وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } “çünkü iman henüz kalplerinize girmemiştir” buyurduğunu? Bil ki, kalbin mutabakatı olmaksızın dille yapılan ikrar İslam'dır; kalbin dile mutabık olduğu ikrar ise imandır. Eğer: "Sözün dizilişinin (nazmının) gerektirdiği 'İman ettik demeyin, fakat teslim olduk deyin' veya 'De ki: İman etmediniz, fakat teslim oldunuz' denilmesi iken Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا } “De ki: İman etmediniz; fakat «teslim olduk» deyin” buyurmasının vechi nedir?" dersen, derim ki: Bu diziliş öncelikle onların iddialarını yalanlamayı ve kendilerine mal ettikleri şeyi reddetmeyi ifade etmiştir; bu yüzden: 'De ki: İman etmediniz' denilmiştir. Bu tür yalanlamada, lafzı açıkça söylenmeyerek güzel bir edebe riayet edilmiştir; zira:
كذبتم، ووضع لَمْ تُؤْمِنُوا الذي هو نفى ما ادعوا إثباته موضعه، ثم نبه على ما فعل من وضعه موضع كذبتم في قوله في صفة المخلصين أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ تعريضا بأن هؤلاء هم الكاذبون، ورب تعريض لا يقاومه التصريح، واستغنى بالجملة التي هي لَمْ تُؤْمِنُوا عن أن يقال: لا تقولوا آمنا، لاستهجان أن يخاطبوا بلفظ مؤدّاه النهى عن القول بالإيمان، ثم وصلت بها الجملة المصدّرة بكلمة الاستدراك محمولة على المعنى، ولم يقل: ولكن أسلمتم، ليكون خارجا مخرج الزعم والدعوى، كما كان قولهم آمَنَّا كذلك، ولو قيل: ولكن أسلمتم، لكان خروجه في معرض التسليم لهم والاعتداد بقولهم وهو غير معتدّ به. فإن قلت: قوله وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ بعد قوله تعالى قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا يشبه التكرير من غير استقلال بفائدة متجددة.
'Yalan söylediniz' denilmemiş, onların ispatını iddia ettikleri şeyin nefyinden ibaret olan { لَمْ تُؤْمِنُوا } “İman etmediniz” ifadesi onun yerine konulmuştur. Sonra, ihlas sahiplerinin niteliği hakkındaki { أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } “İşte doğru olanlar onlardır” buyruğunda, bunların yalancı olduklarına üstü kapalı işaret edilerek (ta'riz yoluyla) onun 'yalan söylediniz' yerine konulduğuna dikkat çekilmiştir; nice üstü kapalı söz vardır ki açık söz onunla boy ölçüşemez. İman ettiklerini söylemekten nehyeden bir lafızla kendilerine hitap edilmesi çirkin görüldüğünden, 'İman ettik demeyin' denilmesine gerek bırakılmayıp { لَمْ تُؤْمِنُوا } “İman etmediniz” cümlesiyle yetinilmiştir. Sonra, istidrâk (düzeltme) edatıyla başlayan cümle manaya hamledilerek ona bağlanmıştır. Onların { آمَنَّا } “İman ettik” sözleri gibi bunun da bir iddia ve sav kabilinden olması için 'Fakat teslim oldunuz' denilmemiştir; zira 'Fakat teslim oldunuz' denilseydi, bu onların durumunu kabul etme ve sözlerini muteber sayma şeklinde ortaya çıkardı, oysa onların sözü muteber değildir. Eğer: "{ قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا } 'De ki: İman etmediniz' buyruğundan sonra gelen { وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } 'çünkü iman henüz kalplerinize girmemiştir' sözü, yeni bir fayda sağlamaksızın bir tekrara benziyor" dersen,
قلت: ليس كذلك، فإن فائدة قوله لَمْ تُؤْمِنُوا هو تكذيب دعواهم، وقوله وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ توقيت لما أمروا به أن يقولوه، كأنه قيل لهم وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا حين
Dedim ki: Durum öyle değildir. Çünkü { لَمْ تُؤْمِنُوا } “İman etmediniz” buyruğunun sağladığı fayda, onların iddialarını yalanlamaktır. { وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } “çünkü iman henüz kalplerinize girmemiştir” buyruğu ise, söylemeleri emredilen söze bir vakit belirlemedir. Sanki onlara şöyle denilmiştir: “{ وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا } ‘Fakat teslim olduk deyin’...”
لم تثبت مواطأة قلوبكم لألسنتكم، لأنه كلام واقع موقع الحال من الضمير في قُولُوا وما في لَمَّا من معنى التوقع: دال على أن هؤلاء قد آمنوا فيما بعد لا يَلِتْكُمْ لا ينقصكم ولا يظلمكم.
denilmiştir; çünkü bu söz { قُولُوا } “deyin”deki zamirden hâl konumundadır. Lemmâ (لَمَّا) edatındaki beklenti (tevakku') manası ise, bunların daha sonra iman ettiklerine delalet eder. { لا يَلِتْكُمْ } "sizden eksiltmez" ve size haksızlık etmez demektir.
يقال: ألته السلطان حقه أشدّ الألت، وهي لغة غطفان. ولغة أسد وأهل الحجاز: لاته ليتا.
[Arapçada] Sultan onun hakkını şiddetle eksilttiğinde eletehu's-sultânu hakkehu eşedde'l-elti denir; bu Gatafân lügatidir. Esed ve Hicaz ehlinin lügati ise lâtehu leyten şeklindedir.
وحكى الأصمعى عن أمّ هشام السلولية أنها قالت: الحمد لله الذي لا يفات ولا يلات، ولا تصمه الأصوات . وقرئ باللغتين: لا يلتكم، ولا يألتكم. ونحوه في المعنى فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً.
Asmaî, Ümmü Hişâm es-Selûliyye'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Hiçbir şeyin Kendisinden kaçıp kurtulamadığı, [amellerden] hiçbir şeyi eksiltmeyen ve seslerin Kendisini sağır edemediği Allah'a hamdolsun." Her iki lügate göre { لا يلتكم } ve { لا يألتكم } şeklinde okunmuştur. Mana bakımından bunun bir benzeri de { فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً } “Artık hiçbir kimseye hiçbir haksızlık yapılmaz” buyruğudur.
ومعنى طاعة الله ورسوله: أن يتوبوا عما كانوا عليه من النفاق ويعقدوا قلوبهم على الإيمان ويعملوا بمقتضياته، فان فعلوا ذلك تقبل الله توبتهم، ووهب لهم مغفرته، وأنعم عليهم بجزيل ثوابه. وعن ابن عباس رضى الله عنهما أنّ نفرا من بنى أسد قدموا المدينة في سنة جدبة، فأظهروا الشهادة، وأفسدوا طرق المدينة بالعذرات، وأغلوا أسعارها، وهم يغدون ويروحون على رسول الله ﷺ ويقولون: أتتك العرب بأنفسها على ظهور رواحلها، وجئناك بالأثقال والذراري، يريدون الصدقة ويمنون عليه، فنزلت.
Allah'a ve Resulüne itaatin manası: Üzerinde bulundukları nifaktan tövbe etmeleri, kalplerini imana bağlamaları ve imanın gerekleriyle amel etmeleridir. Şayet bunu yaparlarsa Allah onların tövbesini kabul eder, onlara mağfiretini bağışlar ve bol sevabıyla onlara lütufta bulunur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: Benî Esed'den bir grup kurak bir yılda Medine'ye geldiler, kelime-i şehadeti açıkladılar, pislikleriyle Medine yollarını kirlettiler, fiyatları yükselttiler ve Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına sabah akşam gelip giderek: "Araplar bineklerinin sırtında bizzat sana geldiler; biz ise sana ağırlıklarımız ve çoluk çocuğumuzla geldik" diyerek sadaka istiyor ve O'na minnet ediyorlardı. Bunun üzerine ayet indi.
[سورة الحجرات (٤٩) : آية ١٥]
[Hucurât Suresi (49), Âyet 15]
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (١٥)
{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (١٥) } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah'a ve Resulüne iman etmişler, sonra asla şüpheye düşmemişler ve Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad etmişlerdir. İşte dosdoğru olanlar onlardır. (15)”
ارتاب: مطاوع را به إذا أوقعه في الشك مع التهمة. والمعنى: أنهم آمنوا ثم لم يقع في نفوسهم شك فيما آمنوا به، ولا اتهام لمن صدّقوه واعترفوا بأنّ الحق منه. فإن قلت: ما معنى ثم هاهنا وهي التراخي وعدم الارتياب يجب أن يكون مقارنا للإيمان لأنه وصف فيه، لما بينت من إفادة الإيمان معنى الثقة والطمأنينة التي حقيقتها التيقن وانتفاء الريب؟ قلت: الجواب على طريقين، أحدهما أنّ من وجد منه الإيمان ربما اعترضه الشيطان أو بعض المضلين بعد ثلج الصدر فشككه وقذف في قلبه ما يثلم يقينه، أو نظر هو نظرا غير سديد يسقط به على الشك ثم يستمرّ على ذلك راكبا رأسه لا يطلب له مخرجا، فوصف المؤمنون حقا بالبعد عن هذه الموبقات.
İrtâbe (ارتاب): Bir kimseyi töhmetle birlikte şüpheye düşürdüğünde söylenen râbehu (رابه) fiilinin mutâvaatıdır. Manası: Onlar iman ettiler, sonra iman ettikleri şey hususunda nefislerine hiçbir şüphe, ne de doğruladıkları ve hakkın kendisinden geldiğini ikrar ettikleri kimseye karşı bir itham düşmedi. Eğer: "Burada 'sonra' (sümme) manası nedir? Oysa bu edat bir gecikme (terâhî) ifade eder; şüpheye düşmemek ise imanın ayrılmaz bir vasfı olduğundan onunla birlikte bulunmalıdır; zira imanın hakikati yakîn ve şüphenin yokluğu olan güven ve huzur manasını ifade ettiğini açıklamıştın?" dersen, derim ki: Cevap iki yöndendir: Birincisi; kendisinden iman sadır olan kimseye kalbi mutmain olduktan sonra şeytan veya saptırıcılardan biri musallat olup onu şüpheye düşürebilir ve kalbine yakînini zedeleyecek şeyler atabilir; yahut kendisi isabetsiz bir nazarla bakıp şüpheye düşebilir, sonra da bundan bir çıkış yolu aramaksızın dik kafalılıkla bunda ısrar edebilir. İşte gerçek müminler bu tür helak edici şeylerden uzak olmakla nitelenmişlerdir.
ونظيره قوله ثُمَّ اسْتَقامُوا والثاني: أنّ الإيقان وزوال الريب لما كان ملاك الإيمان أفرد بالذكر بعد تقدّم الايمان، تنبيها على مكانه، وعطف على الإيمان بكلمة التراخي إشعارا باستقراره في الأزمنة المتراخية المتطاولة غضا جديدا وَجاهَدُوا يجوز أن يكون المجاهد منويا وهو العدوّ المحارب أو الشيطان أو الهوى، وأن يكون جاهد مبالغة في جهد. ويجوز أن يراد بالمجاهدة بالنفس: الغزو، وأن يتناول العبادات بأجمعها، وبالمجاهدة بالمال: نحو
Bunun benzeri O’nun { ثُمَّ اسْتَقامُوا } “Sonra dosdoğru oldular” sözüdür. İkincisi: Kesin inanç ve şüphenin zevali imanın esası olduğu için, [yüksek] mertebesine dikkat çekmek üzere imanın önce zikredilmesinin ardından ayrıca zikredilmiş ve sonraki uzayıp giden zamanlarda taptaze bir şekilde kökleşip yerleştiğini hissettirmek amacıyla gecikme (terâhî) bildiren kelime ile imana atfedilmiştir. { وَجاهَدُوا } “Ve cihad ettiler” [ifadesinde], kendisiyle cihad edilenin niyet edilmiş (takdir edilmiş) olması caizdir ki o da muharip düşman, şeytan veya hevâdır (nefsi arzu). [Ayrıca] câhede (جاهد) fiilinin cehede (جهد) fiilinin mübalağası olması da caizdir. Can ile cihad etmekten kastın gaza olması caiz olduğu gibi ibadetlerin tamamını kapsaması da caizdir; mal ile cihad etmekten maksat ise şunun gibidir:
ما صنع عثمان رضى الله عنه في جيش العسرة، وأن يتناول الزكوات وكل ما يتعلق بالمال من أعمال البر التي يتحامل فيها الرجل على ماله لوجه الله تعالى أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ الذين صدقوا في قولهم آمنا، ولم يكذبوا كما كذب أعراب بنى أسد. أو هم الذين إيمانهم إيمان صدق وإيمان حق وجدّ وثبات.
yaptığı şeyin bir benzeri olması caiz olduğu gibi, zekâtları ve kişinin Allah rızası için malını zorladığı bütün iyilik amellerini kapsaması da caizdir. { أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } “İşte doğru olanlar onlardır”; onlar, { آمَنَّا } “İman ettik” sözlerinde doğru olan ve Benî Esed bedevîlerinin yalan söylediği gibi yalan söylemeyenlerdir. Yahut onlar, imanları sıdk imanı, hak, ciddiyet ve sebat imanı olan kimselerdir.
[سورة الحجرات (٤٩) : آية ١٦]
[Hucurât Suresi (49), Âyet 16]
قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٦)
{ قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٦) } “De ki: 'Dininizi Allah'a mı öğretiyorsunuz? Oysa Allah, göklerde olanı da yerde olanı da bilir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.' (16)”
يقال: ما علمت بقدومك، أى: ما شعرت به ولا أحطت به. ومنه قوله تعالى أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وفيه تجهيل لهم.
[Arapçada] mâ alimtü bi-kudûmike, yani 'Gelişini hissetmedim ve onu kavrayamadım' denir. Allah Teâlâ'nın: { أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ } “Dininizi Allah'a mı öğretiyorsunuz?” buyruğu da bundandır ve bunda onları cahillikle niteleme vardır.
[سورة الحجرات (٤٩) : الآيات ١٧ الى ١٨]
[Hucurât Suresi (49), Âyetler 17-18]
يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٧) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٨)
{ يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٧) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٨) } “Müslüman oldular diye seni minnet altında bırakmak istiyorlar. De ki: 'Müslüman olmanızla beni minnet altında bırakmayın; aksine, eğer doğru kimseler iseniz, sizi imana ilettiği için asıl Allah sizi minnet altında bırakır.' (17) Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilir. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (18)”
يقال: منّ عليه بيد أسداها إليه، كقولك: أنعم عليه وأفضل عليه. والمنة: النعمة التي لا يستثيب مسديها من يزلها إليه ، واشتقاقها من المنّ الذي هو القطع، لأنه إنما يسديها إليه ليقطع بها حاجته لا غير، من غير أن يعمد لطلب مثوبة. ثم يقال: منّ عليه صنعه، إذا اعتده عليه منة وإنعاما. وسياق هذه الآية فيه لطف ورشاقة، وذلك أنّ الكائن من الأعاريب قد سماه الله إسلاما، ونفى أن يكون كما زعموا إيمانا، فلما منوا على رسول الله ﷺ ما كان منهم قال الله ﷾ لرسوله ﵇: إنّ هؤلاء يعتدّون عليك بما ليس جديرا بالاعتداد به من حدثهم الذي حق تسميته أن يقال له إسلام، فقل لهم: لا تعتدوّا علىّ إسلامكم، أى حدثكم المسمى إسلاما عندي لا إيمانا. ثم قال: بل الله يعتدّ عليكم أن أمدّكم بتوفيقه حيث هداكم للإيمان على ما زعمتم وادعيتم أنكم أرشدتم إليه ووفقتم له إن صحّ زعمكم وصدقت دعواكم، إلا أنكم تزعمون وتدعون ما الله عليم بخلافه. وفي إضافة الإسلام إليهم وإيراد الايمان غير مضاف: ما لا يخفى على المتأمل، وجواب الشرط محذوف لدلالة ما قبله عليه، تقديره: إن كنتم صادقين في ادعائكم الإيمان، فلله المنة عليكم. وقرئ: إن هداكم، بكسر الهمزة.
Bir kimsenin yaptığı bir iyilik hakkında "منّ عليه بيد أسداها إليه" (yaptığı iyilikle ona lütufta bulundu/minnet etti) denilir ki bu, "ona nimet verdi ve ona ihsanda bulundu" demen gibidir. Minnet (المنة); iyilik yapan kimsenin, kendisine ulaştırdığı kimseden karşılık beklemediği nimettir. Bu kelimenin iştikakı (türeyişi), "kesmek" manasına gelen el-menn (المنّ) kelimesindendir; zira iyilik yapan kişi bu nimeti sırf onun ihtiyacını kesip gidersin diye sunar, yoksa bir karşılık arayışına yönelmez. Daha sonra, bir kimse yaptığı iyiliği bir minnet ve ihsan sayıp başa kaktığında "منّ عليه صنعه" (yaptığı iyiliği başına kaktı) denilir. Bu ayetin siyakında (bağlamında) latif ve zarif bir incelik vardır: Şöyle ki, bedevilerden sadır olan bu durumu Allah 'İslam' olarak isimlendirmiş ve onların iddia ettiği gibi 'iman' olmasını nefyetmiştir (reddetmiştir). Bedeviler kendilerinden sadır olan bu şeyi Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı bir minnet vesilesi kıldıklarında, Allah Azze ve Celle Resulü'ne aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: Şüphesiz bunlar, hakiki adlandırılması 'İslam' denilmekten ibaret olan ve başa kakılmaya asla layık olmayan bu fiilleriyle seni minnet altında bırakmaya kalkışıyorlar. O halde onlara de ki: İslamınızla beni minnet altında bırakmayın; yani benim katımda iman değil de İslam olarak adlandırılan bu fiilinizi bana karşı bir lütuf saymayın! Sonra da şöyle buyurdu: Aksine, eğer zannınız doğru ve iddianız gerçek ise -ki siz ona irşad edildiğinizi ve buna muvaffak kılındığınızı zannedip iddia etmiştiniz-, sizi imana hidayet etmekle Allah size tevfikiyle lütufta bulunmuştur; ne var ki siz, Allah'ın aksini bildiği bir şeyi zannedip iddia etmektesiniz. İslam'ın onlara izafe edilmesinde ve imanın ise [onlara] izafe edilmeksizin zikredilmesinde, düşünen bir kimseye gizli kalmayacak [ince bir mana] vardır. Şartın cevabı, öncesinin delaleti sebebiyle hazfedilmiştir (cümleden düşürülmüştür); takdiri ise şöyledir: "Eğer iman iddianızda doğru iseniz, [bilin ki asıl] minnet Allah'ın sizin üzerinizdedir." Hemzenin kesresiyle { إِنْ هَدَاكُمْ } (İn hedâkum) şeklinde de okunmuştur.
وفي قراءة ابن مسعود رضى الله عنه: إذ هداكم. وقرئ: تعلمون، بالتاء والياء، وهذا بيان لكونهم غير صادقين في دعواهم، يعنى أنه ﷿ يعلم كل مستتر في العالم ويبصر كل عمل تعملونه في سركم وعلانيتكم، لا يخفى عليه منه شيء، فكيف يخفى عليه ما في ضمائركم ولا يظهر على صدقكم وكذبكم، وذلك أنّ خاله مع كل معلوم واحدة لا تختلف.
İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'ın kıraatinde ise iz hedâkum şeklindedir. [Bu fiil] te ve ye ile { تعلمون } [ve ya'lemûn] şeklinde okunmuştur. Bu, onların iddialarında doğru olmadıklarının beyanıdır; yani O Azze ve Celle âlemdeki gizli kalmış her şeyi bilir, gizlinizde ve açığınızda yaptığınız her ameli görür, O'na bundan hiçbir şey gizli kalmaz; o halde içlerinizdeki şey O'na nasıl gizli kalabilir ve sizin doğruluğunuza yahut yalancılığınıza nasıl muttali olmasın? Zira O'nun her bilinenle olan hali birdir, değişmez.
عن رسول الله ﷺ: «من قرأ سورة الحجرات أعطى من الأجر بعدد من أطاع الله وعصاه» .
Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Hucurât Suresi'ni okuyan kimseye, Allah'a itaat eden ve O'na isyan eden kimselerin sayısınca ecir verilir.»