قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Hac Suresi (22), Ayetler 36-37]
وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦) لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧)
{وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦) لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧)} “Kurbanlık iri cüsseli develeri de sizin için Allah'ın [dininin] alametlerinden kıldık. Onlarda sizin için hayır vardır. O halde onlar [ayakta] saf saf dururlarken üzerlerine Allah'ın adını anın. Yanları üzerine düşüp canları çıkınca da onlardan yiyin, kanaat edip istemeyene de, isteyene de yedirin. İşte böylece onları sizin hizmetinize verdik ki şükredesiniz. Onların etleri de kanları da asla Allah'a ulaşmaz; fakat O'na sizden bir takva ulaşır. Sizi doğru yola ilettiğinden dolayı Allah'ı yüceltesiniz diye onları böylece sizin emrinize verdi. [Ey Muhammed!] İyilik edenleri müjdele.”
البدن جمع بدنة وهي ما أشعر من ناقة أو بقرة، قاله عطاء وغيره وسميت بذلك لأنها تبدن أي تسمن، وقيل بل هذا الاسم خاص بالإبل، وقالت فرقة الْبُدْنَ جمع بدن بفتح الدال والباء ثم اختلفت، فقال بعضها الْبُدْنَ مفرد اسم جنس يراد به العظيم السمين من الإبل والبقر، ويقال للمسلمين من الرجال بدن، وقال بعضها الْبُدْنَ جمع بدنة كثمرة وثمر، وقرأ الجمهور «والبدن» ساكنة الدال، وقرأ أبو جعفر وشيبة والحسن وابن أبي إسحاق «البدن» بضم الدال، فيحتمل أن يكون جمع بدنة كثمر، وعدد الله تعالى في هذه الآية نعمته على الناس في هذه الْبُدْنَ، وقد تقدم القول في «الشعائر» ، و «الخير» قيل فيه ما قيل في المنافع التي تقدم ذكرها والصواب عمومه في خير الدنيا والآخرة، وقوله، عَلَيْها يريد عند نحرها، وقرأ جمهور الناس «صوافّ» بفتح الفاء وشدها جمع صافّة أي مصطفة في قيامها، وقرأ الحسن ومجاهد وزيد بن أسلم وأبو موسى الأشعري وشقيق وسليمان التيمي والأعرج «صوافي» جمع صافية أي خالصة لوجه الله تعالى لا شركة فيها لشيء كما كانت الجاهلية تشرك، وقرأ الحسن أيضا «صواف» بكسر الفاء وتنوينها مخففة وهي بمعنى التي قبلها لكن حدفت الياء تخفيفا على غير قياس وفي هذا نظر، وقرأ ابن مسعود وابن عمر وابن عباس وأبو جعفر محمد بن علي «صوافن» بالنون جمع صافنة وهي التي قد رفعت إحدى يديها بالعقل لئلا تضطرب، والصافن من الخيل الرافع لفراهيته إحدى يديه وقيل إحدى رجنيه ومنه قوله تعالى: الصَّافِناتُ الْجِيادُ [ص: ٣١] .
el-Büdn (الْبُدْنَ), "bedene" (بدنة) kelimesinin çoğuludur; o da kurbanlık işareti vurulmuş (iş'âr yapılmış) deve veya sığırdır. Bunu Atâ ve başkaları söylemiştir. Ona bu ismin verilmesi semirtildiği (tübdinu/tesmenu) içindir. Bu ismin sadece develere has olduğu da söylenmiştir. Bir grup {الْبُدْنَ} kelimesinin, dâl ve bâ harflerinin fethasıyla "beden" kelimesinin çoğulu olduğunu söylemiş, sonra da ihtilaf etmiştir: Bazıları {الْبُدْنَ} kelimesinin deve ve sığırdan iri ve semiz olanı ifade eden tekil bir cins ismi olduğunu söylemiştir; erkeklerin yaşlı ve iri yapılı olanlarına da "beden" denir. Bazıları ise {الْبُدْنَ} kelimesinin, "semere"nin çoğulunun "semar" olması gibi "bedene"nin çoğulu olduğunu söylemiştir. Cumhur, dâl harfinin sükûnuyla "ve'l-büdne" şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer, Şeybe, Hasan ve İbn Ebî İshâk ise dâl harfinin zammesiyle "el-büdüne" şeklinde okumuştur; bu durumda "semür" gibi "bedene"nin çoğulu olması muhtemeldir. Yüce Allah bu ayette insanlara olan bu kurbanlıklar ({الْبُدْنَ}) konusundaki nimetini saymıştır. "Şeâir" (شَعائِرِ) hakkındaki söz daha önce geçmişti. "el-Hayr" (الْخَيْرُ) hakkında ise, daha önce zikredilen faydalar hakkında söylenenler söylenmiştir; doğru olan, bunun dünya ve ahiret hayrını kapsayacak şekilde genel olmasıdır. {عَلَيْها} “üzerlerine” kavli, 'onlar boğazlanırken' demektir. İnsanların cumhuru, fâ harfinin fethası ve şeddesiyle, ayakta saf saf dizilmiş anlamına gelen "sâffe"nin çoğulu olarak "savâffe" ({صَوافَّ}) şeklinde okumuştur. Hasan, Mücâhid, Zeyd b. Eslem, Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Şakîk, Süleymân et-Teymî ve el-A'rec; Cahiliye ehlinin şirk koştuğu gibi içine hiçbir ortaklık karışmaksızın Yüce Allah'ın rızasına has kılınmış anlamına gelen "sâfiye"nin çoğulu olarak "savâfî" ({صوافي}) şeklinde okumuşlardır. Hasan ayrıca fâ'nın kesresi ve tenviniyle şeddesiz olarak "savâfin" şeklinde de okumuştur; bu bir öncekinin anlamındadır, ancak yâ harfi kıyasa aykırı biçimde tahfif için hazfedilmiştir, bunda ise tereddüt vardır. İbn Mes'ûd, İbn Ömer, İbn Abbâs ve Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali, nûn ile "savâfine" ({صوافن}) şeklinde okumuşlardır; bu, çırpınmasın diye ön ayaklarından biri iple bağlanıp yukarı kaldırılmış deve anlamına gelen "sâfine"nin çoğuludur. Atlardan "sâfin" ise, asaletinden dolayı ön ayaklarından birini, bir görüşe göre de arka ayaklarından birini kaldıran ata denir. Yüce Allah'ın şu kavli de bundandır: {الصَّافِناتُ الْجِيادُ} [Sâd: 31].
وقال عمرو بن كلثوم:
Amr b. Külsûm şöyle demiştir:
تركنا الخيل عاكفة عليه ... مقلدة أعنتها صفونا
Atları onun başında bekleşir bıraktık ... Dizginleri boyunlarına asılı, tek ayakları kalkık vaziyette.
ووَجَبَتْ، معناه سقطت بعد نحرها، ومنه وجبت الشمس، ومنه قول أوس بن حجر: ألم تكسف الشمس والبدر والكواكب للجبل الواجب، وقوله «كلوا» ندب، وكل العلماء يستحب أن يأكل الإنسان من هديه وفيه أجر وامتثال إذ كان أهل الجاهلية لا يأكلون من هديهم، وقال مجاهد وإبراهيم والطبري: هي إباحة، والْقانِعَ، السائل يقال قنع الرجل يقنع قنوعا إذا سأل، بفتح النون في الماضي، وقنع بكسر النون يقنع قناعة فهو قنع إذا تعفف واستغنى، قاله الخليل ومن الأول قول الشماخ:
{وَجَبَتْ} kavlinin anlamı, boğazlandıktan sonra yere düştü demektir. 'Güneş battı / düştü' manasındaki "vecebeti'ş-şems" ifadesi de bundandır. Evs b. Hacer'in şu sözü de bu kabildendir: "Yere düşen / batan ulu dağ için güneş, dolunay ve yıldızlar tutulmadı mı?" {فَكُلُوا} “yiyin” kavli mendupluk bildirir. Bütün âlimler kişinin kendi kurbanından yemesini müstehap görür; bunda bir ecir ve emre uyma vardır, zira Cahiliye ehli kurbanlarından yemezlerdi. Mücâhid, İbrâhîm ve Taberî ise bunun bir mubahlık olduğunu söylemiştir. {الْقانِعَ} “el-Kânî”, isteyendir. Geçmiş zamanda nûn'un fethasıyla 'istedi' anlamında "kanea'r-raculü yekneu kunûan" denir; nûn'un kesresiyle ise iffetli davrandı ve yetindi anlamında "kania yekneu kanâaten fe-hüve kaniun" denir. Bunu el-Halîl söylemiştir. Birinci anlama dair eş-Şemmâh'ın şu sözü vardır:
لمال المرء يصلحه فيغني ... مفاقره أعف من القنوع
Kişinin ıslah edip ihtiyaçlarını giderdiği malı ... İstemekten (künü') çok daha iffetlidir.
فمحرور القول من أهل العلم قالوا الْقانِعَ السائل وَالْمُعْتَرَّ المتعرض من غير سؤال، قاله محمد بن كعب القرظي ومجاهد وإبراهيم والكلبي والحسن بن أبي الحسن، وعكست فرقة هذا القول، حكى الطبري عن ابن عباس أنه قال الْقانِعَ المستغني بما أعطيه وَالْمُعْتَرَّ المتعرض، وحكي عنه أنه قال الْقانِعَ المتعفف وَالْمُعْتَرَّ السائل، وحكي عن مجاهد أنه قال الْقانِعَ الجار وإن كان غنيا، وقرأ أبو رجاء «القنع» فعلى هذا التأويل معنى الآية أطعموا المتعفف الذي لا يأتي متعرضا والمتعرض، وذهب أبو الفتح بن جني إلى أنه أراد القانع فحذف الألف تخفيفا وهذا بعيد لأن توجيه على ما ذكرته آنفا أحسن وإنما يلجأ إلى هذا إذا لم توجد مندوحة، وقرأ أبو رجاء وعمرو بن عبيد «المعتري» والمعنى واحد، وروي عن أبي رجاء «والمعتر» بتخفيف الراء وقال الشاعر: [الطويل]
İlim ehlinden tahkik ehli kimseler: "{الْقانِعَ} (el-Kâni') isteyen, {الْمُعْتَرَّ} (el-Mu'terr) ise istemeksizin [verilsin diye] öne çıkıp kendini gösterendir" demişlerdir. Bunu Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, Mücâhid, İbrâhîm, Kelbî ve Hasan b. Ebi'l-Hasan söylemiştir. Bir grup ise bu görüşün tam tersini söylemiştir. Taberî, İbn Abbâs'tan onun şöyle dediğini aktarmıştır: "{الْقانِعَ}, kendisine verilene kanaat edip istemeyen, {الْمُعْتَرَّ} ise öne çıkıp kendini gösterendir." Yine ondan, "{الْقانِعَ} iffetli davranıp istemeyen, {الْمُعْتَرَّ} ise isteyendir" dediği de rivayet edilmiştir. Mücâhid'den ise, "{الْقانِعَ}, zengin de olsa komşudur" dediği nakledilmiştir. Ebû Recâ "el-Kani'" ({القنع}) şeklinde okumuştur; bu yoruma göre ayetin anlamı: 'Kendini göstermeye gelmeyen iffetli kimseye de, gelip kendini gösterene de yedirin' şeklindedir. Ebu'l-Feth b. Cinnî ise onun "el-Kânî"yi kastedip tahfif için elifi hazfettiği görüşüne varmıştır; bu uzak bir ihtimaldir, çünkü az önce zikrettiğim yönlendirme daha güzeldir, bu yola ancak başka bir imkân bulunmadığında başvurulur. Ebû Recâ ve Amr b. Ubeyd "el-Mu'terî" ({المعتري}) şeklinde okumuşlardır, anlam aynıdır. Ebû Recâ'dan râ harfinin tahfifiyle "ve'l-mu'ter" şeklinde de rivayet edilmiştir. Şair şöyle demiştir: [et-Tavîl]
لعمرك ما المعتر يغشى بلادنا ... لنمنعه بالضائع المتهضم
Ömrüne yemin olsun ki memleketimize gelen bir mu'terr (isteyen) ... Onu himayemizden mahrum edelim diye zayi edilmiş ve haksızlığa uğramış değildir.
وذهب ابن مسعود إلى أن الهدي أثلاث، وقال جعفر بن محمد عن أبيه: أطعم الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ ثلثا، والبائس الفقير ثلثا، وأهلي ثلثا، وقال ابن المسيب: ليس لصاحب الهدي منه إلا الربع وهذا كله على جهة الاستحسان لا على الفرض، ثم قال كَذلِكَ أي كما أمرناكم فيها بهذا كله سَخَّرْناها لَكُمْ، ولَعَلَّكُمْ، ترجّ في حقنا وبالإضافة إلى نظرنا، وقوله، يَنالَ عبارة مبالغة وتوكيد وهي بمعنى لن يرتفع عنده ويتحصل سبب ثواب، وقال ابن عباس إن أهل الجاهلية كانوا يضرجون البيت بالدماء فأراد المؤمنون فعل ذلك فنهى الله عن ذلك ونزلت هذه الآية، والمعنى ولكن ينال الرفعة عنده والتحصيل حسنة لديه، التَّقْوى، أي الإخلاص والطاعات، وقرأ مالك بن دينار والأعرج وابن يعمر والزهري، «تنال وتناله» ، بتاء فيهما، والتسمية والتكبير على الهدي والأضحية هو أن يقول الذابح باسم الله والله أكبر، وروي أن قوله وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ، نزلت في الخلفاء الأربعة حسبما تقدم في التي قبلها فأما ظاهر اللفظ فيقتضي العموم.
İbn Mes'ûd kurbanın üç parçaya bölüneceği görüşüne gitmiştir. Ca'fer b. Muhammed babasından şöyle nakletmiştir: "Üçte birini {الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ} 'ye (isteyene ve kendini gösterene), üçte birini çaresiz yoksula yedirir, üçte birini de aileme [ayırırım]." İbnü'l-Müseyyeb: "Kurban sahibine ondan sadece dörtte bir pay vardır" demiştir. Bütün bunlar farz olarak değil, müstehaplık cihetiyledir. Sonra [Allah] {كَذلِكَ} “İşte böylece” yani onda bütün bu emrettiklerimiz gibi {سَخَّرْناها لَكُمْ} “onları sizin hizmetinize verdik” buyurmuştur. {لَعَلَّكُمْ} “umulur ki siz” ifadesi bizim açımızdan ve bizim bakışımıza nispetle bir umuttur. {يَنالَ} “ulaşır” kavli mübalağa ve tekit ifadesidir ve O'nun katına yükselmez ve bir sevap vesilesi hasıl olmaz anlamındadır. İbn Abbâs demiştir ki: Cahiliye ehli Beyt'i kanlara bularlardı; müminler de bunu yapmak isteyince Allah bunu yasakladı ve bu ayet indi. Anlam şudur: Fakat O'nun katında yüceliğe ve O'nun nezdinde güzel bir karşılık elde etmeye ancak {التَّقْوى} yani ihlas ve taatler ulaşır. Mâlik b. Dînâr, el-A'rec, İbn Ya'mer ve ez-Zührî her ikisinde de tâ harfiyle "tenâlü ve tenâlehü" şeklinde okumuşlardır. Kurbanlık ve hedy üzerine besmele ve tekbir, kesen kimsenin 'Bismillâhi ve'llâhu ekber' demesidir. {وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ} “İyilik edenleri müjdele” kavlinin bir önceki ayette geçtiği üzere dört halife hakkında indiği rivayet edilmiştir; lafzın zahirine gelince, umumilik ifade eder.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٨ الى ٤٠]
[Hac Suresi (22), Ayetler 38-40]
إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨) أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠)
{إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨) أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠)} “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur. Şüphesiz Allah, hiçbir haini ve nankörü sevmez. Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş için] izin verildi. Şüphe yok ki Allah'ın onlara yardım etmeye gücü yeter. Onlar, sırf 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarıldılar. Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı, içlerinde Allah'ın adı çokça anılan manastırlar, kiliseler, havralar ve mescitler mutlaka yıkılıp giderdi. Allah, kendi [dini]ne yardım edene elbette yardım eder. Şüphesiz Allah çok güçlüdür, mutlak galiptir.”
روي أن هذه الآية نزلت بسبب المؤمنين لما كثروا بمكة وآذاهم الكفار وهاجر من هاجر إلى أرض الحبشة أراد بعض مؤمني مكة أن يقتل من أمكنه من الكفار ويغتال ويغدر فنزلت هذه الآية إلى قوله كَفُورٍ، ووكد فيها بالمدافعة ونهى أفصح نهي عن الخيانة والغدر، وقرأ نافع والحسن وأبو جعفر «يدافع» «ولولا دفاع» ، وقرأ أبو عمرو وابن كثير «يدفع» «ولولا دفع» ، وقرأ عاصم وابن عامر وحمزة والكسائي «يدافع» «ولولا دفع» ، قال أبو علي أجريت «دافع» في هذه القراءة مجرى «دفع» كعاقبت اللص وطابقت النعل فجاء المصدر دفعا، قال أبو الحسن والأخفش: أكثر الكلام أن الله «يدفع» ويقولون دافع الله عنك إلا أن دفع أكثر.
Rivayet edildiğine göre bu ayet müminler sebebiyle inmiştir; Mekke'de çoğalıp da kâfirler kendilerine eziyet edince ve Habeşistan topraklarına hicret edenler hicret edince, Mekke'deki bazı müminler kâfirlerden güç yetirebildiklerini öldürmek, suikast düzenlemek ve pusu kurmak istediler. Bunun üzerine {كَفُورٍ} kavline kadar bu ayet indi. Bu ayette müdafaa ile tekit yapılmış ve hıyanet ile kalleşlik en beliğ şekilde yasaklanmıştır. Nâfi', Hasan ve Ebû Ca'fer "yudâfiu" ({يدافع}) ve "ve lev lâ difâu" ({ولولا دفاع}) şeklinde okumuştur. Ebû Amr ve İbn Kesîr "yedfeu" ({يدفع}) ve "ve lev lâ def'u" ({ولولا دفع}) şeklinde okumuştur. Âsım, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî ise "yudâfiu" ({يدافع}) ve "ve lev lâ def'u" ({ولولا دفع}) şeklinde okumuştur. Ebû Ali der ki: Bu kıraatte "âkabtü'l-lıssa" (hırsızı cezalandırdım) ve "tâbaktu'n-na'le" (ayakkabıyı tabanladım) ifadelerinde olduğu gibi "dâfea" fiili "defea" mecrasında yürütülmüş, böylece mastar "def'an" olarak gelmiştir. Ebu'l-Hasan ve el-Ahfeş şöyle demiştir: Kelamın çoğunda Allah'ın defettiği anlamında "yedfeu" kullanılır ve 'Allah seni savsın' anlamında "dâfeallâhu anke" derler; ancak "def'" daha yaygındır.
قال القاضي أبو محمد: فحسن في الآية يُدافِعُ لأنه قد عن للمؤمنين من يدفعهم ويؤذيهم فتجيء معارضته ودفعه مدافعة عنهم، وحكى الزهراوي أن دفاعا مصدر دفع كحسبت حسابا، ثم أذن الله تعالى في قتال المؤمنين لمن قاتلهم من الكفار بقوله أُذِنَ وصورة الإذن مختلفة بحسب القراءات فبعضها أقوى من بعض، فقرأ نافع وحفص عن عاصم «أذن» بضم الألف «يقاتلون» بفتح التاء، أي في أن يقاتلهم فالإذن في هذه القراءة ظاهر أنه في مجازات، وقرأ أبو عمرو وأبو بكر عن عاصم والحسن والزهري «أذن» بفتح الألف «يقاتلون» بكسر التاء، فالإذن في هذه القراءة في ابتداء القتال، وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي «أذن» بفتح الألف «يقاتلون» بكسر التاء، وقرأ ابن عامر بفتح الألف والتاء جميعا، وهي في مصحف ابن مسعود «أذن للذين يقاتلون في سبيل الله» بكسر التاء، وفي مصحف أبي «أذن» بضم الهمزة «للذين قاتلوا» ، وكذلك قرأ طلحة والأعمش إلا أنهما فتحا همزة «أذن» وقوله بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا معناه كان الإذن بسبب أنهم ظلموا، قال ابن جريج: وهذه الآية أول ما نقض الموادعة، قال ابن عباس وابن جبير: نزلت عند هجرة النبي ﷺ إلى المدينة، وقال أبو بكر الصديق لما سمعتها علمت أنه سيكون قتال، وقال مجاهد الآية في مؤمنين بمكة أرادوا الهجرة إلى المدينة فمنعوا وما بعد هذا في الآية يرد هذا القول لأن هؤلاء منعوا الخروج لا أخرجوا، ثم وعد تعالى بالنصر في قوله وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ، وقوله الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ يريد كل من نبت به مكة وآذاه أهلها حتى أخرجوا بإذايتهم طائفة إلى الحبشة وطائفة إلى المدينة، ونسب الإخراج إلى الكفار لأن الكلام في معرض تقرير الذنب وإلزامه، وقوله إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ استثناء منقطع ليس من الأول هذا قول سيبويه ولا يجوز عنده فيه البدل وجوزه أبو إسحاق، والأول أصوب، وقوله وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ الآية تقوية للأمر بالقتال وذكر الحجة بالمصلحة فيه وذكر أنه متقدم في الاسم وبه صلحت الشرائع واجتمعت المتعبدات، فكأنه قال أذن في القتال فليقاتل المؤمنون ولولا القتال والجهاد لتغلب على الحق في كل أمة، هذا أصوب تأويلات الآية، ثم ما قيل بعد من مثل الدفاع تبع للجهاد، وقال مجاهد وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ ظلم قوم بشهادات العدول ونحو هذا، ولولا دفع الله ظلم الظلمة بعدل الولاة، وقال علي بن أبي طالب ﵁: المعنى ولولا دفع الله بأصحاب محمد الكفار عن التابعين فمن بعدهم وهذا كله فيه دفع قوم بقوم إلا أن معنى القتال أليق بما تقدم من الآية، وقالت فرقة
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ayette {يُدافِعُ} kelimesi güzel düşmüştür; çünkü müminlerin karşısına onları defeden ve onlara eziyet eden kimseler çıkmıştır, böylece O'nun karşı koyması ve defetmesi onlar adına bir müdafaa olmaktadır. ez-Zehrâvî "hâsebtü hısâben" ifadesinde olduğu gibi "difâ'" kelimesinin "def'" fiilinin mastarı olduğunu nakletmiştir. Sonra Yüce Allah {أُذِنَ} “izin verildi” kavliyle kâfirlerden kendileriyle savaşanlara karşı müminlerin savaşmasına izin vermiştir. İznin sureti kıraatlere göre farklılık arz eder; bazısı bazısından daha kuvvetlidir: Nâfi' ve Âsım'dan Hafs, elifin zammesi ve tâ'nın fethasıyla "üzine lillezîne yukâtelûne" ({أذن للذين يقاتلون}) şeklinde okumuştur; yani kendileriyle savaşılmasına [izin verildi], bu kıraatte iznin bir karşılık verme hususunda olduğu açıktır. Ebû Amr, Âsım'dan Ebû Bekr, Hasan ve ez-Zührî ise elifin fethası ve tâ'nın kesresiyle "ezine lillezîne yukâtilûne" ({أذن للذين يقاتلون}) şeklinde okumuştur; bu kıraatte izin savaşı başlatma hususundadır. İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî elifin fethası ve tâ'nın kesresiyle okumuşlardır. İbn Âmir ise hem elifi hem de tâ'yı fetha ile okumuştur. Bu ayet İbn Mes'ûd'un mushafında tâ'nın kesresiyle "Ezine lillezîne yukâtilûne fî sebîlillâh" şeklindedir. Übeyy'in mushafında ise hemzenin zammesiyle "Üzine lillezîne kâtelû" şeklindedir; Talha ve el-A'meş de "üzine" kelimesinin hemzesini fethalamaları dışında böyle okumuşlardır. {بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} kavlinin anlamı: İzin, onların zulme uğramış olmaları sebebiyle idi demektir. İbn Cüreyc: "Bu ayet, barış anlaşmasını (müvâdeayı) ilk bozan [hükümdür]" demiştir. İbn Abbâs ve İbn Cübeyr: "Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye hicreti sırasında inmiştir" demiştir. Ebû Bekr es-Sıddîk: "Bunu işittiğimde bir savaş olacağını anladım" demiştir. Mücâhid: "Ayet, Mekke'de olup Medine'ye hicret etmek isteyen fakat engellenen müminler hakkındadır" demiştir; ancak ayetin devamı bu görüşü reddetmektedir, çünkü bunlar çıkarılmış değil, çıkmaları engellenmiş kimselerdir. Sonra Yüce Allah {وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ} “Şüphe yok ki Allah'ın onlara yardım etmeye gücü yeter” kavliyle zafer vaat etmiştir. {الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ} “Onlar haksız yere yurtlarından çıkarıldılar” kavliyle, Mekke'nin kendilerine dar geldiği ve eziyetleriyle bir kısmını Habeşistan'a, bir kısmını da Medine'ye çıkardıkları kimselerin tamamını kastetmektedir. Çıkarma işi kâfirlere nispet edilmiştir, çünkü söz günahı tescil etme ve onu [onlara] yükleme makamındadır. {إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ} “Sırf 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için” kavli münkatı bir istisnadır, birinciden değildir; bu Sîbeveyh'in görüşüdür ve onun nezdinde bunda bedel caiz değildir, Ebû İshâk ise caiz görmüştür; birincisi daha doğrudur. {وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ} ayeti savaşı emretmeyi pekiştirmekte, bundaki maslahatın hüccetini zikretmekte ve bunun kadimden beri var olduğunu, şeriatların bununla ıslah olup ibadethanelerin bununla korunduğunu belirtmektedir. Sanki şöyle buyurmuştur: Savaşa izin verilmiştir, o halde müminler savaşsın; eğer savaş ve cihad olmasaydı her ümmette hakka galebe çalınırdı. Ayetin tefsirlerinin en doğrusu budur; bundan sonra savunma gibi söylenen şeyler cihada tâbidir. Mücâhid: "{وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ}, bir topluluğun zulmünün adil şahitlerle savılması ve benzeri olmasaydı; Allah'ın zalimlerin zulmünü idarecilerin adaletiyle savması olmasaydı demektir" demiştir. Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh) ise: "Manası; eğer Allah'ın Muhammed'in ashabı vesilesiyle kâfirleri Tâbiîn'den ve sonrakilerden savması olmasaydı demektir" demiştir. Bütün bunlarda bir topluluğun başka bir toplulukla savılması vardır; ancak savaş manası ayetin öncesine daha uygundur. Bir grup ise şöyle demiştir:
وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ العذاب بدعاء الفضلاء ونحوه وهذا وما شاكله مفسد لمعنى الآية وذلك أن الآية تقتضي ولا بد مدفوعا من الناس ومدفوعا عنه فتأمله، وقرأ نافع وابن كثير «لهدمت» مخففة الدال، وقرأ الباقون «لهدّمت» مشددة وهذه تحسن من حيث هي صوامع كثيرة ففي هدمها تكرار وكثرة كما قال بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ [النساء: ٧٨] فثقل الياء وقال قَصْرٍ مَشِيدٍ [الحج: ٤٥] فخفف لكونه فردا وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ [يوسف: ٤٣] ومُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ [ص: ٥٠] و «الصومعة» موضع العبادة وزنها فوعلة وهي بناء مرتفع منفرد حديد الأعلى، والأصمع من الرجال الحديد القول وكانت قبل الإسلام مختصة برهبان النصارى وبعباد الصابئين، قاله قتادة، ثم استعمل في مئذنة المسلمين والبيع كنائس النصارى واحدتها بيعة قال الطبري: وقيل هي كنائس اليهود ثم أدخل عن مجاهد ما لا يقتضي ذلك، و «الصلوات» مشتركة لكل ملة واستعير الهدم للصلوات من حيث تعطل، أو أراد وموضع صلوات، وذهبت فرقة إلى أن الصلوات اسم لشنائع اليهود وأن اللفظة عبرانية عربت وليست بجمع صلاة، وقال أبو العالية الصلوات مساجد الصابئين، واختلفت القراءة فيها فقرأ جمهور الناس «صلوات» بفتح الصاد واللام وبالتاء بنقطتين وذلك إما بتقدير ومواضع صلوات وإما على أن تعطيل الصلاة هدمها، وقرأ جعفر بن محمد «صلوات» بفتح الصاد وسكون اللام، وقرأت فرقة بكسر الصاد وسكون اللام حكاها ابن جني، وقرأ الجحدري فيما روي عنه «وصلوات» بتاء بنقطتين من فوق وبضم الصاد واللام على وزن فعول قال وهي مساجد
{وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ}, 'faziletli kimselerin duasıyla azabın defedilmesi olmasaydı' ve benzeri şekildedir; bu ve benzeri yorumlar ayetin anlamını ifsat eder. Zira ayet mutlaka insanlardan savulan bir tarafı ve kendisinden savulan bir tarafı iktiza etmektedir, bunu iyi düşün. Nâfi' ve İbn Kesîr dâl harfinin tahfifiyle "le-hudimet" şeklinde okumuştur. Diğerleri ise şeddeli olarak "le-hüddimet" ({لَهُدِّمَتْ}) şeklinde okumuştur; bu okuyuş manastırların çokluğu bakımından güzel düşmektedir, zira onların yıkılmasında bir tekrarlanma ve çokluk vardır; nitekim {بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} [Nisâ: 78] ayetinde yâ'yı şeddelemiş, tekil olduğu için de {قَصْرٍ مَشِيدٍ} [Hac: 45] ayetinde tahfif etmiştir; yine {وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ} [Yûsuf: 23] ve {مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ} [Sâd: 50] böyledir. "Savmaa" (الصومعة) ibadet yeridir, vezni "fav'ale"dir (فوعلة); yüksek, müstakil ve tepesi sivri bir yapıdır. Erkeklerden keskin sözlü olana da "esma'" (الأصمع) denir. İslâm'dan önce Hristiyan rahiplerine ve Sâbiîlerin abidlerine mahsustu; bunu Katâde söylemiştir. Daha sonra Müslümanların minaresi için kullanılmıştır. "el-Biye'" (الْبِيَعُ), Hristiyanların kiliseleridir, tekili "bi'a"dır (بيعة). Taberî der ki: Yahudilerin havraları olduğu da söylenmiştir; sonra Mücâhid'den bunu gerektirmeyen bir rivayet aktarmıştır. "es-Salavât" (الصَّلَواتُ) her din için müşterektir; atıl kalmaları bakımından yıkılma ifadesi salavat (namaz/ibadet) için istiare yoluyla kullanılmıştır veya 'salavat mekanları' kastedilmiştir. Bir grup, "salavat" kelimesinin Yahudilerin ibadethanelerinin adı olduğu, lafzın Arapçalaşmış İbranice bir kelime olup "salât"ın çoğulu olmadığı görüşüne varmıştır. Ebu'l-Âliye: "Salavat, Sâbiîlerin mescitleridir" demiştir. Bu kelimenin kıraatinde ihtilaf edilmiştir: İnsanların cumhuru sâd ve lâm'ın fethası ve iki noktalı tâ ile "salavâtün" ({صَلَواتٌ}) şeklinde okumuştur; bu ya 've mevâdıu salavâtin' takdiriyle ya da namazın iptal edilmesinin onun yıkılması sayılması üzerine bina edilmiştir. Ca'fer b. Muhammed sâd'ın fethası ve lâm'ın sükûnuyla "salvât" şeklinde okumuştur. Bir grup İbn Cinnî'nin aktardığına göre sâd'ın kesresi ve lâm'ın sükûnuyla okumuştur. el-Cahderî kendisinden rivayet edildiğine göre, üstten iki noktalı tâ ile ve sâd ile lâm'ın zammesiyle "fuûl" vezninde "ve suluvât" şeklinde okumuş ve 'bunlar Hristiyanların mescitleridir' demiştir.
النصارى، وقرأ الجحدري والحجاج بن يوسف «وصلوب» بضم الصاد واللام وبالباء على أنه جمع صليب، وقرأ الضحاك والكلبي «وصلوث» بضم الصاد واللام وبالثاء منقوطة ثلاثا قالوا وهي مساجد اليهود، وقرأت فرقة «صلوات» بفتح الصاد وسكون اللام، وقرأت فرقة «صلوات» بضم الصاد واللام حكاها ابن جني، وقرأت فرقة «صلوثا» بضم الصاد واللام وقصر الألف بعد الثاء، وحكى ابن جني أن خارج باب الموصل بيوتا يدفن فيها النصارى يقال لها «صلوت» ، وقرأ عكرمة ومجاهد «صلويثا» بكسر الصاد وسكون اللام وكسر الواو وقصر الألف بعد الثاء قال القاضي: وذهب خصيف إلى أن هذه الأسماء قصد بها متعبدات الأمم، و «الصوامع» للرهبان ع وقيل للصابئين، و «البيع» للنصارى، و «الصلوات» لليهود و «المساجد» للمسلمين والأظهر أنها قصد بها المبالغة بذكر المتعبدات وهذه الأسماء تشترك الأمم في مسمياتها إلا البيعة فإنها مختصة بانصارى في عرف لغة العرب، ومعاني هذه الأسماء هي في الأمم التي لها كتاب على قديم الدهر ولم يذكر في هذه المجوس ولا أهل الاشتراك لأن هؤلاء ليس لهم ما تجب حمايته ولا يوجد ذكر الله إلا عند أهل الشرائع، وقوله يُذْكَرُ فِيهَا الضمير عائد على جميع ما تقدم ثم وعد الله تعالى بنصره نصرة دينه وشرعه، وفي ذلك حض على القتال والجد فيه ثم الآية تعم كل من نصر حقا إلى يوم القيامة.
el-Cahderî ve Haccâc b. Yûsuf, sâd ve lâm'ın zammesi ve bâ ile "salîb"in çoğulu olarak "ve sulûb" şeklinde okumuşlardır. ed-Dahhâk ve el-Kelbî, sâd ve lâm'ın zammesi ve üç noktalı sâ (se) ile "ve sulûs" şeklinde okumuşlar ve 'bunlar Yahudilerin havralarıdır' demişlerdir. Bir grup sâd'ın fethası ve lâm'ın sükûnuyla "salvât" şeklinde okumuştur. Bir grup ise İbn Cinnî'nin naklettiğine göre sâd ve lâm'ın zammesiyle "suluvât" şeklinde okumuştur. Bir grup da sâd ve lâm'ın zammesi ve sâ'dan sonraki elifin kasrıyla "sulûsâ" şeklinde okumuştur. İbn Cinnî, Musul kapısının dışında Hristiyanların defnedildiği ve kendilerine "Salût" denilen evler olduğunu nakletmiştir. İkrime ve Mücâhid, sâd'ın kesresi, lâm'ın sükûnu, vâv'ın kesresi ve sâ'dan sonraki elifin kasrıyla "sılyîsâ" şeklinde okumuşlardır. Kâdı der ki: Hasîf bu isimlerle ümmetlerin ibadethanelerinin kastedildiği görüşüne varmıştır; "savâmi'" rahipler içindir, Sâbiîler için olduğu da söylenmiştir; "biye'" Hristiyanlar, "salavât" Yahudiler ve "mesâcid" Müslümanlar içindir. Zahir olan ise, ibadethaneler zikredilerek mübalağanın kastedilmiş olmasıdır. Bu isimler isimlendirilen şeyler hususunda ümmetler arasında müşterektir; ancak "bi'a" Arap dili örfünde Hristiyanlara mahsustur. Bu isimlerin anlamları kadim zamanlardan beri kitap ehli olan ümmetlerdedir; bunda Mecûsîler ve şirk ehli zikredilmemiştir, zira onların korunması gereken bir şeyi yoktur ve Allah'ın zikri ancak şeriat ehlinin yanında bulunur. {يُذْكَرُ فِيهَا} “içlerinde anılan” kavlindeki zamir daha önce geçenlerin hepsine racidir. Sonra Yüce Allah, dinine ve şeriatına yardım edene yardım edeceğini vaat etmiştir. Bunda savaşa ve onda gayret göstermeye bir teşvik vardır; sonra bu ayet kıyamet gününe kadar herhangi bir hakka yardım eden herkesi kapsar.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٤١ الى ٤٤]
[Hac Suresi (22), Ayetler 41-44]
الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (٤١) وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسى فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٤)
{الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (٤١) وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسى فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٤)} “Onlar ki, eğer kendilerine yeryüzünde iktidar verirsek namazı kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler ve kötülükten menederler. İşlerin sonu Allah'a aittir. [Ey Muhammed!] Eğer seni yalanlıyorlarsa bil ki, onlardan önce Nûh kavmi, Âd ve Semûd da yalanlamıştı. İbrâhim'in kavmi ile Lût'un kavmi de. Medyen halkı da [yalanlamıştı]. Mûsâ da yalanlandı. Ben de o kâfirlere süre tanıdım, sonra onları yakalayıverdim. Benim inkârım (cezalandırmam) nasılmış [gördüler]!”
قالت فرقة: هذه الآية في الخلفاء الأربعة ومعنى هذا التخصيص أن هؤلاء خاصة مكنوا في الأرض من جملة الذين يقاتلون المذكورين في صدر الآية، والعموم في هذا كله أبين وبه يتجه الأمر في جميع الناس، وإنما الآية آخذة عهدا على كل من مكنه الله، كل على قدر ما مكن، فأما الصَّلاةَ والزَّكاةَ فكل مأخوذ بإقامتها وأما الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر فكل بحسب قوته والآية أمكن ما هي في الملوك، و «المعروف» والْمُنْكَرِ يعمان الإيمان والكفر فما دونهما، وقالت فرقة: نزلت هذه الآية في أصحاب محمد ﷺ خاصة من الناس وهذا على أن الَّذِينَ بدل من قوله يُقاتَلُونَ [الحج: ٣٩] أو على أن الَّذِينَ تابع ل مِنْ في قوله مَنْ يَنْصُرُهُ [الحج: ٤٠] ، وقوله وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ توعد للمخالف عن هذه الأوامر التي تقتضيها الآية لمن مكن، وقوله وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ يعني قريشا وهذه آية تسلية للنبي ﵇ ووعيد لقريش، وذلك أنه مثلهم بالأمم المكذبة المعذبة وأسند فعلا فيه علامة التأنيث إلى قوم من حيث أراد الأمة والقبيلة ليطرد القول في عادٌ وَثَمُودُ وقَوْمُ نُوحٍ هم أول أمة كذبت نبيها ثم أسند التكذيب في موسى ﵇ إلى من لم يسم من حيث لم يكذبه قومه بل كذبه القبط وقومه به مؤمنون، و «أمليت» ، معناه فأمهلت وكأن الإمهال أن تمهل من تنوي فيه المعاقبة، وأنت في حين إمهالك عالم بفعله. و «النكير» ، مصدر كالعذير بمعنى الإنكار والإعذار وهو في هذه المصادر بناء مبالغة فمعنى هذه الآية فكما فعلت بهذه الأمم كذلك أفعل بقومك.
Bir grup demiştir ki: Bu ayet dört halife hakkındadır; bu tahsisin anlamı, ayetin başında zikredilen kendileriyle savaşılan kimseler arasından özellikle bunların yeryüzünde iktidar sahibi kılınmış olmalarıdır. Bütün bunlarda umumilik daha açıktır ve emir bütün insanlar hakkında bu şekilde yön bulur. Ayet, Allah'ın iktidar verdiği herkese, iktidarı nispetinde bir ahit yüklemektedir: {الصَّلاةَ} (namaz) ve {الزَّكاةَ} (zekât) hususunda herkes onu ikame etmekle yükümlüdür; iyiliği emretme ve kötülükten nehyetme hususunda ise herkes gücü nispetindedir ve ayet en güçlü şekilde hükümdarlar hakkında geçerlidir. "el-Ma'rûf" (iyilik) ve "el-münker" (kötülük) iman ve küfrü, ayrıca bunların altındaki dereceleri kapsar. Bir grup da şöyle demiştir: Bu ayet insanlar arasından özellikle Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı hakkında inmiştir; bu, {الَّذِينَ} lafzının {يُقاتَلُونَ} [Hac: 39] kavlinden bedel olması veya {الَّذِينَ} lafzının {مَنْ يَنْصُرُهُ} [Hac: 40] kavlindeki {مَنْ} kelimesine tâbi olması esasına dayanır. {وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ} kavli, iktidar sahibi kılınan kimse için ayetin gerektirdiği bu emirlere muhalefet edenlere bir tehdittir. {وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ} kavliyle Kureyş kastedilmektedir; bu ayet Peygamber (aleyhisselâm) için bir teselli, Kureyş için ise bir tehdittir. Zira [Allah] onları yalanlayan ve azaba uğratılan ümmetlere benzetmiştir. Ümmet ve kabileyi kastettiği için müenneslik alameti taşıyan bir fiili kavim lafzına isnat etmiştir ki {عادٌ وَثَمُودُ} ve {قَوْمُ نُوحٍ} ifadelerindeki söz birbiriyle uyumlu olsun; Nûh'un kavmi peygamberini yalanlayan ilk ümmettir. Sonra Mûsâ (aleyhisselâm) hakkındaki yalanlamayı faili zikredilmeyen bir fiile isnat etmiştir; çünkü onu kendi kavmi yalanlamamış, aksine Kıptîler yalanlamıştır, kavmi ise ona iman etmiştir. {أَمْلَيْتُ} kavlinin anlamı, mühlet verdim demektir; sanki imhal (mühlet vermek), cezalandırmayı düşündüğün kimseye mühlet vermendir ve sen ona mühlet verdiğin sırada onun yaptıklarını bilmektesin. {النَّكِيرِ} (nekîr), "el-azîr" (özür) gibi bir mastardır; inkâr etmek ve cezalandırmak anlamındadır ve bu mastarlarda mübalağa kalıbıdır. Bu ayetin anlamı şudur: Ben bu ümmetlere nasıl yaptıysam, senin kavmine de öyle yapacağım.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٤٥ الى ٤٨]
[Hac Suresi (22), Ayetler 45-48]
فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥) أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦) وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨)
{فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥) أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦) وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨)} “Halkı zulmetmekteyken helak ettiğimiz nice kentler vardır ki, şimdi onlar tavanları üzerine çökmüş bomboştur. Nice terk edilmiş kuyular ve nice sapasağlam yapılmış köşkler vardır! Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki düşünecek kalpleri ya da işitecek kulakları olsun? Gerçek şu ki gözler kör olmaz; fakat göğüslerdeki kalpler kör olur. Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Allah vaadinden asla dönmez. Şüphesiz Rabbinin nezdinde bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir. Halkı zulmedip dururken kendilerine mühlet verdiğim, sonra da yakalayıverdiğim nice kentler vardır! Dönüş ancak banadır.”
«كأين» هي كاف التشبيه دخلت على «أي» قاله سيبويه وقد أوعبت القول في هذه اللفظة وقراءتها في سورة آل عمران في قوله وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ [آل عمران: ١٤٦] ، وهي لفظة إخبار وقد تجيء استفهاما، وحكى الفراء «كأين مالك» ، وقرأت فرقة «أهلكناها» ، وقرأت فرقة «أهلكتها» ، بالإفراد والمراد أهل القرية وظالِمَةٌ معناه بالكفر، وخاوِيَةٌ، معناه خالية ومنه خوى النجم إذا خلا من النور، ونحوه ساقطة عَلى عُرُوشِها، والعروش السقوف والمعنى أن السقوف سقطت ثم وقعت الحيطان عليها فهي
"Keeyyin" (كأين), Sîbeveyh'in belirttiğine göre "eyy" (أي) kelimesinin başına teşbih kâf'ının gelmesidir. Âl-i İmrân suresinde geçen {وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ} [Âl-i İmrân: 146] kavlinde bu lafız ve kıraati hakkındaki sözü etraflıca açıklamıştım. Bu bir haber lafzıdır, bazen istifham olarak da gelebilir. el-Ferrâ' "Keeyyin mâlike" (Ne kadar çok malın var) ifadesini nakletmiştir. Bir grup "ehleknâhâ" ({أَهْلَكْناها}), bir grup ise tekil olarak "ehlektühâ" şeklinde okumuştur; kastedilen o kentin ehlidir. {ظالِمَةٌ} kavlinin anlamı, küfür ile zalim demektir. {خاوِيَةٌ} kavlinin anlamı, boştur; nitekim yıldızın ışıktan hali olmasına "have'n-necm" denmesi de bundandır. Benzer şekilde {عَلى عُرُوشِها} “tavanları üzerine” çökmüştür. "el-Urûş" tavanlardır; anlam şudur: Tavanlar çökmüş, ardından duvarlar onların üzerine yıkılmıştır, dolayısıyla o [duvarlar]
على العروش، وَبِئْرٍ، قيل هو معطوف على «العروش» وقيل على «القرية» وهو أصوب، وقرأت فرقة «وبيئر» بهمزة وسهلها الجمهور، وقرأت فرقة «معطلة» بفتح الميم وسكون العين وفتح الطاء وتخفيفها، والجمهور على «معطّلة» بضم الميم وفتح العين وشد الطاء، و «المشيد» المبني بالشيد وهو الجص، وقيل «المشيد» المعلى بالآجر ونحو. فمن الشيد قول عدي بن زيد:
tavanların üzerindedir. {وَبِئْرٍ} lafzının "el-Urûş"a matuf olduğu söylenmiştir; "el-Karye"ye matuf olduğu da söylenmiştir ki daha doğru olanı budur. Bir grup hemze ile "ve bi'rin" şeklinde okumuş, cumhur ise hemzeyi teshil etmiştir. Bir grup mîm'in fethası, ayn'ın sükûnu, tâ'nın fethası ve tahfifiyle "mu'atale" şeklinde okumuştur; cumhur ise mîm'in zammesi, ayn'ın fethası ve tâ'nın şeddesiyle "mu'attale" ({معطّلة}) üzerinde icma etmiştir. "el-Meşîd" (الْمَشِيدُ) şîd ile yani kireçle yapılmış olandır. "el-Meşîd"in tuğla ve benzeriyle yükseltilmiş bina olduğu da söylenmiştir. Şîd kelimesinin kullanımına dair Adî b. Zeyd'in şu sözü vardır:
شاده مرمرا وجلله كلسا ... فللطير في ذراه وكور
Onu mermerle yükseltti ve kireçle sıvadı ... Tepesinde artık kuşların yuvaları vardır.
شاد، بنى، بالشيد والأظهر في البيت أنه أراد علاه بالمرمر. وقالت فرقة في هذه الآية إن مَشِيدٍ معناه معلى محصنا، وجملة معنى الآية تقتضي أنه كان كذلك قبل خرابه ثم وبخهم على الغفلة وترك الاعتبار بقوله، أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ أي في البلاد فينظروا في أحوال الأمم المكذبة المعذبة، وهذه الآية تقتضي أن العقل في القلب وذلك هو الحق ولا ينكر أن للدماغ اتصالا بالقلب يوجب فساد العقل متى اختل الدماغ، فَتَكُونَ، نصب بالفاء في جواب الاستفهام صرف الفعل من الجزم إلى النصب، وقوله فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ، لفظ مبالغة كأنه قال: ليس العمى عمى العين وإنما العمى حق العمى عمى القلب، ومعلوم أن الأبصار تعمى ولكن المقصد ما ذكرناه، وهذا كقوله ﵇، «ليس الشديد بالصرعة وليس المسكين بهذا الطواف» . والضمير في فَإِنَّها للقصة ونحوها من التقدير وقوله الَّتِي فِي الصُّدُورِ، مبالغة كقوله يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ [آل عمران: ١٦٧] كما تقول: نظرت إليه بعيني ونحو هذا، والضمير في يَسْتَعْجِلُونَكَ لقريش، وقوله وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ، وعد ووعيد وإخبار بأن كل شيء إلى وقت محدود، و «الوعد» هنا مقيد بالعذاب فلذلك ورد في مكروه، وقوله وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ، قالت فرقة: معناه وَإِنَّ يَوْماً من أيام عذاب الله كَأَلْفِ سَنَةٍ مما تعدون من هذه لطول العذاب وبؤسه، فكأن المعنى فما أجهل من يستعجل هذا وقالت فرقة معناه وَإِنَّ يَوْماً عند الله لإحاطته فيه وعلمه وإنفاذه قدرته كَأَلْفِ سَنَةٍ عندكم ع وهذا التأويل يقتضي أن عشرة آلاف سنة وإلى ما لا نهاية له من العدد في حكم الألف ولكنهم قالوا ذكر الألف لأنه منتهى العدد دون تكرار فاقتصر عليه ع وهذا التأويل لا يناسب الآية، وقالت فرقة: إن المعنى أن اليوم عند الله كألف سنة من هذا العدد، من ذلك قول النبي ﷺ «إني لأرجو أن تؤخر أمتي نصف يوم» ، وقوله «يدخل فقراء المسلمين الجنة قبل الأغنياء بنصف يوم» ذلك خمسمائة سنة، ومنه قول ابن عباس: مقدار الحساب يوم القيامة ألف سنة فكأن المعنى وإن طال الإمهال فإنه في بعض يوم من أيام الله وكرر قوله وَكَأَيِّنْ لأنه جلب معنى آخر ذكر أولا القرى المهلكة دون إملاء بل بعقب التكذيب ثم ثنى بالمهملة لئلا يفرح هؤلاء بتأخير العذاب عنهم، وقرأت فرقة «تعدون» بالتاء، وقرأت فرقة «يعدون» بالياء على الغائب.
"Şâde", kireçle bina etti demektir; beyitte zahir olan ise mermerle yükselttiğini kastetmiş olmasıdır. Bu ayette bir grup, {مَشِيدٍ} kavlinin 'yükseltilmiş, muhkem kılınmış' anlamına geldiğini söylemiştir. Ayetin genel anlamı, harap olmadan önce onun bu şekilde olduğunu iktiza etmektedir. Sonra {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ} kavliyle onları gafletten ve ibret almayı terk etmekten dolayı azarlamıştır; yani memleketlerde gezip de yalanlayan ve azaba uğrayan ümmetlerin hallerine bakmazlar mı? Bu ayet aklın kalpte olduğunu iktiza etmektedir ve hak olan da budur; beynin kalple bir irtibatı olduğu ve beyin bozulduğunda aklın fesada uğrayacağı ise inkâr edilemez. {فَتَكُونَ} kelimesi istifhamın cevabında fâ ile nasb kılınmıştır, fiili cezimden nasba çevirmiştir. {فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ} kavli mübalağa ifadesidir; sanki şöyle demiştir: Asıl körlük gözün körlüğü değildir, gerçek körlük kalbin körlüğüdür. Bilinmektedir ki gözler de kör olur, ancak kastedilen zikrettiğimiz manadır. Bu, Peygamber'in (aleyhisselâm): "Güçlü kimse güreşte yenen değildir; yoksul da kapı kapı dolaşan bu kimse değildir" hadisi gibidir. {فَإِنَّها} kelimesindeki zamir kıssa zamiridir ve benzeri bir takdirdedir. {الَّتِي فِي الصُّدُورِ} kavli ise {يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ} [Âl-i İmrân: 167] kavlinde olduğu gibi mübalağadır; nitekim 'ona gözümle baktım' ve benzeri sözler söylenir. {يَسْتَعْجِلُونَكَ} kavlindeki zamir Kureyş'e aittir. {وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ} kavli ise bir vaat ve tehdit olup her şeyin belirli bir vakte kadar olduğunu haber vermektedir; buradaki "vaad" azapla kayıtlıdır, bu sebeple hoşlanılmayan bir durum hakkında gelmiştir. {وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ} kavmi hakkında bir grup: Anlamı, 'Allah'ın azap günlerinden bir gün, azabın uzunluğu ve şiddeti sebebiyle sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir' şeklindedir demiştir; sanki anlam: 'Bunu aceleyle isteyen ne kadar da cahildir!' demektir. Bir grup: Anlamı, 'Allah'ın her şeyi kuşatması, ilmi ve kudretini geçerli kılması bakımından O'nun katındaki bir gün, sizin yanınızdaki bin yıl gibidir' şeklindedir demiştir; bu yorum on bin yılın ve sonsuza kadar olan sayıların da bin hükmünde olmasını iktiza eder, ancak onlar demişlerdir ki: Tekrarsız sayıların sonu olduğu için bin zikredilmiş ve onunla yetinilmiştir; bu tevil ayete uygun düşmemektedir. Bir grup ise şöyle demiştir: Anlam, Allah katındaki bir günün bu sayıdan bin yıl gibi olduğudur. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Ümmetimin yarım gün ertelenmesini umuyorum" hadisi ve "Müslümanların fakirleri zenginlerden yarım gün önce cennete girer" hadisi bundandır ki bu beş yüz yıldır. İbn Abbâs'ın: "Kıyamet gününün hesabının miktarı bin yıldır" sözü de bu kabildendir; sanki mana: 'Mühlet uzasa bile bu, Allah'ın günlerinden bir günün bir cüzü kadardır' demektir. {وَكَأَيِّنْ} kavlini tekrar etmiştir, çünkü başka bir mana getirmiştir: İlkin mühlet verilmeksizin yalanlamanın hemen ardından helak edilen kentleri zikretmiş, sonra azabın ertelenmesiyle sevinmesinler diye mühlet verilenleri ikinci olarak zikretmiştir. Bir grup muhatap olarak tâ ile "teuddûne" ({تَعُدُّونَ}), bir grup ise gayb olarak yâ ile "yeuddûne" şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٤٩ الى ٥٤]
[Hac Suresi (22), Ayetler 49-54]
قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١) وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٣)
{قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١) وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٣)} “De ki: 'Ey insanlar! Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım.' İman edip salih amel işleyenler var ya; onlar için bir bağışlanma ve değerli bir rızık vardır. Ayetlerimizi geçersiz kılmak için yarışanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir. Senden önce hiçbir resul ve nebi göndermedik ki, o bir şey arzuladığında (veya okuduğunda) şeytan onun arzusuna (veya okuyuşuna) bir şüphe katmış olmasın. Bunun üzerine Allah, şeytanın kattığı şeyi giderir; sonra Allah ayetlerini muhkem kılar. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. Şeytanın kattığı şeyi, kalplerinde hastalık bulunanlar ve kalpleri kaskatı olanlar için bir imtihan kılmak için [böyle yapar]. Şüphesiz zalimler derin bir ayrılık içindedirler.”
وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤)
{وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤)} “Bir de kendilerine ilim verilenlerin, onun Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilip ona inanmaları ve kalplerinin ona saygı ile bağlanması içindir. Şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru bir yola ileticidir.”
المعنى قُلْ يا محمد إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ عذاب ليس إلي أن أعجل عذابا ولا أن أؤخره عن وقته، ثم قسم حالة المؤمنين والكافرين بأن للمؤمنين سترة ذنوبهم ورزقه إياهم في الجنة، و «الكريم» صفة نفي المذام، كما تقول ثوب كريم، وأن للكافرين المعاجزين عذاب الْجَحِيمِ وهذا كله مما أمره أن يقوله، أي هذا معنى رسالتي لا ما تتمنون أنتم، وقوله سَعَوْا معناه تحيلوا وكادوا من السعاية، و «الآيات» :
Anlam şudur: De ki ey Muhammed: {إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ} “Ben sizin için ancak bir uyarıcıyım”, bir azap uyarıcısıyım; azabı öne almak veya vaktinden sonraya ertelemek benim elimde değildir. Sonra müminlerin ve kâfirlerin durumunu taksim etmiştir: Müminler için günahlarının örtülmesi ve cennette rızıklandırılmaları vardır. "el-Kerîm" (كَرِيمٌ) ayıpların nefyedilmesi sıfatıdır; nitekim kusursuz elbiseye 'sevbün kerîm' denir. Ayetleri aciz bırakmaya çalışan kâfirler için ise {الْجَحِيمِ} (cehennem) azabı vardır. Bütün bunlar ona söylemesini emrettiği şeylerdendir; yani peygamberliğimin anlamı budur, sizin arzuladığınız şey değildir. {سَعَوْا} kavlinin anlamı: Hile ve tuzak kurdular demektir, bu 'sa'y' (çaba göstermek) kökündendir. "el-Âyât" ise:
القرآن، أو كادوه بالتكذيب وسائر أقوالهم، وقرأت فرقة، «معاجزين» ، ومعناه مغالبين كأنهم طلبوا عجز صاحب الآيات والآيات تقتضي تعجيزهم فصارت مفاعلة، وعبر بعض الناس في تفسير مُعاجِزِينَ بظانين أنهم يفلتون الله وهذا تفسير خارج عن اللفظة، وقرأت فرقة «معجّزين» بغير ألف وبشد الجيم ومعناه معجزين الناس أي جاعلوهم بالتثبيط عجزة عن الإيمان وقال أبو علي: «معجزين» ناسبين أصحاب النبي إلى العجز كما تقول فسّقت فلانا وزنيته إذا نسبته إلى ذلك، وقوله وَما أَرْسَلْنا الآية تسلية للنبي ﵇ عن النازلة التي ألقى الشيطان فيها في أمنية النبي ﵇، وتَمَنَّى معناه المشهور أراد وأحب، وقالت فرقة هو معناها في الآية، والمراد أن الشيطان ألقى ألفاظه بسبب ما تمناه رسول الله ﷺ من مقاربة قومه وكونهم متبعين له قالوا: فلما تمنى رسول الله من ذلك ما لم يقضه الله وجد الشيطان السبيل، فحين قرأ رسول الله ﷺ النجم في مسجد مكة وقد حضر المسلمون والمشركون بلغ إلى قوله أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى [النجم: ٢٠] ألقى الشيطان تلك الغرانيق العلى وإن شفاعتهم لترجى قال الكفار هذا محمد يذكر آلهتنا بما نريد وفرحوا بذلك، فلما انتهى إلى السجدة سجد الناس أجمعون إلا أمية بن خلف فإنه أخذ قبضة من تراب ثم رفعها إلى جبهته وقال يكفيني هذا، قال البخاري: هو أمية بن خلف، وقال بعض الناس: هو الوليد بن المغيرة، وقال بعض الناس: هو أبو أحيحة سعيد بن العاصي ثم اتصل بمهاجرة الحبشة أن أهل مكة اتبعوا محمدا ففرحوا بذلك وأقبل بعضهم فوجد ألقية الشيطان قد نسخت وأهل مكة قد ارتبكوا وافتتنوا، وقالت فرقة تَمَنَّى معناه تلا والأمنية التلاوة ومنه قول الشاعر: [الطويل]
Kur'an'dır; yahut yalanlayarak ve diğer sözleriyle ona tuzak kurdular demektir. Bir grup "muâcizîn" ({مُعاجِزِينَ}) şeklinde okumuştur; manası üstün gelmeye çalışanlar demektir, sanki onlar ayetler sahibini aciz bırakmayı istemişler, ayetler de onları aciz bırakmayı iktiza etmiştir; böylece müşareke (karşılıklı iş) olmuştur. Bazı kimseler {مُعاجِزِينَ} tefsirinde 'Allah'tan kaçıp kurtulacaklarını zannedenler' ifadesini kullanmışlardır ki bu, kelimenin lafzından çıkan bir tefsir değildir. Bir grup elifsiz ve cîm'in şeddesiyle "mu'accizîn" ({معجّزين}) şeklinde okumuştur; manası insanları aciz bırakanlar yani onları vazgeçirerek imandan aciz kılanlar demektir. Ebû Ali: "'Mu'accizîn', Peygamber'in ashabını acziyete nispet edenler demektir; nitekim birini fıska veya zinaya nispet ettiğinde 'fessaktü fülânen ve zenneytehü' dersin" demiştir. {وَما أَرْسَلْنا} ayeti, şeytanın Peygamber'in (aleyhisselâm) arzusuna (veya okuyuşuna) bir şey kattığı olay sebebiyle Peygamber (aleyhisselâm) için bir tesellidir. {تَمَنَّى} kelimesinin meşhur anlamı arzuladı ve istedi demektir. Bir grup ayetteki anlamının bu olduğunu söylemiştir; kastedilen, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) kavmine yakınlaşma ve onların kendisine tabi olması yönündeki temennisi sebebiyle şeytanın kendi lafızlarını araya katmış olmasıdır. Dediler ki: Resûlullah Allah'ın takdir etmediği bir şeyi temenni edince şeytan bir yol buldu; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke mescidinde Müslümanlar ve müşrikler hazır bulunurken Necm suresini okuyup {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى} [Necm: 19-20] kavline ulaştığında şeytan 'İşte bunlar yüce kuğulardır (turnalardır) ve şüphesiz onların şefaati umulur' sözlerini araya kattı. Kâfirler: 'İşte Muhammed ilahlarımızı istediğimiz şekilde anıyor' dediler ve buna sevindiler. Secde ayetine varınca Ümeyye b. Halef hariç bütün insanlar secde etti; o bir avuç toprak alıp alnına kaldırdı ve 'Bu bana yeter' dedi. Buhârî onun Ümeyye b. Halef olduğunu söylemiştir; bazıları Velîd b. Mugîre, bazıları ise Ebû Ühayha Saîd b. el-Âs olduğunu söylemiştir. Sonra Habeşistan muhacirlerine Mekke ehlinin Muhammed'e tabi olduğu haberi ulaştı, buna sevindiler ve bir kısmı geri döndü; geldiklerinde şeytanın kattığı şeyin neshedildiğini, Mekke ehlinin ise şaşkınlığa ve fitneye düştüğünü gördüler. Bir grup ise {تَمَنَّى} kelimesinin 'okudu / tilavet etti' manasına geldiğini, "ümniyye"nin de tilavet olduğunu söylemiştir. Şairin şu sözü bundandır: [et-Tavîl]
تمنى كتاب الله أول ليلة ... وآخرها لاقى حمام المقادر
Gecenin başında Allah'ın kitabını temennî etti (okudu) ... Sonunda ise takdir edilmiş ecellerle karşılaştı.
ومنه قول الآخر: [الطويل] «تمنى داود الزبور على رسل» وتأولوا قوله تعالى «إلا أماني» أي إلا تلاوة، وقالت هذه الفرقة في معنى سبب «إلقاء الشيطان» في تلاوة النبي ﵇ ما تقدم آنفا من ذكر الله.
Diğerinin şu sözü de bundandır: [et-Tavîl] "Dâvûd Zebûr'u tane tane temennî etti (okudu)." Yüce Allah'ın {إِلَّا أَمانِيَّ} kavlini de 'ancak okumalar' şeklinde tevil etmişlerdir. Bu grup, şeytanın Peygamber'in (aleyhisselâm) tilavetine katmasının sebebi hususunda az önce geçen rivayeti zikretmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا الحديث الذي فيه هن الغرانقة وقع في كتب التفسير ونحوها ولم يدخله البخاري ولا مسلم ولا ذكره في علمي مصنف مشهور بل يقتضي مذهب أهل الحديث أن «الشيطان ألقى» ولا يعينون هذا السبب ولا غيره، ولا خلاف أن إلقاء الشيطان إنما هو لألفاظ مسموعة بها وقعت الفتنة، ثم اختلف الناس في صورة هذا الإلقاء فالذي في التفاسير وهو مشهور القول أن النبي ﷺ تكلم بتلك الألفاظ وأن الشيطان أوهمه ووسوس في قلبه حتى خرجت تلك الألفاظ على لسانه، ورووا أنه نزل إليه جبريل بعد ذلك فدراسه سورة النجم فلما قالها رسول الله ﷺ قال له جبريل لم آتك بهذا، فقال رسول الله ﷺ «افتريت على الله وقلت ما لم يقل لي» وجعل يتفجع ويغتم فنزلت هذه الآية وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ، ع وحدثني أبي ﵁ أنه لقي بالمشرق من شيوخ العلماء والمتكلمين من قال: هذا لا يجوز على النبي ﷺ وهو المعصوم في التبليغ وإنما الأمر أن الشيطان نطق بلفظ أسمعه الكفار عند قول النبي ﷺ أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى [النجم: ٢٠] وصوب صوته من صوت النبي ﷺ حتى التبس الأمر على المشركين وقالوا محمد قرأها ع وتَمَنَّى على هذا التأويل بمعنى تلا ولا بد، وقد روي نحو هذا التأويل عن الإمام أبي المعالي ع و «الرسول» أخص من النبي وكثير من الأنبياء لم يرسلوا وكل رسول نبي، و «النسخ» في هذه الآية الإذهاب، كما تقول نسخت الشمس الظل وليس يرفع ما استقر من الحكم، ع وطرق الطبري وأشبع الإسناد في أن إلقاء الشيطان كان على لسان النبي ﵇ واختلفت الروايات في الألفاظ ففي بعضها تلك الغرانقة، وفي بعضها تلك الغرانيق، وفي بعضها وإن شفاعتهن وفي بعضها منها الشفاعة ترتجى ع والغرانيق معناه السادة العظام الأقدار، ومنه قول الشاعر:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: İçinde 'garânîk' (kuğular) ifadesi geçen bu hadis tefsir ve benzeri kitaplarda yer almıştır; ancak bunu ne Buhârî ne de Müslim almış, bildiğim kadarıyla meşhur bir musannif da bunu zikretmemiştir. Bilakis hadis ehlinin benimsediği yol 'şeytanın bir şey kattığı' şeklindedir ve bu sebebi veya başka bir sebebi tayin etmezler. Şeytanın katmasının, kendisiyle fitnenin meydana geldiği işitilen lafızlar olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Sonra insanlar bu katmanın keyfiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir: Tefsirlerde yer alan ve meşhur olan görüş, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu lafızları telaffuz ettiği, şeytanın ona vehim verip kalbine vesvese soktuğu ve böylece bu lafızların onun dilinden döküldüğü şeklindedir. Rivayet ettiklerine göre bundan sonra Cebrail ona inip Necm suresini karşılıklı okudu; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) o kısmı okuyunca Cebrail ona: 'Ben sana bunu getirmedim' dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Allah'a iftira ettim ve bana söylemediği şeyi söyledim' dedi, büyük bir üzüntü ve kedere kapıldı; bunun üzerine bu {وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ} ayeti indi. Babam (radıyallâhu anh) bana anlattı ki, Doğu'da âlim ve mütekellim zatlardan şöyle diyenlerle karşılaşmıştır: Tebliğde masum olan Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında bu caiz olamaz; asıl mesele, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى} [Necm: 19-20] ayetini okuduğu sırada şeytanın kâfirlere işittirdiği bir lafız telaffuz etmesi ve sesini Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sesine benzetmesi, böylece durumun müşriklere karışık gelip 'Muhammed bunu okudu' demeleridir. Bu tevil üzere {تَمَنَّى} kelimesi mutlaka 'okudu' anlamındadır. Bu tevilin benzeri İmam Ebu'l-Meâlî'den de rivayet edilmiştir. "er-Resûl" nebîden daha hastır; nebîlerin birçoğu gönderilmemiştir ve her resul bir nebîdir. Bu ayetteki "en-Nesh" (النسخ) gidermek demektir; nitekim 'güneş gölgeyi giderdi' anlamında "nesehati'ş-şemsu'z-zılle" denir, yoksa sabit olmuş bir hükmün kaldırılması değildir. Taberî şeytanın katmasının Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) dili üzerinden olduğuna dair isnatları genişçe nakletmiştir. Rivayetler lafızlar konusunda farklılık göstermektedir; bazılarında 'tilke'l-garânika', bazılarında 'tilke'l-garânîku', bazılarında 've inne şefâatehünne', bazılarında ise 'minhe'ş-şefâatü türtacâ' şeklindedir. "el-Garânîk", şanı yüce efendiler demektir. Şairin şu sözü bundandır:
«أهلا بصائدة الغرانق» وقوله لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ الآية، اللام في قوله لِيَجْعَلَ متعلقة بقوله فَيَنْسَخُ اللَّهُ و «الفتنة» الامتحان والاختبار، والذين فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ هم، عامة الكفار، والقاسية قلوبهم خواص منهم عتاة كأبي جهل والنضر وعقبة، و «الشقاق» ، البعد عن الخير، والضلال والكون في شق الصلاح، وبَعِيدٍ، معناه أنه انتهى بهم وتعمق فرجعتهم منه غير مرجوة، والَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ هم أصحاب محمد رسول الله ﵇، والضمير في أَنَّهُ عائد على القرآن و «تخبت» معناه تتطامن وتخضع وهو مأخوذ من الخبت وهو المطمئن من الأرض، وقرأت فرقة «لهاد» بغير ياء بعد الدال، وقرأت فرقة: «لهادي» بياء، وقرأت فرقة «لهاد» بالتنوين وترك الإضافة وهذه الآية معادلة لقوله، قبل وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ.
"Kuğuları avlayan [güzele] merhaba!" {لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ} ayetindeki lâm harfi {فَيَنْسَخُ اللَّهُ} kavline taalluk etmektedir. "el-Fitne" (الْفِتْنَةُ) imtihan ve denemedir. {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “kalplerinde hastalık bulunanlar” kâfirlerin avamıdır. {وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ} “kalpleri kaskatı olanlar” ise Ebû Cehil, Nadr ve Ukbe gibi onların azgın elebaşlarıdır. "eş-Şikâk" (الشقاق) hayırdan uzaklaşmak, dalalet ve salahın karşı tarafında bulunmaktır. {بَعِيدٍ} kavlinin anlamı: Onların bunda haddi aştıkları ve derinleştikleri, dolayısıyla oradan dönüşlerinin umulmadığıdır. {الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} “kendilerine ilim verilenler”, Allah'ın Resulü Muhammed'in (aleyhisselâm) ashabıdır. {أَنَّهُ} kavlindeki zamir Kur'an'a racidir. "Tuhbite" (تُخْبِتَ) kelimesinin anlamı, boyun eğer ve huşû duyar demektir; bu, arazinin alçak ve mutmain yeri olan "el-habt"tan türemiştir. Bir grup dâl'dan sonra yâ olmaksızın "lehâdin" ({لهاد}) şeklinde okumuştur. Bir grup yâ ile "lehâdî" ({لهادي}) şeklinde okumuştur. Bir grup ise tenvin ile ve izafeti terk ederek "lehâdin" şeklinde okumuştur. Bu ayet, daha önce geçen {وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ} kavlinin dengidir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٥٥ الى ٦٢]
[Hac Suresi (22), Ayetler 55-62]
وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥) الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧) وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩)
{وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥) الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧) وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩)} “Kâfir olanlar, kıyamet kendilerine ansızın gelinceye veya onlara kısır bir günün azabı gelip çatıncaya kadar ondan yana hep bir şüphe içinde kalacaklardır. O gün mülk Allah'ındır; aralarında hükmünü verir. İman edip salih amel işleyenler Naîm cennetlerindedirler. Kâfir olup ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır. Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenlere gelince, Allah onları mutlaka güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır. Onları kesinlikle hoşnut olacakları bir yere girdirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, halîmdir.”
ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢)
{ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢)} “İşte böyle! Kim kendisine verilen eziyetin dengiyle karşılık verir de sonra yine kendisine zulmedilirse, Allah ona mutlaka yardım edecektir. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. Bu böyledir; çünkü Allah geceyi gündüzün içine sokar, gündüzü de gecenin içine sokar. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. Bu böyledir; çünkü Allah hakkın ta kendisidir, O'ndan başka yalvardıkları ise batılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür.”
«المرية» الشك، والضمير في قوله مِنْهُ قالت فرقة هو عائد على القرآن، وقالت فرقة: على محمد ﵇، وقالت فرقة: على ما أَلْقَى الشَّيْطانُ [الحج: ٥٢] ، وقال سعيد بن جبير أيضا على سجود النبي ﷺ في سورة النجم، والسَّاعَةُ، قالت فرقة: أراد يوم القيامة، «واليوم العقيم» ، يوم بدر، وقالت فرقة: السَّاعَةُ، موتهم أو قتلهم في الدنيا كيوم بدر ونحوه، و «اليوم العقيم» ، يوم القيامة، ع وهذان القولان جيدان لأنهما أحرزا التقسيم ب أَوْ ومن جعل السَّاعَةُ و «اليوم العقيم» ، يوم القيامة، فقد أفسد رتبة أَوْ، وسمي يوم القيامة أو يوم الاستئصال عقيما لأنه لا ليلة بعده ولا يوم، والأيام كأنها نتائج لمجيء واحد إثر واحد، فكأن آخر يوم قد عقم وهذه استعارة، وجملة هذه الآية توعد، وقوله الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ، السابق منه أنه في يوم القيامة من حيث لا ملك فيه لأحد من ملوك الدنيا، ويجوز أن يريد به يوم بدر ونحوه من حيث ينفذ فيه قضاء الله وحده ويبطل ما سواه ويمضي حكمه فيمن أراد تعذيبه، فأما من تأوله في يوم القيامة فاتسق له قوله فَالَّذِينَ آمَنُوا إلى قوله مُهِينٌ، ومن تأوله في يوم بدر ونحوه جعل قوله «فالذين آمنوا» ، ابتداء خبر عن حالهم المتركبة على حالهم في ذلك اليوم العقيم من الإيمان والكفر. وقوله وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الآية ابتداء معنى آخر وذلك أنه لما مات بالمدينة عثمان بن مظعون وأبو سلمة بن عبد الأسد قال بعض الناس: من قتل من المهاجرين أفضل ممن مات حتف أنفه فنزلت هذه الآية مسوية بينهم في أن الله تعالى يرزق جميعهم رِزْقاً حَسَناً وليس هذا بقاض بتساويهم في الفضل، وظاهر الشريعة أن المقتول أفضل، وقال بعض الناس: المقتول والميت في سبيل الله شهيدان، ولكن للمقتول مزية ما أصابه في ذات الله، و «الرزق الحسن» ، يحتمل أن يريد به رزق الشهداء عند ربهم في البرزخ ويحتمل أن يريد بعد يوم القيامة في الجنة، وقرأت فرقة، «مدخلا» ، بضم الميم من أدخل فهو محمول على الفعل المذكور، وقرأت فرقة «مدخلا» بفتح الميم من دخل فهو محمول على فعل مقدر تقديره فيدخلون مدخلا، وأسند الطبري عن سلامان بن عامر قال: كان فضالة برودس أميرا على الأرباع فخرج بجنازتي رجلين أحدهما قتيل والآخر متوفى فرأى ميل الناس مع جنازة القتيل، فقال: أراكم أيها الناس تميلون مع القتيل وتفضلونه فو الذي نفسي بيده ما أبالي من أي حفرتيهما بعثت اقرؤوا قول الله تعالى وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الآية، إلى قوله حَلِيمٌ وقوله تعالى: ذلِكَ، إلى قوله الْكَبِيرُ المعنى الأمر ذلك، ثم أخبر تعالى عمن عاقب من المؤمنين من ظلمه من الكفرة ووعد المبغي
"el-Mirye" (الْمِرْيَةُ) şüphedir. {مِنْهُ} kavlindeki zamirin Kur'an'a raci olduğunu bir grup söylemiştir; bir grup Muhammed'e (aleyhisselâm), bir grup da şeytanın kattığı şeye ({ما أَلْقَى الشَّيْطانُ} [Hac: 52]) raci olduğunu söylemiştir. Saîd b. Cübeyr ise bunun Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Necm suresindeki secdesine raci olduğunu söylemiştir. {السَّاعَةُ} kavli hakkında bir grup: Kıyamet gününü kastetmiştir, {عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ} ise Bedir günüdür demiştir. Bir grup: {السَّاعَةُ}, onların dünyadaki ölümleri veya Bedir günü ve benzeri şekillerde öldürülmeleridir; {عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ} ise kıyamet günüdür demiştir. Bu iki görüş de güzeldir, çünkü {أَوْ} (veya) ile yapılan taksimi korumuşlardır. {السَّاعَةُ} ile {عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ} ifadelerinin her ikisini de kıyamet günü kılan kimse ise {أَوْ} edatının derecesini bozmuştur. Kıyamet gününe veya kök kazıma gününe "akîm" (kısır) denilmiştir; çünkü ondan sonra ne bir gece ne de bir gün vardır; günler sanki birbiri ardınca gelişlerin neticeleri gibidir, dolayısıyla son gün kısır kalmış gibidir ve bu bir istiaredir. Bu ayetin tamamı bir tehdittir. {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ} kavminden ilk akla gelen, dünya krallarından hiç kimse için onda bir mülk bulunmaması sebebiyle bunun kıyamet gününde olduğudur; yalnız Allah'ın kazasının onda geçerli olması, O'ndan başkasının batıl kalması ve azap etmek istediği kimselerde hükmünün icra edilmesi bakımından Bedir günü ve benzerini kastetmiş olması da caizdir. Bunu kıyamet günü olarak tevil eden kimse için {فَالَّذِينَ آمَنُوا} kavlinden {مُهِينٌ} kavline kadar olan kısım intizam kazanır. Bunu Bedir günü ve benzeriyle tevil eden kimse ise {فَالَّذِينَ آمَنُوا} kavlini, o akîm günde iman ve küfürden ibaret hallerine bina edilen durumları hakkında yeni bir haber kılmıştır. {وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} ayeti başka bir mananın başlangıcıdır; bu da Medine'de Osmân b. Maz'ûn ve Ebû Seleme b. Abdilesed vefat ettiğinde bazı insanların: "Muhacirlerden öldürülen kimse, eceliyle ölen kimseden daha faziletlidir" demeleri üzerinedir; bunun üzerine Allah Teâlâ'nın hepsini {رِزْقاً حَسَناً} ile rızıklandıracağı hususunda aralarını eşit kılan bu ayet inmiştir; bu durum fazilette eşit olmalarını gerektirmez, şeriatın zahiri ise öldürülenin daha faziletli olduğudur. Bazı kimseler: "Allah yolunda öldürülen de ölen de şehittir; ancak öldürülen kimse için Allah yolunda başına gelen şey sebebiyle bir meziyet vardır" demiştir. {الرِّزْقُ الْحَسَنُ} ile şehitlerin berzahta Rableri katındaki rızkının kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, kıyamet gününden sonra cennettekinin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bir grup "edhale" fiilinden hareketle mîm'in zammesiyle "müdhale" ({مُدْخَلاً}) şeklinde okumuştur, bu zikredilen fiile hamledilir. Bir grup ise "dehale" fiilinden hareketle mîm'in fethasıyla "medhale" şeklinde okumuştur, bu da takdir edilen bir fiile hamledilir ki takdiri 'fe-yedhulûne medhalen' (böylece bir giriş yerine girerler) şeklindedir. Taberî Selâmân b. Âmir'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Fedâle b. Ubeyd Rodos'ta ordunun dörtte birine komutandı; biri öldürülmüş, diğeri vefat etmiş iki adamın cenazesiyle çıktı ve insanların öldürülenin cenazesine meylettiğini gördü. Bunun üzerine şöyle dedi: 'Ey insanlar! Sizin öldürülen kimseye meylettiğinizi ve onu üstün tuttuğunuzu görüyorum; canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki ikisinin hangi çukurundan diriltileceğime aldırmam! Allah Teâlâ'nın {وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} ayetini {حَلِيمٌ} kavline kadar okuyun.' Yüce Allah'ın {ذلِكَ} kavlinden {الْكَبِيرُ} kavline kadar olan kısmının manası: Mesele böyledir demektir; sonra Allah Teâlâ müminlerden kâfirlerin zulmüne uğrayıp da karşılık veren kimselerden haber vermiş ve zulme uğrayana
عليه بأنه ينصره وسمى الذنب في هذه الآية باسم العقوبة كما تسمى العقوبة كثيرا باسم الذنب وهذا كله تجوز واتساع، وذكر أن هذه الآية نزلت في قوم من المؤمنين لقيهم كفار في أشهر الحرم فأبى المؤمنون من قتالهم وأبى المشركون إلا القتال فلما اقتتلوا جد المؤمنون ونصرهم الله، فنزلت هذه الآية فيهم، وقوله ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ، معناها نصر الله أولياءه ومن بغي عليه بأنه القادر على العظائم الذي لا تضاهى قدرته فأوجزت العبارة بأن أشار ب ذلِكَ إلى النصر وعبر عن القدرة بتفصيلها فذكر منها مثلا لا يدعى لغير الله تعالى، وجعل تقصير الليل وزيادة النهار وعكسهما إيلاجا تجوزا وتشبيها، وقوله ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ معناه نحو ما ذكرناه، وقرأت فرقة «وأن» بفتح الألف، وقرأت فرقة «وإن» بكسر الألف، وقرأت فرقة «تدعون» بالتاء من فوق، وقرأت فرقة «يدعون» ، والإشارة بما يدعى من دونه، قالت فرقة هي إلى الشيطان، وقالت فرقة هي إلى الأصنام والعموم هنا حسن.
ona yardım edeceğini vaat etmiştir; bu ayette günahı, cezanın adı ile isimlendirmiştir; nitekim ceza da çoklukla günahın adı ile isimlendirilir ve bütün bunlar mecaz ve dildeki genişliktir. Bu ayetin, haram aylarda kendileriyle kâfirlerin karşılaştığı mümin bir topluluk hakkında indiği zikredilmiştir; müminler onlarla savaşmaktan kaçınmış, müşrikler ise savaşta diretmişti; savaştıklarında müminler ciddiyetle çarpıştı ve Allah onlara zafer verdi; böylece haklarında bu ayet indi. {ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ} kavlinin manası: Allah'ın dostlarına ve zulme uğrayana yardım etmesi, O'nun kudretine denk bulunmayan büyük işlere kadir olması sebebiyledir; böylece {ذلِكَ} ile yardıma işaret edilerek ve kudret tafsilatıyla ifade edilerek söz veciz kılınmış, ondan Allah Teâlâ'dan başkası için iddia edilemeyecek bir örnek zikredilmiştir; gecenin kısaltılıp gündüzün artırılması ve bunun tersi mecaz ve teşbih yoluyla 'idhal etmek / girdirmek' (îlâc) olarak ifade edilmiştir. {ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ} kavlinin manası zikrettiğimiz gibidir. Bir grup elifin fethasıyla "ve enne", bir grup elifin kesresiyle "ve inne" şeklinde okumuştur. Bir grup üstten tâ ile "ted'ûne", bir grup ise "yed'ûne" ({يَدْعُونَ}) şeklinde okumuştur. O'ndan başka yalvarılan şeylerle yapılan işaret hakkında bir grup bunun şeytana yönelik olduğunu, bir grup ise putlara yönelik olduğunu söylemiştir; burada umumilik güzeldir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٦٣ الى ٦٥]
[Hac Suresi (22), Ayetler 63-65]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣) لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٦٥)
{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣) لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٦٥)} “Görmedin mi, Allah gökten su indirdi de yer yemyeşil oluveriyor! Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır. Göklerde ne var, yerde ne varsa O'nundur. Şüphesiz Allah, zenginliğin ve övgünün ta kendisidir. Görmedin mi, Allah yerde olanları ve emriyle denizde akıp giden gemileri sizin hizmetinize verdi! Kendi izni olmadıkça yerin üzerine düşmesin diye göğü O tutuyor. Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.”
أَلَمْ تَرَ تنبيه وبعده خبر أَنَّ اللَّهَ تعالى أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فظلت الْأَرْضُ تخضر عنه، وقوله فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ بمنزلة قوله فتضحي أو فتصير عبارة عن استعجالها إثر نزول الماء واستمرارها كذلك عادة، ورفع قوله فَتُصْبِحُ من حيث الآية خبر والفاء عاطفة وليست بجواب لأن كونها جوابا لقوله أَلَمْ تَرَ فاسد المعنى، وروي عن عكرمة أنه قال: هذا لا يكون إلا بمكة وتهامة ومعنى هذا أنه أخذ قوله فَتُصْبِحُ مقصودا به صباح ليلة المطر وذهب إلى أن ذلك الاخضرار في سائر البلاد يتأخر.
{أَلَمْ تَرَ} bir uyarıdır ve ardından Yüce Allah'ın gökten su indirdiği ve yerin onunla yeşerip durduğu haberi gelmektedir. {فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ} kavli 'fe-tudhî' (kuşluk vaktine girer) veya 'fe-tesîru' (oluverir) kavli mesabesindedir; suyun inmesinin hemen ardından yerin aceleyle ve adet üzere bu şekilde devam ederek yemyeşil olmasından kinayedir. {فَتُصْبِحُ} kavlinin merfû olması, ayetin haber olmasından ve fâ harfinin atıf harfi olmasındandır, cevap değildir; çünkü onun {أَلَمْ تَرَ} kavlinin cevabı olması manayı ifsat eder. İkrime'den: "Bu ancak Mekke ve Tihâme'de olur" dediği rivayet edilmiştir; bunun anlamı, onun {فَتُصْبِحُ} kavlini yağmur gecesinin sabahı olarak kastetmiş olması ve bu yeşermenin diğer memleketlerde geciktiği görüşüne varmış olmasıdır.
قال القاضي أبو محمد: وقد شاهدت هذا في السوس الأقصى نزل المطر بعد قحط وأصبحت تلك الأرض التي تسقيها الرياح قد اخضرت بنبات ضعيف دقيق، وقرأ الجمهور «مخضرة» ، و «اللطيف» المحكم للأمور برفق، واللام في لَهُ ما فِي السَّماواتِ لام الملك والمعنى الذي لا حاجة به إلى شيء هكذا هو على الإطلاق، وقوله سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ يريد من الحيوان والمعادن وسائر المرافق، وقرأ الجمهور «والفلك» بالنصب، وذلك يحتمل وجهين من الإعراب أحدهما أن يكون عطفا على ما بتقدير وسخر الفلك، والآخر أن يكون عطفا على المكتوبة بتقدير وإن الفلك وقوله، تَجْرِي على الإعراب الأول. في موضع الحال، وعلى الإعراب الثاني في موضع الخبر. وقرأت فرقة «والفلك» بالرفع فتجري خبر على هذه القراءة. قوله: بِإِذْنِهِ يحتمل أن يريد يوم القيامة كأن طيّ السماء ونقض هذه الهيئة كوقوعها، ويحتمل أن يريد بذلك الوعيد لهم في أنه إن أذن في سقوط لكسفها عليهم سقطت، ويحتمل أن
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ben bunu Sûsu'l-Aksâ'da bizzat müşahede ettim; kuraklıktan sonra yağmur yağdı ve rüzgârların suladığı o toprak, zayıf ve ince bitkilerle hemen sabahında yemyeşil oldu. Cumhur "muhdarraten" ({مُخْضَرَّةً}) şeklinde okumuştur. "el-Latîf" (الَّطِيفُ), işleri rıfk ile muhkem kılandır. {لَهُ ما فِي السَّماواتِ} kavlindeki lâm harfi mülkiyet lâmıdır; anlamı, hiçbir şeye ihtiyacı olmayan demektir ve mutlak olarak böyledir. {سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ} kavliyle hayvanlardan, madenlerden ve diğer faydalardan olan şeyleri kastetmektedir. Cumhur nasb ile "ve'l-fülke" ({وَالْفُلْكَ}) şeklinde okumuştur; bu iki irap vechini muhtemel kılar: Biri 've sahhara'l-fülke' takdiriyle {ما} üzerine matuf olması, diğeri ise 've inne'l-fülke' takdiriyle yazılı olana matuf olmasıdır. {تَجْرِي} kavli birinci iraba göre hâl konumunda, ikinci iraba göre ise haber konumundadır. Bir grup ref' ile "ve'l-fülkü" şeklinde okumuştur, bu kıraate göre {تَجْرِي} haber olur. {بِإِذْنِهِ} kavli: Kıyamet gününü kastetmiş olması muhtemeldir, sanki göğün dürülmesi ve bu nizamın bozulması onun düşmesi gibidir; bununla onların üzerine parçalarının düşmesine izin verirse düşeceği hususunda bir tehdit kastetmiş olması da muhtemeldir; ve muhtemeldir ki
يعود قوله إِلَّا بِإِذْنِهِ على «الإمساك» لأن الكلام يقتضي بغير عمد ونحوه، فكأنه أراد إلا بإذنه فيه يمسكها، وباقي الآية بين.
{إِلَّا بِإِذْنِهِ} kavli "tutma" eylemine döner; zira söz direksiz olmasını ve benzerini gerektirir, sanki 'ancak O'nun izniyle onu tutmaktadır' demeyi murat etmiştir. Ayetin geri kalanı açıktır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٦٦ الى ٦٩]
[Hac Suresi (22), Ayetler 66-69]
وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ (٦٦) لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ (٦٧) وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩)
{وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ (٦٦) لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ (٦٧) وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩)} “O, size hayat veren, sonra sizi öldürecek, sonra da diriltecek olandır. Şüphesiz insan pek nankördür. Biz her ümmete, uygulayacakları bir ibadet yolu belirledik. O halde bu işte seninle asla çekişmesinler. Sen Rabbine davet et; çünkü sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin. Eğer seninle mücadele ederlerse de ki: «Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir.» Hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyler konusunda, kıyamet günü aranızda Allah hüküm verecektir.”
الإحياء والإماتة في هذه الآية ثلاث مراتب وسقط منها الموت الأول الذي نص عليه في غيرها إلا أنه بالمعنى في هذه، و «المنسك» المصدر فهو بمعنى العبادة والشرعة، وهو أيضا موضع النسك، وقرأت فرقة بفتح السين وفرقة بكسرها وقد تقدم القول فيه في هذه السورة وقوله هُمْ ناسِكُوهُ يعطي أن المنسك المصدر ولو كان الموضع لقيل هم ناسكون فيه، وروت فرقة أن هذه الآية نزلت بسبب جدال الكفار في أمر الذبائح، وقولهم للمؤمنين تأكلون ما ذبحتم فهو من قتلكم ولا تأكلون ما قتل الله من الميتة فنزلت الآية بسبب هذه المنازعة، وقوله فَلا يُنازِعُنَّكَ هذه البينة من الفعل والنهي تحتمل معنى التخويف، وتحتمل معنى احتقار الفاعل وأنه أقل من أن يفاعل وهذا هو المعنى في هذه الآية، وقال أبو إسحاق: المعنى فلا تنازعهم فينازعوك ع وهذا التقدير الذي قدر إنما يحسن مع معنى التخويف، وإنما يحسن أن يقدر هنا فلا يد لهم بمنازعتك، فالنهي إنما يراد به معنى من غير اللفظ، كما يراد في قولهم لا أرينك هاهنا أي لا تكن هاهنا، وقرأت فرقة «فلا ينزعنّك» ، وقوله فِي الْأَمْرِ معناه على التأويل أن المنسك الشرعة لا ينازعنك في الدين والكتاب ونحوه، وعلى أن المنسك موضع الذبح على ما روت الفرقة المذكورة من أن الآية نزلت في الذبائح يكون الأمر الذبح، و «الهدى» في هذه الآية الإرشاد، وقوله وَإِنْ جادَلُوكَ الآية موادعة محضة نسختها آية السيف، وباقي الآية وعيد.
Bu ayette diriltme ve öldürme üç mertebedir; başka ayetlerde açıkça belirtilen ilk ölüm burada lafzen yer almamış, ancak mana olarak bu ayette de bulunmuştur. "el-Mensek" (الْمَنْسَكُ) masdardır, bu sebeple ibadet ve şeriat anlamındadır; aynı zamanda ibadet yeri anlamına da gelir. Bir grup sîn harfinin fethasıyla, bir grup da kesresiyle okumuştur; buna dair açıklama bu surede daha önce geçmişti. {هُمْ ناسِكُوهُ} kavli, mensekin masdar olduğunu gösterir; şayet mekân olsaydı 'hüm nâsikûne fîhi' denilirdi. Bir grup, bu ayetin kâfirlerin kurbanlıklar konusundaki tartışması ve müminlere: "Kendi boğazladığınızı, yani kendi öldürdüğünüzü yiyorsunuz da Allah'ın öldürdüğü leşi mi yemiyorsunuz?" demeleri sebebiyle indiğini ve ayetin bu çekişme üzerine nazil olduğunu rivayet etmiştir. {فَلا يُنازِعُنَّكَ} kavlindeki bu fiil ve nehiy yapısı korkutma manasını taşıyabileceği gibi, faili hakir görme ve onun karşılıklı bir fiile kalkışamayacak kadar önemsiz olduğu manasını da muhtemel kılar ki bu ayetteki mana da budur. Ebû İshak: "Mana, 'sen onlarla çekişme ki onlar da seninle çekişmesinler' şeklindedir" demiştir. Onun yaptığı bu takdir ancak korkutma manasıyla uygun düşer; oysa burada 'onların seninle çekişmeye güçleri yetmesin' şeklinde takdir edilmesi uygundur. Dolayısıyla nehiy ile lafzın dışındaki bir mana kastedilmektedir; nitekim [Arapların] «لا أَرَيَنَّكَ هَاهُنَا» (Seni burada görmeyeyim) sözünde 'burada olma' manasının kastedilmesi gibidir. Bir grup "felâ yenziunnek" ({فَلا يَنْزِعُنَّكَ}) şeklinde okumuştur. {فِي الْأَمْرِ} kavlinin manası, mensekin şeriat olduğu teviline göre 'dinde, kitapta ve benzeri hususlarda seninle çekişmesinler' demektir; zikredilen grubun ayetin kurbanlıklar hakkında indiğine dair rivayetine göre ise mensek boğazlama yeri olup 'el-Emr' boğazlama/kesme işi olur. Bu ayetteki "el-Hüdâ" (الْهُدَى) irşattır. {وَإِنْ جادَلُوكَ} kavli ve ayetin devamı kılıç ayetinin neshettiği sırf bir müvâdaadır (barışçıl tutumdur); ayetin geri kalanı ise bir tehdittir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٧٠ الى ٧٢]
[Hac Suresi (22), Ayetler 70-72]
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠) وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢)
{أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠) وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢)} “Bilmez misin ki Allah, gökte ve yerde ne varsa hepsini bilir? Şüphesiz bu bir kitaptadır; şüphesiz bu, Allah’a pek kolaydır. Onlar Allah’ı bırakıp, O'nun hakkında hiçbir delil indirmediği ve kendilerinin de hakkında bir bilgiye sahip olmadıkları şeylere tapıyorlar. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. Kendilerine ayetlerimiz apaçık olarak okunduğu zaman, o inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluk ve inkârı hemen anlarsın. Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerine saldıracaklar. De ki: «Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu inkâr edenlere vaad etmiştir. O ne kötü bir varış yeridir!»”
لما أخبر تعالى في الآية قبلها أنه يحكم بين الناس يوم القيامة فيما اختلفوا فيه أتبع ذلك الخبر بأن
Yüce Allah bundan önceki ayette kıyamet gününde insanlar arasında ihtilaf ettikleri hususlarda hüküm vereceğini haber verince, hükmün malum bir şey üzerinden verilmesi için bu haberin peşinden
عنده علم كل شيء ليقع الحكم في معلوم، فخرجت العبارة على طريق التنبيه على علم الله تعالى وإحاطته وإِنَّ ذلِكَ كله فِي كِتابٍ وهو اللوح المحفوظ وقوله: إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ، يحتمل أن تكون الإشارة إلى كون ذلك في كتاب وكونه معلوما، ويحتمل أن تكون الإشارة إلى الحكم في الاختلاف. ثم ذكر تعالى على جهة التوبيخ فعل الكفرة في أنهم يَعْبُدُونَ من الأصنام مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ الله فيه حجة ولا برهانا. و «السلطان» ، الحجة حيث وقع في القرآن، وقوله وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ، توعد، والضمير في عَلَيْهِمْ عائد على كفار قريش، والمعنى أنهم كانوا إذا سمعوا القرآن من النبي ﵇ أو من أحد من أصحابه وسمعوا ما فيه من رفض آلهتهم والدعاء إلى التوحيد عرفت المساءة في وجوههم والمنكر من معتقدهم وعداوتهم وأنهم يريدون ويتسرعون إلى السطوة بالتالي، والمعنى أنهم يَكادُونَ يَسْطُونَ دهرهم أجمع، وأما في الشاذ من الأوقات فقد سطا بالتالين نحو ما فعل بعبد الله بن مسعود وبالنبي ﵇ حين أغاثه، وحل الأمر أبو بكر، وبعمر حين أجاره العاصي بن وائل وأبي ذر وغير ذلك، والسطو إيقاع بمباطشة أو أمر بها، ثم أمر الله تعالى نبيه أن يقول لهم على جهة الوعيد والتقريع أَفَأُنَبِّئُكُمْ أي أخبركم بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ والإشارة ب ذلِكُمُ إلى السطو ثم ابتدأ ينبىء كأن قائلا قال له وما هو قال النَّارُ أي نار جهنم، وقوله وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا، يحتمل أن يكون أراد أن الله تعالى وعدهم بالنار فيكون الوعد في الشر ونحو ذلك لما نص عليه، ولم يجىء مطلقا، ويحتمل أن يكون أراد أن الله تعالى وعد النار بأن يطعمها الكفار فيكون الوعد على بابه إذ الذي يقتضيه تسرعها إلى الكفار وقولها هل من مزيد ونحوه أن ذلك من مسارها، والْمَصِيرُ مفعل من صار إذا تحول من حال إلى حال ع، ويقتضي كلام الطبري في هذه الآية أن الإشارة ب ذلِكُمُ هي إلى أصحاب محمد التالين ثم قال: ألا أخبركم بأكره إليكم من هؤلاء أنتم الذين وعدتم النار وأسند نحو هذا القول إلى قائل لم يسمه وهذا كله ضعيف.
katında her şeyin ilminin bulunduğunu eklemiştir. Böylece ifade, Yüce Allah'ın ilmine ve [her şeyi] kuşatıcılığına dikkat çekme üslubuyla gelmiştir. {إِنَّ ذلِكَ} yani bunların hepsi {فِي كِتابٍ} Levh-i Mahfuz'dadır. {إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} kavlinde, işaretin bunun bir kitapta olmasına ve bilinmesine yönelik olması muhtemel olduğu gibi, ihtilaf hakkında hüküm vermeye yönelik olması da muhtemeldir. Ardından Yüce Allah kınama sadedinde kâfirlerin fiilini, yani Allah'ın hakkında hiçbir hüccet ve bürhan indirmediği putlara {مِنْ دُونِ اللَّهِ} [Allah'ı bırakıp] {يَعْبُدُونَ} [tapmakta olduklarını] zikretmiştir. "es-Sultân" (السُّلْطَانُ), Kur'an'da geçtiği her yerde hüccet/delil demektir. {وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} kavli bir tehdittir. {عَلَيْهِمْ} kavlindeki zamir Kureyş kâfirlerine döner. Manası şudur: Onlar Peygamber aleyhisselâm'dan veya ashabından birinden Kur'an'ı işittiklerinde ve onun içinde ilahlarının reddedildiğini ve tevhide davet edildiğini duyduklarında, yüzlerinde hoşnutsuzluk, inançlarındaki inkâr ve düşmanlık görülürdü; [Kur'an'ı] okuyana saldırmayı ister ve buna yeltenirlerdi. Manası, onların neredeyse bütün zamanları boyunca {يَكادُونَ يَسْطُونَ} [saldıracak gibi olmalarıdır]; nitekim nadir durumlarda okuyanlara fiilen saldırmışlardır; Abdullah b. Mesud'a yaptıkları, Peygamber aleyhisselâm'a yapıp da Ebû Bekir'in ona imdat edip meseleyi çözdüğü ve Âs b. Vâil'in himaye ettiği Ömer'e, Ebû Zerr'e ve başkalarına yapılanlar gibi. es-Satv (السطو); güç kullanarak veya buna emir vererek birini hırpalamak/saldırmaktır. Sonra Yüce Allah tehdit ve azarlama yoluyla Peygamberine onlara şöyle demesini emretmiştir: {أَفَأُنَبِّئُكُمْ} yani size haber vereyim mi, {بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ}. {ذلِكُمُ} ile işaret saldırıya/hırpalamayadır. Sonra sanki biri ona 'O nedir?' diye sormuş gibi haber vermeye başlayarak: {النَّارُ} yani cehennem ateşi demiştir. {وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا} kavli: Yüce Allah'ın onları ateşle tehdit ettiğini kastetmiş olması muhtemeldir; bu durumda vaad, açıkça belirtildiği için şer ve benzeri hakkında kullanılmış olur, mutlak olarak gelmemiştir. Yüce Allah'ın ateşe kâfirleri yedireceğini vadettiğini kastetmiş olması da muhtemeldir; zira ateşin kâfirlere doğru hamle yapması, "Daha var mı?" demesi ve benzeri durumlar bunun onun sevinçlerinden olduğunu gerektirdiğinden, vaad kendi asıl anlamında kalmış olur. "el-Masîr" (الْمَصِيرُ), bir hâlden bir hâle geçildiğinde kullanılan 'sâra' fiilinden 'mef'il' veznindedir. Taberî'nin bu ayetteki sözü, {ذلِكُمُ} ile yapılan işaretin Kur'an'ı okuyan Muhammed'in ashabına olduğuna işaret eder; sonra şöyle demiştir: 'Size bunlardan daha çok nefret edeceğiniz bir şeyi haber vereyim mi? Ateş vaadolunan sizlersiniz.' Ve bu tür bir sözü ismini vermediği birine isnat etmiştir; oysa bunların hepsi zayıftır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٧٣ الى ٧٤]
[Hac Suresi (22), Ayetler 73-74]
يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤)
{يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤)} “Ey insanlar! Bir misal verildi; şimdi onu dinleyin: Şüphesiz Allah’ı bırakıp da yalvardıklarınız, hepsi bunun için bir araya gelseler dahi bir sinek bile yaratamazlar. Sinek onlardan bir şey kapıp kaçırsa, onu dahi ondan kurtaramazlar. İsteyen de aciz kaldı, istenen de! Onlar Allah’ı hakkıyla takdir edemediler. Şüphesiz Allah çok kuvvetlidir, mutlak galiptir.”
الخطاب بقوله يا أَيُّهَا النَّاسُ قيل هو خطاب يعم العالم، وقيل هو خطاب للمؤمنين حينئذ الذين أراد الله تعالى أن يبين عندهم خطأ الكافرين ولا شك أن المخاطب هم ولكنه خطاب يعم جميع الناس.
{يا أَيُّهَا النَّاسُ} kavlindeki hitabın bütün âlemi kapsayan bir hitap olduğu söylenmiştir; Yüce Allah'ın kâfirlerin hatasını kendilerine açıklamak istediği o sıradaki müminlere yönelik bir hitap olduğu da söylenmiştir. Şüphe yok ki muhataplar onlardır, fakat bütün insanları kapsayan bir hitaptır.
متى نظره أحد في عبادة الأوثان توجه له الخطاب واختلف المتأولون في فاعل، ضُرِبَ، من هو فقالت فرقة: المعنى ضُرِبَ أهل الكفر مثلا لله أصنامهم وأوثانهم فاستمعوا أنتم أيها الناس لأمر هذه الآلهة، وقالت فرقة: ضُرِبَ الله مثلا لهذه الأصنام وهو كذا وكذا، فالمثال والمثل في القول الأول هي الأصنام والذي جعل له المثال الله تعالى، والمثال في التأويل الثاني هو في الذباب وأمره والذي جعل له هي الأصنام، ومعنى ضُرِبَ أثبت وألزم وهذا كقوله ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ [آل عمران: ١١٢] ،
Her ne zaman bir kimse putlara ibadet etmeye kalksa bu hitap ona yönelir. Mütevviller {ضُرِبَ} fiilinin failinin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup: "Mana; küfür ehlinin putlarını ve heykellerini Allah'a denk bir misal kıldıklarıdır, öyleyse ey insanlar siz bu ilahların durumunu dinleyin" demiştir. Diğer bir grup ise: "Allah bu putlar için şöyle şöyle bir misal getirdi" demiştir. Birinci görüşe göre misal ve örnek putlardır, kendisine misal kılınan ise Yüce Allah'tır. İkinci tevile göre ise misal sinek ve onun durumudur, kendisine misal getirilenler ise putlardır. {ضُرِبَ} fiilinin anlamı; sabit kılındı ve bağlandı demektir. Bu, O'nun {ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ} [Âl-i İmrân: 112] kavli
وكقولك ضربت الجزية، وضرب البعث، ويحتمل أن يكون «ضرب المثل» من الضريب الذي هو المثل ومن قولك هذا ضرب هذا فكأنه قال مثل مثل، وقرأت فرقة «يدعون» بالياء من تحت والضمير للكفار، وقرأت فرقة «يدعون» بالياء على ما لم يسم فاعله والضمير للأصنام، وبدأ تعالى ينفي الخلق والاختراع عنهم من حيث هي صفة ثابتة له مختصة به، فكأنه قال ليس لهم صفتي ثم ثنى بالأمر الذي بلغ بهم غاية التعجيز، وذكر تعالى أمر سلب الذباب لأنه كان كثيرا محسوسا عند العرب، وذلك أنهم كانوا يضمخون أوثانهم بأنواع الطيب فكان الذباب يذهب بذلك وكانوا متألمين من هذه الجهة فجعلت مثلا، و «الذباب» جمعه أذبة في القليل وذبان في الكثير كغراب وأغربة وغربان ولا يقال ذبابات إلا في الديون لا في الحيوان، واختلف المتأولون في قوله تعالى، ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ، فقالت فرقة أراد ب الطَّالِبُ الأصنام وب الْمَطْلُوبُ الذباب، أي أنهم ينبغي أن يكونوا طالبين لما يسلب من طيبهم على معهود الأنفة من الحيوان، وقالت فرقة معناه ضعف الكفار في طلبهم الصواب والفضيلة من جهة الأصنام، وضعف الأصنام في إعطاء ذلك وإنالته ع ويحتمل أن يريد ضَعُفَ الطَّالِبُ وهو الذباب في استلابه ما على الأصنام وضعف الأصنام في أن لا منفعة لهم وعلى كل قول، فدل ضعف الذباب الذي هو محسوس مجمع عليه وضعف الأصنام عن هذا المجمع على ضعفه على أن الأصنام في أحط رتبة وأخس منزلة، وقوله ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ، خطاب للناس المذكورين، والضمير في قَدَرُوا للكفار والمعنى ما وفوه حقه من التعظيم والتوحيد ثم أخبر بقوة الله وعزته وهما صفتان مناقضتان لعجز الأصنام.
ve senin 'cizye konuldu/kesildi' ve 'ordu sefere çıkarıldı' sözün gibidir. "Darb-ı mesel"in benzer anlamına gelen 'darîb'den ve senin 'bu bunun dengidir/misalidir' sözünden gelmiş olması da muhtemeldir; sanki bir misal örneklendirildi demiştir. Bir grup alttan yâ ile "yed'ûne" ({يَدْعُونَ}) şeklinde okumuştur, zamir kâfirlere aittir. Diğer bir grup meçhul sîgasıyla "yüd'avne" ({يُدْعَوْنَ}) şeklinde okumuştur, zamir putlara aittir. Yüce Allah, Kendisine sabit ve Kendisine mahsus bir sıfat olması hasebiyle yaratmayı ve icat etmeyi onlardan nefyetmekle söze başladı; sanki 'onlar benim sıfatıma sahip değillerdir' dedi. Sonra onları son derece acze düşüren bir hususla sözü sürdürdü. Yüce Allah sineğin kapıp kaçırması olayını zikretti; çünkü bu, Araplar nezdinde çokça yaşanan ve bizzat görülen bir şeydi. Zira onlar putlarını çeşitli kokularla sıvarlardı, sinek de bunları alıp götürürdü ve onlar bu durumdan ötürü rahatsız olurlardı; bu yüzden bu bir darb-ı mesel kılındı. "ez-Zübâb" (الذُّبَابُ) kelimesinin çoğulu azlıkta 'ezibbeh' (أَذِبَّة), çoklukta ise 'gurâb, agribe, gırbân' gibi 'zibbân'dır (ذِبَّان). Ancak hayvanlar için değil borçlar için 'zübâbât' denir. Mütevviller Yüce Allah'ın {ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ} kavlinde ihtilaf etmişlerdir: Bir grup {الطَّالِبُ} ile putları, {الْمَطْلُوبُ} ile sineği kastettiğini; yani hayvanların bilinen onurlu tabiatı gereği putların kendi kokularından kapılıp götürülen şeyi talep etmeleri/geri istemeleri gerektiğini söylemiştir. Başka bir grup ise mananın; kâfirlerin putlar cihetinden doğruyu ve fazileti talep etmelerindeki acziyetleri ve putların da bunu vermekteki ve ulaştırmaktaki acziyetleri olduğunu söylemiştir. {ضَعُفَ الطَّالِبُ} ile putların üzerindekini kapıp kaçıran sineğin, ve kendilerine hiçbir faydası olmaması cihetiyle putların acziyetinin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Her görüşe göre; bizzat görülen ve üzerinde icma edilen sineğin zayıflığı ile zayıflığında icma edilen bu varlığa karşı putların acziyeti, putların en aşağı derecede ve en sefil makamda olduğuna delalet etmiştir. {ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} kavli zikredilen insanlara yönelik bir hitaptır. {قَدَرُوا} kavlindeki zamir kâfirlere aittir; manası ise O'na tazim ve tevhid hakkını tam olarak vermediler demektir. Sonra Allah'ın kuvvetini ve izzetini haber vermiştir ki bu iki sıfat, putların acziyetine tamamen zıttır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٧٥ الى ٧٧]
[Hac Suresi (22), Ayetler 75-77]
اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧)
{اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧)} “Allah, meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Bütün işler ancak Allah’a döndürülür. Ey iman edenler! Rüku edin, secdeye varın, Rabbinize kulluk edin ve hayır işleyin ki kurtuluşa eresiniz.”
روي أن هذه الآية إلى قوله الْأُمُورُ نزلت بسبب قول الوليد بن المغيرة أأنزل عليه الذكر من بيننا الآية فأخبر اللَّهُ تعالى أنه يَصْطَفِي أي يختار مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا إلى الأنبياء وغيرهم حسبما ورد في الأحاديث وَمِنَ النَّاسِ وهم الأنبياء المبعثون لإصلاح الخلق الذين اجتمعت لهم النبوءة والرسالة.
Bu ayetin {الْأُمُورُ} kavline kadar olan kısmının Velîd b. Mugîre'nin "Aramızdan zikir ona mı indirildi?" ayeti sebebiyle indiği rivayet edilmiştir. Yüce Allah {يَصْطَفِي} yani seçtiğini haber vermiştir; hadislerde geçtiği üzere peygamberlere ve diğerlerine {مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا} meleklerden elçiler, ve yaratılmışları ıslah etmek için gönderilen, kendilerinde nübüvvet ve risalet bir araya gelmiş peygamberler olan {وَمِنَ النَّاسِ} insanlardan [elçiler] seçer.
وقوله ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ عبارة عن إحاطة علمه بهم وحقيقتها ما قبلهم من الحوادث وما بعدهم، والْأُمُورُ، جمع أمر ليس يراد به المصدر ثم أمر الله تعالى المؤمنين بعبادته وخص «الركوع والسجود» بالذكر تشريفا للصلاة، واختلف الناس هل في هذه الآية سجدة؟ ومذهب مالك أنه لا يسجد هنا، وقوله وَافْعَلُوا الْخَيْرَ، ندب، فيما عدا الواجبات التي صح وجوبها من غير هذا الموضع، وقوله لَعَلَّكُمْ ترجّ في حق المؤمنين كقوله لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طه: ٤٤] و «الفلاح» في هذه الآية نيل البغية وبلوغ الأمل.
{ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ} kavli, ilminin onları kuşatmasından kinayedir; hakikati ise onlardan önceki ve onlardan sonraki olaylardır. "el-Umûr" (الْأُمُورُ), emr kelimesinin çoğuludur, masdar kastedilmemiştir. Sonra Yüce Allah müminlere Kendisine ibadet etmelerini emretmiş, namazı şereflendirmek için özellikle "rükû ve secde"yi zikretmiştir. İnsanlar bu ayette secde olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir; Mâlik'in mezhebi burada secde edilmeyeceği yönündedir. {وَافْعَلُوا الْخَيْرَ} kavli, bu yerin dışında vücubiyeti sabit olan farzların haricindekiler için bir mendubiyettir. {لَعَلَّكُمْ} kavli, O'nun {لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى} [Tâhâ: 44] kavli gibi müminler hakkında bir ümit bildirmedir. Bu ayetteki "el-Felâh" (الْفَلَاحُ), arzu edilene kavuşmak ve emele ulaşmaktır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحج (٢٢) : آية ٧٨]
[Hac Suresi (22), Ayet 78]
وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هذا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨)
{وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هذا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨)} “Allah uğrunda, O’na yaraşır şekilde cihad edin. O, sizi seçti ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi; babanız İbrahim’in dininde [olduğu gibi]. Peygamber size şahit olsun, siz de insanlara şahitler olasınız diye daha önce de bunda da size 'Müslümanlar' adını O verdi. O halde namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Allah’a sımsıkı sarılın. O, sizin mevlanızdır. O ne güzel mevla ve ne güzel yardımcıdır!”
قالت فرقة: هذه آية أمر الله تعالى فيها بالجهاد في سبيله وهو قتال الكفار، وقالت فرقة: بل هي أعم من هذا وهو جهاد النفس وجهاد الكافرين وجهاد الظلمة وغير ذلك، أمر الله تعالى عباده بأن يفعلوا ذلك في ذات الله حق فعله ع والعموم حسن وبين أن عرف اللفظة تقتضي القتال في سبيل الله، وقال هبة الله وغيره:
Bir grup: "Bu, Yüce Allah'ın kendi yolunda cihadı, yani kâfirlerle savaşmayı emrettiği bir ayettir" demiştir. Diğer bir grup ise: "Bilakis bu bundan daha geneldir; nefisle cihad, kâfirlerle cihad, zalimlerle cihad ve benzerleridir. Yüce Allah kullarına bunu Allah zatı uğrunda hakkıyla yapmalarını emretmiştir" demiştir. Genel anlam [tercih edilmesi] güzeldir; lafzın örfi kullanımının Allah yolunda savaşı gerektirdiği ise açıktır. Hibetullah ve başkaları şöyle demiştir:
إن قوله حَقَّ جِهادِهِ وقوله في الأخرى، حَقَّ تُقاتِهِ [آل عمران: ١٠٢] ، منسوخ بالتخفيف إلى الاستطاعة ع ومعنى الاستطاعة في هذه الأوامر هو المراد من أول الأمر فلم يستقر تكليف بلوغ الغاية شرعا ثابتا فيقال إنه نسخ بالتخفيف، وإطلاقهم النسخ في هذا غير محدق، واجْتَباكُمْ معناه تخيركم، وقوله وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ معناه من تضييق يريد في شرعة الملة، وذلك أنها حنيفية سمحة ليست كشدائد بني إسرائيل وغيرهم بل فيها التوبة والكفارات والرخص ونحو هذا مما كثر عده، والحرجة الشجر الملتف المتضايق، ورفع الحرج لجمهور هذه الأمة ولمن استقام على منهاج الشرع، وأما السلابة والسرّاق وأصحاب الحدود فعليهم الحرج وهم جاعلوه على أنفسهم بمفارقتهم الدين، وليس في الشرع أعظم حرجا من إلزام ثبوت رجل لاثنين في سبيل الله ومع صحة اليقين وجودة العزم ليس بحرج، وقوله مِلَّةَ، نصب بفعل مضمر تقديره بل جعلها أو نحوه من أفعال الإغراء، وقال الفراء هو نصب على تقدير حذف الكاف كأنه قال كملة وقيل هو كما ينصب المصدر، وقوله هُوَ سَمَّاكُمُ، قال ابن زيد الضمير ل إِبْراهِيمَ والإشارة إلى قوله وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ [البقرة: ١٢٨] ، وقال ابن عباس وقتادة ومجاهد الضمير لله تعالى، ومِنْ قَبْلُ، معناه في الكتب القديمة وَفِي هذا، في القرآن، وهذه اللفظة تضعف قول من قال: الضمير، ل إِبْراهِيمَ ولا يتوجه إلا على تقدير محذوف من الكلام مستأنف، وقوله لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ أي بالتبليغ، وقوله وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ أي بتبليغ رسلهم إليهم على ما أخبركم نبيكم، وأسند الطبري إلى قتادة أنه قال: أعطيت هذه الأمة ما لم يعطه إلا نبي، كان يقال للنبي أنت شهيد على أمتك وقيل لهذه وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ، وكان يقال للنبي ليس عليك حرج وقيل لهذه وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ، وكان يقال للنبي سل تعط وقيل لهذه ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غافر: ٦٠] ثم أمر تعالى ب الصَّلاةَ المفروضة أن تقام ويدام عليها بجميع حدودها، وب الزَّكاةَ أن تؤدى كما أنعم عليكم، فافعلوا كذا ثم أمر ب «الاعتصام بالله» أي بالتعلق به والخلوص له وطلب النجاة منه، ورفض التوكل على سواه، والْمَوْلى في هذه الآية الذي يليكم نصره وحفظه، وباقي الآية بين.
{حَقَّ جِهادِهِ} kavli ve diğer ayetteki {حَقَّ تُقاتِهِ} [Âl-i İmrân: 102] kavli, güç yetirmeye [bağlanarak] hafifletilmek suretiyle mensuhtur. Bu emirlerdeki güç yetirme manası zaten işin başından beri kastedilen şeydir; dolayısıyla son sınıra ulaşma mükellefiyeti sabit bir şer'î hüküm olarak yerleşmemiştir ki hafifletilerek neshedildiği söylensin; onların bu hususta nesih nitelemesini mutlak olarak kullanmaları isabetli değildir. {اجْتَباكُمْ} kavlinin manası 'sizi seçti' demektir. {وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} kavlinin manası ise 'dinin şeriatında hiçbir daraltma yapmadı' demektir. Zira o hanîf ve müsamahakâr bir dindir; İsrailoğullarının ve başkalarının ağır yükleri gibi değildir, bilakis içinde tevbe, kefaretler, ruhsatlar ve sayılamayacak kadar çok benzeri hükümler vardır. "el-Harace" (الْحَرَجَةُ), birbirine sarmaş dolaş olmuş dar ağaçlıktır. Zorluğun kaldırılması bu ümmetin cumhuru ve şeriat çizgisi üzerinde dosdoğru yürüyenler içindir. Çapulcular, hırsızlar ve had cezasına çarptırılanlara gelince, zorluk onların üzerinedir ve dinden ayrılmak suretiyle onu kendi aleyhlerine kılan bizzat kendileridir. Şeriatta Allah yolunda bir kişinin iki kişiye karşı sebat etmesi zorunluluğundan daha büyük bir zorluk yoktur; ancak kesin yakîn ve güçlü bir azim ile bu da bir zorluk sayılmaz. {مِلَّةَ} kavli gizli bir fiille mansubdur, takdiri 'bilakis onu kıldı' veya benzeri teşvik fiilleridir. Ferrâ, onun kâf harfinin hazfedilmesi takdiriyle mansub olduğunu söylemiştir, sanki 'kemilleti' (dini gibi) demiştir; masdarın nasbedilmesi gibi mansub olduğu da söylenmiştir. {هُوَ سَمَّاكُمُ} kavlinde İbn Zeyd zamirin {إِبْراهِيمَ}'e ait olduğunu ve işaretin {وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ} [el-Bakara: 128] kavline yönelik olduğunu söylemiştir. İbn Abbas, Katâde ve Mücahid ise zamirin Yüce Allah'a ait olduğunu söylemişlerdir. {مِنْ قَبْلُ} ifadesi önceki kitaplarda, {وَفِي هذا} ise Kur'an'da demektir. Bu lafız, zamirin {إِبْراهِيمَ}'e ait olduğunu söyleyenin görüşünü zayıflatır; bu ancak sözden hazfedilmiş yeni bir cümle takdiriyle mümkün olur. {لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ} kavli yani tebliğ ettiğine dair [şahit olması için]; {وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ} kavli ise peygamberinizin size bildirdiği üzere peygamberlerinin onlara tebliğ ettiğine dair [şahitler olmanız içindir]. Taberî Katâde'ye isnat ederek onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu ümmete peygamberden başkasına verilmeyen şeyler verildi: Peygambere 'Sen ümmetine şahitsin' denilirdi, bu ümmete ise {وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ} denildi; Peygambere 'Sana bir zorluk yoktur' denilirdi, bu ümmete ise {وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} denildi; Peygambere 'İste, sana verilsin' denilirdi, bu ümmete ise {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} [el-Mü'min: 60] denildi." Sonra Yüce Allah farz kılınan {الصَّلاةَ}'ın bütün sınırlarıyla ikame edilip devam ettirilmesini, {الزَّكاةَ}'ın da size nimet verdiği gibi ödenmesini emretti; 'bunu yapın' dedi, sonra "Allah'a sarılmayı" yani O'na bağlanmayı, O'na ihlasla yönelmeyi, kurtuluşu O'ndan istemeyi ve O'ndan başkasına tevekkül etmeyi terk etmeyi emretti. Bu ayetteki "el-Mevlâ" (الْمَوْلَى), size yardım etmeyi ve sizi korumayı üstlenen kimsedir. Ayetin geri kalanı ise açıktır.