قال القاضي أبو محمد: وهذان القولان يقابلان قول من قال إن القيام هو من مجلس الحكم، ومن قال إن القيام هو من الجلوس، فيقول في ارتداد الطرف هو أن يطرف أي قبل أن تصلح عينيك وتفتحهما، وذلك أن الثاني تعاطى الأقصر في المدة ولا بد. وقوله لَقَوِيٌّ أَمِينٌ معناه «قوي» على حمله أَمِينٌ على ما فيه، ويروى أن بلقيس لما فصلت من بلدها متوجهة إلى سليمان تركت العرش تحت أقفال وثقاف حصين فلما علم سليمان بانفصالها أراد أن يغرب عليها بأن تجد عرشها عنده ليبين لها أن ملكه لا يضاهى، فاستدعى سوقه فدعا الذي عنده علم من التوراة وهو الْكِتابِ المشار إليه باسم الله الأعظم الذي كانت العادة في ذلك الزمن أن لا يدعو به أحد إلا أجيب، فشقت الأرض بذلك العرش حتى نبع بين يدي سليمان ﵇ وقيل بل جيء به في الهواء. قال مجاهد وكان بين سليمان وبين العرش كما بين الكوفة والحيرة، وحكى الرماني أن العرش حمل من مأرب إلى الشام في قدر رجع البصر.
Ebû Muhammed el-Kâdî şöyle dedi: Bu iki görüş; kalkmanın hüküm meclisinden kalkmak olduğunu söyleyen kimse ile kalkmanın oturmaktan ayağa kalkmak olduğunu söyleyen kimsenin görüşüne tekabül eder. Dolayısıyla bakışın geri dönmesi hususunda: 'Bu, gözünü kırpmasıdır; yani gözlerini ovuşturup açmandan öncedir' der. Zira ikinci şahıs hiç şüphesiz süre bakımından daha kısa olanına talip olmuştur. { لَقَوِيٌّ أَمِينٌ } kavlinin anlamı ise; onu taşımaya 'güçlü', içindekiler konusunda da 'güvenilir' [olduğudur]. Rivayet edildiğine göre Belkıs, Süleyman'a yönelerek memleketinden ayrıldığında tahtı kilitler ve sağlam muhafazalar altında bırakmıştı. Süleyman onun yola çıktığını öğrenince, mülkünün dengi olmadığını ona göstermek maksadıyla tahtını yanında bulması suretiyle onu şaşırtmak istedi. Böylece onun getirilmesini talep etti. Bunun üzerine Tevrat ilminden bir paya sahip olan zat -ki o, o dönemde kendisiyle dua edenin mutlaka icabet gördüğü âdet olan İsm-i Âzam ile işaret edilen { الْكِتابِ } 'dır- dua etti; yer o taht ile yarıldı, nihayet Süleyman'ın (aleyhisselâm) önünde beliriverdi. Havada getirildiği de söylenmiştir. Mücâhid: 'Süleyman ile taht arasında Kûfe ile Hîre arasındaki kadar mesafe vardı' demiştir. Rummânî ise tahtın Me'rib'den Şam'a bir göz kırpma süresinde taşındığını nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهي مسيرة شهرين للمجدّ، وقول مجاهد: أشهر، وروي أن الجن كانت
Ebû Muhammed el-Kâdî şöyle dedi: Bu, hızlı yürüyen için iki aylık mesafedir. Mücâhid'in sözü ise: 'Aylardır.' Cinlerin, Süleyman'a
تخبر سليمان بمناقل سيرها فلما قربت قال أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها، واختلف المفسرون في الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ من هو، فجمهور الناس على أنه رجل صالح من بني إسرائيل اسمه «آصف بن برخيا» روي أنه صلى ركعتين ثم قال يا نبي الله أمدد بصرك فمد بصره نحو اليمن فإذا بالعرش فما رد سليمان بصره إلا وهو عنده، وقال قتادة اسمه بليخا، وقال إبراهيم النخعي هو «جبريل ﵇» ، وقال ابن لهيعة هو الخضر وحكى النقاش عن جماعة أنهم سمعوا أنه ضبة بن آد جد بني ضبة من العرب، قالوا وكان رجلا فاضلا يخدم سليمان على قطعة من خيله.
onun konakladığı yerleri haber verdikleri, iyice yaklaştığında ise Süleyman'ın { أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها } “Onun tahtını bana hanginiz getirir?” dediği rivayet edilmiştir. Müfessirler { الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ } “Kitaptan bir ilme sahip olan kimse”nin kim olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. İnsanların cumhûru onun İsrâiloğulları'ndan 'Âsaf b. Berhiyâ' adında salih bir adam olduğu görüşündedir. İki rekât namaz kılıp sonra: 'Ey Allah'ın nebîsi, gözünü ileriye dik' dediği, onun da gözünü Yemen tarafına diktiği, bir de ne görsün tahtın orada olduğu ve Süleyman gözünü çevirir çevirmez tahtın yanında durduğu rivayet edilmiştir. Katâde onun adının Belîhâ olduğunu söylemiştir. İbrâhim en-Nehaî onun 'Cibrîl (aleyhisselâm)' olduğunu söylemiştir. İbn Lehîa onun Hızır olduğunu söylemiştir. Nakkâş ise bir cemaatten, onun Arapların Benî Dabbe kabilesinin atası Dabbe b. Üdd olduğunu işittiklerini nakletmiştir; Süleyman'a atlarının bir kısmıyla hizmet eden faziletli bir adam olduğunu söylemişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول ضعيف، وقالت فرقة بل هو سليمان ﵇ والمخاطبة في هذا التأويل للعفريت لما قال هو أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ، كأن سليمان ﵇ استبطأ ذلك فقال له على جهة تحقيره أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ واستدل قائل هذا القول بقول سليمان. هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي، واستدل أيضا بهذا القول مناقضه إذ في كلا الأمرين على سليمان فضل من الله تعالى، وعلى القول الأول المخاطبة لسليمان، ولفظ، آتِيكَ، يحتمل أن يكون فعلا مستقبلا، ويحتمل أن يكون اسم فاعل، وفي الكلام حذف تقديره فدعا باسم الله فجاء العرش بقدرة الله فلما رآه سليمان مستقرا عنده جعل يشكر نعمة ربه بعبارة فيها تعليم للناس وهي عرضة للاقتداء بها والاقتباس منها، وقال ابن عباس المعنى أَأَشْكُرُ على السرير وسوقه أَمْ أَكْفُرُ إذ رأيت من هو دوني في الدنيا أعلم مني وظهر العامل في الظرف من قوله مُسْتَقِرًّا وهذا المقدر أبدا في كل ظرف جاء هنا مظهرا وليس في كتاب الله تعالى مثله. وباقي الآية بين.
Ebû Muhammed el-Kâdî şöyle dedi: Bu zayıf bir görüştür. Bir grup ise onun Süleyman (aleyhisselâm) olduğunu söylemiştir. Bu yoruma göre hitap, ifritin: { أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ } “Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm” demesi üzerine ifrite yöneliktir. Sanki Süleyman (aleyhisselâm) bunu yavaş bulmuş da onu küçümseyerek: { أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ } “Gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm” demiştir. Bu görüşün sahibi, Süleyman'ın { هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي } “Bu Rabbimin lütfundandır” sözünü delil getirmiştir. Bu görüşün zıddını savunan da aynı sözü delil getirmiştir; zira her iki durumda da Süleyman'a Yüce Allah'tan bir lütuf söz konusudur. Birinci görüşe göre hitap Süleyman'adır. { آتِيكَ } lafzının muzâri (gelecek zaman) fiil olması da ism-i fâil olması da muhtemeldir. Kelamda takdiri; 'Bunun üzerine İsm-i Âzam ile dua etti, taht da Allah'ın kudretiyle geldi' şeklinde olan bir hazif vardır. Süleyman onu yanında durur vaziyette görünce, insanlara bir öğretme içeren, uyulmaya ve örnek alınmaya elverişli bir ifade ile Rabbinin nimetine şükretmeye başladı. İbn Abbâs: 'Mana; tahta ve onun getirilmesine { أَأَشْكُرُ } şükür mü edeceğim { أَمْ أَكْفُرُ } yoksa dünyalıkta benden aşağıda olan birinin benden daha bilgili olduğunu gördüğümde nankörlük mü edeceğimdir' demiştir. { مُسْتَقِرًّا } kavlinden dolayı zarfta amel eden âmil açıkça zahir olmuştur; her zarfta daima takdir edilen bu âmil burada zahir olarak gelmiştir ve Yüce Allah'ın Kitabı'nda bunun bir benzeri yoktur. Ayetin geri kalanı açıktır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah'ın] kavli:
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٤١ الى ٤٤]
[en-Neml Suresi (27): 41 ila 44. Ayetler]
قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ (٤١) فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢) وَصَدَّها ما كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ (٤٣) قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٤)
{ قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ (٤١) فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢) وَصَدَّها ما كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ (٤٣) قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٤) } “[Süleyman]: ‘Onun tahtını tanınmaz hale getirin; bakalım doğruyu bulabilecek mi, yoksa bulamayanlardan mı olacak?’ dedi. (41) [Belkıs] gelince: ‘Senin tahtın da böyle miydi?’ denildi. O da: ‘Tıpkı o! Bize daha önce ilim verilmiş ve biz teslimiyet göstermiştik’ dedi. (42) Allah'tan başka tapmakta olduğu şeyler onu [imandan] alıkoymuştu. Çünkü o, inkârcı bir kavimdendi. (43) Ona: ‘Köşke gir!’ denildi. Onu görünce derin bir su sandı ve eteklerini sıvadı. [Süleyman]: ‘Bu, billûrdan yapılmış şeffaf bir köşktür’ dedi. [Belkıs]: ‘Rabbim! Gerçekten ben kendime zulmetmiştim. Artık Süleyman'la beraber âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum’ dedi. (44)”
أراد سليمان ﵇ في هذا «التنكير» تجربة ميزها ونظرها وليزيد في الإغراب عليها، وروت فرقة أن الجن أحست من سليمان أو ظنت به أنه ربما تزوج بلقيس، فكرهوا ذلك وعابوها عنده بأنها غير عاقلة ولا مميزة وبأن رجلها كحافر دابة، فجرب عقلها وميزها بتنكير عرشها، وجرب أمر رجلها بأمر الصرح، لتكشف عن ساقيها عنده، وقرأ أبو حيوة «تنظر» بضم الراء، و «تنكير العرش» تغيير وضعه وستر بعضه، ونحو هذا، وقال ابن عباس ومجاهد والضحاك تنكيره بأن زيد فيه ونقص منه، ويعترض هذا بأن من حقها على هذا أن تقول ليس به وتكون صادقة، وقولها كَأَنَّهُ هُوَ، تجوز فصيح ونحوه قول الله تعالى:
Süleyman (aleyhisselâm) bu 'tanınmaz hale getirme' (tenkîr) ile onun ayırt etme yeteneğini ve basiretini denemek ve onu daha da hayrete düşürmek istemiştir. Bir grup ise rivayet etmiştir ki cinler, Süleyman'ın Belkıs ile evlenebileceğini hissetmiş veya böyle zannetmişler; bundan hoşlanmayıp Süleyman'ın yanında onun aklının kıt olduğunu, ayırt etme yeteneğinin bulunmadığını ve ayağının binek hayvanı tırnağı gibi olduğunu söyleyerek onu kusurlu göstermişlerdir. O da tahtını tanınmaz hale getirerek aklını ve ayırt etmesini sınamış; ayaklarının durumunu da onun yanında eteklerini sıvasın diye köşk vasıtasıyla denemiştir. Ebû Hayve râ harfinin zammesiyle «تنظر» şeklinde okumuştur. 'Tahtın tenkîri' ise duruş şeklini değiştirmek, bir kısmını örtmek ve benzeri şeylerdir. İbn Abbâs, Mücâhid ve Dahhâk onun tenkîrinin, ona bir şeyler eklenip ondan bir şeyler eksiltilmesiyle olduğunu söylemişlerdir. Buna karşı; bu durumda onun 'o değildir' deme hakkı bulunacağı ve doğru söylemiş olacağı itirazı getirilmiştir. Onun { كَأَنَّهُ هُوَ } “Tıpkı o” sözü fasih bir mecazdır; Yüce Allah'ın şu kavli de bu kabildendir:
كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ [فصلت: ٣٤] . وقال الحسن بن الفضل شبهوا عليها فشبهت عليهم ولو قالوا هذا عرشك لقالت نعم، وفي الكلام حذف تقديره كأنه هو، وقال سليمان عند ذلك وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها
{ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ } [Fussilet: 34] “Sanki o, sımsıcak bir dosttur.” Hasan b. Fadl şöyle demiştir: 'Ona dolaylı ve kapalı sordular, o da onlara dolaylı ve kapalı cevap verdi; şayet «Bu senin tahtın mıdır?» deselerdi, «Evet» derdi.' Kelamda takdiri; 'Tıpkı o [dedi]' şeklinde olan bir hazif vardır. Süleyman bunun üzerine: { وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها } “Bize daha önce ilim verilmişti...”
الآية، وهذا منه على جهة تعديد نعم الله، وإنما قال ذلك لما علمت هي وفهمت، ذكر هو نعمة الله عليه وعلى آبائه، وقوله تعالى: وَصَدَّها الآية، يحتمل أن يكون من قول الله تعالى إخبارا لمحمد ﵇ والصاد ما كانت تعبد أي عن الإيمان ونحوه. وقال الرماني عن التفطن للعرش، لأن المؤمن يقظ والكافر خشيب أو يكون الصاد سليمان ﵇ قاله الطبري، أو يكون الصاد الله ﷿. ولما كان صَدَّها بمعنى منعها، تجاوز على هذا التأويل بغير حرف جر وإلا فبابه ألا يتعدى إلا ب «عن» ، وقرأ جمهور الناس «إنها بكسر الهمزة، وقرأ سعيد بن جبير وابن أبي عبلة «أنها» بفتح الهمزة وهو على تقدير ذلك أنها، أو على البدل من ما، قال محمد بن كعب القرظي وغيره ولما وصلت بلقيس أمر سليمان الجن فصنعت له صرحا وهو الصحن من غير سقف وجعلته مبنيا كالصهريج وملىء ماء وبث فيه السمك والضفادع وطبق بالزجاج الأبيض الشفاف، وبهذا جاء صرحا، وصَّرْحَ
ayetini söylemiştir. Bu söz ondan Allah'ın nimetlerini sayıp dökme kabilindendir. Bunu ancak o [kadın] bilip anladığı vakit söylemiştir; o da Allah'ın kendisine ve atalarına olan nimetini zikretmiştir. Yüce Allah'ın { وَصَدَّها } “Onu alıkoydu...” ayetinin, Yüce Allah'ın Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir haberi olması ve engelleyenin de tapmakta olduğu şeyler, yani imandan ve benzerinden alıkoyması muhtemeldir. Rummânî: 'Tahtı fark etmekten alıkoydu; zira mümin uyanıktır, kâfir ise kaba ve anlayışsızdır' demiştir. Veyahut engelleyen Süleyman (aleyhisselâm) olabilir -bunu Taberî söylemiştir-; ya da engelleyen Yüce Allah'tır. { صَدَّها } fiili 'onu menetti' anlamında olunca bu yoruma göre harf-i cersiz geçişli kılınmıştır; oysa kuralı ancak «عن» ile geçişli olmasıdır. İnsanların cumhûru hemzenin kesresiyle { إِنَّها } şeklinde okumuştur. Saîd b. Cübeyr ve İbn Ebî Able ise hemzenin fethasıyla «أنها» şeklinde okumuşlardır ki bu, «ذلك أنها» (şundan dolayı ki o) takdirinde veya { ما } kelimesinden bedel olmasındandır. Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî ve başkaları şöyle demiştir: Belkıs vardığında Süleyman cinlere emretti, onlar da onun için bir saray avlusu (sarh) yaptılar -bu, çatısız üstü açık alandır-; onu havuz gibi inşa ettiler, su ile doldurdular, içine balıklar ve kurbağalar saldılar ve üzerini şeffaf beyaz camla kapladılar. Bundan dolayı 'sarh' diye isimlendirilmiştir. «الصرح»
أيضا كل بناء عال، وكل هذا من التصريح وهو الإعلان البالغ، وجعل لسليمان في وسطه كرسي، فلما وصلت إليه بلقيس يلَ لَهَا ادْخُلِي
aynı zamanda yüksek her binaya da denir; bunların hepsi son derece açığa vurmak anlamına gelen 'tasrîh' kelimesindendir. Süleyman için onun ortasına bir taht konuldu. Belkıs ona ulaşınca kendisine: { قِيلَ لَهَا ادْخُلِي } “Ona: ‘Gir!’ denildi”
إلى النبي ﷺ فلما رأت اللجة وفزعت وظنت أنها قصد بها الغرق وعجبت من كون كرسيه على الماء ورأت ما هالها ولم يكن لها بد من امتثال الأمر ف «كشفت عن ساقيها» ، فرأى سليمان ساقيها سليمة مما قالت الجن غير أنها كثيرة الشعر، فلما بلغا هذا الحد، قال لها سليمان نَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ
Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına. O derin suyu görünce dehşete kapıldı ve kendisinin boğulmak istendiğini zannetti; onun tahtının su üzerinde olmasına şaştı ve kendisini ürküten bir şey gördü. Emre uymaktan başka çaresi kalmayınca da «eteklerini sıvadı». Süleyman onun bacaklarını cinlerin söylediğinden salim gördü, ancak bacakları çok kıllıydı. Durum bu noktaya varınca Süleyman ona: { إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ } “Bu, billûrdan yapılmış şeffaf bir köşktür” dedi.
، و «الممرد» المحكوك المملس، ومنه الأمرد والشجرة المرداء التي لا ورق عليها والممرد أيضا المطول، ومنه قيل للحصن مارد، وعند ذلك استسلمت بلقيس وأذعنت وأسلمت وأقرت على نفسها بالظلم، فروي أن سليمان تزوجها عند ذلك وأسكنها الشام قاله الضحاك، وقال سعيد بن عبد العزيز في كتاب النقاش تزوجها وردها إلى ملكها باليمن وكان يأتيها على الريح كل يوم مرة، فولدت له غلاما سماه داوود مات في حياته، وعَ
«الممرد» (mümerred), cilalanmış, pürüzsüz hale getirilmiş demektir; sakalı bıyığı çıkmamış genç (el-emred) ve yapraksız ağaç (eş-şeceratü'l-merdâ) da buradan gelir. Mümerred aynı zamanda uzatılmış/yüksek yapılmış anlamına da gelir; bundan dolayı muhkem kaleye 'mârid' denilmiştir. İşte o vakit Belkıs teslimiyet gösterdi, boyun eğdi, İslam'a girdi ve nefsine zulmettiğini itiraf etti. Rivayet edildiğine göre Süleyman o vakit onunla evlendi ve onu Şam'a yerleştirdi; bunu Dahhâk söylemiştir. Saîd b. Abdilazîz ise Nakkâş'ın kitabında: 'Onunla evlendi ve onu Yemen'deki mülküne geri gönderdi; rüzgâr üzerinde her gün bir kere onun yanına gelirdi. Belkıs ona Dâvûd adını verdiği bir oğlan çocuğu doğurdu, o da Süleyman'ın sağlığında vefat etti' demiştir. { عَنْ } kelimesi
ظرف، وقيل حرف بني على الفتح، وأما إذا أسكنت العين فلا خلاف أنه حرف جاء لمعنى وقرأ ابن كثير وحده في رواية أبي الأخريط «عن سأقيها» بالهمز قال أبو علي وهي ضعيفة وكذلك يضعف الهمز في قراءة قنبل «يكشف عن سأق» فأما همز السؤق وعلى سؤقه فلغة مشهورة في همز الواو التي قبلها ضمة حكى أبو علي أن أبا حيّة النميري كان يهمز كل واو قبلها ضمة وأنشد «لحب المؤقدان إلى موسى» ووجهها أن الضمة تقوم على الواو إذ لا حائل بينهما، وقرأ ابن مسعود «عن رجليها» ، وروي أن سليمان ﵇ لما أراد زوال شعر ساقيها أشفق من حمل الموسى عليها وقيل إنها قالت ما مسني حديد قط فأمر الجن بالتلطف في زواله.
bir zarftır; fetha üzere mebni bir harf olduğu da söylenmiştir. Ayın harfi sâkin kılındığında ise bir anlam ifade etmek için gelen bir harf olduğunda ihtilaf yoktur. İbn Kesîr tek başına Ebü'l-Ahrît rivayetinde hemze ile «عن سأقيها» şeklinde okumuştur. Ebû Alî bunun zayıf olduğunu söylemiştir. Aynı şekilde Kunbul'un kıraatindeki «يكشف عن سأق» şeklindeki hemze de zayıftır. «السؤق» ve «على سؤقه» kelimelerindeki hemze ise kendisinden önce damme bulunan vâv harfinin hemzelenmesinde meşhur bir lügattir. Ebû Alî, Ebû Hayye en-Nümeyrî'nin kendisinden önce damme bulunan her vâv harfini hemzelediğini nakletmiş ve «لحب المؤقدان إلى موسى» beytini okumuştur. Bunun gerekçesi, aralarında bir engel bulunmadığından dammenin vâv üzerinde durmasıdır. İbn Mes'ûd «عن رجليها» şeklinde okumuştur. Rivayet edildiğine göre Süleyman (aleyhisselâm) onun bacaklarındaki kılları gidermek istediğinde ona ustura vurulmasından çekindi. Kadının: 'Bana asla demir dokunmadı' dediği ve bunun üzerine Süleyman'ın cinlere o kılları yumuşaklıkla gidermelerini emrettiği söylenmiştir.
فصنعوا النورة ولم تكن قبل الأمم، وهذه الأمور التي فعلها سليمان ﵇ من سوق العرش وعمل الصرح وغير ذلك قصد بذلك معاياتها والإغراب عليها، كما سلكت هي قبل سبيل ملوك الدنيا في ذلك بأن أرسلت الجواري والغلمان واقترحت في أمر القدح والذرتين.
Onlar da kireç/tüy dökücü maddeyi (nûre) yaptılar; bu, önceki ümmetlerde yoktu. Süleyman'ın (aleyhisselâm) tahtı getirtmesi, köşkü yaptırması ve benzeri yaptığı bu işlerle maksadı, tıpkı kendisinin daha önce cariyeleri ve köleleri göndermesi, kadeh ve iki zerre hususunda zorlu sorular sorması suretiyle dünya hükümdarlarının yolunu tuttuğu gibi, onu aciz bırakmak ve şaşırtmaktı.
قوله ﷿:
Yüce [Allah'ın] kavli:
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٤٥ الى ٤٧]
[en-Neml Suresi (27): 45 ila 47. Ayetler]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) قالَ يا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦) قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) قالَ يا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦) قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧) } “Andolsun ki Semûd kavmine de: ‘Allah'a kulluk edin’ diye kardeşleri Sâlih'i gönderdik. Bir de ne görsün, onlar birbirleriyle çekişen iki grup oluvermişler! (45) [Sâlih]: ‘Ey kavmim! İyilik dururken niçin kötülüğe acele ediyorsunuz? Merhamet olunasınız diye Allah'tan bağışlanma dileseniz olmaz mı?’ dedi. (46) Onlar: ‘Senin ve beraberindekilerin yüzünden uğursuzluğa uğradık’ dediler. [Sâlih]: ‘Uğursuzluğunuzun sebebi Allah katındadır. Doğrusu siz imtihan edilmekte olan bir kavimsiniz’ dedi. (47)”
هذه الآية على جهة التمثيل لقريش، وأَنِ من قوله أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ، يحتمل أن تكون مفسرة ويحتمل أن تكون في موضع نصب تقديره «بأن اعبدوا الله» ، وفَرِيقانِ يريد بهما من آمن بصالح ومن كفر به، و «اختصاصهم» تنازعهم وجدلهم، وقد ذكره الله تعالى في سورة الأعراف، ثم إن صالِحاً تلطف بقومه وترفق بهم في الخطاب فوقفهم على خطيئتهم في استعجال العذاب قبل الرحمة والمعصية لله تعالى قبل الطاعة وفي أن يكون اقتراحهم وطلبهم يقتضي هلاكهم، ثم حضهم على ما هو أيسر من ذلك وأعود بالخير وهو الإيمان وطلب المغفرة ورجاء الرحمة فخاطبوه عند ذلك بقول سفساف معناه تشاء منا بك، قال المفسرون: وكانوا في قحط فجعلوه لذات صالح وأصل «الطيرة» ما تعارفه أهل الجهل من زجر الطير وشبهت العرب ما عن بما طار حتى سمي ما حصل الإنسان في قرعة طائرا، ومنه قوله تعالى أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ [الإسراء: ١٣] ، وخاطبهم صالح ببيان الحق أي طائِرُكُمْ على زعمكم وتسميتكم وهو حظكم في الحقيقة من تعذيب أو إعفاء هو عِنْدَ اللَّهِ وبقضائه وقدره وإنما أنتم قوم تختبرون، وهذا أحد وجوه الفتنة، ويحتمل أن يريد بل أنتم قوم تولعون بشهواتكم وهذا معنى قد تعورف استعمال لفظ الفتنة فيه ومنه قولك: فتن فلان بفلان، وشاهد ذلك كثير.
Bu ayet Kureyş'e örnek verme kabilindendir. { أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ } kavlindeki { أَنِ } lafzının tefsîriyye olması muhtemel olduğu gibi takdiri 'Allah'a kulluk etmeniz için' şeklinde olan nasb mahallinde olması da muhtemeldir. { فَرِيقانِ } “iki grup” ile Sâlih'e iman edenleri ve onu inkâr edenleri kastetmektedir. Onların çekişmeleri (ihtisâm) ise münakaşaları ve tartışmalarıdır; Yüce Allah bunu A'râf Suresi'nde zikretmiştir. Sonra Sâlih kavmine hitapta lütufla ve yumuşaklıkla davrandı; rahmetten önce azabı, itaatten önce Yüce Allah'a isyanı aceleyle istemeleri ve ileri sürdükleri teklif ve taleplerin kendi helaklerini gerektirmesi hususundaki günahlarına dikkatlerini çekti. Ardından onları bundan daha kolay ve daha çok hayır getirecek olan şeye, yani imana, bağışlanma dilemeye ve rahmet ummaya teşvik etti. Onlar ise bunun üzerine kendisine: 'Senin yüzünden uğursuzluğa uğradık' manasına gelen seviyesiz bir sözle hitap ettiler. Müfessirler şöyle demiştir: Bir kuraklık içindeydiler ve bunu Sâlih'in şahsına bağladılar. 'Uğursuzluk sayma'nın (tıra/tiyare) aslı, cahiliye ehlinin kuşların uçuşunu uğursuzluğa yormasından bildikleri şeydir. Araplar başa gelen şeyi uçup gelen şeye benzetmişler, hatta kurada insana düşen paya bile 'tâir' (kuş/kısmet) adını vermişlerdir; Yüce Allah'ın { أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } [el-İsrâ: 13] “Onun amelini (kaderini) boynuna doladık” kavli de bu kabildendir. Sâlih onlara hakkı açıklayarak hitap etti; yani sizin zannınıza ve adlandırmanıza göre 'uğursuzluğunuz/kısmetiniz' -ki gerçekte azap veya af hususundaki payınızdır- { عِنْدَ اللَّهِ } 'Allah katındadır', O'nun kaza ve kaderiyledir; sizler ancak sınanan bir kavimsiniz. Bu, fitnenin yönlerinden biridir. Şehvetlerinize aşırı düşkün bir kavimsiniz manasını kastetmiş olması da muhtemeldir; bu da fitne lafzının kullanımında örfleşmiş bir manadır, nitekim 'falan kimse falan kişiye tutuldu/fitneye düştü' denmesi gibi. Bunun şahitleri çoktur.
قوله ﷿:
Yüce [Allah'ın] kavli:
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٤٨ الى ٥١]
[en-Neml Suresi (27): 48 ila 51. Ayetler]
وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ ما شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٤٩) وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٠) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١)
{ وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ ما شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٤٩) وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٠) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١) } “O şehirde dokuz kişi (elebaşı) vardı ki bunlar yeryüzünde bozgunculuk yapıyor, ıslaha yanaşmıyorlardı. (48) Dediler ki: ‘Allah'a yemin ederek birbirinizle antlaşın: Gece ona ve ailesine baskın yapıp öldürelim, sonra da velisine: ‘Biz ailesinin helak edilişine şahit olmadık, biz elbette doğru söyleyenleriz’ diyelim.’ (49) Onlar bir tuzak kurdular; biz de onlar farkında olmadan bir plan kurduk. (50) Bak işte, tuzaklarının akıbeti nasıl oldu! Biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik. (51)”
ذكر الله تعالى في هذه الآية تِسْعَةُ رجال كانوا من أوجه القوم وأفتاهم وأغناهم وكانوا أهل كفر ومعاص جمة، جملة أمرهم أنهم يُفْسِدُونَ وَلا يُصْلِحُونَ، قال عطاء بن أبي رباح: بلغني أنهم كانوا يقرضون الدنانير والدراهم.
Yüce Allah bu ayette, kavmin ileri gelenlerinden, en nüfuzlularından ve en zenginlerinden olan dokuz adamı zikretmiştir; bunlar pek çok küfür ve isyanın ehli idiler, işlerinin hülasası ise { يُفْسِدُونَ وَلا يُصْلِحُونَ } “Bozgunculuk yapıyor, ıslaha yanaşmıyorlardı”. Atâ b. Ebî Rebâh: 'Bana ulaştığına göre onlar dinarları ve dirhemleri kırpıyorlardı' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا نحو الأثر المروي: قطع الدنانير والدراهم من الفساد في الأرض، والْمَدِينَةِ مجتمع ثمود وقريتهم، و «الرهط» من أسماء الجمع القليلة، العشرة فما دونها رهط، ف تِسْعَةُ رَهْطٍ كما تقول تسعة رجال، وهؤلاء المذكورون كانوا أصحاب قدار عاقر الناقة وقد تقدم في غير هذا الموضع ما ذكر في أسمائهم، وقوله تَقاسَمُوا حكى الطبري أنه يجوز أن يكون فعلا ماضيا في موضع الحال كأنه قال متقاسمين أي متحالفين بالله، وكان في قوله لَنُبَيِّتَنَّهُ، ويؤيد هذا التأويل أن في قراءة عبد الله «ولا يصلحون تقاسموا» بسقوط قالُوا، ويحتمل وهو تأويل الجمهور أن يكون تَقاسَمُوا فعل أمر أشار بعضهم على بعض بأن يتحالفوا على هذا الفعل ب «صالح» ، ف تَقاسَمُوا هو قولهم على
Ebû Muhammed el-Kâdî şöyle dedi: Bu, rivayet edilen 'Dinarları ve dirhemleri kesmek/kırpmak yeryüzünde fesat çıkarmaktandır' eseri kabilindendir. { الْمَدِينَةِ } Semûd'un toplandığı yer ve köyleridir. 'Reht' (الرهط) azlık ifade eden cemi isimlerindendir; on ve daha aşağısına reht denir. Dolayısıyla { تِسْعَةُ رَهْطٍ } kavli, 'dokuz adam' demen gibidir. Bu zikredilenler deveyi boğazlayan Kudar'ın arkadaşları idiler; onların isimleri hakkında zikredilenler bundan başka bir yerde geçmişti. { تَقاسَمُوا } kavli hakkında Taberî, sanki 'Allah'a yemin edenler olarak' yani yeminleşmiş halde demiş gibi hal mevkiinde mazi bir fiil olmasının caiz olduğunu ve { لَنُبَيِّتَنَّهُ } kavlinde olduğunu nakletmiştir. Abdullah'ın kıraatinde { قالُوا } lafzının düşmesiyle «ولا يصلحون تقاسموا» şeklinde olması bu yorumu destekler. Cumhûrun yorumu olan diğer bir ihtimale göre ise { تَقاسَمُوا } bazısının bazısına Sâlih'e karşı bu eylem üzerine yeminleşmeyi tavsiye ettiği bir emir fiilidir; dolayısıyla { تَقاسَمُوا } bu
هذا التأويل وهذه الألفاظ الدالة على قسم أو حلف تجاوب باللام وإن لم يتقدم قسم ظاهر فاللام في لَنُبَيِّتَنَّهُ جواب ذلك، وقرأ جمهور القراء «لنبيتنه» بالنون، «ثم لنقولن» بنون وفتح اللام، وقرأ الأعمش وطلحة وابن وثاب «ليبيتنه» بالياء مضمومة فيهما «ثم ليقولن» بالياء وضم اللام، وفي قراءة عبد الله «ثم لتقسمن ما شهدنا» ، وقرأ حمزة والكسائي «لتبيتنه» بالتاء «ثم لتقولن» بالتاء وضم اللام وهي قراءة الحسن وحميد، فهذا ذكر الله فيه المعنى الذي أرادوه، لا بحسب لفظهم، وروي في قصص هذه الآية أن هؤلاء التسعة لما كان في صدر الثلاثة الأيام بعد عقر الناقة وقد أخبرهم صالح بمجيء العذاب اتفق هؤلاء التسعة فتحالفوا على أن يأتوا دار صالح ليلا فيقتلوه وأهله المختصين به، قالوا فإن كان كاذبا في وعيده أوقعنا به ما يستحق، وإن كان صادقا كنا قد عجلناه قبلنا وشفينا نفوسنا، قال الداودي. فجاؤوا واختفوا لذلك في غار قريب من داره، فروي أنه انحدرت عليهم صخرة شدختهم جميعا، وروي أنه طبقت عليهم الغار فهلكوا فيه حين هلك قومهم، وكل فريق لا يعلم بما جرى على الآخر، وكانوا قد بنوا على جحود الأمر من قرابة صالح الذين يمكن أن يغضبوا له فهذا كان أمرهم، و «المكر» نحو الخديعة، وسمى الله تعالى عقوبتهم باسم ذنبهم وهذا مهيع ومنه قوله تعالى: يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [البقرة: ١٥] وغير ذلك، وقرأ الجمهور «مهلك» بضم الميم وفتح اللام، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر بفتحهما، وروي عنه فتح الميم وكسر اللام، و «العاقبة» حال تقتضيها البدأة وتؤدي إليها بواجب، ويعني بالأهل، كل من آمن معه قاله الحسن، وقرأ جمهور القراء «إنا دمرناهم» بكسر الألف، وقرأ عاصم وحمزة والكسائي «أنا دمرناهم» بفتح الهمزة وهي قراءة الحسن وابن أبي إسحاق، ف كانَ على قراءة الكسر في الألف تامة، وإن قدرت ناقصة فخبرها محذوف أو يكون الخبر كَيْفَ مقدما لأن صدر الكلام لها ولا يعمل على هذا «انظر» ، في كَيْفَ لكن يعمل في موضع الجملة كلّها، وهي في قراءة الفتح ناقصة وخبرها «أنّا» ويجوز أن يكون الخبر كَيْفَ وتكون «أنّا» بدلا من العاقبة، ويجوز أن تكون كانَ تامة «وأنّا» بدلا من العاقبة، ووقع تقرير السؤال ب كَيْفَ عن جملة قوله كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وليس بمحض سؤال ولكنه حقه أن يسأل عنه، و «التدمير» الهلاك.
yoruma göre onların sözüdür. Kaseme veya yemine delalet eden bu lafızlar, önceden açık bir kasem geçmese bile lâm ile cevaplanır; dolayısıyla { لَنُبَيِّتَنَّهُ } kavlindeki lâm bunun cevabıdır. Kıraat imamlarının cumhûru nûn ile «لنبيتنه» ve lâm'ın fethası ile «ثم لنقولن» şeklinde okumuştur. A'meş, Talha ve İbn Vessâb her ikisinde de zammeli yâ ile «ليبيتنه» ve lâm'ın zammesi ile «ثم ليقولن» şeklinde okumuşlardır. Abdullah'ın kıraatinde «ثم لتقسمن ما شهدنا» şeklindedir. Hamza ve Kisâî tâ ile «لتبيتنه» ve tâ ile lâm'ın zammesiyle «ثم لتقولن» şeklinde okumuşlardır ki bu, Hasan ve Humeyd'in de kıraatidir; Yüce Allah burada onların lafızlarına göre değil, kastettikleri manayı zikretmiştir. Bu ayetin kıssasında rivayet edildiğine göre devenin boğazlanmasından sonraki üç günün başında, Sâlih onlara azabın geleceğini haber verdiğinde bu dokuz kişi anlaşıp geceleyin Sâlih'in evine gelerek onu ve ona yakın olan aile fertlerini öldürmek üzere yeminleştiler. 'Şayet tehdidinde yalancıysa ona hak ettiğini yaparız; şayet doğru söylüyorsa bizden önce onun işini bitirip içimizi soğutmuş oluruz' dediler. Dâvûdî şöyle demiştir: Bunun için gelip onun evine yakın bir mağarada gizlendiler. Rivayet edildiğine göre üzerlerine bir kaya yuvarlanıp hepsini ezdi; mağaranın üzerlerine çöktüğü ve kavimleri helak olduğu sırada onların da orada helak oldukları, her iki grubun da diğerinin başına gelenden habersiz olduğu da rivayet edilmiştir. Onlar, Sâlih'in onun adına öfkelenebilecek akrabalarından bu işi inkâr etme esasına göre plan kurmuşlardı; işte onların durumu buydu. 'Mekr', hile ve tuzak gibidir. Yüce Allah onların cezasını günahlarının ismiyle adlandırmıştır ki bu bilinen bir üsluptur; Yüce Allah'ın { يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } [el-Bakara: 15] kavli ve benzerleri bu kabildendir. Cumhûr mîm'in zammesi ve lâm'ın fethasıyla «مهلك» şeklinde okumuştur. Âsım ise Ebû Bekir rivayetinde her ikisinin fethasıyla okumuştur; ondan mîm'in fethası ve lâm'ın kesresi de rivayet edilmiştir. 'Âkıbet', başlangıcın gerektirdiği ve zorunlu olarak ulaştırdığı durumdur. Aile ile onunla birlikte iman eden herkesi kastetmektedir; bunu Hasan söylemiştir. Kıraat imamlarının cumhûru elifin kesresiyle «إنا دمرناهم» şeklinde okumuştur. Âsım, Hamza ve Kisâî ise hemzenin fethasıyla «أنا دمرناهم» şeklinde okumuşlardır ki bu, Hasan ve İbn Ebî İshak'ın da kıraatidir. Elifin kesri kıraatine göre { كانَ } tam fiildir; şayet nâkıs takdir edilirse haberi mahzuftur veya kelamın başı ona ait olduğundan { كَيْفَ } öne geçmiş haberdir. Buna göre «انظر» lafzı { كَيْفَ } üzerinde amel etmez, bilakis cümlenin tamamının mahallinde amel eder. Fetha kıraatinde ise nâkıstır ve haberi «أنّا»dır; haberin { كَيْفَ } olması ve «أنّا» lafzının da âkıbetten bedel olması caizdir. { كانَ } lafzının tam olması ve «وأنّا» lafzının âkıbetten bedel olması da caizdir. { كَيْفَ } ile soru takriri { كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ } cümlesinin tamamına yöneliktir; bu sırf bir soru değil, hakkında sorulması gereken bir durumdur. 'Tedmîr' ise helak etmektir.
ويحتمل أن تتقدر كانَ تامة على قراءة الفتح، وغيره أظهر، وقرأ أبي بن كعب «أن دمرناهم» فهذه تؤيد قراءة الفتح في «أنا» .
Fetha kıraatinde { كانَ } lafzının tam takdir edilmesi de muhtemeldir, fakat diğeri daha açıktır. Übeyy b. Kâ'b «أن دمرناهم» şeklinde okumuştur; bu da «أنا» lafzındaki fetha kıraatini desteklemektedir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah'ın] kavli:
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٥٢ الى ٥٨]
[en-Neml Suresi (27): 52 ila 58. Ayetler]
فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢) وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٣) وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥) فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦)
{ فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢) وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٣) وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥) فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦) } “İşte zulümleri yüzünden çökmüş, ıpıssız kalmış evleri! Şüphesiz bunda bilen bir kavim için bir ibret vardır. (52) İman edip de takvalı davrananları ise kurtardık. (53) Lût'u da [gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: ‘Siz göz göre göre o çirkin hayasızlığı mı yapıyorsunuz? (54) Siz kadınları bırakıp da şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Doğrusu siz cahillik eden bir kavimsiniz.’ (55) Kavminin cevabı ise sadece: ‘Lût ailesini memleketinizden çıkarın; çünkü onlar çok temizlik taslayan insanlarmış!’ demekten ibaret oldu. (56)”
فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ (٥٧) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (٥٨)
{ فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ (٥٧) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (٥٨) } “Bunun üzerine biz de onu ve karısı dışındaki ailesini kurtardık; kadının ise geride kalanlardan olmasını takdir ettik. (57) Üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki! Uyarılanların [o] yağmuru ne de kötü oldu! (58)”
«إخواء البيوت» وخرابها مما أخبر الله تعالى به في كل الشرائع أنه مما يعاقب به الظلمة وفي التوراة:
'Evlerin ıssız kalması' ve harap olması, Yüce Allah'ın bütün şeriatlarda zalimleri kendisiyle cezalandırdığı şeylerden olduğunu haber verdiği hususlardandır. Tevrat'ta şöyle geçer:
ابن آدم لا تظلم يخرب بيتك، وخاوِيَةً نصب على الحال التي فيها الفائدة، ومعناها خالية قفرا، قال الزجاج وقرئت «خاوية» بالرفع وذلك على الابتداء المضمر أي «هي خاوية» ، أو على الخبر عن تلك، وبُيُوتُهُمْ بدل أو على خبر ثان، وهذه البيوت المشار إليها هي التي قال فيها رسول الله ﷺ عام تبوك «لا تدخلوا على هؤلاء المعذبين إلا أن تكونوا باكين» الحديث، ثم قال تعالى وَلُوطاً تقديرة «واذكر لوطا» ، والْفاحِشَةَ إتيان الرجال في الأدبار، وتُبْصِرُونَ معناه بقلوبكم أنها خطيئة وفاحشة، وقالت فرقة تُبْصِرُونَ بأبصاركم لأنهم كانوا ينكشفون بفعل ذلك ولا يستتر بعضهم من بعض، واختلف القراء في قوله أَإِنَّكُمْ وقد تقدم، وقرأ جمهور الناس «جواب» نصبا، وقرأ الحسن وابن أبي إسحاق «جواب» بالرفع، ونسب ابن جني قراءة النصب إلى الحسن وفسّرها في الشاذ، وأخبر الله تعالى عن قوم لوط أنهم تركوا في جوابهم طريق الحجة وأخبروا بالمبالغة فتأمروا بإخراجه وإخراج من آمن معه ثم ذموهم بمدحه، وهي «التطهر» من هذه الدناءة التي أصفقوا هم عليها قال قتادة هابوهم والله بغير عيب، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر «قدرناها» بتخفيف الدال، وقرأ جمهور القراء «قدّرناها» بشدّ الدال، الأولى بمعنى جعلناها وحصلناها والثانية بمعنى قدرناها عليها من القضاء والقدر، و «الغابرون» ، الباقون في العذاب، وغبر بمعنى بقي، وقد يجيء أحيانا في بعض كلام العرب يوهم أنه بمعنى مضى، وإذا تؤمل توجه حمله على معنى البقاء، و «المطر» الذي مطر عليهم هي حجارة السجيل أهلكت جميعهم، وهذه الآية أصل لمن جعل من الفقهاء الرجم في اللوطية، وبها تأنس لأن الله تعالى عذبهم على كفرهم به وأرسل عليهم الحجارة لمعصيتهم ولم يقس هذا القول على الزنا فيعتبر الإحصان.
'Ey Âdemoğlu! Zulmetme ki evin harap olmasın.' { خاوِيَةً } lafzı, fayda ifade eden hal olarak mansubdur; anlamı da bomboş, ıpıssızdır. Zeccâc: '«خاوية» ref ile de okunmuştur; bu da gizli bir mübtedaya göre «هي خاوية» (o ıssızdır) takdirindedir ya da { تِلْكَ } lafzının haberidir, { بُيُوتُهُمْ } ise bedeldir yahut ikinci haberdir' demiştir. İşaret edilen bu evler, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük senesinde haklarında: «Bu azap edilmiş kimselerin yanına ancak ağlayarak girin...» dediği hadisteki evlerdir. Sonra Yüce Allah { وَلُوطاً } buyurmuştur ki takdiri 'Lût'u da an' şeklindedir. { الْفاحِشَةَ } erkeklere arkalarından yaklaşmaktır. { تُبْصِرُونَ } onun bir günah ve hayasızlık olduğunu 'kalplerinizle görüyorsunuz' demektir. Bir grup ise: 'Gözlerinizle görüyorsunuz; çünkü onlar bunu açıkta yapıyor, birbirlerinden gizlenmiyorlardı' demiştir. Kurrâ { أَإِنَّكُمْ } kavlinde ihtilaf etmiştir; bu daha önce geçmişti. İnsanların cumhûru «جواب» lafzını nasb ile okumuştur. Hasan ve İbn Ebî İshak ise «جواب» lafzını ref ile okumuşlardır. İbn Cinnî nasb kıraatini Hasan'a nispet etmiş ve onu şâzz kıraatler bahsinde açıklamıştır. Yüce Allah, Lût'un kavminin cevaplarında hüccet yolunu terk ettiklerini ve haddi aştıklarını haber vermiştir; zira onu ve onunla birlikte iman edenleri çıkarmayı kararlaştırmışlar, sonra da kendilerinin üzerinde ittifak ettikleri bu alçaklıktan 'temiz kalmak' gibi bir övgüyle onları yermişlerdir. Katâde: 'Vallahi onları kusursuz oldukları için kınadılar' demiştir. Âsım, Ebû Bekir rivayetinde dâl harfinin şeddesiz haliyle «قدرناها» şeklinde okumuştur. Kıraat imamlarının cumhûru ise dâl'ın şeddesiyle «قدّرناها» şeklinde okumuştur. Birincisi 'onu öyle kıldık, öyle neticelendirdik' manasında, ikincisi ise kaza ve kaderden olarak 'onun aleyhine takdir ettik' manasındadır. { الْغابِرِينَ } azapta geride kalanlardır. «غبر» geride kaldı demektir. Bazen Arap kelamında geçtiğinde sanki 'geçti gitti' manasındaymış gibi bir vehim uyandırabilir; ancak üzerinde düşünüldüğünde geride kalma manasına hamledilmesi gerektiği anlaşılır. Üzerlerine yağdırılan { الْمَطَرُ } ise hepsini helak eden pişmiş çamurdan taşlardır. Bu ayet, fukahadan livata fiilinde recmi gerekli görenlerin dayanağıdır ve buna istinad edilir; zira Yüce Allah onları kendisine küfretmelerinden ötürü azaplandırmış ve isyanlarından ötürü üzerlerine taş göndermiştir. Bu görüşü zinaya kıyas etmeyip evli (muhsan) olmayı şart koşmamışlardır.
بل قال مالك وغيره يرجمان في اللوطية أحصنا أو لم يحصنا وإنما ورد عن النبي ﷺ «اقتلوا الفاعل والمفعول به» فذهب من ذهب إلى رجمهما بهذه الآية.
Bilakis Mâlik ve başkaları: 'Livata fiilinde evli olsunlar veya olmasınlar her ikisi de recmedilir' demişlerdir. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise sadece «Yapanı da yaptıranı da öldürün» rivayeti gelmiştir; dolayısıyla her ikisinin recmedileceği görüşüne varanlar bu ayete dayanmışlardır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah'ın] kavli:
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٥٩ الى ٦١]
[en-Neml Suresi (27): 59 ila 61. Ayetler]
قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ (٥٩) أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠) أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٦١)
{ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ (٥٩) أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠) أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٦١) } “De ki: ‘Hamd Allah'a aittir, seçkin kıldığı kullarına da selam olsun! Allah mı daha hayırlıdır, yoksa O'na koştukları ortaklar mı? (59) Yoksa gökleri ve yeri yaratan, sizin için gökten su indiren mi? Biz onunla, sizin bir ağacını bile bitiremeyeceğiniz gönül açıcı güzel bahçeler bitirdik. Allah'la beraber başka bir ilah mı var? Doğrusu onlar [haktan] sapan bir kavimdir. (60) Yoksa yeryüzünü yerleşmeye elverişli kılan, aralarından nehirler akıtan, onun için sabit dağlar yerleştiren ve iki deniz arasına bir engel koyan mı? Allah'la beraber başka bir ilah mı var? Hayır, onların çoğu bilmiyorlar.’ (61)”
قرأ أبو السمال «قل» بفتح اللام وكذلك في آخر السورة وهذا ابتداء تقرير وتنبيه لقريش وهو
Ebüs-Semmâl lâm harfinin fethasıyla «قَلَ» şeklinde okumuştur; surenin sonunda da böyledir. Bu, Kureyş'e yönelik bir ikrar ettirme ve uyarı başlangıcıdır; bununla birlikte
بعد يعم كل مكلف من الناس جميعا، وافتتح ذلك بالقول بحمده وتحميده وبالسلام على عباده الذين اصطفاهم للنبوءة والإيمان، فهذا اللفظ عام لجميعهم من بني آدم، وكان هذا صدر خطبة للتقرير المذكور. وقال ابن عباس العباد المسلم عليهم هم أصحاب النبي ﷺ واصطفاهم لنبيه.
ardından bütün mükellef insanları kapsar. Buna O'na hamdetmeyi söyleyerek ve nübüvvet ile iman için seçtiği kullarına selam vererek başlamıştır. Dolayısıyla bu lafız Âdemoğulları'ndan onların hepsini kapsar; bu, zikredilen ikrar ettirme hitabının mukaddimesi idi. İbn Abbâs: 'Kendilerine selam edilen kullar, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabıdır; Allah onları Peygamberi için seçmiştir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا الاختصاص توبيخ للمعاصرين من الكفار، وقال الفراء الأمر بالقول في هذه الآية هو للوط ﵇.
Ebû Muhammed el-Kâdî şöyle dedi: Bu tahsiste çağdaşı olan kâfirlere bir kınama vardır. Ferrâ ise: 'Bu ayetteki söyleme emri Lût'a (aleyhisselâm) aittir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذه عجمة من الفراء ﵀، ثم وقف قريشا والعرب على جهة التوبيخ على موضع التباين بين الله ﷿ وبين الأوثان والأنصاب، وقرأ جمهور الناس «تشركون» بالتاء من فوق، وحكى المهدوي عن أبي عمرو وعاصم «يشركون» بالياء من تحت، وفي هذا التفضيل بلفظة خَيْرٌ أقوال، أحدها أن التفضيل وقع بحسب معتقد المشركين إذ كانت تعتقد أن في آلهتها خيرا بوجه ما، وقالت فرقة في الكلام حذف مضاف في موضعين التقدير أتوحيد الله خير أم عبادة ما تشركون، «فما» في هذه الآية بمعنى الذي، وقالت فرقة «ما» مصدرية وحذف المضاف إنما هو أولا تقديره أتوحيد الله خير أم شرككم، وقيل خَيْرٌ هنا ليست بأفعل إنما هي فعل كما تقول الصلاة خير دون قصد تفضيل.
Ebû Muhammed el-Kâdî şöyle dedi: Bu, Ferrâ'nın (rahimehullâh) bir yanılgısıdır. Sonra Kureyş'i ve Arapları, kınama maksadıyla Yüce Allah ile putlar ve dikili taşlar arasındaki farkın bulunduğu noktada ikrara mecbur kıldı. İnsanların cumhûru üstten tâ ile «تشركون» şeklinde okumuştur. Mehdevî ise Ebû Amr ve Âsım'dan alttan yâ ile «يشركون» kıraatini nakletmiştir. { خَيْرٌ } lafzı ile yapılan bu üstünlük kıyaslamasında (tafdîl) birtakım görüşler vardır: Birincisi; müşrikler ilahlarında bir veçhile hayır bulunduğuna inandıklarından, tafdîl onların inancına göre vuku bulmuştur. Bir grup ise kelamda iki yerde muzaf hazfi bulunduğunu, takdirin; 'Allah'ı birlemek mi daha hayırlıdır yoksa ortak koştuklarınıza ibadet etmek mi?' şeklinde olduğunu söylemiştir; bu ayetteki { ما } 'ellezî' (şeyler) anlamındadır. Bir grup { ما } lafzının mastariyye olduğunu, muzaf hazfinin ise sadece başta olduğunu, takdirinin; 'Allah'ı birlemek mi daha hayırlıdır yoksa sizin şirkiniz mi?' şeklinde olduğunu söylemiştir. Buradaki { خَيْرٌ } lafzının 'ef'al' (üstünlük ismi) olmayıp, bir üstünlük kastı gütmeksizin 'Namaz hayırdır' denmesi gibi fiil olduğu da söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وقد تقدم أن هذه الألفاظ التي تعم معاني كثيرة كخير وشر وأحب ونحو ذلك قد يقع التفضيل بها بين أشياء متباينة لأن المتباينات قدر بما اشترك فيها ولو بوجه ضعيف بعيد، وأيضا فهذا تقرير والمجادل يقرر خصمه على قسمين أحدهما فاسد، ليرى وقوعه وقد استوعبنا هذا فيما مضى، وقالت فرقة تقدير هذه الآية «الله ذو خير أما تشركون» .
Ebû Muhammed el-Kâdî şöyle dedi: Daha önce geçtiği üzere; hayır, şer, daha sevimli ve benzeri birçok manayı kapsayan bu lafızlarla birbirinden tamamen farklı şeyler arasında üstünlük kıyaslaması yapılabilir; zira birbirinden farklı şeyler zayıf ve uzak bir veçhile de olsa ortak bir paydada buluşabilirler. Ayrıca bu bir ikrar ettirmedir; tartışmacı, hasmının onun vukuunu görmesi için biri fasit olan iki kısımdan birini hasmına ikrar ettirir; bunu daha önce etraflıca açıklamıştık. Bir grup da bu ayetin takdirinin 'Allah mı hayır sahibidir yoksa ortak koştuklarınız mı?' şeklinde olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا النوع من الحذف بعيد تأوله، وقرأ الحسن وقتادة وعاصم «يشركون» بالياء من تحت، وقرأ أهل المدينة ومكة والكوفة بالتاء من فوق وقوله تعالى. أَمَّنْ خَلَقَ وما بعدها من التوقيفات، توبيخ لهم وتقرير على ما لا مندوحة لهم عن الإقرار به، وقرأ الجمهور «أمّن» بشد الميم وهي «أم» دخلت على «من» ، وقرأ الأعمش «أمن» بفتح الميم مسهلة وتحتمل هذه القراءة أن تكون «أمن» استفهاما فتكون في معنى «أم من» المتقدمة، ويحتمل أن تكون الألف للاستفهام ومن ابتداء وتقدير الخير يكفر بنعمته ويشرك به ونحو هذا من المعنى، و «الحدائق» مجتمع الشجر من الأعناب والنخيل وغير ذلك، قال قوم لا يقال حديقة إلا لما عليه جدار قد أحدق به، وقال قوم يقال ذلك كان جدارا أو لم يكن لأن البياض محدق بالأشجار والبهجة الجمال والنضرة، وقرأ ابن أبي عبلة «ذوات بهجة» بجمع «ذات» وفتح الهاء من «بهجة» ، ثم أخبر على جهة التوقيف أنه ما كانَ للبشر أي ما يتهيأ لهم ولا يقع تحت قدرهم أن ينبتوا شجرها، لأن ذلك بإخراج شيء من العدم إلى الوجود، وقد تقدم ترتيب القراءة في الهمزتين من قوله «أإلاه» وأ إذا وأ إنك لأنت يوسف» ، قال أبو حاتم القراءة باجتماع الهمزتين محدثة. لا توجد في كلام العرب ولا قرأ بها قارئ عتيق، ويَعْدِلُونَ يجوز أن يراد به يعدلون عن طريق الحق أن يجورون في فعلهم، ويجوز أن يراد يعدلون بالله غيره أي يجعلون له عديلا ومثيلا، وخِلالَها معناه بينها وأثناءها، و «الرواسي» الجبال، رسا الشيء يرسو إذا ثبت وتأصل، و «البحران» ، الماء العذب بجملته والماء الأجاج بجملته، و «الحاجز» ما جعل الله بينهما من حواجز الأرض وموانعها على رقتها في بعض المواضع ولطافتها
Ebû Muhammed el-Kâdî şöyle dedi: Bu tür bir hazif yorumu uzaktır. Hasan, Katâde ve Âsım alttan yâ ile «يشركون» şeklinde okumuşlardır. Medine, Mekke ve Kûfe ehli ise üstten tâ ile okumuşlardır. Yüce Allah'ın { أَمَّنْ خَلَقَ } kavli ve sonrasındaki ikrarlar, onları kınama ve ikrar etmekten başka çarelerinin olmadığı hususları kabul ettirmedir. Cumhûr mîm'in şeddesiyle «أمّن» şeklinde okumuştur ki bu, «من» üzerine dahil olmuş «أم» lafzıdır. A'meş ise mîm'in fethasıyla şeddesiz olarak «أمن» şeklinde okumuştur. Bu kıraatin «أمن» şeklinde istifham olması, dolayısıyla önceki «أم من» manasında bulunması muhtemel olduğu gibi, elifin istifham, «من» lafzının mübteda olması ve haberin de 'O'nun nimetine nankörlük edip O'na şirk mi koşar?' ve buna benzer bir takdirde bulunması da muhtemeldir. «الحدائق» (bahçeler), üzüm, hurma ve benzeri ağaçların toplandığı yerdir. Bir topluluk: 'Etrafı duvarla çevrilmiş olandan başkasına hadîka denmez' demiştir. Bir topluluk ise: 'Ağaçların aralarındaki boşluklar ağaçlarla kuşatıldığı için duvar olsun veya olmasın hadîka denir' demiştir. «البهجة» (behce) güzellik ve canlılıktır. İbn Ebî Able «ذات» lafzının cemisiyle ve «بهجة» kelimesinin he harfinin fethasıyla «ذوات بهجة» şeklinde okumuştur. Sonra ikrar ettirme kabilinden insanlara; ağaçlarını bitirmenin { ما كانَ } kendilerine ait olmadığını, yani buna güçlerinin yetmeyeceğini ve kudretleri altına girmeyeceğini haber vermiştir; zira bu, bir şeyi yokluktan varlığa çıkarmaktır. «أإلاه», «أ إذا» ve «أ إنك لأنت يوسف» kavillerindeki iki hemzenin kıraat tertibi daha önce geçmişti. Ebû Hâtim: 'İki hemzenin bir arada okunması sonradan çıkmadır; Arap kelamında bulunmaz ve eski kurrâdan hiçbiri böyle okumamıştır' demiştir. { يَعْدِلُونَ } kavliyle hak yoldan sapmaları, yani fiillerinde haksızlık etmeleri kastedilmiş olabileceği gibi, Allah'a başkasını denk tutmaları, yani O'na bir denk ve benzer koşmaları kastedilmiş olması da caizdir. { خِلالَها } 'aralarında ve içlerinde' demektir. «الرواسي» dağlardır; bir şey sabit ve köklü hale geldiğinde «رسا الشيء يرسو» denir. «البحران» (iki deniz); bir bütün olarak tatlı su ile bir bütün olarak tuzlu sudur. { الحاجز } ise Yüce Allah'ın -bazı yerlerde ince ve latif olmasına rağmen- aralarına koyduğu yeryüzü engelleri ve mâniasıdır
التي لولا قدرة الله تعالى لغلب الملح العذب وكل ما مضى من القول في تأويل في قوله مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ [الفرقان: ٥٣] فهو مترتب هاهنا وباقي الآية بين.
ki Yüce Allah'ın kudreti olmasaydı tuzlu su tatlı suya galebe çalardı. { مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ } [el-Furkân: 53] kavlinin tefsirinde daha önce geçen sözlerin hepsi burada da geçerlidir. Ayetin geri kalanı ise açıktır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah'ın] kavli:
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٦٢ الى ٦٦]
[en-Neml Suresi (27): 62 ila 66. Ayetler]
أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلاً ما تَذَكَّرُونَ (٦٢) أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣) أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٦٤) قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ (٦٦)
{ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلاً ما تَذَكَّرُونَ (٦٢) أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣) أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٦٤) قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ (٦٦) } “Yoksa darda kalan kul dua ettiği zaman ona icabet eden, kötülüğü gideren ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan mı? Allah'la beraber başka bir ilah mı var? Ne kadar da az düşünüyorsunuz! (62) Yoksa karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren, rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen mi? Allah'la beraber başka bir ilah mı var? Allah, onların koştukları ortaklardan yücedir. (63) Yoksa ilkin yaratan, sonra onu tekrar dirilten ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı? Allah'la beraber başka bir ilah mı var? De ki: ‘Eğer doğru sözlü iseniz delilinizi getirin!’ (64) De ki: ‘Göklerde ve yerde Allah'tan başka kimse gaybı bilmez.’ Onlar ne zaman diriltileceklerinin de farkında değillerdir. (65) Hayır, onların ahirete dair bilgileri peş peşe gelip tükenmiştir; hayır, onlar bu konuda şüphe içindedirler; hayır, onlar bundan yana kördürler. (66)”
وقفهم في هذه الآية على المعاني التي تبين لكل عاقل أنه لا مدخل لصنم ولا لوثن فيها وهي عبر ونعم، فالحجة قائمة بها من الوجهين، وقوله تعالى: يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ معناه بشرط إن شاء على المعتقد في الإجابة، لكن الْمُضْطَرَّ لا يجيبه متى أجيب إلا الله ﷿، والسُّوءَ عام في كل ضر يكشفه الله تعالى عن عباده، وقرأ الحسن «ويجعلكم» بياء على صيغة المستقبل ورويت عنه بنون، وكل قرن خليف للذي قبله.
Bu ayette onları, her akıl sahibine hiçbir putun veya dikili taşın bunlarda bir dahli bulunmadığını açıkça gösteren manalara dikkat çekmiştir; bunlar ibretler ve nimetlerdir, dolayısıyla hüccet her iki cihetten de kaimdir. Yüce Allah'ın { يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ } kavlinin anlamı; duaya icabet hususundaki itikada göre 'dilerse' şartıyladır; ancak darda kalana icabet edildiğinde ona Yüce Allah'tan başkası icabet etmez. { السُّوءَ } Yüce Allah'ın kullarından giderdiği her türlü zararı kapsayan genel bir ifadedir. Hasan muzâri sîgasıyla yâ ile «ويجعلكم» şeklinde okumuştur; ondan nûn ile de rivayet edilmiştir. Her nesil kendisinden öncekinin halefidir.
وقرأ جمهور القراء «تذكرون» بالتاء على المخاطبة، وقرأ أبو عمرو وحده والحسن والأعمش بالياء على الغيب، و «الظلمات» عام لظلمة الليل التي هي الحقيقة في اللغة ولظلمة الجهل والضلال والخوف التي هي مجازات وتشبيهات وهذا كقول الشاعر:
Kıraat imamlarının cumhûru hitap sîgasıyla tâ ile «تذكرون» şeklinde okumuştur. Ebû Amr tek başına, Hasan ve A'meş ise gaib sîgasıyla yâ ile okumuşlardır. «الظلمات» (karanlıklar), lügatte hakiki anlamı olan gece karanlığını da, mecaz ve teşbih olan cehalet, sapıklık ve korku karanlığını da kapsayan genel bir ifadedir; bu şairin şu sözü gibidir:
«تجلت عمايات الرجال عن الصبا» وكما تقول أظلم الأمر وأنار، وقد تقدم اختلاف القراء في قوله نَشْراً، وقرأ الحسن وغيره، «يشركون» بالياء على الغيبة، وقرأ الجمهور «تشركون» على المخاطبة، و «بدء الخلق» اختراعه وإيجاده، والْخَلْقَ هنا المخلوق من جميع الأشياء لكن المقصود بنو آدم من حيث ذكر الإعادة، و «الإعادة» البعث من القبور ويحتمل أن يريد ب الْخَلْقَ مصدر خلق يخلق ويكون في يَبْدَؤُا وَيُعِيدُ استعارة للإتقان والإحسان كما تقول فلان يبدي ويعيد في أمر كذا وكذا إذا كان يتقنه، والرزق مِنَ السَّماءِ بالمطر ومن الْأَرْضِ بالنبات، هذا مشهور ما يحسه البشر، وكم لله من لطف خفي، ثم أمر ﷿ نبيه أن يوقفهم على أن الْغَيْبَ مما انفرد الله بعلمه ولذلك سمي غيبا لغيبه عن المخلوقين، ويروى أن هذه الآية من قولهم قُلْ لا يَعْلَمُ، إنما نزلت لأن الكفار سألوا وألحوا عن وقت القيامة التي يعدهم محمد فنزلت هذه الآية فيها التسليم لله تعالى وترك التحديد، فأعلم ﷿ أنه لا يعلم وقت الساعة سواه فجاء
«Erkeklerin gençlikten kalma körlükleri açılıp gitti» ve 'mesele karardı ve aydınlandı' demen gibidir. Kurrâ'nın { نَشْراً } kavlindeki ihtilafı daha önce geçmişti. Hasan ve başkaları gaib sîgasıyla yâ ile «يشركون» şeklinde okumuşlardır; cumhûr ise muhatap sîgasıyla «تشركون» şeklinde okumuştur. 'Yaratmanın başlangıcı' onu yoktan var etmek ve icat etmektir. Buradaki { الْخَلْقَ } bütün şeylerden yaratılanlardır; fakat yeniden diriltmenin zikredilmesi cihetiyle kastedilen Âdemoğullarıdır. 'Yeniden diriltme' kabirlerden diriltilmektir. { الْخَلْقَ } ile yaratmak mastarının kastedilmiş olması ve { يَبْدَؤُا وَيُعِيدُ } ifadesinde işi sağlam ve güzel yapmaktan yana bir istiare bulunması da muhtemeldir; nitekim bir işi sağlam ve mükemmel yapan kimse hakkında 'falan kişi şu ve şu işte başlayıp bitiriyor/hüner gösteriyor' denmesi gibi. Gökten rızık yağmurla, yerden rızık ise bitkilerledir; bu, insanların hissettiği meşhur olandır; yoksa Allah'ın nice gizli lütufları vardır! Sonra Yüce [Allah] Peygamberine, gaybın Allah'ın bilgisine münhasır olduğu hususunda onları ikrara mecbur etmesini emretmiştir; bundan dolayı yaratılanlara kapalı/gizli olduğundan ona 'gayb' denilmiştir. Rivayet edildiğine göre onların { قُلْ لا يَعْلَمُ } sözünden olan bu ayet, kâfirlerin Muhammed'in kendilerini tehdit ettiği kıyametin vaktini sorup ısrar etmeleri üzerine inmiştir; böylece Yüce Allah'a teslimiyeti ve vakit belirlemeyi terk etmeyi içeren bu ayet indi. Yüce [Allah] kıyamet vaktini Kendisinden başkasının bilmediğini bildirdi; böylece
بلفظ يعم الساعة وغيرها، وأخبر عن البشر أنهم لا يشعرون أَيَّانَ يُبْعَثُونَ وبهذه الآية احتجت عائشة ﵂ على قولها ومن زعم أن محمدا يعلم الغيب فقد أعظم الفرية، والمكتوبة في قوله تعالى:
kıyameti ve başkalarını kapsayan genel bir lafızla geldi. İnsanların { أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } 'ne zaman diriltileceklerinin' farkında olmadıklarını haber verdi. Âişe (radıyallâhu anhâ): 'Kim Muhammed'in gaybı bildiğini iddia ederse en büyük iftirayı atmış olur' sözüne bu ayetle delil getirmiştir. Yüce Allah'ın şu kavlinde yazılı olan:
إِلَّا اللَّهُ بدل من مَنْ، وقرأ جمهور الناس «أيان» بفتح الهمزة، وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي «إيان» بكسرها وهما لغتان، وقرأ جمهور القراء «بل ادارك» أصله تدارك أدغمت التاء في الدال بعد أن أبدلت ثم احتيج إلى ألف الوصل، وقرأ أبي بن كعب فيما روي عنه «تدارك» ، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر «بل أدرك» على وزن افتعل وهي بمعنى تفاعل، وقرأ سليمان بن يسار وعطاء بن يسار «بل ادّرك» بفتح الام ولا همزة تشديد الدال دون الف، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وأبو جعفر وأهل مكة، «بل أدرك» وقرأ مجاهد «أم أدرك» بدل «بل» ، وفي مصحف أبي بن كعب «أم تدارك علمهم» ، وقرأ ابن عباس «بل أدرك» وقرأ ابن عباس أيضا «بل آدارك» بهمزة ومدة على جهة الاستفهام، وقرأ ابن محيصن «بل آدرك» على الاستفهام ونسبها أبو عمرو الداني إلى ابن عباس والحسن.
{ إِلَّا اللَّهُ } ifadesi { مَنْ } kelimesinden bedeldir. İnsanların cumhûru hemzenin fethasıyla «أيان» şeklinde, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ise kesrasıyla «إيان» şeklinde okumuştur; bunlar iki ayrı lügattir. Kıraat imamlarının cumhûru «بل ادارك» şeklinde okumuştur; aslı «تدارك» olup tâ harfi dâl harfine dönüştürüldükten sonra dâl'a idgam edilmiş, ardından vasıl elifine ihtiyaç duyulmuştur. Übey b. Ka'b'dan rivayet edildiğine göre o «تدارك» şeklinde okumuştur. Âsım, Ebû Bekr rivayetinde «بل أدرك» şeklinde ifte'ale vezninde okumuştur ki tefâ'ale anlamındadır. Süleymân b. Yesâr ve Atâ b. Yesâr lâm'ın fethasıyla, hemzesiz ve elifsiz olarak dâl'ın şeddesiyle «بل ادّرك» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr, Ebû Ca'fer ve Mekke ehli «بل أدرك» şeklinde okumuşlardır. Mücâhid «بل» yerine «أم أدرك» şeklinde okumuştur. Übey b. Ka'b'ın mushafında «أم تدارك علمهم» şeklindedir. İbn Abbâs «بل أدرك» şeklinde okumuştur. İbn Abbâs'tan ayrıca istifham yoluyla hemze ve med ile «بل آدارك» şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. İbn Muhaysın istifham ile «بل آدرك» şeklinde okumuştur; Ebû Amr ed-Dânî bu kıraati İbn Abbâs ve Hasan'a da nispet etmiştir.
فأما قراءة الاستفهام فهي على معنى الهزء بالكفرة والتقرير لهم على ما هو في غاية البعد عنهم أي أعلموا أمر الآخرة وأدركها علمهم؟ وأما القراءات المتقدمة فتحتمل معنيين أحدهما «بل أدرك علمهم» أي تناهى كما تقول أدرك النبات وغيره وكما تقول هذا ما أدرك علمي من كذا وكذا فمعناه قد تتابع وتناهى علمهم بالآخرة إلى أن لا يعرفوا لها مقدارا فيؤمنوا، وإنما لهم ظنون كاذبة أو إلى أن لا يعرفوا لها وقتا وكذلك «أدرك وتدارك» وسواها وإن جملت هذه القراءة معنى التوقيف والاستفهام ساغ وجاء إنكارا لأن أدركوا شيئا نافعا، والمعنى الثاني «بل أدرك» بمعنى يدرك أي إنهم في الآخرة يدرك علمهم وقت القيامة، ويرون العذاب والحقائق التي كذبوا بها وأما في الدنيا فلا. وهذا هو تأويل ابن عباس ونحى إليه الزجاج، فقوله فِي الْآخِرَةِ على هذا التأويل ظرف، وعلى التأويل الأول فِي بمعنى الباء، و «العلم» قد يتعدى بحرف الجر تقول علمي يزيد كذا ومنه قول الشاعر: [الطويل] وعلمي بإسدام المياه.... البيت ثم وصفهم ﷿ بأنهم فِي شَكٍّ مِنْها ثم أردف بصفة هي أبلغ من الشك وهي العمى بالجملة عن أمر الآخرة، وعَمُونَ أصله عميون كحذرون وغيره.
İstifham kıraatine gelince; bu, kâfirlerle alay etme ve kendilerinden son derece uzak olan bir hususu onlara ikrar ettirme anlamındadır; yani 'Ahiret işini bildiler mi, bilgileri ona ulaştı mı?' demektir. Önceki kıraatler ise iki anlama muhtemeldir: Birincisi «بل أدرك علمهم», yani tıpkı 'bitki ve benzeri kemale erdi/tükendi' ve 'şu şu hususta bilgimin ulaştığı/tükendiği son nokta budur' demen gibi [bilgileri] son buldu/tükendi demektir. Anlamı şudur: Onların ahirete dair bilgileri peş peşe gelip nihayetinde onun kadrini bilmeyip iman etmeyecekleri bir noktada son bulmuştur; onların sadece asılsız zannı vardır yahut ahiret için bir vakit bilmeyecekleri noktada tükenmiştir. «أدرك», «تدارك» ve diğerleri de böyledir. Eğer bu kıraat durdurup sorma ve istifham anlamını yüklenirse caiz olur ve faydalı bir şeyi idrak etmiş olmalarını inkâr sadedinde gelir. İkinci anlam ise «بل أدرك», yetişecek/idrak edecek anlamındadır; yani ahirette onların bilgisi kıyametin vaktine yetişir ve yalanladıkları azabı ve hakikatleri görürler; dünyada ise hayır. Bu, İbn Abbâs'ın tevilidir ve Zeccâc da buna meyletmiştir. Bu tevile göre O'nun { فِي الْآخِرَةِ } kavli zarftır; birinci tevile göre ise { فِي }, bâ (ile) anlamındadır. 'İlim' kelimesi bazen harf-i cer ile müteaddi olur; nitekim 'falanın şöyle olduğunu biliyorum (علمي بيزيد كذا)' dersin. Şairin şu sözü de bundandır: [Tavîl] 'Ve suların durgunluğuna dair bilgim....' beyti. Sonra Yüce [Allah] onların { فِي شَكٍّ مِنْها } 'ondan şüphe içinde' olduklarını vasfetmiş, ardından şüpheden daha beliğ bir sıfat eklemiştir ki o da ahiret işine karşı bütünüyle körlüktür. { عَمُونَ } kelimesinin aslı tıpkı 'hazirûn' ve benzerleri gibi 'amiyûn'dur.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu kavli:
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٦٧ الى ٧٤]
[Neml Suresi (27): Ayet 67-74]
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنا هذا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٧١)
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنا هذا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٧١) } “İnkâr edenler dediler ki: 'Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra gerçekten [kabirlerimizden] çıkarılacak mıyız?' (67) 'Andolsun, bu [diriliş] bize de daha önce atalarımıza da vaad edilmişti. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.' (68) De ki: 'Yeryüzünde gezin de günahkârların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!' (69) Onlara karşı üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı sıkıntıya düşme! (70) 'Eğer doğru söyleyenlerseniz bu vaad ne zaman?' diyorlar. (71)”
قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢) وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٧٤)
{ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢) وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٧٤) } “De ki: 'Acele istemekte olduğunuz şeyin bir kısmı belki de ardınıza takılmıştır bile.' (72) Şüphesiz senin Rabbin, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler. (73) Şüphesiz senin Rabbin, onların göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da elbette bilir. (74)”
استبعد الكفار أن تبعث الأجساد والرمم من القبور واستملحوا ذلك فذكر ذلك عنهم على جهة الرد
Kâfirler bedenlerin ve çürümüş kemiklerin kabirlerden diriltilmesini imkânsız gördüler ve bunu tuhaf/alay konusu buldular; onlara cevap sadedinde bu durum kendilerinden zikredildi.
عليهم، وقرأ أبو عمرو وابن كثير «أ. ذا. أ. نا» مهموز، غير أن أبا عمرو يمد وابن كثير لا يمد، وقرأ عاصم وحمزة «أإذا أإنا» بهمزتين فيهما، وقرأ نافع «إذا» مكسورة الألف «أنا.» ممدوة الألف، وقرأ الباقون «آيذا» ممدودة «إننا» بنونين وكسر الألف، ثم ذكر الكفار أن هذه المقالة مما قد وعد بها قبل وردوا على جميع الأنبياء وجعلوها من الأساطير، ثم وعظهم تعالى بحال من كذب من الأمم فأمر نبيه أن يأمرهم بالسير والتطلع على حال مجرمي الأمم وبالحذر أن يصيبهم مثل ما أصاب أولئك، وهذا التحذير يقتضيه المعنى، ثم سلى نبيه ﵇ عنهم، وهذا بحسب ما كان عنده من الحرص عليهم الاهتمام بأمرهم، وقرأ ابن كثير «في ضيق» بكسر الضاد ورويت عن نافع، وقرأ الباقون بفتحها و «والضّيق» و «الضّيق» مصدران بمعنى واحد، وكره أبو علي أن يكون «ضيق» كهين ولين مسهلة من ضيق قال: لأن ذلك يقتضي أن تقام الصفة مقام الموصوف، ثم ذكر استعجال قريش بأمر الساعة والعذاب بقولهم مَتى هذَا الْوَعْدُ، على معنى التعجيز للواعد به، فأمر تعالى نبيه أن يتوعدهم بأنه عسى أن يأذن الله في أن يقرب منهم بعض ما استعجلوه من الساعة والعذاب.
Ebû Amr ve İbn Kesîr hemzeli olarak «أ. ذا. أ. نا» şeklinde okumuşlardır; ancak Ebû Amr med yapar, İbn Kesîr ise med yapmaz. Âsım ve Hamza her ikisinde de iki hemze ile «أإذا أإنا» şeklinde okumuşlardır. Nâfi', elifin kesrasıyla «إذا» ve elifin meddiyle «أنا.» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise med ile «آيذا» ve iki nûn ve elifin kesrasıyla «إننا» şeklinde okumuşlardır. Sonra kâfirler bu sözün daha önce de vaad edilen şeylerden olduğunu zikrederek bütün peygamberlere itiraz etmişler ve bunu evvelkilerin masallarından saymışlardır. Ardından Yüce [Allah] yalanlayan ümmetlerin haliyle onlara öğüt vermiş; Peygamberine, yeryüzünde gezip suçlu ümmetlerin akıbetine bakmalarını ve onların başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesinden sakınmalarını emretmesini buyurmuştur; bu sakındırmayı mana iktiza etmektedir. Sonra Peygamberini (aleyhisselâm) onlardan yana teselli etmiştir; bu da onun onlara duyduğu hırs ve durumlarına gösterdiği ihtimam ölçüsündedir. İbn Kesîr dâd'ın kesrasıyla «في ضِيق» şeklinde okumuştur; bu Nâfi'den de rivayet edilmiştir. Diğerleri ise dâd'ın fethasıyla okumuşlardır. «الضَّيْق» ve «الضِّيق» aynı anlamda iki mastardır. Ebû Ali, 'dayk' kelimesinin 'heyyin' ve 'leyyin' gibi 'dayyık'tan hafifletilmiş olmasını uygun görmemiş ve şöyle demiştir: 'Çünkü bu, sıfatın mevsufun yerine geçirilmesini gerektirir.' Sonra Kureyş'in, vaad edeni aciz bırakma amacıyla { مَتى هذَا الْوَعْدُ } diyerek kıyamet ve azap hususundaki aceleciliklerini zikretti. Bunun üzerine Yüce [Allah] Peygamberine, acele istedikleri kıyamet ve azabın bir kısmını Allah'ın kendilerine yaklaştırmasına izin vermesinin umulduğunu söyleyerek onları tehdit etmesini emretti.
ورَدِفَ معناه قرب وأزف قاله ابن عباس وغيره، ولكنها عبارة عما يجيء بعد الشيء قريبا منه ولكونه بمعنى هذه الأفعال الواقعة تعدى بحرف وإلا فبابه أن يتجاوز بنفسه، وقرأ الجمهور بكسر الدال، وقرأ الأعرج «ردف» بفتح الدال، وقرأ جمهور الناس، «تكن» من أكن وقرأ ابن محيصن وابن السميفع «تكن» من كن وهما بمعنى.
{ رَدِفَ } kelimesinin anlamı yaklaştı, vakti geldi demektir; bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir. Fakat o, bir şeyin arkasından ona yakın olarak gelen şeyden kinayedir. Bu vaki fiiller anlamında olduğu için harf[-i cer] ile müteaddi olmuştur; yoksa kuralı gereği bizzat kendisi müteaddi olur. Cumhûr dâl'ın kesrasıyla okumuştur. A'rec dâl'ın fethasıyla «ردَف» şeklinde okumuştur. İnsanların cumhûru 'ekenne'den gelen «تُكِنُّ» şeklinde okumuştur. İbn Muhaysın ve İbnu's-Sümeyfa' ise 'kenne'den gelen «تَكُنُّ» şeklinde okumuşlardır; her ikisi de aynı anlamdadır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu kavli:
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٧٥ الى ٨٢]
[Neml Suresi (27): Ayet 75-82]
وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٧٥) إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦) وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨) فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩)
{ وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٧٥) إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦) وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨) فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩) } “Gökte ve yerde gizli hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın. (75) Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ihtilaf edegeldikleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır. (76) Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir. (77) Şüphesiz senin Rabbin, onların arasında Kendi hükmüyle karar verecektir. O, Mutlak Güç Sahibidir, Her Şeyi Bilendir. (78) Artık Allah'a tevekkül et! Şüphesiz sen apaçık hak üzeresin. (79)”
إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠) وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١) وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لا يُوقِنُونَ (٨٢)
{ إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠) وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١) وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لا يُوقِنُونَ (٨٢) } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın. (80) Körleri de sapıklıklarından [vazgeçirip] doğru yola iletecek değilsin. Sen ancak ayetlerimize iman edip teslim olanlara işittirebilirsin. (81) O söz başlarına geldiği zaman, onlara yerden bir dabbe çıkarırız da o, insanların ayetlerimize kesin bir şekilde inanmadıklarını kendilerine söyler. (82)”
التاء في غائِبَةٍ للمبالغة، أي ما من شيء في غائبة الغيب والخفاء إِلَّا فِي كِتابٍ عند الله ﷿ وفي مكنون علمه، ثم نبه تعالى على إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ أخبر بَنِي إِسْرائِيلَ بأكثر الأشياء التي كان بينهم الخلاف في صفتها فجاءت في القرآن على وجهها، ثم وصفه تعالى بأنه هدى ورحمة للمؤمنين، كما أنه عمى على الكافرين المحتوم عليهم ومعنى ذلك أن كفرهم استتب مع قيام الحجة ووضوح الطريق فكثر عماهم بهذه الجهة ثم أخبر أن ذلك كله بقضاء من الله وحكم قضاه فيهم وبينهم، ثم أمره بالتوكل عليه والثقة بالله وبأنه عَلَى الْحَقِّ أي إنك الجدير بالنصرة والظهور، ثم سلاه عنهم وشبههم ب الْمَوْتى من
{ غائِبَةٍ } kelimesindeki tâ mübalağa içindir; yani gaybın ve gizliliğin derinliğinde olan hiçbir şey yoktur ki { إِلَّا فِي كِتابٍ } Yüce Allah'ın katındaki bir kitapta ve O'nun gizli ilminde olmasın. Sonra Yüce [Allah] { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ } bu Kur'an'ın { بَنِي إِسْرائِيلَ } İsrailoğullarına, vasfında aralarında ihtilaf bulunan şeylerin çoğunu haber verdiğine dikkat çekmiştir; böylece o şeyler Kur'an'da dosdoğru hakikatiyle gelmiştir. Sonra onu, aleyhlerine hüküm kesinleşmiş kâfirlere körlük olduğu gibi müminler için bir hidayet ve rahmet olarak vasfetmiştir. Bunun anlamı şudur: Delilin ikame edilmesine ve yolun açıklığına rağmen onların küfrü yerleşmiş, böylece bu cihetten körlükleri artmıştır. Sonra bütün bunların Allah'ın bir takdiri ve onlar hakkında ve aralarında verdiği bir hüküm olduğunu haber vermiştir. Ardından O'na tevekkül etmesini, Allah'a güvenmesini ve kendisinin { عَلَى الْحَقِّ } hak üzere olduğunu, yani yardıma ve galip gelmeye layık olanın kendisi olduğunu emretmiştir. Sonra onları { الْمَوْتى } ölülere benzeterek kendisini teselli etmiştir;
حيث الفائدة في القول لهؤلاء وهؤلاء معدومة فشبههم مرة ب الْمَوْتى ومرة ب الصُّمَّ، قال العلماء:
çünkü şunlara da bunlara da sözün bir faydası yoktur. Bu yüzden onları bir defasında { الْمَوْتى } ölülere, bir defasında da { الصُّمَّ } sağırlara benzetmiştir. Âlimler şöyle demiştir:
الميت من الأحياء هو الذي يلقى الله بكفره.
Diriler arasındaki ölü, Allah'ın huzuruna küfrüyle varacak olan kimsedir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: واحتجت عائشة ﵂ في إنكارها أن النبي ﷺ أسمع موتى بدر بهذه الآية، ونظرت هي في الأمر بقياس عقلي ووقفت مع هذه الآية وقد صح أن النبي ﷺ قال «ما أنتم بأسمع منهم» فيشبه أن قصة بدر هي خرق عادة لمحمد ﵇ في أن رد الله إليهم إدراكا سمعوا به مقاله، ولولا إخبار رسول الله ﷺ بسماعهم لحملنا نداءه إياهم على معنى التوبيخ لمن بقي من الكفرة وعلى معنى شفاء صدور المؤمنين منهم.
Kadı Ebû Muhammed (radıyallâhu anh) dedi ki: Âişe (radıyallâhu anhâ), Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Bedir ölülerine işittirdiğini inkâr ederken bu ayeti delil getirmiş, meseleye aklî bir kıyasla bakmış ve bu ayette durmuştur. Oysa Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) «Siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz» buyurduğu sahih olarak sabittir. Şu halde Bedir kıssasının Muhammed (aleyhisselâm) için harikulade bir durum (mucize) olması muhtemeldir; zira Allah onun sözünü işitecekleri bir idraki onlara geri vermiştir. Şayet Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların işittiğini haber vermesi olmasaydı, onun kendilerine seslenişini geride kalan kâfirlere bir azarlama ve müminlerin onlara karşı göğüslerini ferahlatma manasına hamlederdik.
وقد عورضت هذه الآية بالسلام على القبور وبما روي في ذلك من أن الأرواح تكون على شفير القبور في أوقات قالوا: فلو لم يسمع الميت لم يسلم عليه.
Bu ayete kabirlere selam vermekle ve bu hususta ruhların belirli vakitlerde kabirlerin kenarında bulunduğuna dair rivayet edilenlerle itiraz edilmiş ve: 'Şayet ölü işitmeseydi ona selam verilmezdi' denilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كله غير معارض للآية لأن السلام على القبور إنما هو عبادة وعند الله الثواب عليها وهو تذكير للنفس بحالة الموت وبحالة الموتى في حياتهم، وإن جوزنا مع هذا أن الأرواح في وقت على القبور فإن سمع فليس الروح بميت وإنما المراد بقوله إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى الأشخاص الموجودة مفارقة لأرواحها، وفيها تقول خرقت العادة لمحمد ﵇ في أهل القليب وذلك كنحو قوله ﷺ في الموتى «إذا دخل عليهم الملكان إنهم يسمعون خفق النعال» ، وقرأ ابن كثير «ولا يسمع» بالياء من تحت «الصمّ» رفعا ومثله في الروم، وقرأ الباقون «تسمع» بالتاء «الصمّ» نصبا، وقرأ جمهور القراء «بهادي العمي» بالإضافة، وقرأ يحيى بن الحارث وأبو حيوة «بهاد العمي» بتنوين الدال ونصب «العمي» ، وقرأ حمزة وحده «وما أنت تهدي العمي» بفعل مستقبل وهي قراءة طلحة وابن وثاب وابن يعمر، وفي مصحف عبد الله «وما أن تهدي العمي» ، ومعنى قوله وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ، إذا انتجز وعد عذابهم الذي تضمنه القول الأزلي من الله تعالى في ذلك أي حتمه عليهم، وقضاؤه وهذا بمنزلة قوله تعالى: حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ [الزمر: ٧١] فمعنى الآية وإذا أراد الله أن ينفذ في الكافرين سابق علمه لهم من العذاب أخرج لهم دابة من الأرض، وروي أن ذلك حين ينقطع الخير ولا يؤمر بمعروف ولا ينهى عن منكر ولا يبقى منيب ولا تائب، كما أوحى الله إلى نوح أنه لن يؤمن من قومك إلا من قد آمن، ووقع، عبارة عن الثبوت واللزوم وفي الحديث أن الدابة وطلوع الشمس من المغرب من أول الأشراط وإن لم تعين الأولى وكذلك الدجال.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bütün bunlar ayete aykırı değildir; çünkü kabirlere selam vermek sadece bir ibadettir ve sevabı Allah katındadır; ayrıca nefse ölüm halini ve ölülerin hayattaki hallerini hatırlatmaktır. Bununla birlikte ruhların belirli bir vakitte kabirlerin üzerinde olduğunu kabul etsek bile, şayet işitiyorsa ruh ölü değildir. { إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى } kavliyle kastedilen ise yalnızca ruhlarından ayrılmış mevcut bedenlerdir. Sen Bedir kuyusundakiler hakkında Muhammed'e (aleyhisselâm) harikulade bir durum bahşedildiğini söylersin; bu tıpkı onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) ölüler hakkında «İki melek yanlarına girdiğinde onlar nalınların sesini işitirler» buyurması gibidir. İbn Kesîr alttan yâ ile ve merfû olarak «ولا يُسْمِعُ الصُّمُّ» şeklinde okumuştur; Rûm suresinde de böyledir. Diğerleri ise tâ ile ve mansûb olarak «تُسْمِعُ الصُّمَّ» şeklinde okumuşlardır. Kıraat imamlarının cumhûru izafetle «بهادي العمي» şeklinde okumuştur. Yahyâ b. el-Hâris ve Ebû Hayve dâl'ın tenvini ve «العمي» kelimesinin nasbı ile «بهادٍ العميَ» şeklinde okumuşlardır. Hamza tek başına muzari fiil ile «وما أنت تهدي العمي» şeklinde okumuştur ki bu Talha, İbn Vessâb ve İbn Ya'mer'in kıraatidir. Abdullah'ın mushafında «وما أن تهدي العمي» şeklindedir. O'nun { وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ } kavlinin anlamı: Yüce Allah'ın bu husustaki ezelî sözünün içerdiği azap vaadi gerçekleştiğinde, yani haklarındaki hükmü ve kazası kesinleştiğinde demektir. Bu, Yüce Allah'ın { حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ } [Zümer: 71] kavli gibidir. Ayetin anlamı şudur: Allah kâfirler hakkında azaptan yana geçmiş olan ezelî ilmini infaz etmek istediğinde, onlar için yerden bir dabbe çıkarır. Rivayet edildiğine göre bu, iyiliğin kesildiği, marufun emredilmediği, münkerin nehyedilmediği, geriye hakka yönelen veya tövbe eden hiç kimsenin kalmadığı bir zamanda olur; nitekim Allah Nûh'a, kavminden daha önce iman edenler dışında artık kimsenin iman etmeyeceğini vahyetmiştir. { وَقَعَ } vuku bulma ve kesinleşmeden kinayedir. Hadiste dabbenin ve güneşin batıdan doğuşunun -hangisinin önce olduğu belirtilmese de- ilk alametlerden olduğu, Deccâl'in de böyle olduğu bildirilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وظاهر الأحاديث والروايات أن الشمس آخرها لأن التوبة تنقطع معها وتعطي الحال أن الإيمان لا يبقى إلا في أفراد وعليهم تهب الريح التي لا تبقي إيمانا وحينئذ ينفخ في الصور، ونحن نروي أن الدابة تسم قوما بالإيمان وتجد أن عيسى ابن مريم يعدل بعد الدجال ويؤمن الناس به وهذه الدابة روي أنها تخرج من جبل الصفا بمكة قاله عبد الله بن عمر، وقال عبد الله بن عمرو نحوه، وقال: لو شئت أن أضع قدمي على موضع خروجها لفعلت، وروي عن قتادة أنها تخرج في تهامة، وروي أنها تخرج من مسجد الكوفة من حيث فار تنور نوح ﵇، وروى بعضهم عن حذيفة بن اليمان أنها تخرج ثلاث
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Hadislerin ve rivayetlerin zahiri, güneşin [batıdan doğmasının] bunların sonuncusu olduğunu göstermektedir; çünkü tövbe onunla birlikte kesilir ve durum, imanın ancak tek tük insanlarda kalmasını gerektirir; onların üzerine de imandan hiçbir şey bırakmayan rüzgâr eser ve o anda Sûr'a üflenir. Biz dabbenin bir kavmi imanla damgalayacağını rivayet ediyoruz; yine İsa b. Meryem'in Deccâl'den sonra adaletle hükmedeceğini ve insanların ona iman edeceğini bulursun. Bu dabbenin Mekke'deki Safâ tepesinden çıkacağı rivayet edilmiştir; bunu Abdullah b. Ömer söylemiştir. Abdullah b. Amr da benzerini söylemiş ve: 'Dileseydim ayağımı onun çıkacağı yere basardım' demiştir. Katâde'den onun Tihâme'de çıkacağı rivayet edilmiştir. Nûh'un (aleyhisselâm) tandırının kaynadığı yer olan Kûfe Mescidi'nden çıkacağı da rivayet edilmiştir. Bazıları Huzeyfe b. el-Yemân'dan onun üç
خرجات، وروي أنها دابة مزغبة شعراء، وروي عن ابن عمر أنها على خلقة الآدميين وهي في السحاب وقوائمها في الأرض، وروي أنها جمعت من خلق كل حيوان، وذكر الثعلبي عن أبي الزبير نحوه، وروي أنها دابة مبثوث نوعها في الأرض فهي تخرج في كل بلد وفي كل قوم، فعلى هذا التأويل دَابَّةً إنما هو اسم جنس، وحكى النقاش عن ابن عباس أنها الثعبان المشرف على جدار الكعبة التي اقتلعتها العقاب حين أرادت قريش بناء الكعبة، وقرأ جمهور الناس «تكلمهم» من الكلام، وفي مصحف أبيّ «تنبئهم» ، وفسرها عكرمة بتسمهم قال قتادة: وفي بعض القراءة تحدثهم.
defa çıkacağını rivayet etmiştir. Onun tüylü ve kıllı bir canlı olduğu rivayet edilmiştir. İbn Ömer'den onun insan suretinde olduğu, bulutların içinde bulunup ayaklarının yerde olduğu rivayet edilmiştir. Her hayvanın yaratılışından onda toplandığı rivayet edilmiştir; Sa'lebî, Ebû ez-Zübeyr'den benzerini zikretmiştir. Onun türü yeryüzüne yayılmış bir canlı olduğu, binaenaleyh her beldede ve her kavimde çıkacağı da rivayet edilmiştir; bu tevile göre { دَابَّةً } bir cins ismidir. Nakkâş, İbn Abbâs'tan onun Kâbe duvarına bakan ve Kureyş Kâbe'yi inşa etmek istediğinde bir kartalın kapıp götürdüğü yılan olduğunu nakletmiştir. İnsanların cumhûru kelamdan türeyen «تُكَلِّمُهُمْ» şeklinde okumuştur. Übeyy'in mushafında «تنبئهم» şeklindedir. İkrime bunu 'onları damgalar' diye tefsir etmiştir. Katâde: 'Bazı kıraatlerde «تحدثهم» şeklindedir' demiştir.
وقرأ أبو زرعة بن عمرو بن جريج «تكلمهم» بكسر اللام من الكلم وهو الجرح، قال أبو الفتح: وهي قراءة ابن عباس وابن جبير ومجاهد والجحدري، وقال ابن عباس: كلا والله تفعل تكلمهم وتكلمهم.
Ebû Zür'a b. Amr b. Cüreyc, yara açmak anlamına gelen 'kelm' kökünden lâm'ın kesrasıyla «تَكْلِمُهُمْ» şeklinde okumuştur. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Bu İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Mücâhid ve Cahderî'nin kıraatidir. İbn Abbâs: 'Allah'a yemin olsun ki her ikisini de yapar; hem onlarla konuşur (تُكَلِّمُهُمْ) hem de onları yaralar (تَكْلِمُهُمْ)' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وروي في هذا أنها تمر على الناس فتسم الكافر في جبهته وتزجره وتشتمه وربما حطمته وتمسح على وجه المؤمن فتبيضه ويعرف بعد ذلك الإيمان والكفر من أثرها، وقرأ جمهور القراء «إن الناس» بكسر «إن» وقرأ حمزة والكسائي وعاصم «أن» بفتح الألف، وفي قراءة عبد الله «تكلمهم بأن» وهذا تصديق للفتح، وعلى هذه القراءة يكون قوله أَنَّ النَّاسَ إلى آخر القراءة من تمام كلام الدابة، وروي ذلك عن ابن عباس ويحتمل أن يكون ذلك من كلام الله ﷿.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu hususta rivayet edildiğine göre dabbe insanların yanından geçer, kâfiri alnından damgalar, onu azarlar, ona hakaret eder, bazen de onu ezer; müminin ise yüzünü mesheder ve onu beyazlatır; bundan sonra iman ve küfür onun izinden tanınır. Kıraat imamlarının cumhûru hemzenin kesrasıyla «إن الناس» şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî ve Âsım ise elifin fethasıyla «أنّ» şeklinde okumuşlardır. Abdullah'ın kıraatinde «تكلمهم بأن» şeklindedir ki bu fethayı doğrular. Bu kıraate göre { أَنَّ النَّاسَ } ifadesinden kıraatin sonuna kadar olan kısım dabbenin sözünün tamamından olur. Bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir; bunun Yüce Allah'ın kelamından olması da muhtemeldir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu kavli:
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٨٣ الى ٨٧]
[Neml Suresi (27): Ayet 83-87]
وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣) حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ (٨٥) أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦) وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ (٨٧)
{ وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣) حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ (٨٥) أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦) وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ (٨٧) } “Ve ayetlerimizi yalanlayanlardan her ümmetten birer cemaati toplayacağımız gün, artık onlar sevk edilip tutulurlar. (83) Nihayet geldikleri zaman [Allah] der ki: 'Siz Benim ayetlerimi, onları ilmen kavramadığınız halde yalanladınız mı? Yoksa ne yapıyordunuz?' (84) Yaptıkları zulüm sebebiyle o söz başlarına gelir de artık konuşamazlar. (85) Görmediler mi ki, biz geceyi içinde sükûn bulsunlar diye, gündüzü de aydınlık kıldık. Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette ayetler vardır. (86) Sûr'a üflendiği gün, Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde olanlar da yerde olanlar da dehşete kapılır. Hepsi de boyun eğmiş olarak O'na gelirler. (87)”
المعنى واذكر يوم، وهذا تذكير بيوم القيامة ونَحْشُرُ نجمع، ومِنْ كُلِّ أُمَّةٍ يريد من كل قرن من الناس متقدم، لأن كل عصر لم يخل من كفرة بالله من لدن تفرق بني آدم، و «الفوج» الجماعة الكثيرة من الناس والمعنى ممن حاله أنه مكذب بآياتنا، ويُوزَعُونَ معناه يكفون في السوق أي يحبس أولهم على آخرهم، قال قتادة وغيره: ومنه وازع الجيش، وفيه يقول عبد الشارق بن عبد العزى: [الوافر]
Mana şudur: O günü hatırla! Bu, kıyamet gününü hatırlatmadır. { نَحْشُرُ }, toplarız demektir. { مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ }, insanlardan geçmiş her nesilden demektir; çünkü Âdemoğullarının dağılmasından bu yana hiçbir asır Allah'ı inkâr edenlerden hali kalmamıştır. 'Fevc', insanlardan büyük topluluk demektir. Mana, ayetlerimizi yalanlayan durumda olan kimselerden demektir. { يُوزَعُونَ } ise sevk edilme sırasında engellenirler, yani sonuncuları yetişsin diye öncekileri tutulur demektir. Katâde ve başkaları: 'Ordunun düzenini sağlayan nöbetçi (vâzi') de bundandır' demişlerdir. Abdu'ş-Şârik b. Abdi'l-Uzzâ bu hususta şöyle der: [Vâfir] 'Onlar dolu getiren bir bulut gibi geldiler, biz ise düzen sağlayıcılarımızın peşi sıra sel gibi geldik.'
فجاؤوا عارضا بردا وجئنا ... كمثل السيل نركب وازعينا
'Onlar dolu getiren bir bulut gibi geldiler, biz ise düzen sağlayıcılarımızın peşi sıra sel gibi geldik.'
ثم أخبر تعالى عن توقيفه الكفرة يوم القيامة وسؤالهم على جهة التوبيخ أَكَذَّبْتُمْ الآية، ثم قال أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ على معنى استيفاء الحجج، أي إن كان لكم عمل أو حجة فهاتوها، وقرأ أبو حيوة «أما ذا كنتم تعملون» بتخفيف الميم، ثم أخبر عن وقوع القول عليهم أي نفوذ العذاب وحتم القضاء وأنهم لا يَنْطِقُونَ بحجة لأنها ليست لهم وهذا في موطن من مواطن القيامة وفي فريق من الناس لأن القرآن يقتضي أنهم يتكلمون بحجج في غير هذا الموطن.
Sonra Yüce [Allah] kıyamet gününde kâfirleri durduracağını ve azarlama yoluyla { أَكَذَّبْتُمْ } ayetindeki gibi onlara soru soracağını haber vermiştir. Sonra delilleri tüketme kastıyla { أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } buyurmuştur; yani 'Eğer bir ameliniz veya deliliniz varsa getirin!' demektir. Ebû Hayve mîm'in tahfifiyle «أمَا ذا كنتم تعملون» şeklinde okumuştur. Sonra sözün üzerlerine vuku bulduğunu, yani azabın infaz edilip kazanın kesinleştiğini ve { لا يَنْطِقُونَ } bir delille konuşamayacaklarını haber vermiştir; çünkü onların bir delili yoktur. Bu, kıyametin duraklarından bir durakta ve insanlardan bir grup hakkındadır; zira Kur'an onların bu durak dışındaki yerlerde deliller öne sürerek konuşacaklarını iktiza etmektedir.
ثم ذكر تعالى الآية في اللَّيْلَ وكونه وقت سكون واتداع لجميع الحيوان والمهم من ذلك بنو آدم، وكون النَّهارَ مُبْصِراً أي ذا إبصار، وهذا كما تقول ليل قائم ونهار صائم، ومعنى ذلك يقام فيه ويصام، فكذلك هذا، معناه يبصر فيه فهو لذلك ذو إبصار، ثم تجوز بأن قيل مُبْصِراً فهو على النسب كعيشة راضية، و «الآيات» في ذلك هي للمؤمنين والكافرين، هي آية لجميعهم في نفسها، لكن من حيث الانتفاع بها والنظر النافع إنما هو للمؤمنين فلذلك خصوا بالذكر، ثم ذكر تعالى يوم يُنْفَخُ فِي الصُّورِ، وهو القرن في قول جمهور الأمة، وهو مقتضى الأحاديث، وقال مجاهد: هو كهيئة البوق، وقالت فرقة: «الصور» جمع صورة كتمرة وتمر وجمرة وجمر والأول أشهر، وفي الأحاديث المتداولة أن إسرافيل ﵇ هو صاحب «الصور» وأنه قد جثا على ركبته الواحدة وأقام الأخرى وأمال خده والتقم القرن ينتظر متى يؤذن له في النفخ، وهذه النفخة المذكورة في هذه الآية هي نفخة الفزع، وروى أبو هريرة أن الملك له في الصور ثلاث نفخات: نفخة الفزع وهو فزع حياة الدنيا وليس بالفزع الأكبر، ونفخة الصعق، ونفخة القيام من القبور، وقالت فرقة إنما هي نفختان كأنهم جعلوا الفزع والصعق في نفخة واحدة، واستدلوا على ذلك بقوله تعالى ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ [الزمر: ٦٨] وقالوا: أخرى لا يقال إلا في الثانية.
Sonra Yüce [Allah] { اللَّيْلَ } gece hakkındaki ve onun bütün hayvanlar -bunların en mühimi de Âdemoğullarıdır- için bir sükûnet ve dinlenme vakti olması ve { النَّهارَ } gündüzün { مُبْصِراً }, yani aydınlatıcı/görür kılıcı olması hususundaki ayetini zikretmiştir. Bu, tıpkı 'ibadetle geçirilen gece (gece kaimdir)' ve 'oruçla geçirilen gündüz (gündüz saimdir)' demen gibidir; anlamı içinde kıyam edilir ve oruç tutulur demektir; işte bu da böyledir, anlamı içinde görülür demektir, bu yüzden o aydınlatıcı/göstericidir. Sonra mecaz yapılarak { مُبْصِراً } denmiştir ki bu, 'hoşnut olunan hayat (ıyşetun râdıyeh)' ifadesinde olduğu gibi nisbet içindir. Bundaki { الآياتِ } ayetler hem müminler hem de kâfirler içindir; bizzat kendisi itibariyle hepsine bir ayettir; fakat ondan istifade etmek ve faydalı bir ibretle bakmak sadece müminlere mahsustur; bu sebeple onlar zikirle tahsis edilmişlerdir. Sonra Yüce [Allah] { يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } Sûr'a üfleneceği günü zikretmiştir. Ümmetin cumhûrunun kavline göre Sûr boynuzdur ve hadislerin gerektirdiği de budur. Mücâhid: 'O boru şeklindedir' demiştir. Bir fırka ise: 'Sûr, tıpkı temre-temr ve cemre-cemr gibi sûret kelimesinin çoğuludur' demiştir; ancak birinci görüş daha meşhurdur. Tedavüldeki hadislerde İsrâfîl'in (aleyhisselâm) Sûr'un sahibi olduğu, bir dizi üzerine çöküp diğerini diktiği, yanağını eğip boynuzu ağzına aldığı ve ne zaman üflemesine izin verileceğini beklediği rivayet edilmiştir. Bu ayette zikredilen üfleme dehşet/korku (feza') üflemesidir. Ebû Hureyre meleğin Sûr'da üç üflemesi olduğunu rivayet etmiştir: Korku üflemesi ki bu dünya hayatının korkusudur, en büyük korku (el-fezeu'l-ekber) değildir; çarpılma/ölüm (sa'k) üflemesi ve kabirlerden kalkış (kıyâm) üflemesi. Bir grup ise sadece iki üfleme olduğunu söylemiş, adeta korku ve çarpılmayı tek bir üfleme kılmışlardır. Buna Yüce Allah'ın { ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } [Zümer: 68] kavlini delil getirmişler ve: 'Uhrâ (diğeri) ancak ikinci için söylenir' demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: والقول الأول أصح، وأُخْرى [الزمر: ٦٨] يقال في الثالثة ومنه قول ربيعة بن مكدم: [الكامل] «ولقد شفعتهما بآخر ثالث» ومنه قوله تعالى: وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى [النجم: ٢٠] .
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Birinci görüş daha sahihtir. { أُخْرى } [Zümer: 68] kelimesi üçüncü için de söylenir; Rebîa b. Mukaddem'in şu sözü bundandır: [Kâmil] 'Andolsun onları üçüncü bir diğeriyle çiftledim.' Yüce Allah'ın şu kavli de bundandır: { وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } “Ve diğer üçüncüsü olan Menât'ı...” [Necm: 20].
وأما قول الشاعر: [مجزوء الكامل]
Şairin şu sözüne gelince: [Meczûu'l-Kâmil]
جعلت لها عودين من ... نشم وآخر من ثمامه
'Onun için neşem ağacından iki dal ve bir diğerini de sümâme otundan yaptım.'
فيحتمل أن يريد به ثانيا وثالثا فلا حجة فيه، وقال تعالى: فَفَزِعَ وهو أمر لم يقع بعد إشعارا بصحة وقوعه وهذا معنى وضع الماضي موضع المستقبل، وقوله تعالى: إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ استثناء فيمن قضى الله تعالى من ملائكته وأنبيائه وشهداء عبيده أن لا ينالهم فزع النفخ في الصور، قال أبو هريرة: هي في الشهداء، وذكر الرماني أنه قول النبي ﷺ، وقال مقاتل: هي في جبريل ﵇ وميكائيل وإسرافيل وملك الموت، وإذا كان الفزع الأكبر لا ينالهم فهم حريون أن لا ينالهم هذا.
Bununla ikinciyi ve üçüncüyü kastetmiş olması muhtemeldir; dolayısıyla bunda bir delil yoktur. Yüce [Allah] { فَفَزِعَ } buyurmuştur; bu henüz vuku bulmamış bir husustur, vukuunun kesinliğini bildirmek için mazi kipiyle ifade edilmiştir; bu geçmiş zaman kipinin gelecek zaman yerine konulması demektir. Yüce Allah'ın { إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } kavli ise Yüce Allah'ın meleklerinden, peygamberlerinden ve şehit kullarından Sûr'a üflenme dehşetinin kendilerine erişmemesini takdir buyurduğu kimseler hakkında bir istisnadır. Ebû Hureyre: 'Bu şehitler hakkındadır' demiştir. Rummânî bunun Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sözü olduğunu zikretmiştir. Mukâtil ise: 'Bu Cibrîl (aleyhisselâm), Mîkâîl, İsrâfîl ve Ölüm Meleği hakkındadır' demiştir. En büyük korku kendilerine ulaşmadığına göre, bu korkunun da onlara ulaşmaması pek evladır.
قال القاضي أبو محمد: على أن هذا في وقت ترقب وذلك في وقت أمن إذ هو إطباق جهنم على أهلها، وقرأ جمهور القراء «وكل آتوه» على وزن فاعلوه، وقرأ حمزة وحفص عن عاصم «أتوه» على صيغة الفعل الماضي وهي قراءة ابن مسعود وأهل الكوفة، وقرأ قتادة «أتاه» على الإفراد اتباعا للفظ «كل» وإلى هذه القراءة أشار الزجاج ولم يذكرها، و «الداخر» المتذلل الخاضع، قال ابن زيد وابن عباس: «الداخر» الصاغر، وقرأ الحسن «دخرين» بغير ألف، وتظاهرت الروايات بأن الاستثناء في هذه الآية إنما أريد به الشهداء لأنهم أحياء عند ربهم يرزقون، وهم أهل للفزع لأنهم بشر لكن فضلوا بالأمن في ذلك اليوم.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Şu var ki bu korku bir bekleme ve gözetleme vaktindedir; o ise cehennemin ehlinin üzerine kapatıldığı güven vaktindedir. Kıraat imamlarının cumhûru fâilûn vezninde «وكل آتوه» şeklinde okumuştur. Hamza ve Âsım'dan Hafs mazi fiil sîgasıyla «أتوه» şeklinde okumuşlardır; bu İbn Mes'ûd ve Kûfe ehlinin kıraatidir. Katâde «كل» lafzına uyarak müfred sîgasıyla «أتاه» şeklinde okumuştur; Zeccâc bu kıraate zikretmeksizin işaret etmiştir. 'Dâhir' boyun eğen, tezellül gösteren demektir. İbn Zeyd ve İbn Abbâs: 'Dâhir, küçülen/hor ve hakir olan kimsedir' demişlerdir. Hasan elifsiz olarak «دخرين» şeklinde okumuştur. Rivayetler bu ayetteki istisna ile şehitlerin kastedildiği hususunda birbirini desteklemektedir; çünkü onlar Rableri katında diridirler ve rızıklandırılırlar. İnsan olmaları hasebiyle korkuya müstahaktırlar; fakat o günde kendilerine emniyet bahşedilerek üstün kılınmışlardır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu kavli:
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٨٨ الى ٩٣]
[Neml Suresi (27): Ayet 88-93]
وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ (٨٨) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠) إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢)
{ وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ (٨٨) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠) إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢) } “Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler. Bu, her şeyi sağlam yapan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (88) Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır ve onlar o günün dehşetinden güvendedirler. (89) Kim de bir kötülükle gelirse, yüzleri ateşe sürtülür. [Onlara]: 'Yalnızca yaptıklarınızın karşılığını görmüyor musunuz?' [denir]. (90) [De ki:] 'Bana ancak, bu beldenin -ki onu hürmetli kılmıştır ve her şey O'nundur- Rabbine kulluk etmem emrolundu ve bana müslümanlardan olmam emredildi.' (91) 'Ve Kur'an okumam [emredildi]'. Artık kim doğru yolu bulursa, ancak kendisi için bulmuş olur; kim de saparsa, de ki: 'Ben sadece uyarıcılardanım.' (92)”
وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣)
{ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣) } “Ve de ki: 'Hamd Allah'a mahsustur. O, ayetlerini size gösterecek, siz de onları tanıyacaksınız. Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir.' (93)”
هذا وصف حال الأشياء يوم القيامة عقب النفخ في الصور، و «الرؤية» هي بالعين وهذه الحال «للجبال» هي في أول الأمر تسير وتموج وأمر الله تعالى ينسفها ويفتها خلال ذلك فتصير كالعهن، ثم تصير في آخر الأمر هباء منبثا، و «الجمود» ، التضام والتلزز في الجوهر، قال ابن عباس جامِدَةً قائمة، ونظيره قول الشاعر [النابغة] : [الطويل]
Bu, Sûr'a üflenmenin hemen ardından kıyamet günündeki eşyanın halinin vasfıdır. 'Görmek' gözle görmektir. 'Dağların' bu hali ilk andadır; dağlar yürür ve dalgalanır, bu esnada Yüce Allah'ın emri onları savurur ve uvalar; böylece atılmış renkli yün gibi olurlar, en son merhalede ise etrafa saçılmış toz haline gelirler. 'Cümûd', cevherde birbirine kenetlenip sıkıca durmaktır. İbn Abbâs: '{ جامِدَةً } ayakta duran/hareketsiz' demiştir. Şairin [en-Nâbiğa] şu sözü bunun benzeridir: [Tavîl] 'Büyük bir dağ gibi heybetli ordunun içinde sanırsın ki onlar bir ihtiyaç için durmuşlar, oysa binekler hızlıca koşup gitmektedir.'
بأرعن مثل الطود تحسب أنهم ... وقوف لحاج والركاب تهملج
'Büyük bir dağ gibi heybetli ordunun içinde sanırsın ki onlar bir ihtiyaç için durmuşlar, oysa binekler hızlıca koşup gitmektedir.'
وصُنْعَ اللَّهِ مصدر معرف والعامل فيه فعل مضمر من لفظه، وقيل هو نصب على الإغراء بمعنى انظروا صنع الله، و «الإتقان» الإحسان في المعمولات وأن تكون حسانا وثيقة القوة، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر «يفعلون» بالياء وقرأ الباقون «تفعلون» بالتاء على الخطاب، و «الحسنة» الإيمان، وقال ابن عباس والنخعي وقتادة: هي لا إله إلا الله، وروي عن علي بن الحسين أنه قال: كنت في بعض خلواتي فرفعت صوتي ب «لا إله إلا الله» فسمعت قائلا يقول إنها الكلمة التي قال الله فيها مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وقوله خَيْرٌ مِنْها يحتمل أن يكون للتفضيل، ويكون في قوله مِنْها حذف مضاف تقديره خير من قدرها واستحقاقها، بمعنى أن الله تعالى تفضل عليه فوق ما تستحق حسنته، قال ابن زيد: يعطى بالواحدة عشرا والداعية إلى هذا التقدير أن الحسنة لا يتصور بينها وبين الثواب تفضيل، ويحتمل أن يكون خبر ليس للتفضيل بل اسم للثواب والنعمة، ويكون قوله تعالى: مِنْها لابتداء الغاية، أي هذا الخير الذي يكون له هو من حسنته وبسببها، وهذا قول الحسن وابن جريج، وقال عكرمة: ليس شيء خيرا من لا إله إلا الله، وإنما له الخير منها، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر «من فزع» بالإضافة، ثم اختلفوا في فتح الميم وكسرها من يَوْمَئِذٍ فقرأ أكثرهم بفتح الميم على بناء الظرف لما أضيف إلى غير متمكن، وقرأ إسماعيل بن جعفر عن نافع بكسر الميم على إعمال الإضافة، وذلك أن الظروف إذا أضيفت إلى غير متمكن جاز بناؤها وإعمال الإضافة فيها.
{ صُنْعَ اللَّهِ } marife bir mastardır; onda amel eden âmil kendi lafzından muzmer bir fiildir. 'Allah'ın sanatına bakın' anlamında teşvik (iğrâ) üzere mansub olduğu da söylenmiştir. 'İtkân', yapılan işleri güzel ve sağlam yapmak, onların güzel ve sarsılmaz bir kuvvete sahip olması demektir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir yâ ile «يفعلون» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise muhatap sîgasıyla tâ ile «تفعلون» şeklinde okumuşlardır. { الْحَسَنَةِ } imandır. İbn Abbâs, Nehaî ve Katâde: 'O, Lâ ilâhe illallâh'tır' demişlerdir. Ali b. el-Hüseyin'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Yalnız kaldığım bir sırada sesimi «Lâ ilâhe illallâh» ile yükselttim. Bir sözcünün şöyle dediğini işittim: Bu, Allah'ın hakkında { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } buyurduğu kelimedir.' O'nun { خَيْرٌ مِنْها } kavlinin tafdil (üstünlük) için olması muhtemeldir; bu durumda { مِنْها } kavlinde, takdiri 'onun miktarından ve hak edişinden daha hayırlıdır' şeklinde olan bir muzâf hazfi vardır; yani Yüce Allah ona iyiliğinin hak ettiğinin üstünde lütufta bulunmuştur. İbn Zeyd: 'Bire on verilir' demiştir. Bu takdire sevk eden sebep, amelin kendisi ile sevap arasında bir üstünlük kıyaslamasının tasavvur edilememesidir. 'Hayr' kelimesinin tafdil için olmayıp bilakis sevap ve nimetin bir ismi olması, Yüce Allah'ın { مِنْها } kavlinin ise gaye başlangıcı (iptidâ-i gâye) için olması da muhtemeldir; yani onun için olacak bu hayır, onun iyiliğindendir ve onun sebebiyledir. Bu, Hasan ve İbn Cüreyc'in kavlidir. İkrime: 'Lâ ilâhe illallâh'tan daha hayırlı hiçbir şey yoktur; fakat ona hayır ondan dolayı verilir' demiştir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir izafetle «من فزعِ» şeklinde okumuşlardır. Sonra { يَوْمَئِذٍ } kelimesinin mîm'inin fethası ve kesrası hususunda ihtilaf etmişlerdir; çoğu murep olmayan (gayr-i mütemekkin) bir kelimeye izafe edildiğinde zarfın mebni kılınması kuralı gereğince mîm'in fethasıyla okumuştur. İsmâîl b. Ca'fer, Nâfi'den izafetin gereğini işleterek mîm'in kesrasıyla okumuştur. Zira zarflar gayr-i mütemekkin bir lafza izafe edildiğinde mebni kılınmaları da izafetin işletilmesi de caizdir.
ومن ذلك قول الشاعر [النابغة الذبياني] : [الطويل]
Şairin [en-Nâbiğa ez-Zübyânî] şu sözü bundandır: [Tavîl]
على حين عاتبت المشيب على الصبا ... وقلت ألمّا أصح والشيب وازع
'Saç ağarmasını gençlikten dolayı kınadığım ve: Ben henüz aklımı başıma almadım mı, oysa saç ağarması bir engelleyicidir! dediğim bir vakitte...'
فإنه يروى «على حين» بفتح النون و «على حين» بكسرها، وقرأ عاصم وحمزة والكسائي «من فزع» بالتنوين وترك الإضافة ولا يجوز مع هذه القراءة إلا فتح الميم من «يومئذ» ، و «السيئة» التي هي في هذه الآية هي الكفر والمعاصي فيمن ختم الله تعالى عليه من أهل المشيئة بدخول النار، و «كبت» معناه جعلت تلي النار، وجاء هذا كبا من حيث خلقتها في الدنيا تعطي ارتفاعها، وإذا كبت الوجوه فسائر البدن أدخل في النار إذ الوجه موضع الشرف والحواس، وقوله هَلْ تُجْزَوْنَ بمعنى يقال لهم ذلك وهذا على جهة التوبيخ، وقوله إِنَّما أُمِرْتُ بمعنى قل يا محمد لقومك إِنَّما أُمِرْتُ، والْبَلْدَةِ المشار إليها مكة، وقرأ جمهور الناس «الذي حرمها» ، وقرأ ابن عباس وابن مسعود «التي حرمها» ، وأضاف في هذه الآية التحريم إلى الله تعالى من حيث ذلك بقضائه وسابق علمه وأضافه النبي ﷺ إلى إبراهيم في قوله «إن إبراهيم حرم مكة وإني حرمت المدينة» ، من حيث كان ظهور ذلك بدعائه ورغبته وتبليغه لأمته فليس بين الآية والحديث تعارض، وفي قوله حَرَّمَها تعديد نعمته على قريش في رفع الله تعالى عن بلدهم الغارات والفتن الشائعة في جميع بلاد العرب، وقوله وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ معناه بالملك والعبودية، وقرأ جمهور الناس «أن أتلو» عطفا على قوله أَنْ أَكُونَ وقرأ ابن مسعود «وأن اتل القرآن» بمعنى وقيل لي اتل القرآن و «اتل» معناه تابع بقراءتك بين آياته واسرده وتلاوة القرآن سبب الاهتداء إلى خير كثير، وقوله فَمَنِ اهْتَدى معناه من تكسب الهدى والإيمان ونظر نظرا ينجيه ف لِنَفْسِهِ سعيه.
Bu beyit nûn'un fethasıyla «على حينَ» ve kesrasıyla «على حينِ» şeklinde rivayet edilir. Âsım, Hamza ve Kisâî tenvin ile ve izafeti terk ederek «من فزعٍ» şeklinde okumuşlardır; bu kıraatle birlikte «يومئذ» lafzının mîm'inin fethasından başkası caiz değildir. Bu ayette geçen { السَّيِّئَةِ }, küfür ve Yüce Allah'ın ateşe girmelerini mühürlediği meşîet ehline ait günahlardır. { كُبَّتْ } ifadesinin anlamı yüzleri ateşe gelecek şekilde çevrildi demektir. Bu 'kebb' (yüzüstü atılma) şeklinde geldi; çünkü onların dünyadaki yaratılışları dik durmayı gerektirir; yüzler yüzüstü çevrildiğinde ise bedenin geri kalanı ateşe daha çok girer; zira yüz şerefin ve duyuların yeridir. O'nun { هَلْ تُجْزَوْنَ } kavli, onlara böyle söylenecektir anlamındadır ve bu bir azarlama sadedindedir. O'nun { إِنَّما أُمِرْتُ } kavli, 'Ey Muhammed, kavmine de ki: Bana ancak emredildi...' anlamındadır. İşaret edilen { الْبَلْدَةِ } Mekke'dir. İnsanların cumhûru «الذي حرمها» şeklinde okumuştur. İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd ise «التي حرمها» şeklinde okumuşlardır. Bu ayette haram kılmayı, O'nun kazası ve ezelî ilmi cihetiyle Yüce Allah'a nispet etmiştir; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise «Şüphesiz İbrâhim Mekke'yi haram kıldı, ben de Medine'yi haram kıldım» sözünde bunun ortaya çıkışı İbrâhim'in duası, arzusu ve ümmetine tebliği cihetiyle olduğu için İbrâhim'e nispet etmiştir; binaenaleyh ayet ile hadis arasında bir çelişki yoktur. O'nun { حَرَّمَها } kavlinde, Yüce Allah'ın bütün Arap diyarlarında yaygın olan baskınları ve fitneleri onların beldesinden kaldırması suretiyle Kureyş'e olan nimetini sayıp dökmesi vardır. O'nun { وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ } kavli, mülk ve kulluk cihetiyle her şey O'nundur demektir. İnsanların cumhûru { أَنْ أَكُونَ } kavline atıfla «أن أتلو» şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd ise 'bana Kur'an'ı oku denildi' anlamında «وأن اتل القرآن» şeklinde okumuştur. 'Utlü', kıraatinle ayetlerini birbirine ekle ve art arda oku demektir; Kur'an okumak pek çok hayra hidayet bulmanın sebebidir. O'nun { فَمَنِ اهْتَدى } kavli ise, kim hidayeti ve imanı kesbeder ve kendisini kurtaracak bir bakışla bakarsa onun bu gayreti { لِنَفْسِهِ } kendi lehinedir demektir.
قال القاضي أبو محمد: فنسبة الهدى والضلال إلى البشر في هذه الآية إنما هي بالتكسب والحرص والحال التي يقع عليها الثواب والعقاب والكل أيضا من الله تعالى بالاختراع، وقوله سَيُرِيكُمْ آياتِهِ توعد بعذاب الدنيا كبدر، والفتح، ونحوه وبعذاب الآخرة، وقرأ جمهور القراء «عما يعملون» ، وقرأ نافع وابن عامر وحفص عن عاصم عما «تعملون» بالتاء من فوق على مخاطبتهم.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ayette hidayet ve dalaletin insana nispet edilmesi sadece kesb, gayret ve sevap ile cezanın terettüp ettiği hal cihetiyledir; bütünü ise yoktan yaratma cihetiyle yine Yüce Allah'tandır. O'nun { سَيُرِيكُمْ آياتِهِ } kavli, Bedir, Fetih ve benzeri dünya azabıyla ve ahiret azabıyla bir tehdittir. Kıraat imamlarının cumhûru «عما يعملون» şeklinde okumuştur. Nâfi', İbn Âmir ve Âsım'dan Hafs ise onlara hitap sîgasıyla üstten tâ ile «عما تعملون» şeklinde okumuşlardır.