أَلَمْ تَرَ معناه انتبه، والرؤية هاهنا رؤية القلب، وأدغم عيسى بن عمر رَبِّكَ كَيْفَ، قال أبو حاتم والبيان أحسن، ومَدَّ الظِّلَّ بإطلاق هو بين أول الإسفار إلى بزوغ الشمس ومن بعد مغيبها مدة يسيرة فإن في هذين الوقتين على الأرض كلها ظل ممدود على أنها نهار، وفي سائر أوقات النهار ظلال متقطعة والمد والقبض مطرد فيها وهو عندي المراد في الآية والله أعلم، وفي الظل الممدود ما ذكر الله في هواء الجنة لأنها لما كانت لا شمس فيها كان ظلها ممدودا أبدا.
{ أَلَمْ تَرَ } "Görmedin mi?" ifadesinin manası; uyan, dikkat et demektir; buradaki görme kalp gözüyle görmedir (idraktir). İsa b. Ömer { رَبِّكَ كَيْفَ } ifadesini idgamlı okumuştur. Ebu Hâtim ise açık okumanın (izharın) daha güzel olduğunu söylemiştir. Mutlak anlamda { مَدَّ الظِّلَّ } “gölgeyi uzatması”, fecrin ilk aydınlığından güneşin doğuşuna kadar ve batışından sonraki kısa bir süre arasındadır. Zira bu iki vakitte, gündüz hükmünde olmakla birlikte yeryüzünün tamamında uzatılmış bir gölge bulunur. Gündüzün diğer vakitlerinde ise kesintili gölgeler vardır; uzama ve kısalma (çekilme) bunlarda düzenli olarak gerçekleşir. Bana göre ayette kastedilen de budur, en doğrusunu Allah bilir. Uzatılmış gölgede, Allah'ın cennet havası hakkında zikrettiği durum vardır; zira cennette güneş bulunmadığından gölgesi daimidir.
وتظاهرت أقوال المفسرين على أن مَدَّ الظِّلَّ هو من الفجر إلى طلوع الشمس وهذا معترض بأن ذلك في غير نهار بل في بقايا الليل لا يقال له ظل، وقوله تعالى: وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً أي ثابتا غير متحرك ولا منسوخ، لكنه جعل الشَّمْسَ ونسخها إياه وطردها له من موضع إلى موضع دَلِيلًا عليه مبينا لوجوده ولوجه العبرة فيه، حكى الطبري أنه لولا الشمس لم يعلم أن الظل شيء إذ الأشياء إنما تعرف بأضدادها وقوله قَبْضاً يَسِيراً يحتمل أن يريد لطيفا أي شيئا بعد شيء لا في مرة واحدة ولا بعنف، قال مجاهد، ويحتمل أن يريد معجلا وهذا قول ابن عباس ويحتمل أن يريد سهلا قريب المتناول، قال الطبري ووصف اللَّيْلَ باللباس تشبيها من حيث يستر الأشياء ويغشاها، و «السبات» ضرب من الإغماء يعتري اليقظان مرضا، فشبه النائم به، والسبت الإقامة في المكان فكأن السبات سكون ما وثبوت عليه، و «النشور» في هذا الموضع الإحياء شبه اليقظة به ليتطابق الإحياء مع الإماتة والتوفي اللذين يتضمنهما النوم والسبات ويحتمل أن يريد ب «النشور» وقت انتشار وتفرق لطلب المعايش وابتغاء فضل الله، وقوله النَّهارَ نُشُوراً وما قبله من باب ليل نائم ونهار صائم.
Müfessirlerin görüşleri, gölgenin uzatılmasının fecirden güneşin doğuşuna kadar olduğu hususunda birbiri ardınca gelmiştir. Fakat buna, bu vaktin gündüzden sayılmayıp gecenin kalıntıları arasında yer aldığı ve buna gölge denilemeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً } “Dileseydi onu elbette hareketsiz kılardı” kavli; yani sabit, hareket etmeyen ve neshedilmeyen kılardı demektir. Fakat O, güneşi, onun gölgeyi neshetmesini ve bir yerden başka bir yere sürmesini onun varlığını ve onda bulunan ibret cihetini açıklayan bir delil { دَلِيلًا } kılmıştır. Taberî, eğer güneş olmasaydı gölgenin bir şey olduğunun bilinemeyeceğini, zira eşyanın ancak zıtlarıyla bilineceğini nakletmiştir. { قَبْضاً يَسِيراً } “yavaş yavaş çekip” kavli; latif bir şekilde, yani bir kerede ve sertçe değil de peyderpey çekip almayı kastetmiş olabilir; Mücâhid böyle demiştir. Çabucak çekmeyi kastetmiş olması da muhtemeldir; bu da İbn Abbas'ın kavlidir. Kolay ve kolayca elde edilebilir olmasını kastetmiş olması da muhtemeldir. Taberî demiştir ki: Eşyayı örtüp bürümesi bakımından geceyi elbiseye { اللَّيْلَ لِباساً } benzeterek nitelemiştir. Sübât (سُبات), uyanık insana bir hastalık sebebiyle arız olan bir nevi baygınlıktır; uyuyan kimse buna benzetilmiştir. Sebt (السبت) ise bir mekânda ikamet etmektir; sanki sübât, bir tür sükûnet ve onun üzerinde sabit kalmaktır. Bu makamda nüşûr (النشور) diriltmektir; uyanıklık buna benzetilmiştir ki bu diriltme, uykunun ve sübâtın içerdiği öldürme ve vefat ettirme ile birbirine mutabık olsun. Nüşûr ile maişet aramak ve Allah'ın lütfunu istemek için yayılma ve dağılma vaktinin kastedilmiş olması da muhtemeldir. { النَّهارَ نُشُوراً } “gündüzü de yayılma vakti [yapan]” kavli ve öncesi, "uyuyan gece" ve "oruç tutan gündüz" kabilindendir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٤٨ الى ٥٢]
[Furkan Suresi (25): Ayetler 48-52]
وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً (٤٨) لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً (٤٩) وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٥٠) وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً (٥١) فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَجاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً (٥٢)
{ وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً (٤٨) لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً (٤٩) وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٥٠) وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً (٥١) فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَجاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً (٥٢) } “Rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen O'dur. Biz gökten tertemiz bir su indirdik. Ki onunla ölü bir beldeye hayat verelim ve yarattığımız nice hayvanları ve insanları onunla sulayalım. Andolsun ki bunu, düşünüp ibret alsınlar diye aralarında evirip çevirdik; fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı. Eğer dileseydik her beldeye bir uyarıcı gönderirdik. O halde kâfirlere uyma ve bununla onlara karşı büyük bir cihatla cihat et.”
قرأت فرقة «الرياح» ، وقرأت فرقة «الريح» على الجنس، فهي بمعنى الرياح وقد نسبنا القراءة في سورة الأعراف وقراءة الجمع أوجه لأن عرف الريح متى وردت في القرآن مفردة فإنما هي للعذاب، ومتى كانت للمطر والرحمة فإنما هي رياح، لأن ريح المطر تتشعب وتتداءب وتتفرق وتأتي لينة من هاهنا وهاهنا، وشيئا إثر شيء، وريح العذاب خرجت لا تتداءب وإنما تأتي جسدا واحدا، ألا ترى أنها تحطم ما تجد وتهدمه، قال الرماني جمعت رياح الرحمة لأنها ثلاثة لواقح الجنوب والصبا والشمال وأفردت ريح العذاب لأنها واحدة لا تلقح وهي الدبور.
Bir grup [kıraat imamı] { الرِّياحَ } "rüzgârlar" şeklinde, bir grup ise cins ismi olarak { الرِّيحَ } "rüzgâr" şeklinde okumuştur; bu da rüzgârlar anlamındadır. Bu kıraatlerin aidiyetini A'râf Suresi'nde zikretmiştik. Çoğul kıraati daha uygundur; zira Kur'an'da rüzgâr (er-rîh) kelimesi tekil geldiğinde genellikle azap içindir; yağmur ve rahmet için olduğunda ise rüzgârlar (er-riyâh) şeklindedir. Çünkü yağmur rüzgârı dallanıp budaklanır, peş peşe gelir, dağılır, şuradan buradan yumuşakça ve peyderpey gelir. Azap rüzgârı ise peş peşe gelmeyip tek bir kütle halinde çıkar. Görmez misin, o rastladığı şeyi kırıp geçirir ve yıkar. Rummânî demiştir ki: Rahmet rüzgârları çoğul yapılmıştır, çünkü onlar aşılayıcı olan üç rüzgârdır: Cenûb (güney), Sabâ (doğu) ve Şimâl (kuzey) rüzgârları. Azap rüzgârı ise tekil kılınmıştır, çünkü o aşılamayan tek bir rüzgârdır ki o da Debûr (batı) rüzgârıdır.
قال القاضي أبو محمد: يرد على هذا قول النبي ﷺ إذا هبت الريح اللهم اجعلها رياحا ولا تجعلها ريحا، واختلف القراء في «النشر» ، في النون والباء وغير ذلك اختلافا قد ذكرناه في سورة الأعراف، ونَشْراً معناه منتشرة متفرقة و «الطهور» بناء مبالغة في طاهر وهذه المبالغة اقتضته في ماء السماء وفي كل ما هو منه وبسبيله أن يكون طاهرا مطهرا وفيما كثرت فيه التغايير، كماء الورد وعصير العنب أن يكون طاهرا ولا مطهرا، ووصف «البلدة» ب «الميت» لأنه جعله كالمصدر الذي يوصف به المذكر والمؤنث وجاز ذلك من حيث البلدة بمعنى البلد، وقرأ طلحة بن مصرف «لننشىء به بلدة ونسقيه» بضم النون وهي قراءة الجمهور ومعناه نجعله لهم سقيا، هذا قول بعض اللغويين في أسقى قالوا وسقى معناه للشفة، وقال الجمهور سقى وأسقى بمعنى واحد وينشد على ذلك بيت لبيد: [الوافر]
Kadı Ebu Muhammed der ki: Buna, rüzgâr estiğinde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği: "Allah'ım! Onu rüzgârlar (riyâh) kıl, rüzgâr (rîh) kılma" hadisi delil teşkil eder. Kıraat âlimleri { النُّشُرِ } lafzında nûn, bâ ve diğer harfler hususunda ihtilaf etmişlerdir; bu ihtilafı A'râf Suresi'nde zikretmiştik. { نَشْراً } kelimesinin manası yayılmış ve dağılmış demektir. { الطَّهُورُ } lafzı, tâhir (طاهر) kelimesinin mübalağa sîgasıdır. Bu mübalağa; gök suyunda, ondan meydana gelen ve onun hükmünde olan her şeyde onun hem temiz (tâhir) hem de temizleyici (muttahir) olmasını; gül suyu ve üzüm suyu gibi içine çokça değişiklik karışmış şeylerde ise temiz olup temizleyici olmamasını gerektirmiştir. { بَلْدَةً } kelimesi { مَيْتاً } ile nitelenmiştir; çünkü onu hem müzekker hem de müennes için sıfat olabilen bir masdar gibi kılmıştır; bu da beldenin beled (şehir/bölge) manasında olmasından dolayı caiz olmuştur. Talha b. Musarrif { لِنُنْشِئَ بِهِ بَلْدَةً وَنُسْقِيَهُ } şeklinde nûn harfini ötreli okumuştur; bu cumhurun da kıraatidir. Manası; onu onlara bir içecek kılarız demektir. Bu, lügat âlimlerinden bazılarının eska (أَسْقَى) hakkındaki görüşüdür; seka (سَقَى) kelimesinin manasının ise dudağa içirmek olduğunu söylemişlerdir. Cumhur ise seka ve eska fiillerinin aynı manada olduğunu söylemiştir. Buna dair Lebîd'in şu beyti delil getirilir: [Vâfir]
سقى قومي بني نجد وأسقى ... نميرا والقبائل من هلال
Kavmimi, yani Necd oğullarını suladı ve suladı ... Numeyr'i ve Hilâl kabilelerini.
وقرأ أبو عمرو «ونسقيه» بفتح النون وهي قراءة ابن مسعود وابن أبي عبلة وأبي حيوة، ورويت عن عمر بن الخطاب ﵁، وَأَناسِيَّ، قيل هو جمع إنسان والياء المشددة بدل من النون في الواحد قاله سيبويه، وقال المبرد هو جمع إنسي وكان القياس أن يكون أناسية كما قالوا في مهلبي ومهالبة، وحكى الطبري عن بعض اللغويين في جمع إنسان أناسين بالنون كسر حان وبستان، وقرأ يحيى بن الحارث «أناسي» بتخفيف الياء، والضمير في صَرَّفْناهُ قال ابن عباس ومجاهد هو عائد على الماء المنزل من السماء، المعنى أن الله تعالى جعل إنزال الماء تذكرة بأن يصرفه عن بعض المواضع إلى بعض المواضع وهذا كله في كل عام بمقدار واحد، وقاله ابن مسعود، وقوله على هذا التأويل فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً أي في قولهم بالأنواء والكواكب قاله عكرمة، وقيل كُفُوراً على الإطلاق لما تركوا التذكر، وقال ابن عباس الضمير في صَرَّفْناهُ للقرآن وإن كان لم يتقدم له ذكر لوضوح الأمر ويعضد ذلك قوله بعد ذلك، وَجاهِدْهُمْ بِهِ، وعلى التأويل الأول الضمير في بِهِ يراد به القرآن على نحو ما ذكرناه، وقال ابن زيد يراد به الإسلام، وقرأ عكرمة «صرفنا» بتخفيف الراء، وقرأ حمزة والكسائي والكوفيون «ليذكروا»
Ebu Amr, { وَنَسْقِيَهُ } şeklinde nûn harfinin fethasıyla okumuştur. Bu, İbn Mes'ûd, İbn Ebî Able ve Ebu Hayve'nin de kıraatidir; Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir. { أَناسِيَّ } kelimesinin insan (إنسان) kelimesinin çoğulu olduğu ve şeddeli yâ'nın tekildeki nûn harfinden bedel olduğu söylenmiştir; bunu Sîbeveyh demiştir. Müberred ise bunun insî (إنسي) kelimesinin çoğulu olduğunu, kıyasa göre mühellebî (مهلبي) ve mehâlibe (مهالبة) dedikleri gibi enâsiye (أناسية) olması gerektiğini söylemiştir. Taberî bazı dilcilerden insan kelimesinin çoğulunun, sirhân (kurt) ve bustân (bahçe) gibi nûn ile enâsîn (أناسين) şeklinde geldiğini nakletmiştir. Yahyâ b. el-Hâris { أَنَاسِيَ } şeklinde yâ harfini şeddesiz (hafif) okumuştur. { صَرَّفْناهُ } kavlindeki zamir; İbn Abbas ve Mücâhid'e göre gökten indirilen suya racidir. Mana; Yüce Allah'ın suyu bazı yerlerden çevirip başka yerlere sevk etmesiyle suyun indirilmesini bir ibret kılmasıdır; zira bu indirme her yıl tek bir ölçü iledir. Bunu İbn Mes'ûd da söylemiştir. Bu tefsire göre O'nun: { فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } “fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı” kavli, İkrime'nin dediğine göre onların yağmuru yıldızların batışına ve gezegenlere nispet etmeleri (enva inancı) hakkındadır. İbret almayı terk ettikleri için mutlak anlamda küfür olduğu da söylenmiştir. İbn Abbas ise daha önce zikri geçmemiş olsa bile meselenin açıklığından dolayı { صَرَّفْناهُ } kavlindeki zamirin Kur'an'a ait olduğunu söylemiştir. Bundan sonra gelen: { وَجاهِدْهُمْ بِهِ } “ve bununla onlara karşı cihat et” kavli de bunu desteklemektedir. Birinci tefsire göre { بِهِ } ifadesindeki zamirle yukarıda zikrettiğimiz üzere Kur'an kastedilmektedir. İbn Zeyd ise bununla İslâm'ın kastedildiğini söylemiştir. İkrime { صَرَفْنَاهُ } şeklinde râ harfini şeddesiz okumuştur. Hamza, Kisâî ve Kûfeliler { لِيَذْكُرُوا } şeklinde
بسكون الذال، وقرأ الباقون «ليذكّروا» بشد الذال والكاف، وفي قوله وَلَوْ شِئْنا الآية اقتضاب يدل عليه ما ذكر تقديره ولكنا أفردناك بالنذارة وحملناك فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ.
zâl harfinin sükûnu ile okumuşlardır. Diğerleri ise { لِيَذَّكَّرُوا } şeklinde zâl ve kâf harflerinin şeddesiyle okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ شِئْنا } “Eğer dileseydik” ayetinde, zikredilenlerin delalet ettiği bir hazif (iktidâb) vardır; takdiri şöyledir: Fakat biz seni uyarıcılıkla tek kıldık ve bu vazifeyi sana yükledik; { فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ } “O halde kâfirlere uyma”.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٥٣ الى ٥٧]
[Furkan Suresi (25): Ayetler 53-57]
وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُوراً (٥٣) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً (٥٤) وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً (٥٥) وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (٥٦) قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاَّ مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (٥٧)
{ وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُوراً (٥٣) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً (٥٤) وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً (٥٥) وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (٥٦) قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاَّ مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (٥٧) } “İki denizi birbirine salıveren O'dur; şu tatlı ve susuzluğu giderici, şu ise tuzlu ve acıdır. Aralarına bir engel ve aşılmaz bir sınır koymuştur. Sudan bir insan yaratıp onu soy sop ve hısımlık kılan O'dur. Rabbin her şeye kadirdir. Allah'ı bırakıp kendilerine ne fayda ne de zarar verebilen şeylere tapıyorlar. Kâfir ise Rabbine karşı [şeytana] arka çıkandır. Biz seni ancak bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. De ki: 'Rabbine giden bir yol tutmak dileyen kimse(lerin durumu) müstesna, ben buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum.'”
اضطرب الناس في تفسير هذه الآية فقال ابن عباس أراد بحر السحاب والبحر الذي في الأرض، ورتبت ألفاظ الآية على ذلك، وقال مجاهد البحر العذب هو مياه الأنهار الواقعة في البحر «الأجاج» وقوعها فيه هو مرجها. قال و «البرزخ» و «الحجر» هو حاجز في علم الله لا يراه البشر، وقاله الزجاج، وقالت فرقة معنى مَرَجَ أدام أحدهما في الآخر، وقال ابن عباس خلى أحدهما على الآخر ونحو هذا من الأقوال التي تتداعى مع بعض ألفاظ الآية، والذي أقول به في الآية إن المقصد بها التنبيه على قدرة الله تعالى وإتقان خلقه للأشياء في أن بث في الأرض مياها عذبة كثيرة من أنهار وعيون وآبار، وجعلها خلال الأجاج وجعل الأجاج خلالها، فتلقى البحر قد اكتنفته المياه العذبة في ضفتيه، وتلقى الماء العذب في الجزائر ونحوها قد اكتنفه الماء الأجاج فبثها هكذا في الأرض هو خلطها، وهو قوله مَرَجَ ومنه مريج أي مختلط مشتبك، ومنه مرجت عهودهم في الحديث المشهور، و «البحران» يريد بهما جميع الماء العذب وجميع الماء الأجاج، كأنه قال مرج نوعي الماء والبرزخ والحجر هو ما بين الْبَحْرَيْنِ من الأرض واليبس، قاله الحسن، ومنه القدرة التي تمسكها مع قرب ما بينهما في بعض المواضع، وبكسر الحاء قرأ الناس كلهم هنا والحسن بضم الحاء في سائر القرآن، و «الفرات» الصافي اللذيذ المطعم، و «البرزخ» الحاجز بين الشيئين، وقرأ الجمهور «هذا ملح» وقرأ طلحة بن مصرف «هذا ملح» بكسر اللام وفتح الميم، قال أبو حاتم هذا منكر في القراءة، قال ابن جني أراد مالحا وحذف الألف كبرد وبرد، و «الأجاج» أبلغ ما يكون من الملوحة، وقوله تعالى: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ الآية، هو تعديد النعمة على الناس في إيجادهم بعد العدم، والتنبيه على العبرة في ذلك وتعديد النعمة في التواشج الذي جعل بينهم من النسب والصهر، وقوله مِنَ الْماءِ إما أن يريد أصل الخلقة في أن كل حي مخلوق من الماء، وإما أن يريد نطف الرجال وكل ذلك قالته فرقة، والأول أفصح وأبين، و «النسب والصهر» معنيان يعمان كل قربى تكون بين كل آدميين، ف «النسب» هو أن يجتمع إنسان مع آخر في أب أو في أم قرب ذلك أو بعد، و «الصهر» تواشج المناكحة، فقرابة الزوجة هم الأختان، وقرابة الزوج ثم الأحماء والأصهار يقع عاما لذلك كله، وقال علي بن أبي طالب ﵁ «النسب» ما لا يحل نكاحه «والصهر» ما يحل نكاحه وقال الضحاك «الصهر» قرابة الرضاع.
İnsanlar bu ayetin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbas, bulut denizini ve yeryüzündeki denizi kastettiğini söylemiş ve ayetin lafızlarını buna göre tertip etmiştir. Mücâhid tatlı denizin, acı ve tuzlu denize dökülen nehir suları olduğunu; dökülmelerinin ise onların salıverilmesi (merc) olduğunu söylemiştir. Berzah (el-berzah) ve hicr (el-hicr) kelimelerinin ise insanların göremediği, Allah'ın ilminde olan bir engel olduğunu belirtmiştir. Zeccâc da böyle demiştir. Bir topluluk { مَرَجَ } kelimesinin manasının; birini diğerinin içinde devam ettirdi olduğunu söylemiştir. İbn Abbas ise birini diğerine salıverdi demiştir. Ayetin bazı lafızlarıyla irtibatlanan buna benzer başka görüşler de vardır. Benim bu ayet hakkında söylediğim şudur: Bununla kastedilen; nehirlerden, kaynaklardan ve kuyulardan yeryüzüne çokça tatlı sular yayması, bunları acı suların arasına ve acı suları da bunların arasına koyması hususunda Yüce Allah'ın kudretine ve eşyayı yaratışındaki mükemmelliğe dikkat çekmektir. Öyle ki denizin iki kıyısının tatlı sularla kuşatıldığını, adalarda ve benzeri yerlerdeki tatlı suyun da acı su ile kuşatıldığını görürsün. İşte bunların yeryüzüne bu şekilde yayılması onların birbirine karışmasıdır; bu da O'nun { مَرَجَ } kavlidir. Karışık ve karmaşık anlamındaki merîc (مريج) kelimesi de bundandır; meşhur hadiste geçen "ahitleşmeleri bozulup birbirine karıştı (mericat ahdühüm)" ifadesi de bu köktendir. { الْبَحْرَيْنِ } "iki deniz" ile bütün tatlı suları ve bütün tuzlu suları kastetmektedir; sanki iki su türünü birbirine salıverdi demiştir. Berzah ve hicr ise iki denizin arasındaki kara ve kuru topraktır; bunu Hasan söylemiştir. Bazı yerlerde aralarındaki yakınlığa rağmen onları tutan kudret de bundandır. İnsanların hepsi burada hâ harfinin kesrası ile { وَحِجْراً } şeklinde okumuştur; Hasan ise Kur'an'ın tamamında hâ harfinin zammesi ile okumuştur. Fürât (الفُرات); berrak, içimi lezzetli demektir. Berzah (البرزخ); iki şey arasındaki engeldir. Cumhur { هَذَا مِلْحٌ } şeklinde okumuştur; Talha b. Musarrif ise lâm'ın kesrası ve mîm'in fethasıyla { هَذَا مَلِحٌ } şeklinde okumuştur. Ebu Hâtim bunun kıraatte münker olduğunu söylemiştir. İbn Cinnî munsarıf olduğunu ve bârid (soğuk) yerine berd denilmesi gibi elifin hazfedildiğini kastettiğini söylemiştir. Ucâc (الأُجاج); tuzluluğun en ileri derecesidir. Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ } “Sudan [bir insan] yaratan O'dur...” kavli, insanları yokluktan sonra var etmesindeki nimetini saymak, bundaki ibrete dikkat çekmek ve aralarında kıldığı nesep ve sıhriyet bağlarındaki nimeti hatırlatmaktır. { مِنَ الْماءِ } "sudan" kavliyle; ya her canlının sudan yaratılmış olması yönüyle yaratılışın aslını kastetmiştir ya da erkeklerin nutfesini kastetmiştir; bunların her birini bir grup söylemiştir. Birincisi daha fasih ve daha açıktır. { نَسَباً وَصِهْراً } "nesep ve hısımlık", bütün insanlar arasında meydana gelen her türlü yakınlığı kapsayan iki kavramdır. Nesep (النسب); bir insanın diğeriyle baba veya anne cihetinden, yakın olsun uzak olsun, birleşmesidir. Sıhr (الصهر) ise evlilik yoluyla oluşan bağdır; kadının akrabaları erkeğin hısımları (ehtân), erkeğin akrabaları ise kadının hısımlarıdır (ahmâ); sıhr kelimesi bunların tamamını kuşatır. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh: "Nesep, nikâhı helal olmayandır; sıhriyet ise nikâhı helal olandır" demiştir. Dahhâk ise "Sıhr, süt emme hısımlığıdır" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وذلك عندي وهم أوجبه أن ابن عباس قال حرم من النسب سبع ومن الصهر خمس، وفي رواية أخرى من الصهر سبع يريد قول الله تعالى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ [النساء: ٢٣] ، فهذا هو من النسب. ثم يريد ب «الصهر» قوله تعالى: وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ [النساء: ٢٣] ، ثم ذكر المحصنات، ومجمل هذا أن ابن عباس أراد حرم من الصهر مع ما ذكر معه فقصد مما ذكر إلى عظمه وهو الصهر لأن الرضاع صهر وإنما الرضاع عديل النسب يحرم منه ما يحرم من النسب بحكم الحديث المأثور فيه، ومن روى وحرم من الصهر خمس أسقط من الآية الجمع بين الأختين والمحصنات وهن ذواتي الأزواج، وحكى الزهراوي قولا أن «النسب» من جهة البنين «والصهر» من جهة البنات.
Kadı Ebu Muhammed der ki: Bu bence bir vehimdir; buna sebep olan da İbn Abbas'ın "Nesepten yedi, sıhriyetten beş kişi haram kılınmıştır" demesidir. Başka bir rivayette ise Yüce Allah'ın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ } [Nisâ: 23] kavlini kastederek "sıhriyetten yedi kişi" demiştir ki bu neseptendir. Sonra sıhr ile Yüce Allah'ın şu kavlini kastetmektedir: { وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ } [Nisâ: 23], ardından da evli kadınları (muhsanât) zikretmiştir. Bunun özeti şudur: İbn Abbas, sıhriyetle birlikte zikredilenlerin de haram kılındığını kastetmiş ve zikredilenlerden en büyüğüne yani sıhriyete yönelmiştir; zira süt emzirme de bir tür sıhriyettir; süt hısımlığı nesebin dengidir ve bu husustaki me'sûr hadis gereğince nesepten haram olanlar sütten de haram olur. "Sıhriyetten beş kişi haram kılınmıştır" şeklinde rivayet eden kimse ise iki kız kardeşi bir arada nikâhlamayı ve evli kadınlar olan muhsanâtı ayetten düşürmüştür. Zehrâvî nesebin oğullar cihetinden, sıhrın ise kızlar cihetinden olduğuna dair bir görüş nakletmiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا حسن وهو في درج ما قدمته، وقال ابن سيرين نزلت هذه الآية في النبي ﷺ وعلي لأنه جمعه معه نسب وصهر فاجتماعهما وكادة حرمة إلى يوم القيامة. وقوله وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً هي كانَ التي للدوام قبل وبعد لا أنها تعطي مضيا فقط، ثم ذكر تعالى خطأهم في عبادتهم أصناما لا تملك لهم ضرا ولا نفعا وقوله وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً فيه تأويلان: أحدهما أن «الظهير» المعين فتكون الآية بمعنى توبيخهم على ذلك من أن الكفار يعينون على ربهم غيرهم من الكفرة والشيطان بأن يطيعوه ويظاهروه، وهذا هو تأويل مجاهد والحسن وابن زيد، والثاني ذكره الطبري أن يكون «الظهير» فعيلا، من قولك ظهرت الشيء إذا طرحته وراء ظهرك واتخذته ظهريا، فيكون معنى الآية على هذا التأويل احتقار الكفرة، والْكافِرُ في هذه الآية اسم الجنس وقال ابن عباس بل هو معين أراد به أبا جهل بن هشام.
Fakih İmam Kadı der ki: Bu güzeldir ve daha önce zikrettiğimin kapsamındadır. İbn Sîrîn bu ayetin Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ali hakkında indiğini söylemiştir; çünkü aralarında hem nesep hem de sıhriyet bağı toplanmıştır ve bu ikisinin toplanması kıyamet gününe kadar pekiştirilmiş bir hürmettir. O'nun: { وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً } kavlindeki kâne (كانَ), sadece geçmişi ifade etmek için değil, öncesi ve sonrasıyla devamlılık bildiren kâne'dir. Sonra Yüce Allah, kendilerine hiçbir zarar ve fayda veremeyen putlara tapmalarındaki hatalarını zikretmiştir. O'nun: { وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً } kavlinde iki tevil vardır: Birincisi, zahîr (الظَّهِير) kelimesinin yardımcı manasında olmasıdır; bu takdirde ayet, kâfirlerin Rablerine karşı itaat ederek ve arka çıkarak kâfirlerden ve şeytandan olan başkalarına yardım etmelerini kınama anlamında olur; bu Mücâhid, Hasan ve İbn Zeyd'in tevilidir. İkincisi ise Taberî'nin zikrettiği görüştür ki zahîr kelimesi faîl (فعيل) vezninde olup bir şeyi sırtının arkasına atıp önemsiz kıldığında söylediğin "zahartü'ş-şey'e" (ظهرت الشيء) ifadesindendir; bu tevile göre ayetin manası kâfirlerin Rablerini hafife almaları olur. Bu ayetteki { الْكافِرُ } kelimesi cins ismidir. İbn Abbas ise onun muayyen biri olduğunu ve bununla Ebû Cehil b. Hişâm'ın kastedildiğini söylemiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: ويشبه أن أبا جهل سبب الآية ولكن اللفظ عام للجنس كله. وقوله تعالى وَما أَرْسَلْناكَ الآية تسلية لمحمد ﷺ أي لا تهتم بهم ولا تذهب نفسك حسرات حرصا عليهم فإنما أنت رسول تبشر المؤمنين بالجنة وتنذر الكفرة النار ولست بمطلوب بإيمانهم أجمعين، ثم أمره تعالى بأن يحتج عليهم مزيلا لوجوه التهم بقوله ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ أي لا أطلب مالا ولا نفعا يختص بي، وقوله إِلَّا مَنْ شاءَ الظاهر فيه أنه استثناء منقطع، والمعنى مسؤولي ومطلوبي من شاء أن يهتدي ويؤمن ويتخذ إلى رحمة ربه طريق نجاة، قال الطبري المعنى لا أسألكم أجرا إلا إنفاق المال في سبيل الله فهو المسئول وهو السبيل إلى الرب.
Fakih İmam Kadı der ki: Ebû Cehil'in ayetin nüzul sebebi olması muhtemeldir, fakat lafız bütün cins için geneldir. Yüce Allah'ın: { وَما أَرْسَلْناكَ } “Biz seni göndermedik...” ayeti Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir; yani onlar için kederlenme, onlara olan düşkünlüğünden dolayı kendini tüketme; sen ancak müminleri cennetle müjdeleyen, kâfirleri de cehennemle uyaran bir elçisin; onların hepsinin iman etmesi senden istenmemiştir. Sonra Yüce Allah, töhmet yollarını ortadan kaldırarak: { ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } “ben buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum” yani bana mahsus bir mal yahut bir menfaat talep etmiyorum diyerek onlara karşı hüccet getirmesini emretmiştir. { إِلَّا مَنْ شاءَ } kavlinde zahir olan, bunun munkatı bir istisna olmasıdır. Mana şudur: Benim istediğim ve talep ettiğim şey, ancak hidayete ermeyi, iman etmeyi ve Rabbinin rahmetine bir kurtuluş yolu tutmayı dileyen kimsedir. Taberî: Mana, "Ben sizden Allah yolunda mal harcamak dışında bir ücret istemiyorum; işte istenen ve Rabbe ulaştıran yol budur" şeklindedir demiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: فالاستثناء على هذا كالمتصل، وكأنه قال إلا أجر من شاء والتأويل الأول أظهر.
Fakih İmam Kadı der ki: Bu takdirde istisna muttasıl gibi olur ve sanki "dileyen kimsenin ecri müstesna" demiş gibi olur. Birinci tevil ise daha açıktır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٥٨ الى ٦٠]
[Furkan Suresi (25): Ayetler 58-60]
وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً (٥٨) الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً (٥٩) وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَزادَهُمْ نُفُوراً (٦٠)
{ وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً (٥٨) الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً (٥٩) وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَزادَهُمْ نُفُوراً (٦٠) } “Ölümsüz ve daima diri olan Allah'a güvenip dayan. O'nu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarından hakkıyla haberdar olarak O yeter. Gökleri, yeri ve ikisinin arasındakileri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden Rahmân'dır. O'nu bir bilene sor! Onlara: 'Rahmân'a secde edin' denildiği zaman: 'Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç?' dediler ve bu onların nefretini artırdı.”
المعنى قل لهم يا محمد هذه المقالة التي لا ظن يتطرق إليك معها ولا تهتم بهم وبشّر وأنذر وَتَوَكَّلْ عَلَى المتكفل بنصرك وعضدك في كل أمرك، ثم وصف تعالى نفسه الصفة التي تقتضي التوكل في قوله الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ إذ هذا المعنى يختص بالله تعالى دون كل ما لدينا مما يقع عليه اسم حي، وقوله وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ قل سبحان الله وبحمده أي تنزيهه واجب وبحمده أقول.
Mana şudur: Ey Muhammed! Onlara, beraberinde sana hiçbir şüphenin yaklaşamayacağı bu sözü söyle; onlara aldırış etme, müjdele, uyar ve her işinde sana yardım etmeyi ve seni desteklemeyi üstlenen zata tevekkül et { وَتَوَكَّلْ عَلَى }. Sonra Yüce Allah, { الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ } “Ölümsüz ve daima diri olan” kavlinde, tevekkülü gerektiren sıfatla kendini nitelemiştir; zira bu mana, yanımızda bulunan ve diri ismi verilen her şeyden ayrı olarak sadece Yüce Allah'a mahsustur. { وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ } kavli; "Sübhânallâhi ve bi-hamdihî" de demektir; yani O'nu tenzih etmek vaciptir ve ben O'nun hamdiyle söylerim.
قال القاضي أبو محمد: وقال رسول الله ﷺ من قال في كل يوم سبحان الله وبحمده مائة مرة غفرت ذنوبه ولو كانت مثل زبد البحر، فهذا معنى وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وهي إحدى الكلمتين الخفيفتين على اللسان، الحديث، وقوله وَكَفى بِهِ توعد وإزالة كل عن محمد ﷺ في همه بهم، وقوله وَما بَيْنَهُما مع جمعه السَّماواتِ قبل سائغ من حيث عادل لفظ الْأَرْضَ لفظ السَّماواتِ ونحوه قول عمرو بن شييم: [الوافر]
Kadı Ebu Muhammed der ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim her gün yüz defa 'Sübhânallâhi ve bi-hamdihî' derse, günahları deniz köpüğü kadar da olsa bağışlanır." İşte: { وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ } kavlinin manası budur ve o, hadiste geçen dile hafif gelen iki kelimeden biridir. O'nun: { وَكَفى بِهِ } “O yeter” kavli, bir tehdittir ve onlar hakkındaki kederi hususunda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinden ağırlığı kaldırmaktır. { وَما بَيْنَهُما } “ve ikisinin arasındakileri” kavlinde, daha önce { السَّماواتِ } "gökler" çoğul olarak zikredilmişken tesniye zamiri kullanılması caizdir; çünkü { الْأَرْضَ } "yer" lafzı, { السَّماواتِ } "gökler" lafzına denk tutulmuştur. Amr b. Şüyeym'in şu sözü de bunun gibidir: [Vâfir]
ألم يحزنك أن جبال قيس ... وتغلب قد تباينتا انقطاعا
Kays'ın dağları ile Tağlib'in [dağlarının] ... Birbirinden tamamen ayrılması seni üzmedi mi?
من حيث عادلت جبالا جبالا، ومنه قول الآخر: [الكامل]
Çünkü dağları diğer dağlara denk tutmuştur. Bir diğer şairin şu sözü de bundandır: [Kâmil]
إن المنية والحتوف كلاهما ... يوفي المخارم يرقبان سواد
Şüphesiz ölüm ve ecellerin her ikisi de ... Geçitleri tutmuş, bir karartıyı gözetlemektedir.
وقوله فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ اختلفت الرواية في اليوم الذي ابتدأ الله فيه الخلق، فأكثر الروايات على يوم الأحد، وفي مسلم وفي كتاب الدلائل يوم السبت، وبين بكون ذلك فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وضع الإناءة والتمهل في الأمور لأن قدرته تقضي أنه يخلقها في طرفة عين لو شاء لا إله إلا هو، وقد تقدّم القول في الاستواء، وقوله الرَّحْمنُ يحتمل أن يكون رفعه بإضمار مبتدأ أي هو الرَّحْمنُ ويحتمل أن يكون بدلا من الضمير في قوله اسْتَوى وقرأ زيد بن علي بن الحسين «الرحمن» بالخفض، وقوله فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً فيه تأويلان: أحدهما فَسْئَلْ عنه وخَبِيراً على هذا منصوب إما بوقوع السؤال عليه والمعنى، اسأل جبريل والعلماء وأهل الكتب المنزلة، والثاني أن يكون المعنى كما تقول لو لقيت فلانا لقيت به البحر كرما أي لقيت منه والمعنى فاسأل الله عن كل أمر، وخَبِيراً على هذا منصوب إما بوقوع السؤال وإما على الحال المؤكدة كما قال وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً [البقرة: ٩١] ، وليست هذه بحال منتقلة إذ الصفة العلية لا تتغير، ولما ذكر في هذه الآية «الرحمن» كانت قريش لا تعرف هذا في أسماء الله، وكان مسيلمة كذاب اليمامة تسمى ب «الرحمن» فغالطت قريش بذلك وقالت إن محمدا يأمر بعبادة «الرحمن» اليمامة فنزل قوله تعالى: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ الآية، وقولهم وَمَا الرَّحْمنُ استفهام عن مجهول عندهم ف مَا على بابها المشهور، وقرأ جمهور القراء «تأمرنا» بالتاء أي أنت يا محمد، وقرأ حمزة والكسائي والأسود بن يزيد وابن مسعود «يأمرنا» بالياء من تحت إما على إرادة محمد والكناية عنه بالغيبة، وإما على إرادة رحمان اليمامة، وقوله: وَزادَهُمْ نُفُوراً أي أضلهم هذا اللفظ ضلالا لا يختص به حاشى ما تقدم منهم.
O'nun: { فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “altı günde” kavlinde; Allah'ın yaratmaya başladığı ilk gün hususunda rivayetler ihtilaf etmiştir. Rivayetlerin çoğu pazar günü olduğu yönündedir; Müslim'de ve Kitâbu'd-Delâil'de ise cumartesi günü olduğu zikredilir. Bunun { فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “altı günde” olmasıyla, işlerde teenni ve temkinli hareket etme esası açıklanmıştır; çünkü O'nun kudreti, dileseydi onları göz açıp kapayıncaya kadar yaratmayı gerektirirdi; O'ndan başka ilah yoktur. İstiva hakkındaki söz daha önce geçmişti. { الرَّحْمنُ } lafzının merfu olması, gizli bir mübtedanın takdiriyle olması muhtemeldir; yani "O Rahmân'dır" (hüve'r-Rahmân) demektir. { اسْتَوى } fiilindeki zamirden bedel olması da muhtemeldir. Zeyd b. Ali b. el-Hüseyin { الرَّحْمنِ } lafzını mecrur (kesralı) okumuştur. { فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً } kavlinde iki tevil vardır: Birincisi; O'nu sor (fes'el 'anhu) manasındadır. { خَبِيراً } lafzı bu takdirde ya sorma fiilinin mefulü olarak mansubdur; manası: Cebrail'e, âlimlere ve indirilmiş kitap ehline sor demektir. İkincisi ise cömertliği kastederek "Filana rastlasan deryaya rastlamış olursun" yani ondan elde edersin dediğin gibi olmasıdır; bu durumda mana: Her meseleyi Allah'a sor demektir. { خَبِيراً } kelimesi bu takdirde ya sorma fiilinin mefulü olarak yahut: { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً } [Bakara: 91] ayetinde olduğu gibi tekit edici bir hal olarak mansubdur; bu geçici bir hal değildir, zira yüce sıfat değişmez. Bu ayette "er-Rahmân" zikredilince, Kureyş Allah'ın isimleri arasında bunu bilmiyordu; Yemâme'nin yalancısı Müseylime ise "er-Rahmân" adını almıştı. Kureyş bu hususta yanıltmaca yaparak: "Muhammed, Yemâme'nin Rahmân'ına ibadet etmeyi emrediyor" dedi. Bunun üzerine Yüce Allah'ın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ } ayeti indi. Onların: { وَمَا الرَّحْمنُ } “Rahmân da neymiş?” sözleri, kendilerince meçhul olan bir şeyi sormaktır; dolayısıyla { مَا } meşhur aslî manasındadır. Kıraat âlimlerinin cumhuru { تَأْمُرُنا } şeklinde tâ harfiyle okumuştur; yani "sen ey Muhammed!" demektir. Hamza, Kisâî, Esved b. Yezîd ve İbn Mes'ûd { يَأْمُرُنا } şeklinde yâ harfiyle okumuşlardır; bu da ya Muhammed'i kastederek gaip zamiriyle kinaye yapmak yahut Yemâme'nin Rahmân'ını kastetmek suretiyledir. { وَزادَهُمْ نُفُوراً } “ve bu onların nefretini artırdı” kavli; yani bu lafız, daha önce kendilerinde bulunanlar bir yana, sadece kendilerine mahsus olmayan bir sapıklıkla onları saptırdı demektir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٦١ الى ٦٣]
[Furkan Suresi (25): Ayetler 61-63]
تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً (٦١) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً (٦٢) وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً (٦٣)
{ تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً (٦١) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً (٦٢) وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً (٦٣) } “Gökte burçlar kılan, orada bir kandil ve aydınlatıcı bir ay var eden [Allah] pek yücedir. Düşünüp ibret almak veya şükretmek isteyen kimse için gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren O'dur. Rahmân'ın kulları öyle kimselerdir ki yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler; cahiller kendilerine laf attığı zaman da 'Selam' derler.”
لما جعلت قريش سؤالها عن الله تعالى وعن اسمه الذي هو الرحمن سؤالا عن مجهول نزلت هذه الآية مصرحة بصفاته التي تعرف به وتوجب الإقرار بربوبيته، و «البروج» هي التي علمتها العرب بالتجربة وكل أمة مصحرة وهي المشهورة عند اللغويين وأهل تعديل الأوقات وكل برج منها على منزلتين وثلث من منازل القمر التي ذكرها الله تعالى في قوله وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ [يس: ٣٩] والعرب تسمي البناء المرتفع المستغني بنفسه برجا تشبيها ببروج السماء. ومنه قوله تعالى: وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ [النساء: ٧٨] . وقال الأخطل: [البسيط]
Kureyş, Yüce Allah ve O'nun er-Rahmân ismi hakkındaki sorularını meçhul bir şeyi sorar gibi kılınca; O'nu tanıtan ve rubûbiyyetini ikrar etmeyi gerektiren sıfatlarını açıkça bildiren bu ayet indi. { الْبُرُوجُ } "burçlar", Arapların ve açık arazide yaşayan her topluluğun tecrübeyle bildiği; lügat âlimleri ile vakit tespiti yapanlar nezdinde meşhur olan burçlardır. Bu burçların her biri, Yüce Allah'ın: { وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ } [Yâsîn: 39] kavlinde zikrettiği ayın menzillerinden iki buçuk menzil kadardır. Araplar, gökteki burçlara benzeterek yüksek ve tek başına duran müstakil yapılara da burç (el-burc) derler. Yüce Allah'ın şu kavli de bundandır: { وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } [Nisâ: 78]. Ahtal şöyle demiştir: [Basît]
كأنها برج روميّ يشيده ... لز بجص وآجور وأحجار
Sanki o, Rum mimarın kireç, tuğla ve taşlarla ... Sımsıkı örüp yükselttiği bir kuledir.
وقال بعض الناس في هذه الآية التي نحن فيها «البروج» القصور في الجنة، وقال الأعمش: كان أصحاب عبد الله يقرؤونها «في السماء قصورا» ، وقيل «البروج» الكواكب العظام حكاه الثعلبي عن أبي صالح، وهذا نحو ما بيناه إلا أنه غير ملخص، وأما القول بأنها قصور في الجنة فقول يحط غرض الآية في التنبيه على أشياء مدركات تقوم بها الحجة على كل منكر لله أو جاهل به. وقرأ الجمهور «سراجا» وهي الشمس، وقرأ حمزة والكسائي وعبد الله بن مسعود وعلقمة والأعمش «سرجا» وهو اسم جميع الأنوار ثم خص القمر بالذكر تشريفا، وقرأ النخعي وابن وثاب والأعمش «سرجا» بسكون الراء، قال أبو حاتم روى عصمة عن الحسن «وقمرا» بضم القاف ساكنة الميم ولا أدري ما أراد إلا أن يكون عنى جمعا كثمر وثمر وقال أبو عمرو وهي قراءة الأعمش والنخعي، وقوله خِلْفَةً أي هذا يخلف هذا، وهذا يخلف هذا، ومن هذا المعنى قول زهير: [الطويل]
Bazı insanlar üzerinde bulunduğumuz bu ayetteki { الْبُرُوجُ } lafzının cennetteki köşkler olduğunu söylemiştir. A'meş: Abdullah'ın [İbn Mes'ûd] ashabı bunu "gökte köşkler" (fi's-semâi kusûran) şeklinde okurlardı demiştir. { الْبُرُوجُ } lafzının büyük yıldızlar olduğu da söylenmiştir; bunu Sa'lebî, Ebû Sâlih'ten nakletmiştir. Bu, açıkladığımız görüşe yakındır ancak yeterince tafsilatlı değildir. Onların cennetteki köşkler olduğu görüşü ise Allah'ı inkâr eden veya O'ndan gafil olan herkese karşı delil teşkil eden somut/idrak edilen şeylere dikkat çekme yönündeki ayetin gayesini düşüren bir sözdür. Cumhur { سِراجاً } "kandil" şeklinde okumuştur ki bu güneştir. Hamza, Kisâî, Abdullah b. Mes'ûd, Alkame ve A'meş ise { سُرُجاً } "kandiller" şeklinde okumuşlardır; bu bütün ışıkların ortak ismidir, sonra ayı şereflendirmek için ayrıca zikretmiştir. Nahâî, İbn Vessâb ve A'meş { سُرْجاً } şeklinde râ harfinin sükûnu ile okumuşlardır. Ebu Hâtim demiştir ki: Isme, Hasan'dan { وَقُمُراً } şeklinde kāf harfinin ötresi ve mîm'in sükûnu ile rivayet etmiştir; semere (meyve) ve sümür gibi bir çoğul kastetmiş olmasından başka neyi kastettiğini bilmiyorum. Ebu Amr ise bunun A'meş ve Nahâî'nin kıraati olduğunu söylemiştir. O'nun: { خِلْفَةً } “birbiri ardınca” kavli; biri diğerinin, diğeri de ötekinin ardınca gelir demektir. Bu manada Züheyr şöyle demiştir: [Tavîl]
بها العين والأرآم يمشين خلفة ... وأطلاؤها ينهضن من كل مجثم
Orada iri gözlü yaban sığırları ve ceylanlar birbiri ardınca yürürler ... Yavruları ise yattıkları her yerden fırlayıp kalkarlar.
ومن هذا قول الآخر يصف امرأة تنتقل من منزل في الشتاء إلى منزل في الصيف دأبا [يزيد بن معاوية] : [المديد]
Âdeti üzere kışın bir konaktan yazın başka bir konağa geçen bir kadını niteleyen bir diğer şairin [Yezîd b. Muâviye] şu sözü de bundandır: [Medîd]
ولها بالماطرون إذا ... أكل النمل الذي جمعا
Mâtırûn'da onun için ... Karıncalar topladıklarını yediği vakit,
خلفة حتى إذا ارتبعت ... سكنت من جلق بيعا
Birbiri ardınca gidiş vardır; nihayet bahar gelince ... Cillık manastırlarından birine yerleşti,
في بيوت وسط دسكرة ... حولها الزيتون قد ينعا
Bir köyün ortasındaki evlerde ... Çevresinde zeytinlerin olgunlaştığı.
وقال مجاهد خِلْفَةً من الخلاف، هذا أبيض وهذا أسود، وما قدمناه أقوى، وقال مجاهد وغيره من النظار لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أي يعتبر بالمصنوعات ويشكر الله على نعمه عليه في العقل والفهم والفكر،
Mücâhid, { خِلْفَةً } ifadesinin zıtlık (hilâf) kökünden geldiğini; birinin beyaz, diğerinin siyah olduğunu söylemiştir; ancak önceden zikrettiğimiz görüş daha kuvvetlidir. Mücâhid ve diğer ehl-i nazar { لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ } “düşünüp ibret almak isteyen kimse için” kavlini; yani yaratılan şeylerden ibret alan, akıl, anlayış ve tefekkür hususunda Allah'ın üzerindeki nimetlerine şükreden kimse için şeklinde açıklamışlardır.
وقال عمر بن الخطاب والحسن وابن عباس معناه لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ ما فاته من الخير والصلاة ونحوه في أحدهما فيستدركه في الذي يليه، وقرأ حمزة وحده «يذكر» بسكون الذال وضم الكاف، وهي قراءة ابن وثاب وطلحة والنخعي، وقرأ الباقون «يذّكر» بشد الذال، وفي مصحف أبي بن كعب «يتذكر» بزيادة تاء، ثم قال تعالى لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً جاء بصفة عباده الذين هم أهل التذكر والشكور، و «العباد» والعبيد بمعنى إلا أن العباد يستعمل في مواضع التنويه، وسمي قوم من عبد القيس العباد لأن كسرى ملكهم دون العرب، وقيل لأنهم تألهوا مع نصارى الحيرة فصاروا عباد الله وإليهم ينسب عدي بن زيد العبادي، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «وعبد الرحمن» ، ذكره الثعلبي، وقوله الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ عبارة عن عيشهم ومدة حياتهم وتصرفاتهم نذكر من ذلك العظم لا سيما وفي الانتقال في الأرض هي معاشرة الناس وخلطتهم ثم قال، هَوْناً، بمعنى أمره كله هون أي لين، قال مجاهد، بالحلم والوقار، وقال ابن عباس بالطاعة والعفاف والتواضع، وقال الحسن حلما إن جهل عليهم لم يجهلوا، وذهبت فرقة إلى أن هَوْناً مرتبط بقوله يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ أي المشي هو هون، ويشبه أن يتأول هذا على أن تكون أخلاق ذلك الماشي هَوْناً مناسبة لمشية فيرجع القول إلى نحو ما بيّناه وأما أن يكون المراد صفة المشي وحده فباطل لأنه رب ماش هَوْناً رويدا وهو ذئيب أطلس. وقد كان رسول الله ﷺ يتكفا في مشيه كأنما يمشي في صبب وهو ﵇ الصدر في هذه الآية. وقوله ﷺ «من مشى منكم في طمع فليمش رويدا» إنما أراد في عقد نفسه ولم يرد المشي وحده، ألا ترى أن المبطلين المتحيلين بالدين تمسكوا بصورة المشي فقط حتى قال فيهم الشاعر ذما لهم [أبي جعفر المنصور] : [مجزوء الرمل]
Ömer b. el-Hattâb, Hasan ve İbn Abbas ayetin manasının; { لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ } hayırdan, namazdan ve benzeri şeylerden ikisinden birinde kaçırdığını hatırlayıp onu hemen ardından gelende telafi etmek isteyen kimse için olduğunu söylemişlerdir. Sadece Hamza { يَذْكُرَ } şeklinde zâl harfinin sükûnu ve kâf harfinin ötresiyle okumuştur; bu İbn Vessâb, Talha ve Nahâî'nin de kıraatidir. Diğerleri ise { يَذَّكَّرَ } şeklinde zâl harfinin şeddesiyle okumuşlardır. Übey b. Ka'b'ın mushafında ise fazladan tâ harfiyle { يَتَذَكَّرَ } şeklindedir. Sonra Yüce Allah: { لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً } dedikten sonra, tezekkür ve şükür ehli olan kullarının sıfatını getirmiştir. İbâd (العباد) ile abîd (العبيد) aynı manadadır; ancak ibâd övgü makamlarında kullanılır. Abdülkays kabilesinden bir topluluğa el-İbâd denilmiştir; zira Kisrâ, diğer Araplar yerine onları mülküne dahil etmiştir. Hîre Hristiyanlarıyla birlikte ibadete yöneldikleri ve böylece Allah'ın kulları (ibâdullâh) oldukları için bu ismi aldıkları da söylenmiştir; Adiy b. Zeyd el-İbâdî de onlara nispet edilir. Hasan b. Ebi'l-Hasan { وَعَبْدُ الرَّحْمنِ } şeklinde okumuştur; bunu Sa'lebî zikretmiştir. O'nun: { الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ } kavli, onların yaşayışlarından, ömür sürelerinden ve tasarruflarından kinayedir. Bundan en büyük olanı zikretmektedir; zira özellikle yeryüzünde hareket etmek, insanlarla bir arada yaşamak ve onlara karışmaktır. Sonra { هَوْناً } buyurmuştur; manası, onun bütün işi kolaylık ve yumuşaklıktır (hevn). Mücâhid: Hilm ve vakar ile demiştir. İbn Abbas: İtaat, iffet ve tevazu ile demiştir. Hasan: Bir hilm ile ki kendilerine cahillik edilirse onlar cahillik etmezler demiştir. Bir topluluk ise { هَوْناً } lafzının { يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ } kavliyle irtibatlı olduğu; yani yürüyüşün bizzat kendisinin hevn (mütevazı/ağırbaşlı) olduğu görüşüne gitmiştir. Bunun, o mütevazı yürüyenin ahlakının yürüyüşüne uygun olması şeklinde tevil edilmesi muhtemeldir; böylece söz yine açıkladığımız manaya döner. Yoksa sadece yürüyüşün sıfatının kastedilmiş olması batıldır; çünkü nice yavaş ve sakin yürüyen vardır ki o, alaca bir kurttur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sanki bir yokuştan iner gibi öne doğru meylederek yürürdü; halbuki kendisi aleyhisselâm bu ayetin baş muhatabıdır. O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sizden biri bir tama' içinde yürüdüğünde yavaş yürüsün" hadisiyle kastettiği sadece kendi iç dünyasındaki niyetidir; sadece yürüyüşün kendisini kastetmemiştir. Görmez misin, din kisvesine bürünen batıl ehli kimseler sadece yürüyüşün suretine tutunmuşlardır; hatta şair [Ebû Ca'fer el-Mansûr] onları yermek için şöyle demiştir: [Meczûu'r-Remel]
كلهم يمشي رويدا ... كلهم يطلب صيدا
Hepsi yavaşça yürür ... Hepsi bir av peşindedir.
وقال الزهري سرعة المشي تذهب ببهاء الوجه.
Zührî demiştir ki: Hızlı yürümek yüzün vakarını ve güzelliğini giderir.
قال القاضي أبو محمد: يريد الإسراع الحثيث لأنه يخل بالوقار والخير في التوسط وقال زيد بن أسلم كنت أسأل عن تفسير قوله الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً فما وجدت في ذلك شفاء، فرأيت في النوم من جاءني فقال هم الذين لا يريدون أن يفسدوا في الأرض.
Kadı Ebu Muhammed der ki: O, telaşlı ve aşırı acele yürüyüşü kastetmektedir; zira bu vakara zarar verir, hayır ise orta yoldadır. Zeyd b. Eslen şöyle demiştir: { الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً } kavlinin tefsirini soruyordum ve bu hususta beni tatmin eden bir cevap bulamamıştım. Derken rüyamda bana birinin gelip şöyle dediğini gördüm: "Onlar, yeryüzünde fesat çıkarmak istemeyen kimselerdir."
قال الفقيه الإمام القاضي: فهذا تفسير في الخلق، وهَوْناً معناه رفقا وقصدا، ومنه قول النبي ﷺ «أجب حبيبك هونا ما» الحديث وقوله وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً. اختلف في تأويل ذلك، فقالت فرقة ينبغي للمخاطب أن يقول للجاهل سلاما بهذا اللفظ أي سلمنا سلاما وتسليما ونحو هذا، فيكون العامل فيه فعلا من لفظه على طريقة النحويين، والذي أقول إن قالُوا هو العامل في سَلاماً لأن المعنى قالُوا هذا اللفظ، وقال مجاهد معنى سَلاماً قولا سديدا، أي يقول للجاهل كلاما يدفعه به برفق ولين ف قالُوا على هذا التأويل عامل في قوله سَلاماً على طريقة النحويين وذلك أنه بمعنى قولا، وهذه الآية كانت قبل آية السيف فنسخ منها ما يختص الكفرة وبقي أدبها في المسلمين إلى يوم القيامة، وذكر سيبويه النسخ في هذه الآية في كتابه وما تكلم على نسخ سواه، ورجح به أن المراد السلامة لا التسليم لأن المؤمنين لم يؤمروا قط بالتسليم على الكفار والآية مكية فنسختها آية السيف.
Fakih İmam Kadı der ki: Bu, ahlak hususunda bir tefsirdir. Hevn (هَوْناً); rıfk (yumuşaklık) ve itidal demektir. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Dostunu ölçülü sev..." hadisi de bu köktendir. O'nun: { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } kavlinin tevilinde ihtilaf edilmiştir: Bir grup, muhatabın cahile bizzat bu lafızla "selâm" demesi gerektiğini, yani "selam olsun, sana esenlik dileriz" ve benzeri şeyler söylemesi gerektiğini belirtmiştir; bu takdirde nahivcilerin yöntemine göre buradaki amil kendi lafzından bir fiil olur. Benim söylediğim ise, { قالُوا } fiilinin { سَلاماً } lafzındaki amil olduğudur; zira mana "onlar bu sözü söylerler" demektir. Mücâhid { سَلاماً } lafzının manasının doğru/düzgün söz olduğunu söylemiştir; yani cahile onu yumuşaklık ve nezaketle savuşturacak bir söz söyler; bu tevile göre { قالُوا } fiili nahivcilerin metoduna göre { سَلاماً } kavlinde amildir, zira o "söz" manasındadır. Bu ayet Kılıç Ayeti'nden önceydi; kâfirlere mahsus olan kısmı neshedilmiş, edebi ise kıyamet gününe kadar Müslümanlar arasında baki kalmıştır. Sîbeveyh Kitâb'ında bu ayetteki neshi zikretmiş ve bundan başka bir nesh üzerinde konuşmamıştır. O, bununla teslimiyet değil esenlik manasının kastedildiğini tercih etmiştir; zira müminler kâfirlere selam vermekle asla emrolunmamışlardır; ayet ise Mekkîdir ve onu Kılıç Ayeti neshetmiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: ورأيت في بعض التواريخ أن إبراهيم بن المهدي كان من المائلين على علي بن أبي طالب ﵁ قال يوما بمحضر المأمون وعنده جماعة: كنت أرى عليا في النوم فكنت أقول له من أنت؟ فكان يقول علي بن أبي طالب، فكنت أجيء معه إلى قنطرة فيذهب فيتقدمني في عبورها، فكنت أقول له إنما تدّعي هذا الأمر بإمرة ونحن أحق به منك، فما رأيت له في الجواب بلاغة كما يذكر عنه، فقال المأمون وبماذا جاوبك قال: فكان يقول لي سلاما سلاما، قال الراوي وكان إبراهيم بن المهدي لا يحفظ الآية أو ذهبت عنه في ذلك الوقت فنبه المأمون على الآية من حضره وقال هو والله يا عمي علي بن أبي طالب وقد جاوبك بأبلغ جواب فحزن إبراهيم واستحيا وكانت رؤياه لا محالة صحيحة.
Fakih İmam Kadı der ki: Bazı tarih kitaplarında İbrâhim b. el-Mehdî'nin Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'a muhalif olanlardan olduğunu gördüm. Bir gün Me'mûn'un huzurunda, yanında bir grup varken şöyle demiştir: Rüyada Ali'yi görüyordum ve ona "Sen kimsin?" diyordum; o da "Ali b. Ebî Tâlib" diyordu. Onunla bir köprüye geliyordum, köprüden geçmekte beni geçip öne çıkıyordu. Ben de ona: "Sen bu hilafet işini bir emirlikle iddia ediyorsun, halbuki biz buna senden daha layığız" diyordum. Hakkında zikredildiği gibi onda cevap verirken bir belağat göremedim. Bunun üzerine Me'mûn: "Sana ne cevap veriyordu?" dedi. O da: "Bana 'selâmâ selâmâ' (esenlikler, esenlikler) diyordu" dedi. Ravi der ki: İbrâhim b. el-Mehdî ayeti ezbere bilmiyordu yahut o sırada aklından çıkmıştı. Me'mûn orada bulunanlara ayeti hatırlattı ve: "Vallahi ey amca, o Ali b. Ebî Tâlib'dir ve sana en beliğ cevabı vermiştir" dedi. Bunun üzerine İbrâhim üzüldü ve utandı; gördüğü rüya ise şüphesiz haktı.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٦٤ الى ٦٦]
[Furkan Suresi (25): Ayetler 64-66]
وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً (٦٤) وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً (٦٥) إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٦٦)
{ وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً (٦٤) وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً (٦٥) إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٦٦) } “Onlar ki Rableri için secde ederek ve kıyamda durarak gecelerler. Onlar ki: 'Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır; doğrusu onun azabı sürekli bir helaktir. Şüphesiz orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir ikametgâhtır!' derler.”
هذه آية فيها تحريض على القيام بالليل للصلاة، قال الحسن لما فرغ من وصف نهارهم وصف في هذه ليلهم، وقال بعض الناس من صلى العشاء الآخرة وشفع وأوتر فهو داخل في هذه الآية.
Bu, namaz kılmak için gece kalkmaya teşvik içeren bir ayettir. Hasan demiştir ki: [Allah] onların gündüzlerini nitelemeyi bitirince, bu ayette de gecelerini nitelemiştir. Bazı insanlar ise: Kim yatsı namazını kılar, ardından şef' ve vitir kılarsa bu ayetin kapsamına girer demişlerdir.
قال الفقيه الإمام القاضي: إلا أنه دخول غير مستوفى، وقرأ أبو البرهسم «سجودا وقياما» ، ومدحهم تعالى بدعائه في صرف عَذابَ جَهَنَّمَ من حيث ذلك دليل على صحة عقدهم وإيمانهم ومن حيث أعمالهم بحسبه، وغَراماً معناه ملازما، وقيل مجحفا ومنه غرام الحب ومنه المغرم ومنه قول الأعشى:
Fakih İmam Kadı der ki: Ancak bu tam anlamıyla bir dahil oluş değildir. Ebu'l-Berhesîm { سُجُوداً وَقِياماً } şeklinde okumuştur. Yüce Allah cehennem azabının savuşturulması için O'na dua etmelerini övmüştür; çünkü bu onların inançlarının ve imanlarının sıhhatine bir delildir ve amelleri de buna göredir. Garâm (غَراماً); ayrılmayan, sürekli olan demektir; helak edici olduğu da söylenmiştir. Aşk garâmı (tutkusu) ve mağrem (borç) kelimeleri de bundandır; A'şâ'nın şu sözü de bu köktendir:
[الخفيف]
[Hafîf]
إن يعاقب يكن غراما وإن يع ... ط جزيلا فإنه لا يبالي
Eğer cezalandırırsa [cezası] sürekli ve helak edici olur, bolca bağışta bulunursa da buna aldırış etmez.
وقول بشر بن أبي حازم: [المتقارب]
Bişr b. Ebî Hâzim'in şu sözü de [bu kabildendir]: [Mütekârib]
ويوم النسار ويوم الجفار ... كانا عناء وكانا غراما
Nisâr günü ve Cifâr günü birer meşakkat ve sürekli birer felaket idiler.
وقرأ جمهور الناس «مقاما» بضم الميم من الإقامة، ومنه قول الشاعر: «حيوا المقام وحيوا ساكن الدار» ، وقرأت فرقة «مقاما» بفتح الميم من قام يقوم فجهنم ضد مقام كريم والأول أفصح وأشهر.
İnsanların cumhuru ikamet etmek mânasındaki el-ikāme kökünden mimin zammesiyle { مُقَاماً } şeklinde okumuştur; şairin: "Makamı selamlayın ve evin sakinini selamlayın" sözü de bundandır. Bir grup ise kâme yekūmu (kalkmak/durmak) fiilinden mimin fethasıyla { مَقَاماً } şeklinde okumuştur; bu takdirde cehennem, kerim olan makamın zıddı olur. Birinci kıraat ise daha fasih ve daha meşhurdur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٦٧ الى ٧٠]
[Furkan Suresi (25): Ayetler 67-70]
وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً (٦٧) وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً (٦٨) يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً (٦٩) إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٠)
{ وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً (٦٧) وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً (٦٨) يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً (٦٩) إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٠) } “Onlar ki harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik ederler; [harcamaları] bu ikisi arasında dengeli olur. Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezaya çarpar. Kıyamet günü azabı kat kat artırılır ve orada alçaltılmış olarak ebedî kalır. Ancak tövbe edip iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
اختلف المفسرون في هذه الآية التي في الإنفاق، فعبارة أكثرهم أن الذي لا يسرف هو المنفق في
Müfessirler harcama hakkındaki bu ayette ihtilaf etmişlerdir. Çoğunun ifadesine göre israf etmeyen kimse,
الطاعة، وإن أسرف، والمسرف هو المنفق في المعصية وإن قل إنفاقه، وأن المقتر هو الذي يمنع حقا عليه، وهذا قول ابن عباس ومجاهد وابن زيد، وقال عون بن عبد الله بن عتبة «الإسراف» أن تنفق مال غيرك.
aşırıya kaçsa bile itaatte harcayan kimsedir; israf eden ise harcaması az bile olsa günah yolunda harcayan kimsedir. Cimrilik eden ise üzerine düşen bir hakkı vermeyendir. Bu, İbn Abbas, Mücâhid ve İbn Zeyd'in görüşüdür. Avn b. Abdullah b. Utbe ise: "İsraf, başkasının malını harcamandır" demiştir.
ونحو هذه الأقوال التي هي غير مرتبطة بلفظ الآية، وخلط الطاعة والمعصية بالإسراف والتقتير فيه نظر، والوجه أن يقال إن النفقة في المعصية أمر قد حظرت الشريعة قليله وكثيره، وكذلك التعدي على مال الغير، وهؤلاء الموصوفون منزهون عن ذلك، وإنما التأديب بهذه الآية هو في نفقة الطاعات وفي المباحات، فأدب الشرع فيها أن لا يفرط الإنسان حتى يضيع حقا آخر أو عيالا ونحو هذا وأن لا يضيق أيضا ويقتر حتى يجيع العيال ويفرط في الشح، والحسن في ذلك هو القوام، أي المعتدل، والقوام في كل واحد بحسب عياله وحاله وخفة ظهره وصبره وجلده على الكسب أو ضد هذه الخصال، وخير الأمور أوسطها، ولهذا ترك رسول الله ﷺ أبا بكر يتصدق بجميع ماله لأن ذلك وسط بنسبة جلده وصبره في الدين ومنع غيره من ذلك، ونعم ما قال إبراهيم النخعي وهو الذي لا يجيع ولا يعري ولا ينفق نفقة يقول الناس قد أسرف، وقال يزيد بن حبيب هم الذين لا يلبسون الثياب للجمال ولا يأكلون طعاما للذة، وقال عبد الملك بن مروان لعمر بن عبد العزيز حين زوجه ابنته فاطمة: ما نفقتك؟ فقال له عمر الحسنة بين السيئتين، ثم تلا الآية، وقال عمر بن الخطاب كفى بالمرء سرفا ألا يشتهي شيئا إلا اشتراه فأكله، وقرأ نافع وابن عامر وأبو بكر عن عاصم «يقتروا» بضم الياء وكسر التاء، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو ومجاهد وحفص عن عاصم «يقتروا» بفتح الياء وكسر التاء، وقرأ حمزة والكسائي بفتح الياء وفتح التاء، وهي قراءة الحسن والأعمش وطلحة وعاصم بخلاف، وقرأ أبو عبد الرحمن بضم الياء وفتح التاء، وقرأ أبو عمرو «والناس قواما» بفتح القاف، أي معتدلا، وقرأ حسان بن عبد الرحمن بكسر القاف أي مبلغا وسدادا وملاك حال، وقَواماً خبر كانَ واسمها مقدر أي الإنفاق، وجوز الفراء أن يكون اسمها قوله بَيْنَ ذلِكَ. وقوله تعالى: وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ الآية إخراج لعباده المؤمنين من صفات الكفرة في عبادتهم الأوثان وقتلهم النفس بوأد البنات وغير ذلك من الظلم والاغتيال والغارات وبالزنا الذي كان عندهم مباحا، وفي نحو هذه الآية قال عبد الله بن مسعود: قلت يوما يا رسول الله أي الذنب أعظم؟ قال: أن تجعل لله ندا وهو خلقك، قلت ثم أي؟ قال أن تقتل ولدك خشية أن يطعم معك، قلت ثم أي؟ قال أن تزاني حليلة جارك، ثم قرأ رسول الله ﷺ هذه الآية.
Ayetin lafzıyla irtibatlı olmayan bu ve benzeri görüşler ile itaat ve masiyeti israf ve cimrilik ile karıştırmak eleştiriye açıktır. Doğru olan yaklaşım şöyle demektir: Günah yolunda harcamanın azını da çoğunu da şeriat yasaklamıştır; aynı şekilde başkasının malına tecavüzü de yasaklamıştır. Bu [ayette] nitelenen kimseler ise bundan münezzehtirler. Bu ayetteki edep verme ancak taat yolundaki harcamalarda ve mubahlar hususundadır. Şeriatın bu konudaki edebi, insanın başka bir hakkı yahut bakmakla yükümlü olduğu ailesini ve benzerlerini zayi edecek derecede aşırı gitmemesi; aynı şekilde aileyi aç bırakacak ve cimrilikte aşırıya kaçacak derecede daraltıp kısmamasıdır. Bu husustaki güzel olan [tutum] kıvâmdır, yani dengeli olandır. Her bir fert için kıvâm (denge); ailesine, haline, yükünün hafifliğine, sabrına, kazanç sağlamadaki direncine yahut bu hasletlerin zıddına göredir. İşlerin en hayırlısı orta olanıdır. Bundan dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir'in dindeki dayanıklılığı ve sabrı nispetinde bunun orta bir yol olması sebebiyle bütün malını sadaka olarak vermesine izin vermiş, başkasına ise bunu yasaklamıştır. İbrâhim en-Nehaî ne güzel söylemiştir: "O, ne aç bırakan ne çıplak bırakan ne de insanların 'israf etti' diyeceği bir harcama yapandır." Yezîd b. Ebî Habîb şöyle demiştir: "Onlar gösteriş için elbise giymeyen ve sırf lezzet için yemek yemeyenlerdir." Abdülmelik b. Mervân, kızı Fâtıma ile evlendirdiği sırada Ömer b. Abdilazîz'e: "Harcaman nasıldır?" diye sormuş; Ömer de ona: "İki kötülük arasındaki iyilik gibidir" cevabını vermiş, sonra da bu ayeti okumuştur. Ömer b. el-Hattâb ise: "Kişiye her canının çektiğini satın alıp yemesi israf olarak yeter" demiştir. Nâfi', İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir { يَقْتُرُوا } kelimesini yânın zammesi ve tânın kesresiyle okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr, Mücâhid ve Âsım'dan rivayetle Hafs { يَقْتُرُوا } kelimesini yânın fethası ve tânın kesresiyle okumuşlardır. Hamza ve Kisâî ise yânın fethası ve tânın fethasıyla okumuşlardır ki bu, Hasan, A'meş, Talha ve bir rivayette Âsım'ın kıraatidir. Ebû Abdirrahman yânın zammesi ve tânın fethasıyla okumuştur. Ebû Amr { وَالنَّاسُ قَوَاماً } şeklinde kāfın fethasıyla yani "mutedil" anlamında okumuştur. Hassân b. Abdirrahmân ise kāfın kesresiyle { قِوَاماً } yani "yetip artan, uygun ve halin esası olan" anlamında okumuştur. { قَواماً } kelimesi { كانَ } fiilinin haberidir, ismi ise takdir edilmiştir; yani "infak"tır. Ferrâ ise isminin { بَيْنَ ذلِكَ } sözü olmasını caiz görmüştür. Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ } ayeti ise mümin kullarını kâfirlerin putlara tapma, kız çocuklarını diri diri gömerek haksız yere cana kıyma ve benzeri zulüm, suikast ve baskınlar yapma ile kendilerince mubah sayılan zina gibi sıfatlarından uzaklaştırmaktadır. Bu ayetin benzeri hakkında Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: Bir gün "Ey Allah'ın Resûlü, hangi günah daha büyüktür?" dedim. "Seni yaratmışken Allah'a bir ortak koşmandır" buyurdu. "Sonra hangisi?" dedim. "Seninle birlikte yemesinden korkarak çocuğunu öldürmendir" buyurdu. "Sonra hangisi?" dedim. "Komşunun helaliyle (eşiyle) zina etmendir" buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okudu.
قال الفقيه الإمام القاضي: والقتل والزنا يدخل في هذه الآية العصاة من المؤمنين ولهم من الوعيد بقدر ذلك، «والحق» الذي تقتل به النفس هو قتل النفس والكفر بعد الإيمان، و «الزنا» بعد الإحصان، والكفر الذي لم يتقدمه إيمان في الحربيين، و «الأثام» في كلام العرب العقاب وبه فسر ابن زيد وقتادة هذه الآية ومنه قول الشاعر: [الوافر]
Fakih İmam Kadı der ki: Öldürme ve zina hususunda müminlerin günahkarları da bu ayetin kapsamına girer ve onlara da bu ölçüde tehdit vardır. Kendisi sebebiyle cana kıyılabilecek "hak" ise; haksız yere bir cana kıymak, imandan sonra küfre girmek, evlilikten sonraki zinadır ve harp halinde olanlarda daha önce bir imanın geçmediği küfürdür. Arap kelamında Âsâm (أَثاماً), ceza demektir; İbn Zeyd ve Katâde bu ayeti böyle tefsir etmişlerdir. Şairin şu sözü de bundandır: [Vâfir]
جزى الله ابن عروة حيث أمسى ... عقوقا والعقوق له أثام
İbn Urve nerede akşamlarsa akşamlasın, Allah ona nankörlüğünün karşılığını versin; nankörlüğün cezası ise azaptır.
أي جزاء وعقوبة، وقال عكرمة وعبد الله بن عمرو ومجاهد إن أَثاماً واد في جهنم هذا اسمه وقد جعله الله عقابا للكفرة، وقرأ نافع وابن عامر وحمزة والكسائي «يضاعف ويخلد» جزما، وقرأ ابن كثير وأبو جعفر والحسن «يضعّف» بشد العين وطرح الألف وبالجزم في «يضعف ويخلد» ، وقرأ طلحة بن سليمان
Yani karşılık ve cezadır. İkrime, Abdullah b. Amr ve Mücâhid ise Esâm'ın (أَثاماً) cehennemde bir vadinin adı olduğunu ve Allah'ın onu kâfirlere ceza kıldığını söylemişlerdir. Nâfi', İbn Âmir, Hamza ve Kisâî { يُضَاعَفْ } ve { يَخْلُدْ } kelimelerini cezm ile okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Ca'fer ve Hasan ayın harfini şeddeli ve elifi atarak { يُضَعَّفْ } şeklinde ve { يُضَعَّفْ } ile { يَخْلُدْ } kelimelerini cezm ile okumuşlardır. Talha b. Süleyman ise
«نضعّف» بضم النون وكسر العين المشددة «العذاب» نصب «ويخلد» جزم وهي قراءة أبي جعفر وشيبة، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر «يضاعف ويخلد» بالرفع فيهما، وقرأ طلحة بن سليمان «وتخلد» بالتاء على معنى مخاطبة الكافر بذلك، وروي عن أبي عمرو «ويخلّد» بضم الياء من تحت وفتح اللام قال أبو علي وهي غلط من جهة الرواية «ويضاعف» بالجزم بدل من يَلْقَ قال سيبويه مضاعفة العذاب هي الأثام قال الشاعر:
nunun zammesi ve şeddeli ayının kesresiyle { نُضَعِّفِ } şeklinde, { الْعَذابَ } kelimesini nasb ile ve { وَيَخْلُدْ } kelimesini cezm ile okumuştur ki bu Ebû Ca'fer ve Şeybe'nin de kıraatidir. Âsım, Ebû Bekir rivayetinde her iki kelimeyi de ref ile { يُضَاعَفُ } ve { يَخْلُدُ } şeklinde okumuştur. Talha b. Süleyman, bununla kâfire hitap edilmesi mânasında tâ ile { وَتَخْلُدْ } şeklinde okumuştur. Ebû Amr'dan alttan yânın zammesi ve lâmın fethasıyla { وَيُخَلَّدْ } şeklinde rivayet edilmişse de Ebû Ali bunun rivayet yönünden hatalı olduğunu söylemiştir. { يُضاعَفْ } kelimesinin cezm ile olması { يَلْقَ } fiilinden bedeldir. Sîbeveyh azabın kat kat artırılmasının bizzat esâm olduğunu söylemiştir. Şair şöyle demiştir:
«متى تأتنا تلمم بنا في ديارنا» . البيت وقوله إِلَّا مَنْ تابَ الآية لا خلاف بين العلماء أن الاستثناء عامل في الكافر والزاني واختلفوا في القاتل من المسلمين، فقال جمهور العلماء له التوبة وجعلت هذه الفرقة قاعدتها قوله تعالى: وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ [النساء: ٤٨] فجعل القاتل في المشيئة كسائر التائبين من الذنوب، ويتأولون الخلود الذي في آية القتل في سورة النساء بمعنى الدوام إلى مدة كخلد الدول ونحوه، وروى أبو هريرة في أن التوبة لمن قتل حديثا عن النبي ﷺ، وقيل إن هذه الآية نزلت في وحشي قاتل حمزة، وقاله سعيد بن جبير، وقال ابن عباس وغيره لا توبة للقاتل، قال ابن عباس وهذه الآية إنما أريد بالتوبة فيها المشركون وذلك أنها لما نزلت إِلَّا مَنْ تابَ الآية، ونزلت قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ [الزمر: ٥٣] ، فما رأينا رسول الله ﷺ فرح فرحه بها وبسورة الفتح، وقال غير ابن عباس ممن قال بأن لا توبة للقاتل إن هذه الآية منسوخة بآية سورة النساء قاله زيد بن ثابت، ورواه أيضا سعيد بن جبير عن ابن عباس، وقال أبو الجوزاء صحبت ابن عباس ثلاث عشرة سنة فما شيء من القرآن إلا سألته عنه فما سمعته يقول إن الله تعالى يقول لذنب لا أغفره وقوله تعالى: يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ. معناه يجعل أعمالهم بدل معاصيهم الأول طاعة فيكون ذلك سببا لرحمة الله إياهم قاله ابن عباس وابن جبير وابن زيد والحسن، ورد على من قال هو في يوم القيامة، وقد ورد حديث في كتاب مسلم من طريق أبي يقتضي أن الله تعالى يبدل يوم القيامة لمن يريد المغفرة من الموحدين بدل سيئات حسنات، وذكره الترمذي والطبري وهذا تأويل ابن المسيب في هذه الآية.
"Ne zaman bize gelirsen, yurdumuzda bize uğramış olursun..." beyti. Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنْ تابَ } ayeti hakkında âlimler arasında istisnanın kâfir ve zani hakkında geçerli olduğu hususunda ihtilaf yoktur; ancak Müslümanlardan katil olan hakkında ihtilaf etmişlerdir. Âlimlerin cumhuru onun için tövbenin olduğunu söylemiş ve bu grup Yüce Allah'ın: { وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ } “Bunun dışındakileri dilediğine bağışlar” [en-Nisâ: 48] kavlini kendilerine esas kılmıştır; böylece katili günahlardan tövbe eden diğer kimseler gibi [Allah'ın] meşietine (dilemesine) bırakmışlardır. Nisâ Suresi'ndeki öldürme ayetinde geçen ebedîliği (hulûd) ise devletlerin uzun süre kalması ve benzeri gibi belirli bir süreye kadar devamlılık mânasında tevil ederler. Ebû Hureyre, adam öldüren kimse için tövbe olduğuna dair Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir hadis rivayet etmiştir. Bu ayetin Hamza'nın katili Vahşî hakkında indiği de söylenmiştir ki Saîd b. Cübeyr bunu söylemiştir. İbn Abbas ve başkaları ise katil için tövbe olmadığını söylemişlerdir. İbn Abbas: "Bu ayetteki tövbe ile ancak müşrikler kastedilmiştir. Nitekim { إِلَّا مَنْ تابَ } ayeti ve { قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ } “De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin” [ez-Zümer: 53] ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunlara ve Fetih Suresi'ne sevindiği kadar başka bir şeye sevindiğini görmedik" demiştir. Katil için tövbe olmadığını söyleyenlerden İbn Abbas dışındakiler, bu ayetin Nisâ Suresi'ndeki ayetle neshedildiğini söylemişlerdir; bunu Zeyd b. Sâbit söylemiş ve Saîd b. Cübeyr de İbn Abbas'tan böyle rivayet etmiştir. Ebu'l-Cevzâ ise şöyle demiştir: "İbn Abbas'a on üç yıl arkadaşlık ettim; Kur'an'dan sormadığım hiçbir şey kalmadı. Ancak onun, Yüce Allah'ın herhangi bir günah için 'Bunu bağışlamam' dediğini söylediğini hiç işitmedim." Yüce Allah'ın: { يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ } kavlinin mânası; önceki günahlarının yerine amellerini taat kılar ve bu da Allah'ın onlara merhamet etmesine bir sebep olur demektir; bunu İbn Abbas, İbn Cübeyr, İbn Zeyd ve Hasan söylemiş ve bunun kıyamet gününde olacağını söyleyen kimselere karşı çıkmışlardır. Müslim'in kitabında Übey yoluyla gelen bir hadiste, Yüce Allah'ın kıyamet gününde muvahhidlerden mağfiret dilediği kimselerin kötülüklerinin yerine iyilikler vereceği nakledilmiştir; Tirmizî ve Taberî de bunu zikretmiştir. Bu ayet hakkında İbnü'l-Müseyyeb'in tevili de budur.
قال القاضي أبو محمد: وهو معنى كرم العفو، وقرأ ابن أبي عبلة «يبدل» بسكون الباء وتخفيف الدال.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu, affın cömertliği mânasındadır. İbn Ebî Able { يُبَدِّلُ } kelimesini bânın sükûnu ve dâlin tahfifiyle { يُبْدِلُ } şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٧١ الى ٧٤]
[Furkan Suresi (25): Ayetler 71-74]
وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً (٧١) وَالَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً (٧٢) وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً (٧٣) وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً (٧٤)
{ وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً (٧١) وَالَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً (٧٢) وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً (٧٣) وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً (٧٤) } “Kim tövbe edip salih amel işlerse şüphesiz o, tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a döner. Onlar ki yalana şahitlik etmezler ve boş söze rastladıklarında vakarla geçip giderler. Kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı sağır ve kör gibi davranıp yıkılmazlar. Ve onlar ki: 'Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve soyumuzdan göz aydınlığı olacak kimseler bağışla ve bizi takva sahiplerine önder kıl' derler.”
أكد بهذه الألفاظ أمر التوبة والمعنى وَمَنْ تابَ فإنه قد تمسك بأمر وثيق وهكذا، كما تقول لمن
Bu lafızlarla tövbe işi pekiştirilmiştir. Mânası: { وَمَنْ تابَ } "Kim tövbe ederse o, pek sağlam bir kulpa yapışmıştır" şeklindedir; tıpkı bir kimsenin yaptığı işi güzel bulduğunda
تستحسن قوله في أمره لقد قلت يا فلان قولا، فكذلك الآية معناها مدح المتاب كأنه قال فإنه يجد بابا للفرج والمغفرة عظيما، ثم استمرت الآيات في وصف عباد الله المؤمنين بأن نفى عنهم شهادة الزور، ويَشْهَدُونَ في هذا الموضع ظاهر معناها يشاهدون ويحضرون، والزُّورَ كل باطل زور وزخرف فأعظمه الشرك وبه فسر الضحاك وابن زيد، ومنه الغناء، وبه فسر مجاهد، ومنه الكذب، وبه فسر ابن جريج، وقال علي بن أبي طالب ومحمد بن علي المعنى لا يشهدون بالزور فهو من الشهادة لا من المشاهدة والزور الكذب.
ona: "Ey filan, gerçekten tam bir söz söyledin!" demen gibidir. Ayetin mânası da tövbeyi övme niteliğindedir; sanki "O, kurtuluş ve mağfiret için pek büyük bir kapı bulur" buyurmuştur. Ardından ayetler, mümin kulların vasıflarını zikretmeye devam ederek onlardan yalan şahitliği nefyetmiştir. Bu yerdeki { يَشْهَدُونَ } lafzının zahir mânası; hazır bulunurlar, şahit olurlar demektir. ez-Zûr (الزُّورَ) ise yalan ve süslenmiş her türlü batıldır; bunun en büyüğü de şirktir ki Dahhâk ve İbn Zeyd böyle tefsir etmiştir. Şarkı da bundandır ve Mücâhid bunu böyle açıklamıştır. Yalan da bundandır ve İbn Cüreyc de böyle açıklamıştır. Ali b. Ebî Tâlib ve Muhammed b. Ali ise mânanın "Yalan yere şahitlik yapmazlar" olduğunu söylemişlerdir; dolayısıyla bu lafız müşahede (görmek/hazır bulunmak) kökünden değil, şehadet (tanıklık etmek) kökündendir ve zûr da yalandır.
قال الفقيه الإمام القاضي: والشاهد بالزور حاضره ومؤديه جرأة، فالمعنى الأول أعم لكن المعنى الثاني أغرق في المعاصي وأنكى، و «اللغو» كل سقط من فعل أو قول يدخل فيه الغناء واللهو وغير ذلك، ويدخل في ذلك سفه المشركين وأذاهم للمؤمنين وذكر النساء وغير ذلك من المنكر، وكِراماً معناه معرضين مستحين يتجافون عن ذلك ويصبرون على الأذى فيه، وروي أن عبد الله بن مسعود سمع غناء فأسرع في مشيه وذهب فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فقال لقد أصبح ابن أم عبد كريما، وقرأ الآية.
Fakih İmam Kadı der ki: Yalana tanık olan kimse, cüretkarlık bakımından hem orada bulunanı hem de yalan yere şahitlik edeni kapsar. Birinci mâna daha geneldir, ancak ikinci mâna günahlara daha batmış ve daha zararlıdır. el-Lağv (اللَّغو) ise amel veya sözden kaynaklanan her türlü boş şeydir; şarkı, eğlence ve benzeri şeyler bunun içine girer. Müşriklerin sefihlikleri, müminlere verdikleri eziyetler, kadınlardan söz etmeleri ve diğer münkerler de buna dahildir. Kirâmen (كِراماً) lafzının mânası ise yüz çevirenler, haya edenler, bundan uzak duranlar ve bunda [karşılaştıkları] eziyete sabredenler demektir. Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Mes'ûd bir şarkı sesi duymuş, yürüyüşünü hızlandırıp geçip gitmiştir. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca: "Ümmü Abd'in oğlu gerçekten kerim biri oldu" buyurmuş ve bu ayeti okumuştur.
قال الفقيه الإمام القاضي: وأما إذا مر المسلم بمنكر فكرمه أن يغير، وحدود التغيير معروفة وقوله تعالى: وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ ذكروا بالقرآن آخرتهم ومعادهم وقوله: لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً يحتمل تأويلين: أحدهما أن يكون المعنى لم يكن خرورهم بهذه الصفة بل يكون سجدا وبكيا، وهذا كما تقول لم يخرج زيد للحرب جزعا أي إنما خرج جريئا مقدما. وكأن الذي يخر أصم وأعمى هو المنافق، أو الشاك، والتأويل الثاني ذهب إليه الطبري وهو أن يخروا صما وعميانا هي صفة للكافر وهي عبارة عن إعراضهم وجهدهم في ذلك، وقرن ذلك بقوله قعد فلان يشتمني وقام فلان يبكي وأنت لم تقصد الإخبار بقعود ولا قيام وإنما هي توطئات في الكلام والعبارة.
Fakih İmam Kadı der ki: Bir Müslüman bir münkere rastladığında onun keremi/asaleti onu değiştirmesidir; değiştirmenin sınırları ise malumdur. Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ } kavli, Kur'an ile ahiretleri ve dönecekleri yer kendilerine hatırlatıldığında demektir. { لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً } kavli ise iki tevile ihtimallidir: Birincisi, mânanın "onların yıkılıp kapanması bu sıfatla olmaz, bilakis secde ederek ve ağlayarak olur" şeklinde olmasıdır; bu tıpkı senin "Zeyd savaşa korkaklık ederek çıkmadı" demen gibidir ki yani "cesur ve atılgan olarak çıktı" demektir. Sağır ve kör olarak yıkılan kimse sanki münafık veya şüpheci kimsedir. Taberî'nin benimsediği ikinci tevil ise; sağır ve kör olarak yıkılmalarının kâfirin bir sıfatı olmasıdır ki bu onların yüz çevirmelerini ve bu konudaki çabalarını ifade eder. Taberî bunu, senin fiilen bir oturma veya kalkmayı kastetmeyip sadece söz ve ifadenin bir başlangıcı olarak söylediğin "Filanca oturup bana sövdü, filanca kalkıp ağladı" sözüne benzetmiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وكان المستمع للذكر قائم القناة قويم الأمر فإذا أعرض وضل كان ذلك خرورا وهو السقوط على غير نظام ولا ترتيب وإن كان قد شبه به الذي يخر ساجدا، ولكن أصله أنه على غير ترتيب، ثم مدح المؤمنين حال الدعاء إليه في أن يقر العيون بالأهل والذرية، و «قرة العين» يحتمل أن تكون من القرار، ويحتمل أن تكون من القر، وهو الأشهر لأن دمع السرور بارد ودمع الحزن سخن، فمن هذا يقال أقر الله عينك وأسخن الله عين العدو، و «قرة العين» في الأزواج والذرية أن يراهم الإنسان مطيعين لله تعالى قاله ابن عباس والحسن وحضرمي، وبين المقداد بن الأسود الوجه من ذلك بأنه كان في أول الإسلام يهتدي الأب والابن كافر والزوج والزوجة كافرة فكانت قرت عيونهم في إيمان أحبابهم، وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر والحسن «ذرياتنا» ، وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي وطلحة وعيسى «ذريتنا» بالإفراد. وقوله تعالى: لِلْمُتَّقِينَ إِماماً قيل هو جمع، آم مثل قائم وقيام وقيل هو مفرد اسم جنس أي اجعلنا يأتم بنا المتقون، وهذا لا يكون إلا أن يكون الداعي متقيا قدوة وهذا هو قصد الداعي، قال إبراهيم النخعي لم يطلبوا الرياسة بل أن يكونوا قدوة في الدين وهذا حسن أن يطلب ويسعى له.
Fakih İmam Kadı der ki: Zikri dinleyen kimse sanki dosdoğru dikilmiş ve işi istikamet üzere olan biri gibidir; yüz çevirip saptığında bu bir yıkılma (hurûr) olur ki bu intizamsız ve tertipsiz düşmektir. Gerçi secdeye kapanan kimse de buna benzetilmiştir; lakin kelimenin aslı intizamsız düşmektir. Sonra Allah, eşler ve zürriyet ile gözlerin aydın kılınması hususunda O'na dua ettikleri sıradaki halleriyle müminleri övmüştür. Kurretü'l-ayn (قرة العين - göz aydınlığı) ifadesinin karâr (durulmak/huzur bulmak) kökünden olması da kurr (soğukluk) kökünden olması da muhtemeldir; en meşhuru ikincisidir, zira sevinç gözyaşı soğuk, hüzün gözyaşı ise sıcaktır. Bundan dolayı "Allah gözünü aydın (soğuk) kılsın, düşmanın gözünü ise sıcak (hüzünlü) kılsın" denilir. Eşlerde ve zürriyette "göz aydınlığı", insanın onları Yüce Allah'a itaat eder görmesidir; bunu İbn Abbas, Hasan ve Hadramî söylemiştir. Mikdâd b. el-Esved ise bunun sebebini şöyle açıklamıştır: İslam'ın ilk dönemlerinde baba hidayete eriyor, oğlu kâfir kalıyordu; koca hidayete eriyor, hanımı kâfir kalıyordu. Dolayısıyla onların göz aydınlığı sevdiklerinin iman etmesindeydi. İbn Kesîr, Nâfi', İbn Âmir ve Hasan { ذُرِّيَّاتِنا } şeklinde çoğul; Ebû Amr, Hamza, Kisâî, Talha ve Îsâ ise müfred olarak { ذُرِّيَّتِنا } şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { لِلْمُتَّقِينَ إِماماً } kavlinin; kāim ve kıyâm kelimeleri gibi âm (önder) kelimesinin çoğulu olduğu söylenmiştir. Cins ismi olan bir müfred olduğu da söylenmiştir; yani "bizi, takva sahiplerinin kendilerine uyduğu kimseler kıl" demektir. Bu da ancak dua edenin kendisi uyulacak bir takva sahibi olduğunda gerçekleşir ve dua edenin maksadı da budur. İbrâhim en-Nehaî: "Onlar reislik istemediler, bilakis dinde önder olmayı istediler; bu da istenmesi ve uğrunda çabalanması güzel olan bir şeydir" demiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٧٥ الى ٧٧]
[Furkan Suresi (25): Ayetler 75-77]
أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً (٧٥) خالِدِينَ فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٧٦) قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً (٧٧)
{ أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً (٧٥) خالِدِينَ فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٧٦) قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً (٧٧) } “İşte onlar, sabretmelerine karşılık cennet köşkleriyle mükafatlandırılırlar ve orada sağlık ve esenlik dilekleriyle karşılanırlar. Orada ebedî kalıcıdırlar. Orası ne güzel bir karargâh ve ne güzel bir ikametgâhtır! De ki: Duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin? Siz ise yalanladınız; bu yüzden [azap] kaçınılmaz olacaktır.”
قرأ أبي كعب «يجازون» بألف، والْغُرْفَةَ من منازل الجنة وهي الغرفة فوق الغرف وهو اسم الجنة كما قال: [الهزج]
Übey b. Ka'b elif ile { يُجَازَوْنَ } şeklinde okumuştur. el-Gurre (الْغُرْفَةَ) cennet menzillerindendir ve odaların üzerindeki yüksek köşktür; tıpkı şairin dediği gibi cennetin ismidir: [Hezec]
ولولا الحبة السمراء ... لم نحلل بواديكم
O esmer habbe (sevgili) olmasaydı vadinize konaklamazdık.
وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو «ويلقّون» بضم الياء وفتح اللام وشد القاف وهي قراءة أبي جعفر وشيبة والحسن، وقرأ حمزة والكسائي وابن عامر وعاصم وطلحة ومحمد اليماني ورويت عن النبي ﷺ «ويلقون» بفتح الياء وسكون اللام وتخفيف القاف، واختلف عن عاصم وقوله حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً معادل لقوله في جهنم ساءَتْ وقوله: قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ الآية أمر لمحمد ﷺ أن يخاطب بذلك، وما تحتمل النفي وتحتمل التقرير والكلام في نفسه يحتمل تأويلات أحدها أن تكون الآية إلى قوله لَوْلا دُعاؤُكُمْ خطابا لجميع الناس فكأنه قال لقريش منهم أي ما يبالي الله بكم ولا ينظر إليكم لولا عبادتكم إياه أن لو كانت إذ ذلك الذي يعبأ بالبشر من أجله. قال تعالى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] . وقال النقاش وغيره المعنى لولا استغاثتكم إليه في الشدائد ونحو ذلك فذلك هو عرف الناس المرعي فيهم، وقرأ ابن الزبير وغيره «فقد كذب الكافرون» وهذا يؤيد أن الخطاب بما يعبأ هو لجميع الناس، ثم يقول لقريش فأنتم قد كذبتم ولم تعبدوه فسوف يكون العذاب والتكذيب الذي هو سبب العذاب لزاما، والثاني أن يكون الخطاب بالآيتين لقريش خاصة أي ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ الأصنام آلهة دونه فإن ذلك يوجب تعذيبكم، والثالثة وهو قول مجاهد أي ما يعبأ ربكم بكم لولا أن دعاكم إلى شرعه فوقع منكم الكفر والإعراض.
İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr yânın zammesi, lâmın fethası ve kāfın şeddesiyle { وَيُلَقَّوْنَ } şeklinde okumuşlardır; bu Ebû Ca'fer, Şeybe ve Hasan'ın da kıraatidir. Hamza, Kisâî, İbn Âmir, Âsım, Talha ve Muhammed el-Yemânî -ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet edilmiştir- yânın fethası, lâmın sükûnu ve kāfın tahfifiyle { وَيَلْقَوْنَ } şeklinde okumuşlardır; Âsım'dan farklı rivayet de gelmiştir. Yüce Allah'ın: { حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً } kavli, cehennem hakkındaki { ساءَتْ } kavlinin dengidir. { قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ } ayeti ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bununla hitap etmesi için bir emirdir. Mâ (ما) edatı hem nefy (olumsuzluk) hem de takrir (soru/tespit) mânasına ihtimallidir; sözün kendisi de çeşitli tevillere ihtimal taşır. Birincisi: Ayetin { لَوْلا دُعاؤُكُمْ } kavline kadar bütün insanlara hitap olmasıdır; sanki onlardan Kureyş'e: "Eğer O'na kulluğunuz olmasaydı -ki o da faraza olsaydı- Allah size aldırış etmez ve size bakmazdı; çünkü insanlara ancak bu sebeple değer verilir" demiş gibidir. Nitekim Yüce Allah: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” [ez-Zâriyât: 56] buyurmuştur. Nakkâş ve başkaları ise mânanın "Sıkıntılarda ve benzeri durumlarda O'na yalvarıp yakarmanız olmasaydı... Zira insanlarda gözetilen adet budur" şeklinde olduğunu söylemişlerdir. İbnü'z-Zübeyr ve başkaları { فَقَدْ كَذَّبَ الْكَافِرُونَ } şeklinde okumuşlardır; bu da değer verme ile ilgili hitabın bütün insanlara olduğuna delil teşkil eder. Sonra Kureyş'e: "Siz ise yalanladınız ve O'na kulluk etmediniz; bu sebeple azap ve azabın sebebi olan yalanlama artık kaçınılmaz (lizâm) olacaktır" der. İkincisi: Her iki ayetteki hitabın da özellikle Kureyş'e olmasıdır; yani "O'nu bırakıp putları ilah edinerek çağırmanız/tapmanız olmasaydı Rabbim size değer verir miydi? Çünkü bu durum sizin cezalandırılmanızı gerektirmektedir" demektir. Üçüncüsü ise Mücâhid'in görüşü olup: "Sizi şeriatına davet etmesi olmasaydı Rabbiniz size ne diye değer versin; fakat sizden inkâr ve yüz çevirme vaki oldu" demektir.
قال القاضي أبو محمد: والمصدر في هذا التأويل مضاف إلى المفعول وفي الأولين مضاف إلى الفاعل ويَعْبَؤُا مشتق من العبء، وهو الثقل الذي يعبأ ويرتب كما يعبأ الجيش، وقرأ ابن الزبير «وقد كذبت الكافرون فسوف» ، قال ابن جني قرأ ابن الزبير وابن عباس إلخ ... «فقد كذب الكافرون» ، قال الزهراوي وهي قراءة ابن مسعود قال وهي على التفسير وأكثر الناس على أن «اللزام» المشار إليه في هذا الموضع هو يوم بدر وهو قول أبي بن كعب وابن مسعود، والمعنى فسوف يكون جزاء التكذيب، وقالت فرقة هو تعوذ بعذاب الآخرة، وقال ابن مسعود اللزام التكذيب نفسه أي لا تعطون توبة ذكره الزهراوي، وقال ابن عباس أيضا «اللزام» الموت وهذا نحو القول ببدر وإن أراد به متأول الموت المعتاد في الناس عرفا فهو ضعيف، وقرأ جمهور الناس «لزاما» بكسر اللام من لوزم وأنشد أبو عبيدة لصخر الغي: [الوافر]
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu tevil doğrultusunda mastar mef'ûle muzaf olmuştur; ilk iki tevilde ise fâile muzaftır. Ye'beü (يَعْبَؤُا) fiili el-ıb' (العبء) kökünden türemiştir ki ordunun tertiplenip hazırlanması gibi yüklenip hazırlanan ağırlık demektir. İbnü'z-Zübeyr { وَقَدْ كَذَّبَتِ الْكَافِرُونَ فَسَوْفَ } şeklinde okumuştur. İbn Cinnî; İbnü'z-Zübeyr ve İbn Abbas'ın vd. { فَقَدْ كَذَّبَ الْكَافِرُونَ } şeklinde okuduklarını zikretmiştir. Zehrâvî bunun İbn Mes'ûd'un da kıraati olduğunu ve tefsir kabilinden olduğunu söylemiştir. İnsanların ekserisi burada işaret edilen el-Lizâm'ın (اللِّزَام) Bedir günü olduğu görüşündedir; bu Übey b. Ka'b ve İbn Mes'ûd'un görüşüdür. Mânası: "Yalanlamanın cezası kaçınılmaz olacaktır" demektir. Bir grup ise bunun ahiret azabına yapılmış bir telmih olduğunu söylemiştir. İbn Mes'ûd; lizâmın bizzat yalanlamanın kendisi olduğunu, yani "size tövbe imkânı verilmeyecektir" demek olduğunu söylemiştir; bunu Zehrâvî zikretmiştir. İbn Abbas da "el-Lizâm ölümdür" demiştir; bu da Bedir görüşüne yakındır. Eğer bununla insanlar arasındaki mutat ölümü kastetmişse bu zayıf bir tevildir. İnsanların cumhuru lûzime fiilinden lâmın kesresiyle { لِزَاماً } şeklinde okumuştur. Ebû Ubeyde, Sahr el-Gayy'ın şu beytini inşad etmiştir: [Vâfir]
فإمّا ينجوا من حتف أرض ... فقد لقيا حتوفهما لزاما
Bir yerin helakinden kurtulsalar bile, muhakkak ki kaçınılmaz ölümleriyle karşılaşmışlardır.
وقرأ أبو السمال «لزاما» لفتح اللام من لزم والله المعين.
Ebü's-Semmâl ise lezime fiilinden lâmın fethasıyla { لَزَاماً } şeklinde okumuştur. Yardım eden yalnız Allah'tır.