أو: وهو مؤمن شاهد على صحته وأنه وحى من الله، أو وهو بعض الشهداء في قوله تعالى لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وعن قتادة وهو شاهد على صدقه من أهل الكتاب لوجود نعته عنده وقرأ السدى وجماعة: ألقى السمع، على البناء للمفعول. ومعناه: لمن ألقى غيره السمع وفتح له أذنه فحسب ولم يحضر ذهنه وهو حاضر الذهن متفطن. وقيل: ألقى سمعه أو السمع منه.
Yahut: O [Kur'an'ın] doğruluğuna ve Allah'tan bir vahiy olduğuna şahitlik eden bir mümindir; yahut Allah Teâlâ'nın { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “insanlara şahitler olasınız diye” kavlindeki şahitlerden biridir. Katâde'den [rivayet edildiğine göre ise]: O, vasfını yanında bulduğu için onun doğruluğuna şahitlik eden bir Ehl-i kitaptır. es-Süddî ve bir topluluk { ألقى السمع } ifadesini meçhul sîga ile (ülkıye's-sem'u şeklinde) okumuştur. Bunun anlamı: Başkasının sadece kulağını verip kulağını açtığı ve zihnini hazır bulundurmadığı halde kendisi zihni hazır ve uyanık olan kimsedir. 'Kulağını verdi' veya 'ondan kulak verildi' şeklinde olduğu da söylenmiştir.
[سورة ق (٥٠) : آية ٣٨]
[Kâf Suresi (50), 38. Ayet]
وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ (٣٨)
{ وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ (٣٨) } “Andolsun biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yarattık; bize hiçbir yorgunluk da dokunmadı. (38)”
اللغوب: الإعياء. وقرئ بالفتح بزنة القبول والولوع. قيل: نزلت في اليهود لعنت تكذيبا لقولهم: خلق الله السماوات والأرض في ستة أيام أوّلها الأحد وآخرها الجمعة، واستراح يوم السبت واستلقى على العرش. وقالوا: إنّ الذي وقع من التشبيه في هذه الأمة إنما وقع من اليهود ومنهم أخذ.
Lugûb (اللغوب): Yorgunluk ve bitkinliktir. Fetha ile (lagûb şeklinde) kabûl ve velû' vezninde de okunmuştur. [Bu ayetin], -lanet olası- Yahudilerin: 'Allah gökleri ve yeri ilki pazar, sonuncusu cuma olmak üzere altı günde yarattı; cumartesi günü ise dinlenip Arş'ın üzerine uzandı' şeklindeki sözlerini yalanlamak üzere indiği söylenmiştir. Demişlerdir ki: Bu ümmette vuku bulan teşbih (Allah'ı yaratılmışlara benzetme), ancak Yahudilerden kaynaklanmış ve onlardan alınmıştır.
[سورة ق (٥٠) : الآيات ٣٩ الى ٤٣]
[Kâf Suresi (50), 39-43. Ayetler]
فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ (٣٩) وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَأَدْبارَ السُّجُودِ (٤٠) وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٤١) يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ (٤٢) إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ (٤٣)
{ فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ (٣٩) وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَأَدْبارَ السُّجُودِ (٤٠) وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٤١) يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ (٤٢) إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ (٤٣) } “Artık onların söylediklerine sabret; güneşin doğmasından önce de batmasından önce de Rabbini hamd ile tesbih et. (39) Gecenin bir kısmında ve secdelerin ardından da O'nu tesbih et. (40) Seslenenin yakın bir yerden sesleneceği güne kulak ver. (41) O gün o dehşetli sesi hak olarak duyarlar. İşte o, [kabirlerden] çıkış günüdür. (42) Şüphesiz biz, evet biz hem diriltir hem öldürürüz ve dönüş de ancak bizedir. (43)”
فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ أى اليهود ويأتون به من الكفر والتشبيه. وقيل: فاصبر على ما يقول المشركون من إنكارهم البعث، فإنّ من قدر على خلق العالم قدر على بعثهم والانتقام منهم. وقيل: هي منسوخة بآية السيف. وقيل: الصبر مأمور به في كل حال بِحَمْدِ رَبِّكَ حامدا ربك، والتسبيح محمول على ظاهره أو على الصلاة، فالصلاة قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ الفجر وَقَبْلَ الْغُرُوبِ الظهر والعصر وَمِنَ اللَّيْلِ العشا آن. وقيل التهجد وَأَدْبارَ السُّجُودِ التسبيح في آثار الصلوات، والسجود والركوع يعبر بهما عن الصلاة. وقيل النوافل بعد المكتوبات. وعن على رضى الله عنه: الركعتان بعد المغرب. وروى عن النبي ﷺ «من صلى بعد المغرب قبل أن يتكلم كتبت صلاته في عليين» وعن ابن عباس رضى الله
{ فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ } “Artık onların söylediklerine sabret”; yani Yahudilerin ve onların ortaya attığı küfür ile teşbih [sözlerine sabret]. Müşriklerin yeniden dirilmeyi inkâr etmelerine sabret [anlamında olduğu] da söylenmiştir; zira âlemi yaratmaya kadir olan, onları diriltmeye ve onlardan intikam almaya da kadirdir. Bu [ayetin hükmünün] Kılıç Ayeti ile neshedildiği de söylenmiştir. Sabrın her hâlükârda emredilmiş olduğu da söylenmiştir. { بِحَمْدِ رَبِّكَ } “Rabbini hamd ile”, yani Rabbine hamdederek [tesbih et]. Tesbih [lafzı], ya zahiri manasına veya namaza hamledilir. Buna göre { قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ } “Güneş doğmadan önce” [kılınan] namaz fecir (sabah namazı); { وَقَبْلَ الْغُرُوبِ } “ve batmadan önce” [kılınan] namaz öğle ve ikindidir. { وَمِنَ اللَّيْلِ } “Gecenin bir kısmında da” [kılınan namaz ise] iki yatsıdır (akşam ve yatsı namazları). [Bunun] teheccüd olduğu da söylenmiştir. { وَأَدْبارَ السُّجُودِ } “Secdelerin ardından da” [ifadesi], namazların peşinden yapılan tesbihtir; nitekim secde ve rükû ile namaz kastedilir. [Bunun] farzlardan sonraki nafileler olduğu da söylenmiştir. Hz. Ali radıyallâhu anh'tan [bunun], akşam namazından sonraki iki rekât olduğu [rivayet edilmiştir]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «مَنْ صَلَّى بَعْدَ الْمَغْرِبِ قَبْلَ أَنْ يَتَكَلَّمَ كُتِبَتْ صَلَاتُهُ فِي عِلِّيِّينَ» «Kim akşam namazından sonra konuşmadan [nafile] kılarsa, namazı İlliyyûn'da yazılır.» İbn Abbâs radıyallâhu
عنهما: الوتر بعد العشاء. والأدبار: جمع دبر. وقرئ: وأدبار، من أدبرت الصلاة إذا انقضت وتمت. ومعناه: ووقت انقضاء السجود، كقولهم: آتيك خفوق النجم وَاسْتَمِعْ يعنى واستمع لما أخبرك به من حال يوم القيامة. وفي ذلك تهويل وتعظيم لشأن المخبر به والمحدّث عنه، كما يروى عن النبي ﷺ أنه قال سبعة أيام لمعاذ بن جبل: «يا معاذ اسمع ما أقول لك» ، ثم حدّثه بعد ذلك . فإن قلت: بم انتصب اليوم؟ قلت: بما دل عليه ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ أى:
anhümâ'dan [ise]: Yatsıdan sonraki vitirdir. Edbâr (الْأَدْبَارُ), dübür (دُبُر) kelimesinin çoğuludur. Namaz bittiğinde ve tamamlandığında söylenen 'edberati's-salât' (أَدْبَرَتِ الصَّلَاةُ) ifadesinden hareketle [hemzenin kesresiyle] 'idbâr' (وَإِدْبَارَ) şeklinde de okunmuştur. Anlamı ise: Secdenin sona erdiği vakitte demektir; nitekim [Arapların]: 'Sana yıldız batarken gelirim' demeleri gibidir. { وَاسْتَمِعْ } Yani sana kıyamet gününün halinden haber vereceğim şeye kulak ver. Bunda, haber verilen ve kendisinden söz edilen şeyin durumunu büyütme ve yüceltme vardır; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yedi gün boyunca Muâz b. Cebel'e: 'Ey Muâz! Sana söyleyeceğimi iyi dinle!' dediği, ardından da ona anlattığı rivayet edilir. Eğer: 'Yevm' (يَوْمَ) kelimesi ne ile mansub olmuştur? dersen; derim ki: { ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ } [ifadesinin] delalet ettiği şu mana ile [mansub olmuştur]: Yani
يوم ينادى المنادى يخرجون من القبور. ويوم يسمعون: بدل من يَوْمَ يُنادِ والْمُنادِ إسرافيل ينفخ في الصور وينادى: أيتها العظام البالية والأوصال المنقطعة واللحوم المتمزقة والشعور المتفرّقة إنّ الله يأمركن أن تجتمعن لفصل القضاء. وقيل: إسرافيل ينفخ وجبريل ينادى بالحشر مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ من صخرة بيت المقدس، وهي أقرب الأرض من السماء باثنى عشر ميلا، وهي وسط الأرض. وقيل: من تحت أقدامهم. وقيل: من منابت شعورهم يسمع من كل شعرة: أيتها العظام البالية- والصَّيْحَةَ النفخة الثانية بِالْحَقِّ متعلق بالصيحة، والمراد به البعث والحشر للجزاء.
Seslenen seslendiği gün kabirlerden çıkarlar. { يوم يسمعون } [ifadesi], { يَوْمَ يُنادِ } ifadesinden bedeldir. { الْمُنادِ } İsrâfîl'dir; Sûr'a üfler ve şöyle seslenir: 'Ey çürümüş kemikler, kopmuş eklemler, parçalanmış etler ve dağılmış saçlar! Şüphesiz Allah, kesin hükmün verilmesi (fasl-ı kazâ) için toplanmanızı emrediyor.' İsrâfîl'in üfleyeceği, Cebrâîl'in de haşr için sesleneceği söylenmiştir. { مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ } Beytülmakdis'in kayalığından [seslenir] ki orası göğe on iki mil mesafeyle yeryüzünün en yakın yeri ve yeryüzünün merkezidir. Ayaklarının altından olduğu da söylenmiştir. Kıllarının bittiği yerlerden olduğu, her bir kıldan: 'Ey çürümüş kemikler!' sesinin duyulacağı da söylenmiştir. { الصَّيْحَةَ } İkinci nefhadır (Sûr'a ikinci üfleniştir). { بِالْحَقِّ } [ifadesi] 'sayha'ya taalluk etmektedir; bununla kastedilen ise karşılık görmek üzere dirilmek ve toplanmaktır.
[سورة ق (٥٠) : آية ٤٤]
[Kâf Suresi (50), 44. Ayet]
يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ (٤٤)
{ يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ (٤٤) } “O gün yer onların üzerinden yarılır, onlar da koşarak çıkarlar. İşte bu, bize göre pek kolay bir toplamadır. (44)”
وقرئ: تشقق، وتشقق بإدغام التاء في الشين، وتشقق على البناء للمفعول، وتنشق سِراعاً حال من المجرور عَلَيْنا يَسِيرٌ تقديم الظرف يدل على الاختصاص، يعنى: لا يتيسر مثل ذلك الأمر العظيم إلا على القادر الذات الذي لا يشغله شأن عن شأن، كما قال تعالى ما خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ.
[Bu lafız] 'teşakkaku', tâ harfinin şîn harfine idğamıyla 'yeşşakkaku', meçhul sîga ile 'tüşakkaku' ve 'tenşakku' şeklinde de okunmuştur. { سِراعاً } mecrur zamirden [onlardan] hâldir. { عَلَيْنا يَسِيرٌ } Zarfın öne geçirilmesi ihtisas (tahsis) bildirir; yani böylesine büyük bir iş ancak bir işin diğer bir işe engel olmadığı zâtı gereği kādir olan [Allah'a] kolay gelir; nitekim Allah Teâlâ: { ما خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ } “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir kişi(nin yaratılıp diriltilmesi) gibidir” buyurmuştur.
[سورة ق (٥٠) : آية ٤٥]
[Kâf Suresi (50), 45. Ayet]
نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ (٤٥)
{ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ (٤٥) } “Biz onların ne dediklerini çok iyi biliyoruz. Sen onların üzerinde bir zorba değilsin. O halde tehdidimden korkanlara Kur'an ile öğüt ver. (45)”
نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ تهديد لهم وتسلية لرسول الله ﷺ بِجَبَّارٍ كقوله تعالى بِمُصَيْطِرٍ حتى تقسرهم على الإيمان، إنما أنت داع وباعث . وقيل: أريد التحلم عنهم وترك الغلظة عليهم. ويجوز أن يكون من جبره على الأمر بمعنى أجبره عليه، أى: ما أنت
{ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ } “Biz onların ne dediklerini çok iyi biliyoruz” [ifadesi], onlara yönelik bir tehdit ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir. { بِجَبَّارٍ } “[bir] zorba [değilsin]” [ifadesi], Allah Teâlâ'nın { بِمُصَيْطِرٍ } “[bir] baskıcı [değilsin]” kavli gibidir; ta ki onları imana zorlayasın. Sen ancak bir davetçi ve teşvik edicisin. Şöyle de denilmiştir: [Burada] onlara karşı hilm ile muamele etmek ve onlara sert davranmayı terk etmek kastedilmiştir. [Bu kelimenin], 'onu bir işe zorladı' manasında 'ceberehû ale'l-emr' (جبره على الأمر) kökünden gelmiş olması da caizdir; yani: Sen...
بوال عليهم تجبرهم على الإيمان. وعلى بمنزلته في قولك: هو عليهم، إذا كان واليهم ومالك أمرهم مَنْ يَخافُ وَعِيدِ كقوله تعالى إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها لأنه لا ينفع إلا فيه دون المصر على الكفر.
onları imana zorlayacak bir yönetici değilsin. Buradaki 'alâ' (على), birinin onların idarecisi ve işlerinin yetkilisi olması durumunda söylenen 'O onların başındadır' (هو عليهم) sözündeki gibidir. { مَنْ يَخافُ وَعِيدِ } Allah Teâlâ'nın { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها } “Sen ancak ondan korkacak olanı uyarıcısın” kavli gibidir; zira [bu uyarı], küfürde ısrar eden kimseye değil, sadece [tehditten korkan] kimseye fayda verir.
عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «من قرأ سورة ق هوّن الله عليه تارات الموت وسكراته» .
Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre]: «Kim Kâf Suresi'ni okursa, Allah ona ölümün zorluklarını ve sekerâtını kolaylaştırır.»