Binûn

Şuarâ Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨) إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩) وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢)

{ يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨) إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩) وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) } “(88) O gün ne mal fayda verir ne de evlatlar. (89) Ancak Allah'a selim bir kalp ile gelen müstesna. (90) Cennet, takva sahiplerine yaklaştırılmıştır. (91) Cehennem de azgınlara apaçık gösterilmiştir. (92) Onlara: 'Nerede o taptıklarınız?' denilmiştir.”

مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ (٩٤) وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥)

{ مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ (٩٤) وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥) } “(93) 'Allah'tan başka [kulluk ettikleriniz]? Size yardım ediyorlar mı yahut kendilerine yardımları dokunuyor mu?' (94) Nihayet onlar ve o azgınlar oraya yüzüstü/üst üste atılmışlardır; (95) Ve İblis'in bütün orduları da.”

يَوْمَ بدل من الأولى في قوله يَوْمَ يُبْعَثُونَ [الشعراء: ٨٧] والمعنى يوم لا ينفع إعلاق بالدنيا ومحاسنها فقصد من ذلك العظم والأكثر لأن المال والبنين هي زينة الحياة الدنيا، وقوله بِقَلْبٍ سَلِيمٍ معناه خالص من الشرك والمعاصي، وعلق الدنيا المتروكة وإن كانت مباحة كالمال والبنين، قال سفيان هو الذي يلقى ربه وليس في قلبه شيء غيره.

{ يَوْمَ } “O gün” kelimesi, { يَوْمَ يُبْعَثُونَ } [Şuarâ: 87] “Diriltilecekleri gün” kavlindeki ilk [yevm] lafzından bedeldir. Manası ise dünyaya ve onun güzelliklerine bağlılığın fayda vermeyeceği gündür. Bununla [dünyanın] en büyüğü ve en çoğu kastedilmiştir; zira mal ve oğullar dünya hayatının süsüdür. { بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “selim bir kalp ile” kavlinin manası ise şirkten ve günahlardan, ayrıca mal ve oğullar gibi mubah da olsa geride bırakılan dünya bağlarından arınmış [bir kalp] demektir. Süfyân: 'O, kalbinde O'ndan başka hiçbir şey bulunmaksızın Rabbine kavuşan kimsedir' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا يقتضي عموم اللفظة، ولكن السليم من الشرك هو الأهم، وقال الجنيد

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu, lafzın umumiliğini gerektirir; fakat şirkten arınmış/selim olmak en mühim olanıdır. Cüneyd ise şöyle demiştir:

بقلب لديغ من خشية الله والسليم اللديغ، وَأُزْلِفَتِ معناه قربت، و «الغاوون» التي برزت لهم الجحيم هم المشركون بدلالة أنهم خوطبوا في أمر الأصنام، والقول لهم أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ هو على جهة التقريع والتوبيخ والتوقيف على عدم نصرتهم نحوه، وقرأ الأعمش «فبرزت» بالفاء والجمهور بالواو، وقرأ مالك بن دينار «وبرزت» بفتح الراء والزاي ورفع «الجحيم» ، ثم أخبر عن حال يوم القيامة من أن الأصنام تكبكب في النار أي تلقى كبة واحدة ووصل بها ضمير من يعقل من حيث ذكرت بعبادة، وكانت يسند إليها فعل من يعقل، وقيل الضمير في قوله «هم» للكفار، والْغاوُونَ الشياطين، و «كبكب» مضاعف من كب هذا قول الجمهور وهو الصحيح لأن معناها واحد، والتضعيف في الفعل بين مثل صر وصرصر وغير ذلك، والْغاوُونَ الكفرة الذين شملتهم الغواية، وجُنُودُ إِبْلِيسَ نسله وكل من يتبعه لأنهم جند له وأعوان.

'Allah korkusundan sokulmuş (ledîğ) bir kalp ile'; 'selîm' [lügatte] sokulmuş (yılan/akrep sokmuş) kimse demektir. { وَأُزْلِفَتِ } “yaklaştırılmıştır” kavlinin manası [cennetin] yakına getirilmesidir. Kendilerine cehennemin apaçık gösterildiği { الْغاوِينَ } “azgınlar”, putlar konusunda kendilerine hitap edilmiş olması delaletiyle müşriklerdir. Onlara { أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka ibadet ettikleriniz nerede?” denilmesi azarlama, kınama ve putların kendilerine yardım etmediğini onlara bizzat bildirme gayesiyledir. A'meş 'fe' harfiyle «فبرزت», cumhur ise 'vav' ile «وبرزت» okumuştur. Mâlik b. Dînâr ise ra ve zâ harflerinin fethası ve «الجحيم» lafzının merfu oluşuyla «وبرَزَتِ الجحيمُ» şeklinde okumuştur. Ardından kıyamet gününün hâlinden haber verilerek putların cehenneme tepe taklak atılacağı, yani bir seferde toptan fırlatılacağı bildirilmiştir. Putlara ibadet edildiğinden ve akıl sahibi varlıkların fiili onlara isnat edildiğinden ötürü akıl sahiplerine mahsus zamir bunlara bağlanmıştır. Bir görüşe göre ise { هُمْ } “onlar” kavlindeki zamir kâfirlere aittir; { الْغاوُونَ } “azgınlar” ise şeytanlardır. «كبكب» lafzı, «كبّ» kökünden türetilmiş mükerrer (mudâaf) bir kelimedir; cumhurun kavli budur ve doğru olan da budur, zira manaları birdir. Fiildeki bu tür ikileme/mükerrerlik «صرّ» ve «صرصر» gibi durumlarda açıktır. { الْغاوُونَ } “azgınlar”, azgınlığın ve sapıklığın kendilerini kuşattığı kâfirlerdir. { جُنُودُ إِبْلِيسَ } “İblis'in orduları” ise onun soyu ve ona tabi olan herkesdir; zira onlar onun orduları ve yardımcılarıdır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli:

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٩٦ الى ١٠٤]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 96-104]

قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٩٨) وَما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ (٩٩) فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ (١٠٠)

{ قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٩٨) وَما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ (٩٩) فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ (١٠٠) } “(96) Orada çekişirlerken dediler ki: (97) 'Vallahi biz apaçık bir sapıklık içindeymişiz; (98) Çünkü sizi âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk. (99) Bizi ancak o mücrimler saptırdı. (100) Artık bizim için şefaatçiler yoktur,”

وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤)

{ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤) } “(101) Ve ne de candan/sıcak bir dost! (102) Keşke bizim için bir dönüş olsa da müminlerden olsaydık!' (103) Şüphesiz bunda bir ibret vardır; yine de onların çoğu iman etmiş değillerdir. (104) Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”

ثم وصف تعالى أن أهل النار يَخْتَصِمُونَ فيها ويتلاومون ويأخذون في شأنهم بجدال، ومن جملة قولهم لأصنامهم على جهة الإقرار وقول الحق قسم تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا إلا ضالين في أن نعبدكم ونجعلكم سواء مع الله تعالى الذي هو رب العالمين وخالقهم ومالكهم، ثم عطفوا يردون الملامة على غيرهم أي ما أضلنا إلا كبراؤنا وأهل الجرم والجرأة والمكانة، ثم قالوا على جهة التلهف والتأسف حين رأوا شفاعة الملائكة والأنبياء والعلماء نافعة في أهل الإيمان عموما، وشفاعة الصديق في صديقه خاصة فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ وفي هذه اللفظة منبهة على محل الصديق من المرء، قال ابن جريج شافِعِينَ من الملائكة وصَدِيقٍ من الناس.

Sonra Yüce Allah, cehennem ehlinin orada { يَخْتَصِمُونَ } “çekişeceklerini”, birbirlerini kınayacaklarını ve durumları hakkında bir tartışmaya girişeceklerini vasfetmiştir. Bir itiraf ve hak söz kabilinden putlarına söyledikleri cümlelerden biri de: { تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا } “Allah'a andolsun ki biz apaçık sapıklık içindeymişiz” yeminidir; yani size ibadet etmekte ve sizi âlemlerin Rabbi, onların yaratıcısı ve mâliki olan Yüce Allah ile bir tutmakta apaçık bir sapıklıktaymışız. Ardından kınamayı başkalarına çevirerek: 'Bizi ancak önderlerimiz, cürüm, cüret ve makam sahipleri saptırdı' demişlerdir. Daha sonra meleklerin, peygamberlerin ve âlimlerin şefaatinin genel olarak iman ehline, dostun dostuna şefaatinin ise özel olarak fayda verdiğini gördüklerinde derin bir hasret ve esef duyarak: { فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } “Artık bizim için şefaatçiler ve candan bir dost yoktur” demişlerdir. Bu ifadede, dostun insan nezdindeki yerine dikkat çekilmektedir. İbn Cüreyc: '{ شافِعِينَ } meleklerden, { صَدِيقٍ } ise insanlardandır' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: ولفظة «الشفيع» تقتضي رفعة مكانه، ولفظ «الصديق» يقتضي شدة مساهمة ونصرة، وهو فعيل من صدق الود، و «الحميم» الولي والقريب الذي يخصك أمره ويخصه أمرك وحامة الرجل خاصته وباقي الآية بين قد مضى.

Kadı Ebû Muhammed der ki: «Şefî'» lafzı makamın yüceliğini, «sadîk» (dost) lafzı ise güçlü bir paylaşım ve yardımlaşmayı gerektirir; bu kelime sevginin doğruluğundan (sıdkü'l-vüdd) türemiş «fa'îl» veznindedir. «el-Hamîm» (الحميم) ise onun işi seni, senin işin de onu ilgilendiren koruyucu/yakın kimsedir; bir kimsenin 'hâmmesi' onun en yakınlarıdır. Ayetin geri kalanı açıktır ve daha önce geçmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذه الآيات من قوله تعالى: يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ [الشعراء: ٨٨] هي عندي منقطعة من كلام إبراهيم ﵇ وهي إخبار من الله ﷿، تعلق بصفة ذلك اليوم الذي وقف إبراهيم ﵇ عنده في دعائه أن لا يخزى فيه.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Yüce Allah'ın { يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ } [Şuarâ: 88] “O gün ne mal fayda verir ne de evlatlar” kavlinden itibaren gelen bu ayetler, bana göre İbrâhim ﵇'ın sözünden ayrı olup Aziz ve Celil olan Allah'tan bir haberdir; İbrâhim ﵇'ın duasında kendisinde rezil rüsvay olmamayı dilediği o günün sıfatına taalluk etmektedir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli:

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٠٥ الى ١٢٢]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 105-122]

كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٠٦) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٩)

{ كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٠٦) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٩) } “(105) Nûh kavmi peygamberleri yalanladı. (106) Hani kardeşleri Nûh onlara şöyle demişti: 'Korkup sakınmaz mısınız? (107) Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir elçiyim. (108) Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. (109) Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.”

فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠) قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ (١١١) قالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٢) إِنْ حِسابُهُمْ إِلاَّ عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ (١١٣) وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٤)

{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠) قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ (١١١) قالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٢) إِنْ حِسابُهُمْ إِلاَّ عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ (١١٣) وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٤) } “(110) Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.' (111) Dediler ki: 'Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız?' (112) Dedi ki: 'Onların neler yapmakta olduklarına dair benim ne bilgim olabilir? (113) Eğer şuurunda olsaydınız, onların hesabı ancak Rabbime aittir. (114) Ben müminleri kovacak değilim.”

إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١١٥) قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ (١١٦) قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ (١١٧) فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١١٨) فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١١٩)

{ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١١٥) قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ (١١٦) قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ (١١٧) فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١١٨) فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١١٩) } “(115) Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.' (116) Dediler ki: 'Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen, mutlaka taşlananlardan olacaksın!' (117) Dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz kavmim beni yalanladı. (118) Artık benimle onların arasını kesin bir hükümle ayır; beni ve benimle beraber olan müminleri kurtar!' (119) Bunun üzerine biz de onu ve beraberindekileri o dolu gemide kurtardık.”

ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِينَ (١٢٠) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٢١) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٢٢)

{ ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِينَ (١٢٠) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٢١) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٢٢) } “(120) Sonra da geride kalanları suda boğduk. (121) Şüphesiz bunda bir ibret vardır; yine de onların çoğu iman etmiş değillerdir. (122) Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”

أسند كَذَّبَتْ إلى «القوم» وفيه علامة التأنيث من حيث القوم في معنى الأمة والجماعة، وقوله الْمُرْسَلِينَ من حيث من كذب نبيا واحدا، كذب جميع الأنبياء إذ قولهم واحد ودعوتهم سواء، وقوله أَخُوهُمْ يريد في النسب والمنشأ لا في الدين، وأَمِينٌ معناه على وحي الله ورسالته، وقرأ ابن كثير وعاصم «أجري» ساكنة الياء، وقرأ نافع وأبو جعفر وشيبة بفتح الياء في كل القرآن، ثم رد عليهم الأمر بالتقوى والدعاء إلى طاعته تحذيرا ونذارة وحرصا عليهم فذهب أشرافهم إلى استنقاص أتباعه بسبب صغار الناس الذين اتبعوه وضعفائهم، وهذا كفعل قريش في شأن عمار بن ياسر وصهيب وغيرهما، وقال بعض الناس الْأَرْذَلُونَ الحاكة، والحجامون والأساكفة، وفي هذا عندي على جهة المثال أي أهل الصنائع الخسيسة لا أن هذه الصنائع المذكورة خصت بهذا، والْأَرْذَلُونَ جمع الأرذل ولا يستعمل إلا معرفا أو مضافا أو ب «من» .

{ كَذَّبَتْ } “yalanladı” fiili, «el-kavm» kelimesi ümmet ve cemaat manasında olduğu için müenneslik alameti ile birlikte «kavm» kelimesine isnat edilmiştir. { الْمُرْسَلِينَ } “peygamberleri” ifadesi ise bir tek peygamberi yalanlayan kimsenin bütün peygamberleri yalanlamış sayılmasındandır; zira onların sözleri birdir ve davetleri aynıdır. { أَخُوهُمْ } “kardeşleri” kavliyle dinde değil, soy ve yetişme bakımından kardeşleri kastedilmiştir. { أَمِينٌ } “güvenilir” ise Allah'ın vahyi ve elçiliği konusunda güvenilir demektir. İbn Kesîr ve Âsım «أجري» kelimesini sâkin yâ ile, Nâfi', Ebû Ca'fer ve Şeybe ise bütün Kur'an'da yâ harfinin fethasıyla okumuştur. Ardından [Nûh], bir uyarı, korkutma ve onları esirgeme gayesiyle onlara takvayı emretmeyi ve itaate davet etmeyi tekrarlamıştır; kavminin ileri gelenleri ise ona tabi olan küçük/avam ve zayıf insanlardan ötürü onun tabilerini küçümseme yoluna gitmişlerdir. Bu durum, Kureyş'in Ammâr b. Yâsir, Suheyb ve diğerleri hakkındaki tavrına benzemektedir. Bazı kimseler { الْأَرْذَلُونَ } “en aşağılık kimseler” ifadesinin dokumacılar, hacamatçılar ve ayakkabıcılar olduğunu söylemiştir; bana göre bu bir misal kabilindendir, yani adi meslek sahipleri demektir; yoksa bu zikredilen mesleklere tahsis edilmiş değildir. { الْأَرْذَلُونَ } kelimesi «el-erzel» lafzının çoğuludur; bu kelime yalnızca marife olarak, muzaf olarak yahut «min» edatıyla kullanılır.

قال القاضي أبو محمد: ويظهر من الآية أن مراد «قوم نوح» بنسبة الرذيلة إلى المؤمنين تهجين أفعالهم لا النظر في صنائعهم، يدل على ذلك قول نوح ما عِلْمِي الآية، لأن معنى كلامه ليس في نظري وعلمي بأعمالهم ومعتقداتهم فائدة إنما أقنع بظاهرهم وأجتزئ به، ثم حسابهم على الله تعالى، وهذا نحو قول رسول الله ﷺ «أمرت أن أقاتل الناس» الحديث بجملته، وقرأ جمهور الناس «واتبعك» على الفعل الماضي، وقرأ ابن السميفع اليماني وسعيد بن أسعد الأنصاري «وأتباعك» على الجمع، ونسبها أبو الفتح إلى ابن مسعود والضحاك وطلحة، قال أبو عمرو وهي قراءة ابن عباس والأعمش وأبي حيوة، وقرأ عيسى بن عمر الهمذاني «لو يشعرون» بالياء من تحت، وإعراب قوله «وأتباعك» إما جملة في موضع الحال وإما عطف على الضمير المرفوع وحسن لك الفصل بقوله لَكَ، وقولهم مِنَ الْمَرْجُومِينَ، يحتمل أن يريدوا بالحجارة، ويحتمل أن يريدوا بالقول والشتم ونحوه، وهو شبيه برجم الحجارة، وهو من الرجم بالغيب والظن ونحو ذلك، وقوله «افتح» معناه احكم، والفتاح القاضي بلغة يمنية، والْفُلْكِ السفينة وجمعها فلك أيضا، وقد تقدم بسط القول في هذا الجمع في سورة الأعراف، والْمَشْحُونِ معناه المملوء بما ينبغي له من قدر ما يحمل، وباقي الآية بين.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Ayetten zahir olan şudur ki, 'Nûh kavmi'nin müminlere rezillik nispet etmelerindeki maksatları onların mesleklerine bakmak değil, fiillerini çirkin göstermektir. Nûh'un { ما عِلْمِي } “Benim ne bilgim olabilir?” ayeti buna delildir; zira sözünün anlamı şudur: Benim onların amellerine ve inançlarına bakmamda ve bunu bilmeye çalışmamda bir fayda yoktur; ben ancak onların zahiriyle yetinirim ve bununla iktifa ederim, sonra onların hesabı Yüce Allah'a aittir. Bu, Resûlullah ﷺ'in: 'İnsanlarla savaşmakla emrolundum...' hadisinin tamamının anlamına benzer. İnsanların cumhuru mazi fiil sigasıyla «واتّبعك» şeklinde okumuştur. İbnü's-Sümeyfa' el-Yemânî ve Saîd b. Es'ad el-Ensârî ise çoğul olarak «وأتباعك» şeklinde okumuştur. Ebü'l-Feth bunu İbn Mes'ûd, Dahhâk ve Talha'ya nispet etmiştir; Ebû Amr da bunun İbn Abbâs, A'meş ve İbn Ebî Hayve'nin kıraati olduğunu söylemiştir. Îsâ b. Ömer el-Hemedânî ise alttan yâ ile «لو يشعرون» şeklinde okumuştur. «وأتباعك» kıraatinin irabı ya hâl konumunda bir cümledir yahut merfu zamire matuftur; { لَكَ } lafzı ile araya fasıla girmesi bunu güzelleştirmiştir. Onların { مِنَ الْمَرْجُومِينَ } “taşlananlardan” sözüyle taşla taşlanmayı kastetmiş olmaları muhtemel olduğu gibi, sözle hakarete uğramayı ve sövülmeyi kastetmiş olmaları da muhtemeldir; bu da taşla taşlanmaya benzer ve gayba taş atmak (zanla konuşmak) türündendir. { فافتح } “aramızı aç/hüküm ver” kavli, hükmet manasındadır; «fettâh» Yemen lügatinde kadı/hâkim demektir. { الْفُلْكِ } gemidir, çoğulu da yine «fülk»tür; bu çoğul hakkındaki geniş açıklama A'râf Suresi'nde geçmişti. { الْمَشْحُونِ } ise taşıyabileceği miktarda gereğince doldurulmuş demektir. Ayetin geri kalanı açıktır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli:

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٢٣ الى ١٤٠]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 123-140]

كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٢٥) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٢٦) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٢٧)

{ كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٢٥) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٢٦) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٢٧) } “(123) Âd [kavmi de] peygamberleri yalanladı. (124) Hani kardeşleri Hûd onlara şöyle demişti: 'Korkup sakınmaz mısınız? (125) Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir elçiyim. (126) Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. (127) Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.”

أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ (١٢٨) وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ (١٢٩) وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ (١٣٠) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١) وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ (١٣٢)

{ أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ (١٢٨) وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ (١٢٩) وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ (١٣٠) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١) وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ (١٣٢) } “(128) Siz her yüksek tepeye eğlenmek için bir bina mı kuruyorsunuz? (129) Ebedî kalacağınızı umarak köşkler/kaleler mi ediniyorsunuz? (130) Yakaladığınız vakit de zorbalar gibi mi yakalıyorsunuz? (131) Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin! (132) Bildiğiniz şeylerle size yardım edenden korkup sakının.”

أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤) إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥) قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ (١٣٦) إِنْ هذا إِلاَّ خُلُقُ الْأَوَّلِينَ (١٣٧)

{ أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤) إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥) قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ (١٣٦) إِنْ هذا إِلاَّ خُلُقُ الْأَوَّلِينَ (١٣٧) } “(133) Size davarlar ve oğullar ile yardım etti; (134) Bahçeler ve pınarlar ile... (135) Şüphesiz ben sizin üzerinize gelecek büyük bir günün azabından korkuyorum.' (136) Dediler ki: 'Sen öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir. (137) Bu, öncekilerin âdetinden/uydurmasından başka bir şey değildir.”

وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠)

{ وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠) } “(138) Ve biz azap görecek de değiliz.' (139) Böylece onu yalanladılar, biz de onları helak ettik. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; yine de onların çoğu iman etmiş değillerdir. (140) Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”

عادٌ قبيلة، وانصرف للخفية، وقيل هو اسم أبيهم وخاطبهم «هود» ﵇ بمثل مخاطبة سائر الرسل، ثم كلمهم فيما انفردوا به من الأفعال التي اقتضتها أحوالهم فقال أَتَبْنُونَ على جهة التوبيخ، «والريع» المرتفع من الأرض، ومنه قول المسيب ابن عباس يصف ظعنا: [الكامل]

«Âd» bir kabiledir; [kelime hafif olduğundan] gayrimunsarif olmamış, munsarif kılınmıştır. Babalarının ismi olduğu da söylenmiştir. Hûd ﵇ onlara diğer peygamberlerin hitabı gibi hitap etmiş, ardından onların durumlarının gerektirdiği kendilerine has fiilleri konusunda onlarla konuşarak azarlama kabilinden { أَتَبْنُونَ } “bina mı kuruyorsunuz?” demiştir. «er-Rî'» (الريع) yeryüzünün yüksek yeridir. el-Müseyyeb b. Abbâs'ın göç eden kadınları vasfederken söylediği şu beyit bu kabildendir: [Kâmil] Serapta onları alçaltıp yükseltir ... beyaz bir kumaş gibi parıldayan yüksek tepe.

في الآل يخفضها ويرفعها ... ريع يلوح كأنّه سحل

Serapta onları bir alçaltır, bir yükseltir ... sanki beyaz bir kumaş gibi parıldayan yüksek tepe.

والسحل الثوب الأبيض ومنه قول ذي الرمة: [الطويل]

«es-Sahl» (السحل) beyaz elbise demektir; Zü'r-Rumme'nin şu beyti de bu kabildendir: [Tavîl]

طراق الخوافي مشرق فوق ريعة ... ندى ليله في ريشه يترقرق

«طراق الخوافي مشرق فوق ريعة ... ندى ليله في ريشه يترقرق» (Gizli kanat telekleri birbirine binmiş, yüksek bir tepe üzerinde parıldamakta; gecenin çiyi tüyleri üzerinde ışıldamaktadır.)

ومنه قول الأعشى: [المتقارب]

A'şâ'nın şu beyti de bu kabildendir: [Mütekârib]

وبهماء قفر تجاوزتها ... إذا خب في ريعها آلها

«وبهماء قفر تجاوزتها ... إذا خب في ريعها آلها» (Nice ıssız, yolsuz çölleri aştım; tepelerindeki serap hızla koşuştuğu vakit.)

ويقال «ريع» بكسر الراء ويقال «ريع» بفتحها، وبها قرأ ابن أبي عبلة وعبر بعض المفسرين عن الريع بالطريق وبعضهم بالفج وبعضهم بالثنية الصغيرة.

Râ harfinin kesrasıyla «rî'» (رِيع) denildiği gibi fethasıyla «rey'» (رَيْع) de denir; İbn Ebî Able bu şekilde okumuştur. Müfessirlerin bir kısmı «er-rî'» kelimesini yol, bir kısmı iki dağ arası geçit (fecc), bir kısmı da küçük tepe/geçit diye açıklamıştır.

قال القاضي أبو محمد: وجملة ذلك أنه المكان المشرف وهو الذي يتنافس البشر في مبانيه، و «الآية» ، البنيان، قال ابن عباس آية علم، قال مجاهد أبراج الحمام، قال النقاش وغيره القصور الطوال، و «المصانع» جمع مصنع وهو ما صنع وأتقن في بنائه من قصر مشيد ونحوه، قال قتادة هي ما خد للماء، وقوله لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ إما أن يريد على أملكم ورجائكم، وإما أن يريد الاستفهام على معنى التوبيخ والهزء بهم، وقرأ الجمهور «تخلدون» بفتح التاء وضم اللام، وقرأ قتادة «تخلدون» بضم التاء وفتح اللام يقال خلد الشيء وأخلده غيره وقرأ أبي وعلقمة «لعلكم تخلّدون» بضم التاء وفتح الخاء وفتح اللام وشدّها، وروي عن أبي، «كأنكم تخلدون» وروي عن ابن مسعود «كي تخلدون» ، و «البطش» الأخذ بسرعة وقوة، و «الجبار» المتكبر، ومنه قولهم نخلة جبارة إذا كانت لا تدرك علوا.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bütün bunların özü şudur: Burası yüksek yerdir ve insanların binalar yapmak hususunda birbiriyle yarıştığı yerdir. { آيَةً } “bir alâmet/bina” yüksek yapıdır; İbn Abbâs 'alâmet/işaret', Mücâhid 'güvercin kuleleri', Nakkâş ve başkaları ise 'yüksek köşkler' demiştir. { الْمَصانِعُ } ise «masna'» kelimesinin çoğuludur; bu da sağlam köşkler ve benzeri gibi yapılıp inşası mükemmel kılınan her şeydir. Katâde 'bunlar su sarnıçları/havuzlarıdır' demiştir. { لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } “ebedî kalacağınızı umarak” kavliyle ya onların emel ve ümitleri kastedilmiştir yahut kınama ve onlarla alay etme manasında bir istifham (soru) kastedilmiştir. Cumhur «تخلُدون» lafzını tâ'nın fethası ve lâm'ın dammesiyle okumuştur. Katâde ise tâ'nın dammesi ve lâm'ın fethasıyla «تخلَدون» şeklinde okumuştur; 'bir şeyi ebedî kıldı / başkası onu ebedî kıldı' denilir. Übey ve Alkame tâ'nın dammesi, hı'nın fethası ve lâm'ın şeddeli fethasıyla «لعلكم تخلَّدون» şeklinde okumuşlardır. Übey'den «كأنكم تخلدون», İbn Mes'ûd'dan ise «كي تخلدون» şeklinde rivayet edilmiştir. { الْبَطْشُ } “yakalamak”, sürat ve kuvvetle tutmaktır. { الْجَبَّارُ } “zorba”, kibirli/büyüklük taslayan kimsedir; nitekim boyu yetişilemeyecek kadar yükseldiğinde 'hurma ağacı cebbâr oldu' denir.

ومنه قوله ﵇ في المرأة التي أبت أن تتنحى عن طريقه «إنها جبارة» ، ومنه الجبروت فالمعنى أنكم كفار الغضب، لكم السطوات المفرطة، والبوادر من غير تثبت، ثم ذكرهم ﵇ بأيادي الله قبلهم فيما منحهم من الأنعام والذرية والجنات والمياه المطردة فيها، ثم خوفهم عذاب الله تعالى في الدنيا فكانت مراجعتهم أن سووا بين وعظه وتركه الوعظ، وقرأ ابن محيصن «أوعت» بإدغام الظاء في التاء، ثم قالوا إِنْ هذا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ، واختلفت القراءة في ذلك، فقرأ نافع وعاصم وحمزة وابن عامر «خلق» بضم اللام فالإشارة بهذا إلى دينهم وعبادتهم وتخرقهم في المصانع، أي هذا الذي نحن عليه خلق الناس وعادتهم وما بعد ذلك بعث ولا تعذيب كما تزعم أنت، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو والكسائي وأبو قلابة «خلق الأولين» بضم الخاء وسكون اللام ورواها الأصمعي عن نافع، وقرأ أبو جعفر وأبو عمرو «وخلق الأولين» بفتح الخاء وسكون اللام وهي قراءة ابن مسعود وعلقمة والحسن، وهذا يحتمل وجهين: أحدهما وما هذا الذي تزعمه إلا اختلاق الأولين من الكذبة قبلك وكذبهم فأنت على منهاجهم، والثاني أن يريدوا وما هذه البنية التي نحن عليها إلا البنية التي عليها الأولون حياة وموت وما ثم بعث ولا تعذيب، وكل معنى مما ذكرته تحتمله كل قراءة، وروى علقمة عن ابن مسعود «إلا اختلاق الأولين» وباقي الآية قد مضى تفسيره.

Peygamber ﵇'ın, yolundan çekilmekten imtina eden kadın hakkında 'O cebbardır' buyurması da bu köktendir; ceberût lafzı da bundandır. Mana şudur: Siz öfkenize yenik düşersiniz, aşırı şiddetli baskılarınız ve düşüncesizce ani taşkınlıklarınız vardır. Sonra [Hûd] ﵇, kendilerine bahşettiği davarlar, zürriyet, bahçeler ve içlerinde akıp duran sular hususunda Allah'ın onlara olan nimetlerini hatırlatmış; ardından onları Yüce Allah'ın dünyadaki azabıyla korkutmuştur. Buna karşılık onların cevabı, onun öğüt vermesi ile öğüdü terk etmesini bir tutmak olmuştur. İbn Muhaysın zâ harfini tâ harfine idgam ederek «أوعتّ» şeklinde okumuştur. Sonra: { إِنْ هذا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin âdetinden/uydurmasından başka bir şey değildir” demişlerdir. Bu hususta kıraat farklı olmuştur: Nâfi', Âsım, Hamza ve İbn Âmir lâm harfinin dammesiyle «خُلُق» okumuşlardır; buna göre 'bu' ile dinlerine, ibadetlerine ve köşkler inşa etmedeki taşkınlıklarına işaret edilmektedir. Yani bizim üzerinde bulunduğumuz bu yol insanların ahlakı ve âdetidir; bundan sonra senin iddia ettiğin gibi bir diriliş ve azap yoktur. İbn Kesîr, Ebû Amr, Kisâî ve Ebû Kılâbe hı'nın dammesi ve lâm'ın sükûnu ile «خُلْق الأولين» şeklinde okumuşlardır; Asmaî bunu Nâfi'den rivayet etmiştir. Ebû Ca'fer ve Ebû Amr hı'nın fethası ve lâm'ın sükûnu ile «وخَلْق الأولين» şeklinde okumuşlardır ki bu İbn Mes'ûd, Alkame ve Hasan'ın kıraatidir. Bunun iki vechi muhtemeldir: Birincisi, 'senin bu iddia ettiğin şey, senden önceki yalancıların uydurmasından (ihtilâk) ve yalanından başka bir şey değildir; sen de onların yolundasın.' İkincisi ise 'üzerinde bulunduğumuz bu yapı/fıtrat, öncekilerin hayat ve ölümden ibaret olan yapısından başkası değildir; orada diriliş ve azap yoktur' manasını kastetmiş olmalarıdır. Zikrettiğim bu manaların her birini her iki kıraat de taşımaktadır. Alkame, İbn Mes'ûd'dan «إلا اختلاق الأولين» şeklinde rivayet etmiştir. Ayetin geri kalanının tefsiri daha önce geçmişti.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli:

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٤١ الى ١٥٩]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 141-159]

كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٤٥)

{ كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٤٥) } “(141) Semûd [kavmi de] peygamberleri yalanladı. (142) Hani kardeşleri Sâlih onlara şöyle demişti: 'Korkup sakınmaz mısınız? (143) Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir elçiyim. (144) Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. (145) Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.”

أَتُتْرَكُونَ فِي ما هاهُنا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠)

{ أَتُتْرَكُونَ فِي ما هاهُنا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠) } “(146) Siz burada güven içinde bırakılacağınızı mı sanıyorsunuz? (147) Bahçelerde ve pınarlarda; (148) Ekinler ve tomurcukları olgunlaşmış/yumuşacık hurmalıklar arasında? (149) Dağlardan ustalıkla/şımararak evler yontuyorsunuz. (150) Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin!”

وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (١٥٢) قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣) ما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٥٤) قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (١٥٥)

{ وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (١٥٢) قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣) ما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٥٤) قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (١٥٥) } “(151) Ve o müsriflerin emrine uymayın; (152) Onlar ki yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar da ıslah etmezler.' (153) Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerden birisin! (154) Sen de bizim gibi bir insandan başkası değilsin. Eğer doğrulardan isen haydi bir mucize getir!' (155) Dedi ki: 'İşte bir dişi deve! [Bir gün] su içme hakkı onun, belli bir günün su içme hakkı da sizindir.”

وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥٦) فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ (١٥٧) فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٥٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٥٩)

{ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥٦) فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ (١٥٧) فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٥٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٥٩) } “(156) Ona hiçbir kötülük dokundurmayın; yoksa sizi büyük bir günün azabı yakalar.' (157) Derken onu kestiler/boğazladılar; fakat pişman oldular. (158) Bunun üzerine azap onları yakalayıverdi. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; yine de onların çoğu iman etmiş değillerdir. (159) Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”

ثَمُودُ قبيلة عربية وتصرف على مقصد الحي أو القبيلة، وقرأ بالوجهين، الجمهور بغير صرف وابن وثاب وغيره بالصرف، وصالِحٌ أخوهم في النسب والأنبياء من العرب أربعة هود وصالح وشعيب ومحمد ﵈، وإسماعيل ﵇ عربي اللسان سرياني النسب وهو أبو العرب الموجودين اليوم، وقوله أَتُتْرَكُونَ فِي ما هاهُنا تخويف لهم بمعنى أتطمعون أن تقروا في النعم على معاصيكم، و «الهضيم» معناه اللين الرطب و «الطلع» الكفرى وهو عنقود التمر قبل أن يخرج من الكم في أول نباته فكأن الإشارة إلى أن طلعها يثمر ويرطب، قال ابن عباس إذا أينع وبلغ فهو هَضِيمٌ وقال الزهري

«Semûd» bir Arap kabilesidir; kabile veya topluluk kastedilmesine göre gayrimunsarif veya munsarif olarak okunur. İki vecihle de okunmuştur: Cumhur gayrimunsarif, İbn Vessâb ve başkaları ise tenvinli (munsarif) olarak okumuştur. Sâlih, nesep bakımından onların kardeşidir. Araplardan olan peygamberler dörttür: Hûd, Sâlih, Şuayb ve Muhammed ﵈. İsmâil ﵇ ise dili Arapça, nesebi Süryânî olan kimsedir ve günümüzdeki mevcut Arapların atasıdır. { أَتُتْرَكُونَ فِي ما هاهُنا } “Siz burada [güven içinde] bırakılacağınızı mı sanıyorsunuz?” kavli onlara bir korkutmadır; yani günahlarınız üzere bu nimetler içinde ebediyen kalacağınızı mı umuyorsunuz demektir. «el-Hadîm» (الهضيم) yumuşak ve taze demektir. «et-Tal'» (الطلع) ise hurma çiçeği tomurcuğudur ki bitişinin başında kılıfından çıkmadan önceki hurma salkımıdır; dolayısıyla sanki tomurcuğunun meyve verip olgunlaştığına işaret edilmektedir. İbn Abbâs: 'Olgunlaşıp kemale erdiğinde o { هَضِيمٌ }dir' demiştir. Zührî ise şöyle demiştir:

«الهضيم» الرخص اللطيف أول ما يخرج، وقال الزجاج هو فيما قيل الذي رطبه بغير نوى، وقال الضحاك «الهضيم» معناه المنضد بعضه على بعض.

«el-Hadîm», ilk çıktığında yumuşacık ve narin olandır. Zeccâc: 'Denildiğine göre o, meyvesi çekirdeksiz olan hurmadır' demiştir. Dahhâk ise { الْهَضِيمُ } lafzının birbiri üzerine dizilmiş [salkım] manasında olduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، وقرأ الجمهور «تنحتون» بكسر الحاء، وقرأ عيسى بفتحها، وذكر أنها لغة قال أبو عمرو وهي قراءة الحسن وأبي حيوة، وقرأ حمزة والكسائي وعاصم وابن عامر «فارهين» وهي قراءة ابن مسعود وابن عباس، وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو «فرهين» ، وقرأ مجاهد «متفرهين» على وزن متفعلين، واللفظة مأخوذة من الفراهة وهي جودة منظر الشيء وخبرته وقوته وكماله في نوعه فمعنى الآية كيسين متهممين قاله ابن عباس، وقال مجاهد شرهين. وقال ابن زيد أقوياء وقال أبو عمرو بن العلاء آشرين بطرين، وذهب عبد الله بن شداد إلى أنه بمعنى مستفرهين أي مبالغين في استجادة الفاره من كل ما تصنعونه وتشتهونه، وقوله وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ خاطب به جمهور قومه وعنى، ب الْمُسْرِفِينَ كبراءهم وأعلام الكفر والإضلال فيهم، وقولهم مِنَ الْمُسَحَّرِينَ فيه تأويلان: أحدهما مأخوذ من السّحر بكسر السين أي قد سحرت فأنت لذلك مخبول لا تنطق بقويم، والثاني أنه مأخوذ من السّحر بفتح السين وهي الرئة وبسببها يقال انفتح سحره. وقيل السحر قصبة الرئة بما يتعلق بها من كبد وغيره، أي أنت ابن آدم لا يصح أن تكون رسولا عن الله، وما بعده في الآية يقوي هذا التأويل ومن اللفظة قول لبيد: [الطويل]

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu [son görüş] zayıftır. Cumhur hâ harfinin kesrasıyla «تنحِتون» okumuş; Îsâ ise fethasıyla okumuş ve bunun bir lügat olduğunu belirtmiştir. Ebû Amr bunun Hasan ve İbn Ebî Hayve'nin kıraati olduğunu söylemiştir. Hamza, Kisâî, Âsım ve İbn Âmir «فارهين» şeklinde okumuşlardır ki bu İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'ın kıraatidir. Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr «فَرِهين» şeklinde okumuşlardır. Mücâhid ise «mütefa''ilîn» vezninde «متفرهين» şeklinde okumuştur. Bu lafız, bir şeyin görünüşünün güzelliği, ustalığı, kuvveti ve kendi türündeki mükemmelliği anlamına gelen «el-ferâhe» (الفراهة) kökünden alınmıştır. Ayetin manası İbn Abbâs'ın dediğine göre 'maharetli ve gayretli kimseler olarak', Mücâhid'in dediğine göre 'hırslı/açgözlü kimseler olarak', İbn Zeyd'in dediğine göre 'güçlü kimseler olarak', Ebû Amr b. el-Alâ'nın dediğine göre ise 'şımarık ve taşkın kimseler olarak' demektir. Abdullah b. Şeddâd ise bunun 'müstefrihîn' manasında olduğu, yani yaptığınız ve arzuladığınız her şeyin en mükemmelini seçmekte aşırıya kaçan kimseler olduğunuz görüşüne varmıştır. { وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ } “O müsriflerin emrine uymayın” kavliyle kavminin geneline hitap etmiş; { الْمُسْرِفِينَ } “müsrifler” ile de onların ileri gelenlerini, küfür ve sapıklık önderlerini kastetmiştir. Onların { مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } “büyülenmişlerden” sözünde iki tevil vardır: Birincisi, sîn harfinin kesrasıyla «es-sihr» (büyü) kökünden alınmış olmasıdır; yani sen büyülenmişsin, bu yüzden aklın karışmış ve doğru dürüst konuşamıyorsun demektir. İkincisi ise sîn harfinin fethasıyla akciğer manasına gelen «es-seher» (السَّحْر) kökünden alınmış olmasıdır ki bundan ötürü 'akciğeri yırtıldı/açıldı' denir. «es-Sehr» kelimesinin, ciğer ve benzeri şeylerle olan bağlantısıyla birlikte soluk borusu olduğu da söylenmiştir; yani sen bir âdemoğlusun, Allah'tan bir elçi olman doğru/mümkün değildir demektir. Ayetin devamı da bu tevili güçlendirmektedir. Bu kelimenin geçtiği yerlerden biri Lebîd'in şu beytidir: [Tavîl]

فإن تسألينا فيم نحن فإننا ... عصافير من هذا الأنام المسحر

«فإن تسألينا فيم نحن فإننا ... عصافير من هذا الأنام المسحر» (Eğer bizim ne halde olduğumuzu soracak olursan, biz akciğere sahip bu insanlardan birer serçeyiz/zayıf varlığız.)

ويقال للاغتداء التسحير ومنه قول امرئ القيس:

Sabah yemeği yemeye (iğtidâ) «teshîr» denir; İmruülkays'ın şu sözü de bu kabildendir:

«ونسحر بالطعام وبالشراب»

«ونسحر بالطعام وبالشراب» (Yiyecek ve içecekle beslenir/sabahlatılırız.)

ثم اقترحوا عليه «آية» وروي أنهم اقترحوا خروج ناقة من جبل من جبالهم، وقصتها في هذه الآية وجيزة وقد مضت مستوعبة، فلما خرجت الناقة قالَ لهم هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ، وهو الحظ من الماء، وقرأ ابن أبي عبلة «لها شرب ولكم شرب» بضم الشين فيهما، وقد تقدم قصص ورود الناقة، و «السوء» عقرها، وتوعدهم عليه بعذاب ظاهر أمره أنه أراد في الدنيا وكذلك استمر الوجود، ونسب «عقرها» إلى جميعهم مع اختصاص قدار الأحمر بعقرها من حيث اتفقوا على ذلك رأيا وتدبيرا، وقوله فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ لما ظهر لهم تغيير ألوانهم حسبما كان صالح أخبرهم ندموا، ورأوا أن الأمر على ما أخبر به حتى نزل بهم العذاب، وكانت صيحة خمدت لها أبدانهم وانشقت قلوبهم وماتوا عن آخرهم وصبت عليهم حجارة خلال ذلك.

Sonra ondan bir «ayet» (mucize) talep ettiler; rivayet edildiğine göre dağlarından bir dağın içinden bir dişi deve çıkmasını talep etmişlerdi. Devenin kıssası bu ayette vecizdir, daha önce ise etraflıca geçmişti. Deve çıkınca onlara: { هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ } “İşte bir dişi deve! Su içme hakkı onundur” demiştir; «şirb» sudan alınan pay demektir. İbn Ebî Able her iki kelimede de şîn harfinin dammesiyle «لها شُرب ولكم شُرب» şeklinde okumuştur. Devenin suya geliş kıssası daha önce geçmişti. { السُّوء } “kötülük” ise onun boğazlanmasıdır. Bunun üzerine durumundan anlaşıldığına göre dünyada olmasını kastettiği bir azapla onları tehdit etmiştir; nitekim vakıa da bu şekilde gerçekleşmiştir. Deveyi boğazlama işi Kıdâr el-Ahmer'e mahsus olduğu halde, bu hususta görüş ve plan birliği içinde oldukları için «boğazlama» fiili hepsine nispet edilmiştir. { فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ } “derken pişman oldular” kavli ise, Sâlih'in kendilerine haber verdiği gibi renklerinin değiştiğini gördüklerinde pişman olmalarıdır; işin onun haber verdiği gibi olduğunu anladılar, nihayet üzerlerine azap indi. Bu azap bir sayhaydı (korkunç çığlık) ki bedenleri onunla hareketsiz kaldı, kalpleri parçalandı ve son ferdine kadar öldüler; bu esnada üzerlerine taşlar da yağdırıldı.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli:

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٦٠ الى ١٧٥]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 160-175]

كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ (١٦٠) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٦١) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٦٢) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٦٣) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٤)

{ كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ (١٦٠) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٦١) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٦٢) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٦٣) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٤) } “Lût kavmi de elçileri yalanladı. (160) Hani kardeşleri Lût onlara şöyle demişti: «Korkup sakınmaz mısınız?» (161) «Gerçek şu ki ben sizin için güvenilir bir elçiyim.» (162) «Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.» (163) «Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum; benim ecrim ancak âlemlerin Rabbine aittir.» (164)”

أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ (١٦٥) وَتَذَرُونَ ما خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ (١٦٦) قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ (١٦٧) قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ (١٦٨) رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ (١٦٩)

{ أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ (١٦٥) وَتَذَرُونَ ما خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ (١٦٦) قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ (١٦٧) قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ (١٦٨) رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ (١٦٩) } “«Âlemlerin içinden erkeklere mi gidiyorsunuz?» (165) «Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz? Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz!» (166) Dediler ki: «Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen mutlaka sürülenlerden olacaksın!» (167) [Lût] Dedi ki: «Gerçekten ben sizin bu yaptığınıza buğzedenlerdenim.» (168) «Rabbim! Beni ve ailemi bunların yaptıklarından kurtar!» (169)”

فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٧٠) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٧١) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٧٢) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٣) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٤)

{ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٧٠) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٧١) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٧٢) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٣) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧4) } “Bunun üzerine Biz de onu ve bütün ailesini kurtardık. (170) Geride kalanlar arasındaki bir yaşlı kadın müstesna. (171) Sonra diğerlerini helak ettik. (172) Ve üzerlerine bir yağmur yağdırdık; uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu! (173) Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. (174)”

وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٧٥)

{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٧٥) } “Şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç ve merhamet sahibidir. (175)”

قال النقاش إن في مصحف ابن مسعود وأبي وحفصة «إذ قال لهم لوط» وسقط «أخوهم» ، واختصرت الياء في الخط واللفظ من قوله وَأَطِيعُونِ مراعاة لرؤوس الآي أن تتناسب، ثم وقفهم على معصيتهم البشعة في إتيان الذُّكْرانَ وترك فروج الأزواج والمعنى ويذر ذلك العاصي في حين معصيته لا أن معناه تركوا النساء جملة، وفي قراءة ابن مسعود «ما أصلح لكم ربكم» وعادُونَ، معناه ظالمون مرتكبون للحظر. فتوعدوه بالإخراج من أرضه وداره فلا يتهم عند ذلك واقتصر على الإخبار بأنه قال لعملهم، و «القلى» بغض الشيء وتركه، ثم دعا في النجاة فنجاه الله بأن أمره بالرحلة ليلا، وكانت امرأته كافرة تعين عليه قومه فأصابها حجر فهلكت فيمن هلك، وقوله فِي الْغابِرِينَ معناه في الباقين، فإما أن يريد في الباقين من لداتها وأهل سنها وهذا تأويل أبي عبيدة، وإما أن يريد في الباقين في العذاب النازل بهم وهذا تأويل قتادة، والمشهور في غبرانها بمعنى بقي، وغابر الزمان مستقبله، ولكن الأعشى قد استعمل غابر الزمان بمعنى ماضيه في شعر المنافرة المشهور، وقال الزهراوي يقال للذاهب غابر وللباقي غابر، و «التدمير» الإهلاك بإمطار الحجارة وبذلك جرت السنين في رجم اللوطي وباقي الآية بين.

en-Nakkâş, İbn Mes'ûd, Übey ve Hafsa'nın mushafında «إذ قال لهم لوط» (Hani Lût onlara demişti) şeklinde olduğunu ve «أخوهم» (kardeşleri) kelimesinin yer almadığını söylemiştir. { وَأَطِيعُونِ } “bana itaat edin” kavlindeki «yâ» harfi, ayet sonlarının birbirine uyum sağlaması gözetilerek yazıda ve lafızda hazfedilmiştir (kısaltılmıştır). Sonra onları, erkeklere yönelip eşlerin fercini terk etme şeklindeki çirkin günahlarıyla yüzleştirmiştir. Buradaki mana, o günahkârın günahı işlediği sırada terk etmesidir; yoksa kadınları bütünüyle terk ettikleri anlamına gelmez. İbn Mes'ûd'un kıraatinde «ما أصلح لكم ربكم» (Rabbinizin sizin için helal kıldığı/düzelttiği şeyleri) şeklindedir. { عادُونَ } “haddi aşan” ise zalimler, haramları işleyenler demektir. Bunun üzerine onu toprağından ve yurdundan çıkarmakla tehdit ettiler; o da bu durumda itham altında kalmadı ve onların bu işine buğzettiğini bildirmekle yetindi. «el-Kılâ» (القلى), bir şeye buğzetmek ve onu terk etmektir. Sonra kurtuluş için dua etti; Allah da geceleyin yola çıkmasını emrederek onu kurtardı. Karısı ise kâfirdi ve kavmine onun aleyhine yardım ediyordu; ona bir taş isabet etti ve helak olanlar arasında helak oldu. { فِي الْغابِرِينَ } “geride kalanlar arasında” ifadesinin manası, kalanlar arasında demektir. Bununla ya kendi akranları ve yaşıtları arasında geride kalanlar kastedilmiştir ki bu Ebû Ubeyde'nin tevilidir; ya da başlarına inen azap içinde kalanlar kastedilmiştir ki bu da Katâde'nin tevilidir. «Gabere» (غبر) kökünün meşhur manası geride kaldı, devam etti demektir; «gâbirü'z-zamân» gelecektir. Ancak el-A'şâ meşhur münâfere şiirinde «gâbirü'z-zamân» ifadesini geçmiş zaman anlamında kullanmıştır. ez-Zührâvî ise 'gidene de gâbir denir, kalana da gâbir denir' demiştir. «et-Tedmîr» (التدمير), taş yağdırılarak helak edilmektir; Lût kavminin amelini işleyenin (eşcinselin) taşlanarak öldürülmesi (recm) sünneti de buna dayanarak süregelmiştir. Ayetin geri kalanı ise açıktır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli:

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٧٦ الى ١٩١]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 176-191]

كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ (١٧٦) إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٧٧) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٧٨) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٧٩) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٠)

{ كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ (١٧٦) إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٧٧) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٧٨) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٧٩) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٠) } “Eyke halkı da elçileri yalanladı. (176) Hani Şuayb onlara şöyle demişti: «Korkup sakınmaz mısınız?» (177) «Gerçek şu ki ben sizin için güvenilir bir elçiyim.» (178) «Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.» (179) «Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum; benim ecrim ancak âlemlerin Rabbine aittir.» (180)”

أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ (١٨١) وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ (١٨٢) وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (١٨٣) وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ (١٨٤) قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٨٥)

{ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ (١٨١) وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ (١٨٢) وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (١٨٣) وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ (١٨٤) قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٨٥) } “«Ölçüyü tastamam yapın, eksiltenlerden olmayın.» (181) «Doğru terazi ile tartın.» (182) «İnsanların hakkı olan şeyleri eksiltmeyin ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.» (183) «Sizi ve önceki nesilleri yaratan [Allah]'tan sakının.» (184) Dediler ki: «Sen ancak büyülenmişlerdensin!» (185)”

وَما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (١٨٦) فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٨٧) قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (١٨٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كانَ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٨٩) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٩٠)

{ وَما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (١٨٦) فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٨٧) قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (١٨٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كانَ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٨٩) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٩٠) } “«Sen de ancak bizim gibi bir beşersin ve doğrusu biz seni yalancılardan sanıyoruz.» (186) «Eğer doğrulardan isen, gökten üzerimize parçalar düşür!» (187) [Şuayb] Dedi ki: «Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir.» (188) Onu yalanladılar; derken onları o gölge gününün azabı yakalayıverdi. Gerçekten o, büyük bir günün azabı idi. (189) Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. (190)”

وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٩١)

{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٩١) } “Şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç ve merhamet sahibidir. (191)”

قال النقاش في مصحف ابن مسعود وأبي وحفصة «إذ قال لهم أخوهم شعيب» ، قالوا ولا وجه لمراعاة النسب وإنما هو أخوهم من حيث هو رسولهم وآدمي مثلهم، وقرأ نافع وابن كثير وابن عامر «أصحاب ليكة» على وزن فعلة هنا وفي ص، وقرأ الباقون «الأيكة» وهي الدوحة الملتفة من الشجر على الإطلاق، وقيل من شجر معروف له غضارة تألفه الحمام والقماري ونحوها، وقال قتادة كان شجرهم هذا دوما، و «ليكة» اسم

en-Nakkâş, İbn Mes'ûd, Übey ve Hafsa'nın mushafında «إذ قال لهم أخوهم شعيب» (Hani kardeşleri Şuayb onlara demişti) şeklinde olduğunu belirtmiştir. Şöyle demişlerdir: Nesep gözetilmesinin bir anlamı yoktur; o, sadece onların peygamberi ve kendileri gibi bir âdemoğlu olması cihetiyle onların kardeşidir. Nâfi, İbn Kesîr ve İbn Âmir, burada ve Sâd suresinde «fa'le» vezninde «أصحاب لَيْكَةَ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise «الأيكة» şeklinde okumuştur. Bu kelime, mutlak anlamda birbirine sarmaş dolaş olmuş sık ağaçlık demektir. Güvercin, kumru ve benzeri kuşların yuva yaptığı, yemyeşil, bilinen bir ağaç olduğu da söylenmiştir. Katâde, bu ağaçlarının dûm ağacı olduğunu söylemiştir. Bazı müfessirler ise bu kıraate göre «Leyke»nin bir şehir adı olduğunu

البلد في قراءة ذلك قاله بعض المفسرين، ذكره أبو عبيد القاسم بن سلام، وذهب قوم إلى أنها مسهلة من «الأيكة» وأنها وقعت في المصحف هنا وفي سورة ص بغير ألف، وقال أبو علي سقوط ذلك من المصحف لا يرجح النطق بها هكذا، لأن المصحف اتبع فيه تسهيل اللفظ، فكما سقطت الألف من اللفظ سقطت من الخط نحو سقوط الواو من قوله سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ [العلق: ١٨] ، لما سقطت من اللفظ، وأما ترجيح القراءة في «ليكة» بفتح التاء في موضع الجر فلا يقتضيه ما في المصحف وهي قراءة ضعيفة، ويدل على ضعفها أن سائر القرآن غير هذين الموضعين مجمع فيه على «الأيكة» بالهمز والألف والخفض، وكانت مدن القوم سبعة فيما روي ولم يكن شعيب منهم، فلذلك لم يذكر هنا بأنه أخ لهم وإنما كان من بني مدين ولذلك ذكر بأخوتهم، وجاءت الألفاظ في دعاء كل واحد من هؤلاء الأنبياء واحدة بعينها إذ كان الإيمان المدعو إليه معنى واحدا بعينه، وفي قولهم ﵈ أَلا تَتَّقُونَ عرض رقيق وتلطف كما قال تعالى: فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى [النازعات: ١٨] . وكانت معصيتهم المضافة إلى كفرهم بخس الموازين وتنقص أموال الناس بذلك، و «القسطاس» المعتدل من الموازين وهو بناء مبالغة من القسط، وذهب ابن عباس ومجاهد إلى أن معنى قوله وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ عدلوا أموركم بميزان العدل الذي جعله الله لعباده، وقرأ الجمهور «بالقسطاس» بضم القاف من «القسطاس» ، وقرأ عيسى وأهل الكوفة بكسرها، وتَعْثَوْا معناه تفسدون يقال عثا إذا أفسد، والْجِبِلَّةَ القرون، والخليقة الماضية وقال الشاعر [الكامل]

söylemişlerdir ki bunu Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm zikretmiştir. Bir topluluk ise bunun «el-Eyke» (الأَيْكَة) kelimesinden teshîl edilmiş (kolaylaştırılmış) olduğunu ve mushafta burada ve Sâd suresinde elifsiz yazıldığını kabul etmiştir. Ebû Ali ise şöyle demiştir: Mushaftan elifin düşmüş olması bu şekilde telaffuz edilmesini tercih sebebi kılmaz; zira mushafta lafzın kolaylaştırılmasına uyulmuştur; nitekim lafızdan elif düştüğü gibi yazıdan da düşmüştür, tıpkı { سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ } [Alak: 18] kavlinde lafızdan düştüğü için vâv harfinin yazıdan da düşmesi gibi. «Leyke» kelimesinin cer konumunda fetha ile okunmasının tercih edilmesini ise mushaftaki durum gerektirmez ve bu zayıf bir kıraattir. Bunun zayıflığına delil, bu iki yer dışındaki bütün Kur'an'da hemze, elif ve kesre ile «el-Eyke» (الأَيْكَةِ) şeklinde okunmasında icma bulunmasıdır. Rivayet edildiğine göre bu kavmin şehirleri yedi taneydi ve Şuayb onlardan değildi; bu yüzden burada onların kardeşi olarak zikredilmemiştir. O ancak Medyen oğullarındandı, bu sebeple orada aralarındaki kardeşlik bağı zikredilmiştir. Davet edilen iman tek ve aynı mana olduğu için, bu peygamberlerin her birinin davetindeki lafızlar da harfiyen aynı gelmiştir. Onların (aleyhimüsselâm) { أَلا تَتَّقُونَ } “Korkup sakınmaz mısınız?” sözünde, tıpkı Yüce Allah'ın: { فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى } [Nâziât: 18] “De ki: Arınmak ister misin?” buyurduğu gibi latif bir teklif ve nezaket vardır. Küfürlerine eklenen günahları ise ölçü ve tartıda hile yapmak ve bu yolla insanların mallarını eksiltmekti. «el-Kıstâs» (القِسْطاس), dengeli/doğru terazi demektir ve adalet manasındaki «kıst» kökünden mübalağa kalıbıdır. İbn Abbâs ve Mücâhid, { وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ } “doğru terazi ile tartın” kavlinin manasının; işlerinizi Allah'ın kulları için koyduğu adalet terazisiyle doğrultun şeklinde olduğu görüşüne varmışlardır. Çoğunluk «el-Kıstâs» kelimesinin kāf harfini damme ile «القُسطاس» şeklinde okumuş, Îsâ ve Kûfe ehli ise kesre ile okumuştur. { تَعْثَوْا } ise bozgunculuk yaparsınız manasındadır; fesat çıkardığında «asâ» (عثا) denir. { الْجِبِلَّةَ } “önceki nesiller” ise geçmiş asırlar ve yaratılmışlardır. Şair şöyle demiştir: [Kâmil]

والموت أعظم حادث ... مما يمر على الجبلّه

«والموت أعظم حادث ... مما يمر على الجبلّه» (Ölüm, yaratılmışların başına gelen hadiselerin en büyüğüdür.)

وقرأ جمهور الناس «والجبلة» بكسر الجيم والباء، وقرأ ابن محيصن والحسن بخلاف «والجبلة» بضمها، و «الكسف» القطع واحدها كسفة كتمرة وتمر، ويَوْمِ الظُّلَّةِ هو يوم عذابهم وصورته فيما روي أن الله امتحنهم بحر شديد، فلما كان في ذلك اليوم غشي بعض قطرهم سحاب فجاء بعضهم إلى ظله فأحس فيه بردا وروحا فتداعوا إليه، حتى تكاملوا فيه فاضطرمت عليهم تلك السحابة نارا فأحرقتهم من عند آخرهم، وللناس في حديث يَوْمِ الظُّلَّةِ تطويلات لا تثبت، والحق أنه عذاب جعله الله ظلة عليهم، وذكر الطبري عن ابن عباس أنه قال من حدثك ما عذاب يوم الظلة فقد كذب، وباقي الآية بين.

İnsanların çoğunluğu «ve'l-cibillete» (وَالْجِبِلَّةَ) lafzını cîm ve bâ harflerinin kesresiyle okumuştur; İbn Muhaysın ve ondan gelen bir rivayette Hasan ise her ikisinin dammesiyle «ve'l-cübüllete» (والجُبُلَّة) şeklinde okumuştur. { الْكِسَف } “parçalar” ise parçalar demektir; tekili, hurma manasındaki «temre» ve «temr» gibi «kisfe»dir. { يَوْمِ الظُّلَّةِ } “gölge günü” ise onların azap günüdür. Rivayet edildiğine göre şekli şöyledir: Allah onları şiddetli bir sıcakla imtihan etti. O gün geldiğinde bölgelerinin bir kısmını bir bulut kapladı. Onlardan bazıları onun gölgesine gelip orada bir serinlik ve esinti hissettiler ve birbirlerini oraya çağırdılar; nihayet hepsi altında toplandığında o bulut üzerlerine ateş olup tutuştu ve son ferdine kadar onları yaktı. «Gölge günü» hadisesi hakkında insanların sabit olmayan uzatmaları (asılsız rivayetleri) vardır; doğru olan ise bunun Allah'ın üzerlerine bir gölgelik kıldığı bir azap olmasıdır. et-Taberî, İbn Abbâs'tan nakletmiştir ki o şöyle demiştir: 'Sana gölge gününün azabının ne olduğunu [ayrıntılarıyla] anlatan kişi yalan söylemiştir.' Ayetin geri kalanı ise açıktır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli:

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٩٢ الى ١٩٩]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 192-199]

وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٩٢) نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ (١٩٣) عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ (١٩٥) وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ (١٩٦)

{ وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٩٢) نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ (١٩٣) عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ (١٩٥) وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ (١٩٦) } “Ve şüphesiz bu [Kur'an], âlemlerin Rabbinin indirmesidir. (192) Onu Rûhu'l-Emîn (Cebrail) indirmiştir. (193) Uyarıcılardan olasın diye senin kalbine; (194) Apaçık Arapça bir dille. (195) Ve şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır. (196)”

أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٩٧) وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ ما كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ (١٩٩)

{ أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٩٧) وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ ما كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ (١٩٩) } “İsrailoğulları bilginlerinin onu bilmesi onlar için bir delil değil midir? (197) Eğer Biz onu yabancılardan (Arap olmayanlardan) birine indirseydik, (198) Ve o da bunu kendilerine okusaydı yine de ona inanmazlardı. (199)”

الضمير في إِنَّهُ للقرآن، أي إنه ليس بكهانة ولا سحر وإنما هو من عند الله تعالى، والرُّوحُ الْأَمِينُ، جبريل ﵇ بإجماع، ونزل باللفظ العربي والمعاني الثابتة في الصدور والمصاحف، وعلى ذلك كله يعود الضمير في بِهِ و «اللسان» ، عبارة عن اللغة، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وعاصم

{ إِنَّهُ } “Şüphesiz bu” ayetindeki zamir Kur'an'a aittir; yani o ne kâhinliktir ne de sihirdir, ancak Yüce Allah katındandır. { الرُّوحُ الْأَمِينُ } “Rûhu'l-Emîn”, icma ile Cibrîl (aleyhisselâm)'dır. O, Arapça lafızla ve kalplerde ve mushaflarda sabit olan manalarla inmiştir; { بِهِ } “onu” kavlindeki zamir de bütün bunlara döner. «el-Lisân» (اللسان) dilden kinayedir. İbn Kesîr, Nâfi, Ebû Amr ve Âsım'dan

في رواية حفص «نزل» خفيفة الزاي «الروح» رفع، وقرأ ابن عامر وأبو بكر عن عاصم وحمزة والكسائي بشد الزاي «الروح» نصبا ورجحها أبو حاتم بقوله تعالى: فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ [البقرة: ٩٧] . وبقوله لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ. وقوله، بِهِ في موضع الحال كقوله تعالى: وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ [المائدة: ٦١] ، وقوله: عَلى قَلْبِكَ إشارة إلى حفظه إياه، وعلل النزول على قلبه بكونه مِنَ الْمُنْذِرِينَ لأنه لا يمكن أن ينذر به إلا بعد حفظه، وقوله: بِلِسانٍ يمكن أن تتعلق الباء ب نَزَلَ بِهِ وهذا على أن النبي ﷺ إنما كان يسمع من جبريل حروفا عربية وهو القول الصحيح، وتكون صلصلة الجرس صفة لشدة الصوت وتداخل حروفه وعجلة مورده وإغلاظه، ويمكن أن يتعلق بقوله لِتَكُونَ وتمسك بهذا من رأى أن النبي ﷺ كان يسمع مثل صلصلة الجرس يتفهم له منه القرآن.

Hafs rivayetinde zây harfinin şeddesiz haliyle «نَزَلَ» ve fâil olarak merfû «الرُّوحُ» şeklinde okumuştur. İbn Âmir, Âsım'dan Ebû Bekr, Hamza ve el-Kisâî ise zây harfinin şeddesiyle «نَزَّلَ» ve mef'ûl olarak mansûb «الرُّوحَ» şeklinde okumuşlardır. Ebû Hâtim bu kıraati Yüce Allah'ın: { فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ } [Bakara: 97] “Çünkü onu senin kalbine o indirmiştir” kavliyle ve { لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ } kavliyle tercih etmiştir. { بِهِ } kavli hal konumundadır; nitekim Yüce Allah'ın: { وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ } [Mâide: 61] “Küfürle girmişler ve yine onunla çıkmışlardır” ayetinde olduğu gibidir. { عَلى قَلْبِكَ } “senin kalbine” kavli, onun onu ezberlemesine işarettir. Kalbine indirilmesi { مِنَ الْمُنْذِرِينَ } “uyarıcılardan” olmasıyla gerekçelendirilmiştir; çünkü onu ancak ezberledikten sonra onunla uyarması mümkündür. { بِلِسانٍ } “bir dille” kavlindeki «bâ» harfinin { نَزَلَ بِهِ } fiiline taalluk etmesi mümkündür; bu da Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Cebrail'den bizzat Arapça harfler işittiği görüşüne göredir ki doğru olan görüş de budur. Çıngırak sesi ise sesin şiddetinin, harflerinin birbirine girmesinin, hızlı ve gür gelişinin niteliği olur. { لِتَكُونَ } kavline taalluk etmesi de mümkündür; Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) çıngırak sesi gibi bir ses duyup Kur'an'ı bundan anladığı görüşünde olanlar buna tutunmuşlardır.

قال القاضي أبو محمد: وهذا قول ضعيف مقتضاه أن بعض ألفاظ القرآن من لدن النبي ﵇ وهذا مردود، وقوله وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ، أي في كتبهم يريد القرآن أنه مذكور في الكتب المنزلة القديمة منبه عليه مشار إليه، وقرأ الجمهور «زبر» بضم الباء، وقرأ الأعمش بسكونها ثم احتج عليهم بأنهم كان ينبغي أن يصحح عندهم أمره كون علماء بني إسرائيل يعلمونه كعبد الله بن سلام ونحوه قاله ابن عباس ومجاهد، وقال ابن عباس أيضا فيما حكى عنه الثعلبي أن أهل مكة بعثوا إلى الأحبار بيثرب يسألونهم عن النبي ﵇ فقالوا هذا زمانه ووصفوا نعته ثم خلطوا في أمر محمد ﵇ فنزلت الآية في ذلك.

Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir görüştür; gereği Kur'an'ın bazı lafızlarının Peygamber (aleyhisselâm) tarafından ortaya konmuş olmasıdır ki bu merduttur (kabul edilemez). { وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ } “Ve şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır” kavli, yani onların kitaplarında demektir; Kur'an'ın eski indirilmiş kitaplarda zikredildiğini, ona dikkat çekilip işaret edildiğini kastetmektedir. Çoğunluk «zübür» kelimesini bâ harfinin dammesiyle «زُبُر» şeklinde okumuş, el-A'meş ise sükûnu ile okumuştur. Sonra, İbn Abbâs ve Mücâhid'in belirttiği gibi, Abdullah b. Selâm ve benzeri İsrailoğulları âlimlerinin onu bilmesinin kendi katlarında onun durumunu doğrulaması gerektiği hususunu aleyhlerine bir delil olarak getirdi. es-Sa'lebî'nin kendisinden naklettiğine göre İbn Abbâs ayrıca şöyle demiştir: Mekke halkı Yesrib'deki (Medine) hahamlara haber gönderip Peygamber (aleyhisselâm) hakkında sordular. Onlar da: 'İşte bu onun zamanıdır' dediler ve vasıflarını anlattılar; sonra Muhammed'in (aleyhisselâm) durumu hakkında meseleyi karıştırdılar. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.

قال القاضي أبو محمد: ويؤيد هذا كون الآية مكية، وقال مقاتل هذه الآية مدنية، فمن قال إنها مكية ذهب إلى أن علماء بني إسرائيل ذكروا في التوراة صفة النبي الأمي فهذه الإشارة إلى ذلك وكلهم قرأ يَكُنْ بالياء آيَةً نصبا غير ابن عامر فإنه قرأ «تكن» بالتاء من فوق «آية» رفعا وهي قراءة عاصم الجحدري، وقرأ جمهور الناس «أن يعلمه» بالياء من تحت، وقرأ الجحدري «تعلمه» بالتاء من فوق، ثم سلى محمدا ﷺ عن صدود قومه عن الشرع بأن أخبر أن هذا القرآن العربي لو سمعوه من أعجمي أي من حيوان غير ناطق أو من جماد، و «الأعجم» كل ما لا يفصح، ما كانوا يؤمنون أي قد ختم الكفر عليهم فلا سبيل إلى إيمانهم، والأعجمون جمع أعجم وهو الذي لا يفصح وإن كان عربي النسب يقال له أعجم، وكذلك يقال للحيوانات والجمادات ومنه قول النبي ﷺ «جرح العجماء جبار» ، وأسند الطبري عن عبد الله بن مطيع أنه قال حين قرأ هذه الآية وهو واقف بعرفة: جملي هذا أعجم فلو أنزل عليه ما كانوا يؤمنون، والعجمي هو الذي نسبه في العجم وإن كان أفصح الناس، وقرأ الحسن «الأعجميين» . قال أبو حاتم أراد جمع الأعجمي المنسوب، وقال بعض النحويين «الأعجمون» جمع أعجم أضيف فقويت بالإضافة رتبته في الأسماء فجمع وليس بأعجمي النسبة إلى العجم، وقرأ جمهور الناس «أو لم يكن» بالياء «لهم آية» بالنصب، وقرأ «أو ليس لم يكن آية» ابن مسعود، والأعمش، وفي مصحف أبي «أليس» بغير واو، وقرأت فرقة «تكن» بالتاء من فوق «آية» رفعا، وقرأ بعض من قرأ بالياء «آية» بالنصب وسائرهم بالرفع، وقد مضى ذكرها في السبع وذكر الطبري أن الضمير في قوله وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ عائد على الذكر في قوله ما يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ [الأنبياء: ٢] .

Kādî Ebû Muhammed der ki: Ayetin Mekkî oluşu da bunu desteklemektedir. Mukātil ise bu ayetin Medenî olduğunu söylemiştir. Ayetin Mekkî olduğunu söyleyenler, İsrailoğulları âlimlerinin Tevrat'ta ümmî peygamberin vasfını zikrettikleri, buradaki işaretin de buna yönelik olduğu görüşündedir. İbn Âmir hariç hepsi { يَكُنْ } fiilini «yâ» ile ve { آيَةً } lafzını nasb ile okumuşlardır; o ise üstten «tâ» ile «تَكُنْ» ve { آيَةٌ } lafzını ref' ile okumuştur ki bu Âsım el-Cahderî'nin de kıraatidir. İnsanların çoğunluğu { أَنْ يَعْلَمَهُ } lafzını alttan «yâ» ile okumuş, el-Cahderî ise üstten «tâ» ile «تَعْلَمَهُ» şeklinde okumuştur. Sonra bu Arapça Kur'an'ı a'cemîden (Arapça konuşamayan bir varlıktan), yani konuşmayan bir hayvandan veya cansız bir maddeden duymuş olsalardı bile -ki «el-a'cem», meramını açıkça ifade edemeyen her şeydir- iman etmeyeceklerini, yani üzerlerine küfrün mühürlendiğini ve artık iman etmelerine bir yol kalmadığını bildirerek kavminin şeriattan yüz çevirmesi hususunda Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmiştir. «el-A'cemûn» kelimesi «a'cem»in çoğuludur; o da nesepten Arap olsa bile meramını açıkça ifade edemeyen kimsedir ki ona a'cem denir. Hayvanlar ve cansız varlıklar için de böyle denir. Nitekim Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Dilsiz hayvanın (acmâ) açtığı yara hederdir (tazmini gerekmez)» hadisi de bu kabildendir. et-Taberî, Abdullah b. Mutî'in Arafat'ta vakfedeyken bu ayeti okuduğunda şöyle dediğini isnad etmiştir: 'Şu devem bir a'cemdir; şayet bu Kur'an onun üzerine indirilseydi yine iman etmezlerdi.' «el-Acemî» ise insanların en fasihi bile olsa nesebi Acem'e dayanan kimsedir. Hasan «el-A'cemiyyîn» (الأعجميين) şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim, onun mensub olan «el-A'cemî»nin çoğulunu kastettiğini söylemiştir. Bazı dilciler ise: «el-A'cemûn» kelimesi «a'cem»in çoğuludur; izafet yapıldığında isimler arasındaki derecesi güçlenmiş ve çoğul yapılmıştır, yoksa Acem'e nispet edilen acemî değildir, demişlerdir. İnsanların çoğunluğu «yâ» ile «أو لم يكن» ve nasb ile «لهم آية» şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd ve el-A'meş ise «أو ليس لم يكن آية» şeklinde okumuştur. Übey'in mushafında ise vâv harfi olmaksızın «أليس» şeklindedir. Bir grup üstten «tâ» ile «تكن» ve ref' ile «آية» şeklinde okumuştur. «Yâ» ile okuyanlardan bazıları «آية» kelimesini nasb ile okumuş, diğerleri ise ref' ile okumuştur; yedi kıraatteki zikri daha önce geçmişti. et-Taberî, { وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ } kavlindeki zamirin, { ما يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ } [Enbiyâ: 2] “Kendilerine Rablerinden gelen hiçbir zikir yoktur ki...” ayetindeki zikre raci olduğunu belirtmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli:

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٢٠٠ الى ٢٠٩]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 200-209]

كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٢٠١) فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٢٠٢) فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (٢٠٣) أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (٢٠٤)

{ كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٢٠١) فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٢٠٢) فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (٢٠٣) أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (٢٠٤) } “Böylece onu suçluların kalplerine soktuk. (200) Can yakıcı azabı görünceye kadar ona inanmazlar. (201) Derken o [azap], onlar hiç farkında değillerken ansızın kendilerine geliverir. (202) O zaman: «Bize mühlet verilir mi?» derler. (203) Azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar? (204)”

أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ (٢٠٥) ثُمَّ جاءَهُمْ ما كانُوا يُوعَدُونَ (٢٠٦) ما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يُمَتَّعُونَ (٢٠٧) وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ لَها مُنْذِرُونَ (٢٠٨) ذِكْرى وَما كُنَّا ظالِمِينَ (٢٠٩)

{ أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ (٢٠٥) ثُمَّ جاءَهُمْ ما كانُوا يُوعَدُونَ (٢٠٦) ما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يُمَتَّعُونَ (٢٠٧) وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ لَها مُنْذِرُونَ (٢٠٨) ذِكْرى وَما كُنَّا ظالِمِينَ (٢٠٩) } “Gördün ya; eğer Biz onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak, (205) Sonra da tehdit edildikleri şey (azap) başlarına gelse, (206) Yararlandırıldıkları o nimetler kendilerine hiçbir fayda sağlamaz. (207) Biz hiçbir memleketi, uyarıcıları olmaksızın helak etmedik. (208) Bir öğüt olarak; Biz asla zalimler değiliz. (209)”

الإشارة بذلك إلى ما يتحصل لسامع الآية المتقدمة من الحتم عليهم بأنهم لا يؤمنون وهي قوله تعالى: وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ [الشعراء: ١٩٨] ، وسَلَكْناهُ معناه أدخلناه، والضمير فيه للكفر الذي يتضمنه قوله ما كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ [الشعراء: ١٩٨] قاله الحسن. قال الرماني لا وجه لهذا لأنه لم يجر ذكره وإنما الضمير للقرآن وإحضاره بالبال، وحكى الزهراوي أن الضمير للتكذيب المفهوم وحكاه الثعلبي، وقرأ ابن مسعود «كذلك جعلناه في قلوب» ، وروي عنه «نجعله» ، و «المجرمون» أراد بهم مجرمي كل أمة، أي إن هذه عادة الله تعالى فيهم، أنهم لا يؤمنون حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ فلا ينفعهم الإيمان بعد تلبس العذاب بهم وهذا على جهة المثال لقريش أي هؤلاء كذلك، وكشف الغيب ما تضمنته هذه الآية يوم بدر، وقرأ الجمهور «فيأتيهم» بالياء أي العذاب، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «فتأتيهم» بالتاء من فوق يعني الساعة، وفي قراءة أبي بن كعب «فيروه بغتة» ومن قول كل أمة معذبة هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ أي مؤخرون، وهذا على جهة التمني منهم والرغبة حيث لا تنفع الرغبة، ثم رجع لفظ الآية إلى توبيخ قريش على استعجالهم عذاب الله تعالى في طلبهم سقوط السماء كسفا وغير ذلك وقولهم لمحمد ﷺ أين ما تعدنا أي إنه لا ينبغي لهم ذلك لأن عذابنا بالمرصاد إذا حان أجله، ثم خاطب محمدا ﷺ بإقامة الحجة عليهم في أن مدة الإرجاء والإمهال والإملاء لا تغني مع نزول العذاب بعدها ووقوع النقمة، وذلك في قوله تعالى: أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ الآية، قال عكرمة سِنِينَ يريد عمر الدنيا، ولأبي جعفر المنصور، قصة في هذه الآية، ثم أخبر تعالى أنه لم يهلك قرية من القرى إلا بعد إرسال من ينذرهم عذاب الله ﷿ ذِكْرى لهم وتبصرة وإقامة حجة لئلا يكون للناس على الله حجة بعد الرسل، وذِكْرى عند الكسائي نصب على الحال، ويصح أن يكون في موضع نصب على المصدر، وهو قول الزجاج، ويصح أن يكون في موضع رفع على خبر الابتداء تقديره ذلك ذكرى، ثم نفى عن جهته ﷿ الظلم إذ هو مما لا يليق به.

«Böylece» lafzındaki işaret, önceki ayeti işitenin zihninde hasıl olan, onların kesinlikle iman etmeyecekleri hükmünedir ki o da Yüce Allah'ın: { وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ } [Şuarâ: 198] kavlidir. { سَلَكْناهُ } ise onu girdirdik demektir; buradaki zamir Hasan'ın dediğine göre { ما كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ } [Şuarâ: 198] ifadesinin içerdiği küfre aittir. er-Rummânî ise: 'Bunun bir dayanağı yoktur, zira daha önce lafzı geçmemiştir; zamir ancak Kur'an'a ve onun zihne getirilmesine aittir' demiştir. ez-Zührâvî zamirin anlaşılan yalanlamaya ait olduğunu nakletmiş, es-Sa'lebî de bunu zikretmiştir. İbn Mes'ûd «كذلك جعلناه في قلوب» şeklinde okumuş, ondan «نجعله» şeklinde de rivayet edilmiştir. { الْمُجْرِمُونَ } “suçlular” ile her ümmetin günahkârlarını kastetmiştir; yani Allah Teâlâ'nın onlar hakkındaki kanunu şudur ki { حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ } “azabı görünceye kadar” inanmazlar ve azap kendilerini kuşattıktan sonra da iman kendilerine fayda vermez. Bu, Kureyş için bir misal kılınmıştır; yani bunlar da böyledir. Gaybın açığa çıkması, bu ayetin Bedir günü kapsadığı şeyi ortaya koymuştur. Çoğunluk «yâ» ile «فيأتيهم» şeklinde okumuştur, yani azap gelir; Hasan b. Ebi'l-Hasan ise üstten «tâ» ile «فتأتيهم» şeklinde okumuştur, yani kıyamet saati gelir. Übey b. Ka'b'ın kıraatinde ise «فيروه بغتة» şeklindedir. Azap gören her ümmetin sözü: { هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ } “Bize mühlet verilir mi?” yani geciktirilir miyizdir. Bu, istek ve arzunun fayda vermediği bir yerde onların temenni ve arzuda bulunmalarıdır. Sonra ayetin lafzı, göğün parçalar halinde düşmesini istemeleri ve Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) 'Bize vaadettiğin şey nerede?' demeleri hususunda Allah Teâlâ'nın azabını acele istemelerinden ötürü Kureyş'i azarlamaya döndü; yani onların bunu yapmaması gerekir, çünkü vakti geldiğinde azabımız gözetlemektedir. Sonra azabın inmesi ve cezanın vuku bulması karşısında ertelenme, mühlet verilme ve yaşatılma süresinin hiçbir fayda sağlamayacağına dair onların aleyhine delil getirmesi için Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitap etti; bu da Yüce Allah'ın: { أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ } ayetindedir. İkrime { سِنِينَ } “yıllarca” ifadesiyle dünya ömrünü kastettiğini söylemiştir. Ebû Ca'fer el-Mansûr'un bu ayetle ilgili bir kıssası vardır. Sonra Allah Teâlâ, insanlara elçilerden sonra Allah'a karşı bir hüccet kalmasın diye, onlara bir öğüt, basiret ve delil olmak üzere Allah'ın (Aziz ve Celil) azabını kendilerine bildiren uyarıcılar göndermeden hiçbir memleketi helak etmediğini bildirdi. { ذِكْرى } lafzı el-Kisâî'ye göre hal olarak mansûbdur; ez-Zeccâc'ın kavline göre mef'ûl-i mutlak (masdar) olarak nasb konumunda olması da caizdir; takdiri 'o bir öğüttür' şeklinde mübtedanın haberi olarak ref' konumunda olması da caizdir. Sonra Kendisine yakışmayan bir şey olduğu için kendi zatından (Aziz ve Celil) zulmü nefyetti.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli:

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٢١٠ الى ٢١٦]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 210-216]

وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ (٢١٠) وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ (٢١١) إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢) فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣) وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ (٢١٤)

{ وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ (٢١٠) وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ (٢١١) إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢) فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣) وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ (٢١٤) } “Onu şeytanlar indirmedi. (210) Bu onlara hem yaraşmaz hem de güçleri yetmez. (211) Şüphesiz onlar [vahyi] işitmekten uzak tutulmuşlardır. (212) Öyleyse Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarma; yoksa azap edilenlerden olursun. (213) Ve en yakın akrabanı uyar. (214)”

وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥) فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦)

{ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥) فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦) } “Ve müminlerden sana uyanlara kanadını indir. (215) Şayet sana karşı gelirlerse de ki: «Doğrusu ben sizin yaptıklarınızdan uzağım.» (216)”

لما كان بعض ما قال الكفار إن هذا القرآن كهانة نزلت هذه الآية مكذبة لذلك أي ما تَنَزَّلَتْ بِهِ

Kâfirlerin sözlerinden biri de 'bu Kur'an bir kehanettir' şeklinde olduğu için, bu ayet onu yalanlamak üzere inmiştir; yani onu indirmemiştir:

الشَّياطِينُ

{ الشَّياطِينُ } “şeytanlar”.

لأنها قد عزلت عن السمع الذي كانت تأخذ له مقاعدها، وقوله وَما يَنْبَغِي لَهُمْ أي ما يمكنهم، وقد تجيء هذه اللفظة عبارة عما لا يمكن وعبارة عما لا يليق وإن كان ممكنا، ولما جاء الله بالإسلام حرس السماء بالشهب الجارية إثر الشياطين فلم يخلص شيطان بشيء يلقيه كما كان يتفق لهم في الجاهلية، وقرأ الجمهور «الشياطين» ، وروي عن الحسن أنه قرأ «الشياطون» وهي قراءة مردودة، قال أبو حاتم هي غلط منه أو عليه وحكاها الثعلبي أيضا عن ابن السميفع، وذكر عن يونس بن حبيب أنه قال سمعت أعرابيا يقول دخلت بساتين من ورائها بساتون قال يونس فقلت ما أشبه هذه بقراءة الحسن، ثم وصى ﷿ نبيه ﵇ بالثبوت على توحيد الله تعالى وأمره بنذارة عشيرته تخصيصا لهم إذ العشيرة مظنة المقاربة والطواعية. وإذ يمكنه معهم من الإغلاظ عليهم ما لا يحتمله غيرهم فإن البر بهم في مثل هذا الحمل عليهم والإنسان غير متهم على عشيرته. وكان هذا التخصيص مع الأمر العام بنذارة العالم، وروي عن ابن جريج أن المؤمنين من غير عشيرته في ذلك الوقت نالهم من هذا التخصيص وخروجهم منه فنزلت وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، ولما أمر رسول الله ﷺ بهذه النذارة عظم موقع الأمر عليه وصعب ولكنه تلقاه بالجلد، وصنع أشياء مختلفة كلها بحسب الأمر، فمن ذلك أنه أمر عليا ﵁ بأن يصنع طعاما وجمع عليه بني جده عبد المطلب وأراد نذارتهم ودعوتهم في ذلك الجمع وظهر منه ﵇ بركة في الطعام، قال علي وهم يومئذ أربعون رجلا ينقصون رجلا أو يزيدونه، فرماه أبو لهب بالسحر فوجم رسول الله ﷺ وافترق جمعهم من غير شيء، ثم جمعهم كذلك ثانية وأنذرهم ووعظهم فتضاحكوا ولم يجيبوا، ومن ذلك أنه نادى عمه العباس وصفية عمته وفاطمة ابنته وقال لهم: «لا أغني عنكم من الله شيئا إني لكم نذير بين يدي عذاب شديد» في حديث مشهور، ومن ذلك أنه صعد على الصفا أو أبي قبيس ونادى «يا بني عبد مناف وا صباحاه» فاجتمع إليه الناس من أهل مكة فقال يا بني فلان حتى أتى، على بطون قريش جميعا، فلما تكامل خلق كثير من كل بطن. قال لهم «أرأيتم لو أخبرتكم أن خيلا بسفح هذا الجبل تريد الغارة عليكم أكنتم مصدقي» قالوا نعم، فإنا لم نجرب عليك كذبا، فقال لهم «فإني لكم نذير بين يدي عذاب شديد» ، فقال له أبو لهب ألهذا جمعتنا تبا لك سائر اليوم فنزلت تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ [المسد: ١] السورة، و «العشيرة» قرابة الرجل وهي في الرتبة تحت الفخذ وفوق الفصيلة، وخفض الجناح استعارة معناه لين الكلمة وبسط الوجه والبر، والضمير في عَصَوْكَ عائد على عشيرته من حيث جمعت رجالا فأمره الله بالتبري منهم وفي هذه الآية موادعة نسختها آية السيف.

Çünkü onlar, dinlemek için oturma yerleri tuttukları işitme ameliyesinden uzaklaştırılmışlardır. { وَما يَنْبَغِي لَهُمْ } kavli, yani güçleri yetmez demektir; bu lafız bazen imkânsız olan şeyden kinaye olarak gelir, bazen de mümkün olsa bile yakışık almayan şeyden kinaye olarak gelir. Allah İslam'ı getirdiğinde göğü, şeytanların ardından koşan alevli yıldızlarla (şihâblarla) korumuştur; böylece Câhiliye döneminde başlarına geldiği gibi hiçbir şeytan ulaştıracağı bir şey elde edememiştir. Çoğunluk «الشياطين» şeklinde okumuştur; Hasan'dan «الشياطون» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir ki bu merdut bir kıraattir. Ebû Hâtim: 'Bu ondan kaynaklanan bir hatadır yahut onun adına uydurulmuştur' demiştir; es-Sa'lebî de bunu İbnü's-Sümeyka'dan nakletmiştir. Yûnus b. Habîb'den şöyle dediği zikredilmiştir: Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: 'دخلت بساتين من ورائها بساتون' (Öyle bahçelere girdim ki arkalarında başka bahçeler vardı). Yûnus der ki: 'Bu, Hasan'ın kıraatine ne kadar da benziyor!' dedim. Sonra [Allah] (Aziz ve Celil) Peygamberine (aleyhisselâm) Allah Teâlâ'nın tevhidi üzerinde sebat etmesini vasiyet etti ve akrabalarına tahsis ederek onları uyarmasını emretti; zira akraba, yakınlaşma ve itaat ihtimali en yüksek olan yerdir. Hem onlara karşı başkalarının kaldıramayacağı bir sertlikte bulunması mümkündür; nitekim onlara yapılacak iyilik böyle bir yüklemeyi gerektirir ve kişi kendi akrabasına karşı itham altında olmaz. Bu tahsis, bütün âlemi uyarma yönündeki genel emirle birlikte olmuştur. İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre, o dönemde akrabası dışındaki müminler bu tahsisten ve kendilerinin bunun dışında kalmasından ötürü üzüntü duydular; bunun üzerine { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden sana uyanlara kanadını indir” ayeti indi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu uyarıyla emrolunduğunda bu emrin ağırlığı ona pek büyük ve zor geldi; fakat onu metanetle karşıladı ve hepsi bu emrin gereği olan çeşitli işler yaptı. Bunlardan biri şudur: Ali'ye (radıyallâhu anh) bir yemek hazırlamasını emretti, dedesi Abdülmuttalib'in oğullarını o yemekte topladı ve o toplulukta onları uyarmayı ve davet etmeyi murad etti; bu esnada kendisinden (aleyhisselâm) yemekte bereket zuhur etti. Ali der ki: 'O gün onlar, bir eksik ya da bir fazla olmak üzere kırk adamdılar.' Ebû Leheb ona sihir ithamında bulununca Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sükût etti ve toplulukları hiçbir şey olmadan dağıldı. Sonra onları yine bu şekilde ikinci kez topladı; onları uyardı ve onlara öğüt verdi; gülüştüler ve icabet etmediler. Bir diğeri ise amcası Abbâs'a, halası Safiyye'ye ve kızı Fâtıma'ya seslenip meşhur bir hadiste onlara şöyle demesidir: «Allah katında sizin adınıza hiçbir şey yapamam; doğrusu ben şiddetli bir azabın öncesinde sizin için bir uyarıcıyım.» Diğer bir hadise ise Safâ veya Ebû Kubeys tepesine çıkıp: «Ey Abdümenâfoğulları! Vay sabah vaktine (yetişin)!» diye nida etmesidir. Mekke halkından insanlar onun yanına toplandı; o da Kureyş'in bütün kollarına varıncaya kadar 'Ey falan oğulları!' diye seslendi. Her koldan pek çok insan tamamlanınca onlara: «Şu dağın eteğinde size baskın yapmak isteyen atlılar olduğunu haber versem beni doğrular mısınız?» dedi. 'Evet, senden hiçbir yalan tecrübe etmedik' dediler. Bunun üzerine onlara: «Şüphesiz ben şiddetli bir azabın öncesinde sizin için bir uyarıcıyım» dedi. Ebû Leheb ona: 'Günün geri kalanında helak olasıca, bizi bunun için mi topladın!' dedi ve { تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ } [Mesed: 1] suresi nazil oldu. «el-Aşîre» (العشيرة) kişinin yakın akrabasıdır; mertebe olarak 'fahiz'in (kabile kolu) altında, 'fasîle'nin (en yakın soy/aile) üstündedir. «Kanadını indirmek» ise tatlı dilli olmak, güler yüz göstermek ve iyilikte bulunmaktan kinayedir. { عَصَوْكَ } “sana karşı gelirlerse” kavlindeki zamir, erkekleri topladığı cihetle aşiretine aittir; Allah onlardan berî olduğunu bildirmesini emretmiştir. Bu ayette bir barış/ilişkileri kesmeme hali vardır ki bunu kılıç ayeti neshetmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli:

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٢١٧ الى ٢٢٦]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 217-226]

وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨) وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠) هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ (٢٢١)

{ وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨) وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠) هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ (٢٢١) } “O mutlak güç ve merhamet sahibine tevekkül et. (217) O ki, [namaza] kalktığın zaman seni görür. (218) Ve secde edenler arasındaki dolaşmanı da. (219) Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (220) Şeytanların kime ineceğini size haber vereyim mi? (221)”

تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٢٢٢) يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ (٢٢٣) وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ (٢٢٦)

{ تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٢٢٢) يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ (٢٢٣) وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ (٢٢٦) } “Onlar, her günahkâr yalancıya inerler. (222) [Şeytanlara] kulak verirler ve onların çoğu yalancıdır. (223) Şairlere ise ancak azgınlar uyar. (224) Görmedin mi ki onlar her vadide şaşkınca dolaşırlar, (225) Ve gerçekten yapmadıkları şeyleri söylerler! (226)”

قرأ نافع وابن عامر وأبو جعفر وشيبة «فتوكل» بالفاء وكذلك في مصاحف أهل المدينة والشام،

Nâfi, İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Şeybe «fâ» ile «فتوكل» şeklinde okumuşlardır; Medine ve Şam ehlinin mushaflarında da böyledir.

والجمهور بالواو وكذلك في سائر المصاحف، وأمره الله تعالى بالتوكل عليه في كل أمره، ثم جاء بالصفات التي تؤنس المتوكل وهي العزة والرحمة المذكورتان في أواخر قصص الأمم المذكورة في هذه السورة، وضمنها نصر كل نبي على الكفرة والتهمم بأمره والنظر إليه، وقوله الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ

Çoğunluk ise «vâv» ile [okumuştur] ve diğer bütün mushaflarda da böyledir. Allah Teâlâ ona bütün işlerinde Kendisine tevekkül etmesini emretmiş, ardından bu surede zikredilen ümmetlerin kıssalarının sonlarında geçen, her peygambere kâfirlere karşı yardım etmeyi, onun durumuna ihtimam göstermeyi ve onu gözetmeyi içeren izzet ve rahmet gibi tevekkül edene huzur veren sıfatları getirmiştir. { الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ } “O ki, [namaza] kalktığın zaman seni görür” kavlinde,

، يَراكَ

{ يَراكَ } “seni görür”,

عبارة عن الإدراك، وظاهر الآية أراد قيام الصلاة، ويحتمل أن يريد سائر التصرفات وهو تأويل مجاهد وقتادة، وقوله فِي السَّاجِدِينَ قيل يريد أهل الصلاة أي صلاتك مع المصلين، قاله ابن عباس وعكرمة وغيرهما، وقال أيضا مجاهد يريد تقلبك أي تقليبك عينك وأبصارك الساجدين حين تراهم من وراء ظهرك.

idrakten kinayedir. Ayetin zahirinden namaz için kıyama durmayı kastettiği anlaşılmaktadır; diğer bütün hareket ve davranışları kastetmiş olması da muhtemeldir ki bu Mücâhid ve Katâde'nin tevilidir. { فِي السَّاجِدِينَ } “secde edenler arasındaki” kavlinde ise; namaz kılanları, yani namaz kılanlarla birlikte namaz kılmanı kastettiği söylenmiştir; bunu İbn Abbâs, İkrime ve başkaları söylemiştir. Mücâhid de şöyle demiştir: 'Gezinmeni, yani arkandan onları gördüğün zaman gözünü ve bakışlarını secde edenlerin üzerinde dolaştırmanı kastetmektedir.'

قال القاضي أبو محمد: وهذا معنى أجنبي هنا، وقال ابن عباس أيضا وقتادة أراد تقلبك في المؤمنين فعبر عنهم ب السَّاجِدِينَ، وقال ابن جبير أراد الأنبياء أي تقلبك كما تقلب غيرك من الأنبياء، وقوله تعالى: هَلْ أُنَبِّئُكُمْ معناه قل لهم يا محمد هل أخبركم عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ وهذا استفهام توقيف وتقرير، و «الأفاك» الكذاب، و «الأثيم» الآثم. ويريد الكهنة لأنهم كانوا يتلقون من الشياطين الكلمة الواحدة التي سمعت من السماء، فيخلطون معها مائة كذبة، فإذا صدقت تلك الكلمة كانت سبب ضلالة لمن سمعها، وقوله يُلْقُونَ يعني الشياطين، ويقتضي ذلك أن الشيطان المسترق أيضا كان يكذب إلى ما سمع هذا في الأكثر، ويحتمل الضمير في يُلْقُونَ أي يكون للكهنة فإفكهم وحالهم التي تقتضي نفي كلامهم عن كلام كتاب الله عقب ذلك بذكر الشُّعَراءُ وحالهم لينبه على بعد كلامهم من كلام القرآن، إذ قال في القرآن بعض الكفرة إنه شعر، وهذه الكناية هي عن شعراء الجاهلية، حكى النقاش عن السدي أنها في ابن الزبعرى وأبي سفيان بن الحارث وهبيرة بن أبي وهب ومسافع الجمحي وأبي عزة وأمية بن أبي الصلت.

Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu burada konuya yabancı bir manadır. İbn Abbâs ve Katâde de şöyle demişlerdir: 'Müminler arasındaki dolaşmanı kastetmiştir ve onlardan { السَّاجِدِينَ } “secde edenler” diye kinaye yapmıştır.' İbn Cübeyr ise: 'Peygamberleri kastetmiştir, yani diğer peygamberlerin dolaştığı gibi senin de dolaşmandır' demiştir. Yüce Allah'ın: { هَلْ أُنَبِّئُكُمْ } “Size haber vereyim mi?” kavlinin manası; ey Muhammed, onlara: Şeytanların kime ineceğini size bildireyim mi, de demektir. Bu bir uyarı ve ikrar istifhamıdır (sorusudur). «el-Effâk» çok yalancı, «el-Esîm» ise günahkâr demektir. Kâhinleri kastetmektedir; çünkü onlar gökten işitilen tek bir kelimeyi şeytanlardan alırlar ve onunla birlikte yüz yalan karıştırırlardı. O tek kelime doğru çıktığında ise onu işiten kimse için bir sapıklık sebebi olurdu. { يُلْقُونَ } “kulak verirler” kavli yani şeytanları kastetmektedir; bunun gereği şudur: Hırsızlama kulak kabartan şeytan da çoğunlukla işittiğine yalan katardı. { يُلْقُونَ } kavlindeki zamirin kâhinlere ait olması da muhtemeldir. Onların iftiraları ve sözlerinin Allah'ın Kitabı'nın kelamından nefyedilmesini gerektiren halleri sebebiyle, ardından şairlerin ve onların durumlarının zikrini getirdi ki böylece onların sözlerinin Kur'an'ın kelamından uzak olduğuna dikkat çekilsin; zira kâfirlerin bazıları Kur'an hakkında onun bir şiir olduğunu söylemişti. Bu kinaye Câhiliye şairlerinedir. en-Nakkâş es-Süddî'den; bunun İbnü'z-Ziba'râ, Ebû Süfyân b. el-Hâris, Hübeyre b. Ebî Vehb, Müsâfi' el-Cumahî, Ebû Azze ve Ümeyye b. Ebi's-Salt hakkında olduğunu nakletmiştir.

قال القاضي أبو محمد: والأولان ممن تاب ﵄، ويدخل في الآية كل شاعر مخلط يهجو ويمدح شهوة ويقذف المحصنات ويقول الزور، وقرأ نافع «يتبعهم» بسكون التاء وهي قراءة أبي عبد الرحمن والحسن بخلاف عنه، وقرأ الباقون بشد التاء وكسر الباء، واختلف الناس في قوله الْغاوُونَ، فقال ابن عباس هم الرواة وقال ابن عباس أيضا هم المستحسنون لأشعارهم المصاحبون لهم، وقال عكرمة هم الرعاع الذين يتبعون الشاعر ويتغنمون إنشاده وهذا أرجح الأقوال، وقال مجاهد وقتادة الْغاوُونَ الشياطين، وقوله فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ عبارة عن تخليطهم وخوضهم في كل فن من غث الكلام وباطله وتحسينهم القبيح وتقبيحهم الحسن قاله ابن عباس وغيره، وقوله، وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ، ذكر لتعاطيهم وتعمقهم في مجاز الكلام حتى يؤول إلى الكذب، وفي هذا اللفظ عذر لبعضهم أحيانا فإنه يروى أن النعمان بن عدي لما ولاه عمر بن الخطاب ميسان وقال لزوجته الشعر المشهور عزله عمر فاحتج عليه بقوله تعالى: وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ فدرأ عنه عمر الحد في الخمر، وروى جابر ابن عبد الله عن النبي ﷺ أنه قال من مشى سبع خطوات في شعر كتب من الغاوين ذكره أسد بن موسى وذكره النقاش.

Kādî Ebû Muhammed der ki: İlk ikisi tövbe edenlerdendir (radıyallâhu anhümâ). Hevasına uyup hicveden ve öven, iffetli kadınlara iftira atan ve yalan söyleyen her haddi aşan şair de bu ayete dâhildir. Nâfi «يتبعهم» lafzını tâ harfinin sükûnu ile okumuştur; bu Ebû Abdirrahmân'ın ve kendisinden gelen bir rivayette Hasan'ın kıraatidir. Diğerleri ise tâ harfinin şeddesi ve bâ harfinin kesresiyle «يَتَّبِعُهُمُ» şeklinde okumuşlardır. İnsanlar { الْغاوُونَ } “azgınlar” kavlinde ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs: 'Onlar râvilerdir' demiştir. İbn Abbâs yine: 'Onlar şiirlerini güzel bulan ve onlarla düşüp kalkan kimselerdir' demiştir. İkrime: 'Onlar şairin peşine takılan ve onun şiir okumasını ganimet bilen ayak takımıdır' demiştir ki en tercih edilen görüş de budur. Mücâhid ve Katâde ise { الْغاوُونَ } ifadesinin şeytanlar olduğunu söylemişlerdir. { فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ } “her vadide şaşkınca dolaşırlar” kavli; onların saçmalamalarından, değersiz ve batıl sözlerin her çeşidine dalmalarından, çirkini güzel ve güzeli çirkin göstermelerinden kinayedir; bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir. { وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ } “Ve gerçekten yapmadıkları şeyleri söylerler” kavli ise, yalana varıncaya kadar mecaz kelama dalıp aşırıya gitmelerinin zikridir. Bu lafızda bazen bazıları için bir mazeret vardır; zira rivayet edildiğine göre Nu'mân b. Adî'yi Ömer b. el-Hattâb Meysân'a vali tayin ettiğinde karısına o meşhur şiiri söyleyince Ömer onu azletti; o da Ömer'e karşı Yüce Allah'ın: { وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ } kavliyle delil getirdi, bunun üzerine Ömer ondan içki haddini düşürdü. Câbir b. Abdillâh'tan, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Kim bir şiir için yedi adım yürürse azgınlardan yazılır.» Bunu Esed b. Mûsâ ve en-Nakkâş zikretmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli:

[سورة الشعراء (٢٦) : آية ٢٢٧]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 227]

إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (٢٢٧)

{ إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (٢٢٧) } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler, Allah'ı çokça zikredenler ve haksızlığa uğratıldıktan sonra kendilerini savunanlar müstesnadır. O zulmedenler ise nasıl bir inkılapla devrileceklerini (hangi akıbete döneceklerini) yakında bileceklerdir! (227)”

هذا الاستثناء هو في شعراء الإسلام كحسان بن ثابت وكعب بن مالك وعبد الله بن رواحة وكل من اتصف بهذه الصفة، ويروى عن عطاء بن يسار وغيره أن هؤلاء شق عليهم ما ذكر قبل في الشعراء وذكروا ذلك للنبي ﵇ فنزلت آية الاستثناء بالمدينة، وقوله وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً يحتمل أن يريد في أشعارهم وهو تأويل ابن زيد، ويحتمل أن يريد أن ذلك خلق لهم وعبادة وعادة قاله ابن عباس، وهذا كما قال لبيد حين طلب منه شعره إن الله أبدلني بالشعر القرآن خيرا منه وكل شاعر في الإسلام يهجو ويمدح من غير حق ولا يرتدع عن قول دنيء فهم داخلون في هذه الآية وكل تقي منهم يكثر من الزهد ويمسك عن كل ما يعاب فهو داخل في الاستثناء، وقوله وَانْتَصَرُوا إشارة إلى ما قاله من الشعر علي وغيره في قريش قال قتادة وفي بعض القراءة، «وانتصروا بمثل ما ظلموا» ، وباقي الآية وعيد للظلمة كفار مكة وتهديد لهم، وعمل يَنْقَلِبُونَ في أَيَّ لتأخيره.

Bu istisna; Hassân b. Sâbit, Kâ'b b. Mâlik, Abdullah b. Revâha ve bu sıfatla nitelenen herkes gibi İslam şairleri hakkındadır. Atâ b. Yesâr ve başkalarından rivayet edildiğine göre, daha önce şairler hakkında geçen ifadeler bunlara ağır geldi ve bu durumu Peygamber'e (aleyhisselâm) zikrettiler; bunun üzerine Medine'de istisna ayeti nazil oldu. { وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً } “Allah'ı çokça zikredenler” kavlinde; şiirlerinde zikretmelerini kastetmiş olması muhtemeldir ki bu İbn Zeyd'in tevilidir; bunun onların bir ahlakı, ibadeti ve âdeti olmasını kastetmiş olması da muhtemeldir ki bunu İbn Abbâs söylemiştir. Bu, kendisinden şiir istendiğinde Lebîd'in: 'Allah şiir yerine bana ondan daha hayırlı olan Kur'an'ı verdi' demesi gibidir. İslam'daki haksız yere hicvedip öven ve aşağılık sözden sakınmayan her şair bu [önceki kınayıcı] ayete dâhildir; onlardan zühdü çok olan ve ayıplanacak her şeyden uzak duran her takva sahibi ise istisnaya dâhildir. { وَانْتَصَرُوا } “kendilerini savunanlar” kavli, Ali ve başkalarının Kureyş hakkında söyledikleri şiire işarettir. Katâde bazı kıraatlerde «وانتصروا بمثل ما ظلموا» (zulme uğradıkları şeyin misliyle kendilerini savunanlar) şeklinde olduğunu söylemiştir. Ayetin geri kalanı ise zalim olan Mekke kâfirlerine bir tehdit ve gözdağıdır; { يَنْقَلِبُونَ } fiili, sonraya kaldığı için { أَيَّ } lafzında amel etmiştir.