ترمي العضاة بحاصب من ثلجها ... حتى يبيت على العضاة جفالا
Dikenli ağaçları karından bir taş yağmuruyla taşlar ... Öyle ki o kar ağaçların üzerinde kümelenmiş olarak geceler
ومنه قول الفرزدق: [البسيط]
el-Ferezdak'ın şu sözü de bu kabildendir: [Basît]
مستقبلين شمال الشام تضربهم ... بحاصب كنديف القطن منثور
Şam'ın kuzey rüzgârını karşılamışlar; rüzgâr onları ... Atılmış pamuk gibi savrulan bir taş yağmuruyla vuruyor
والذين أخذتهم الصَّيْحَةُ قوم ثمود، قاله ابن عباس وقال قتادة: هم قوم شعيب، و «الخسف» كان بقارون، قاله ابن عباس.
O korkunç çığlığın { الصَّيْحَةُ } yakaladığı kimseler Semûd kavmidir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Katâde ise: «Onlar Şuayb'ın kavmidir» demiştir. Yerin dibine geçirme { الخسف } ise Kârûn'a olmuştur; bunu da İbn Abbâs söylemiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: ويشبه أن يكون أصحاب الرجفة في هذا النوع من العذاب، والغرق كان في قوم نوح، وبه فسر ابن عباس وفي فرعون وحزبه، وبه فسر قتادة، وظلمهم أنفسهم كان بالكفر ووضع العبادة في غير موضعها وقدم المفعول على يَظْلِمُونَ للاهتمام وهذا نحو إِيَّاكَ نَعْبُدُ [الفاتحة: ٥] وغيره، وحكى الطبري عن قتادة أن رجفة قوم شعيب كان صيحة أرجفتهم على هذا مع ثمود.
Fakih İmam Kâdı der ki: Şiddetli sarsıntıya uğrayanların (Ashâbü'r-recfe) bu azap türü içinde yer alması muhtemeldir. Suda boğulma ise Nûh kavminde gerçekleşmiştir, İbn Abbâs bunu böyle tefsir etmiştir; ayrıca Firavun ve avenesinde de gerçekleşmiştir, Katâde de böyle tefsir etmiştir. Kendilerine zulmetmeleri ise inkâr etmekle ve ibadeti hak etmeyene yöneltmekle olmuştur. Önemine binaen mef'ûl (nesne), { يَظْلِمُونَ } fiilinin önüne geçirilmiştir; bu da { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız sana kulluk ederiz” [Fâtiha: 5] ve benzerleri gibidir. Taberî, Katâde'den naklettiğine göre Şuayb kavminin sarsıntısı, onları sarsan bir çığlıktı; buna göre onlar da Semûd kavmiyle beraberdir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٤١ الى ٤٣]
[Ankebût Suresi (29): 41-43. Ayetler]
مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤٢) وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ (٤٣)
{ مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤٢) وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ (٤٣) } “Allah'tan başka dostlar edinenlerin durumu, bir ev edinen örümceğin durumuna benzer. Hâlbuki evlerin en çürüğü şüphesiz örümcek yuvasıdır; keşke bilselerdi! Şüphesiz Allah, O'ndan başka neye yalvarıp yakardıklarını çok iyi bilir. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. İşte biz bu misalleri insanlara getiriyoruz; fakat onları ancak ilim sahipleri akıl edip anlar.”
شبه تعالى الكفار في عبادتهم الأصنام وبنائهم جميع أمورهم على ذلك ب الْعَنْكَبُوتِ التي تبني وتجتهد وأمرها كلها ضعيف متى مسته أدنى هابة أذهبته فكذلك أمر أولئك وسعيهم مضمحل لا قوة له ولا معتمد، ومن حديث ذكره النقاش «العنكبوت شيطان مسخه الله تعالى فاقتلوه» ، وروي عن علي ﵁ أنه قال: «طهروا بيوتكم من نسج العنكبوت فإن تركه يورث الفقر» ، وقوله لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ، أي يَعْلَمُونَ أن هذا مثلهم وأن حالهم ونسبتهم من الحق هذه الحال، وقوله إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ.
Yüce Allah putlara tapmaları ve bütün işlerini buna dayandırmaları hususunda kâfirleri, yuva kuran, çabalayan fakat kurduğu şey bütünüyle zayıf olan, en ufak bir esinti dokunduğunda onu yok edip götüren örümceğe { الْعَنْكَبُوتِ } benzetmiştir. İşte onların durumu ve çabaları da böyledir; yok olup gidicidir, hiçbir gücü ve dayanağı yoktur. en-Nakkâş'ın zikrettiği bir hadiste: «Örümcek, Allah Teâlâ'nın suretini değiştirdiği (mesh ettiği) bir şeytandır, onu öldürün» denilmiştir. Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Evlerinizi örümcek ağlarından temizleyin; zira onu bırakmak fakirlik getirir.» Allah Teâlâ'nın: { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } buyruğu; yani bunun kendi durumlarının bir misali olduğunu, hakka nispetle hâllerinin işte bu hâl olduğunu bilselerdi [demektir]. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ }
قرأ أبو عمرو وسلام «يعلم ما» بالإدغام، وقرأ عامة القراء بالفك، وقرأ الجمهور «تدعون» بالتاء من فوق، وقرأ أبو عمرو وعاصم بخلاف «يدعون» بالياء من تحت على الغيبة، فأما موضع ما من الإعراب فقيل معناه أن الله يعلم الذين يدعون من دونه من جميع الأشياء أن حالهم هذه وأنهم لا قدرة لهم، وقيل قوله إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ إخبار تام، وقوله وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ متصل به، واعترض بين الكلامين ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ، وذلك على هذا النحو من النظر يحتمل معنيين أحدهما أن تكون ما نافية أي لستم تدعون شيئا له بال ولا قدر ولا خلاق فيصلح أن يسمى شيئا وفي هذا تعليق يَعْلَمُ وفيه نظر، الثاني أن تكون ما استفهاما كأنه قرر على جهة التوبيخ على هذا المعبود من جميع الأشياء ما هو إذ لم يكن الله تعالى أي ليس لهم على هذا التقرير جواب مقنع البتة، ف مِنْ على القول الأول والثالث للتبعيض المجرد، وعلى القول الوسط هي زائدة في الجحد ومعناها التأكيد، وقال أبو علي ما استفهام نصب ب يَدْعُونَ ولا يجوز نصبها ب يَعْلَمُ، والتقدير أن الله يعلم أوثانا تدعون من دونه أو غيره لا يخفى ذلك عليه، وقوله وَتِلْكَ الْأَمْثالُ إشارة إلى هذا المثل ونحوه، ونَضْرِبُها مأخوذ من الضرب
Ebû Amr ve Sellâm «يعلم ما» ifadesini idgam ile okumuştur. Kurrânın geneli ise idgamsız (fekk ile) okumuştur. Cumhur üstten te ile «تدعون» okurken, Ebû Amr ve Âsım ihtilaflı olarak gaib kipiyle alttan ye ile «يدعون» okumuştur. { ما } lafzının iraptaki yerine gelince; bunun manasının Allah'ın, O'ndan başka yalvardıkları tüm şeylerin bu hâl üzere olduğunu ve hiçbir güçlerinin bulunmadığını bildiği şeklinde olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise { إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ } buyruğu tam bir haberdir ve { وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } buyruğu da ona bağlıdır; { ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ } ifadesi ise bu iki söz arasına itiraz cümlesi olarak girmiştir. Bu yaklaşıma göre iki mana muhtemeldir: Birincisi, { ما } edatının nefy (olumsuzluk) olmasıdır; yani 'Siz kayda değer, değeri ve nasibi olan, şey diye isimlendirilmeye elverişli bir şeye ibadet ediyor değilsiniz' manasındadır; bunda { يَعْلَمُ } fiilinin taliki söz konusudur ve bu görüş tartışmalıdır. İkincisi, { ما } edatının istifham (soru) olmasıdır; sanki Allah Teâlâ olmadığına göre bu tapınılan şeylerin tüm varlıklar içindeki mahiyetinin ne olduğu kınama yoluyla sorulmaktadır; yani bu soru karşısında onların verebilecekleri hiçbir ikna edici cevap yoktur. Birinci ve üçüncü görüşe göre { مِنْ } sırf teb'îz (kısmiyet) içindir; ortadaki görüşe göre ise nefiyde zâiddir ve anlamı teyittir. Ebû Ali: «{ ما } istifhamdır, { يَدْعُونَ } fiiliyle mensub olmuştur, { يَعْلَمُ } ile mensub olması caiz değildir. Takdiri de: 'Allah O'ndan başka hangi putlara yahut başkalarına yalvardığınızı bilir, bu O'na gizli kalmaz' şeklindedir» demiştir. Yüce Allah'ın: { وَتِلْكَ الْأَمْثالُ } buyruğu bu misale ve benzerlerine işarettir. { نَضْرِبُها } fiili darbdan türemiştir,
أي النوع كما تقول هذان من ضرب واحد وهذا ضريب هذا أي قرينه وشبهه، فكأن ضرب المثل هو أن يجعل للأمر الممثل ضريب، وباقي الآية بين. وقرأت فرقة «يدعون» بالياء من تحت، وقرأت فرقة «تدعون» بالتاء على المخاطبة، وقال جابر: قال النبي ﷺ في قوله إِلَّا الْعالِمُونَ: «العالم من عقل عن الله فعمل بطاعته وانتهى عن معصيته» .
yani nevidir; nitekim "Bunlar aynı darptandır (türdendir)" ve "Bu bunun darîbidir (benzeri ve dengidir)" dersin. Sanki misal getirmek (darb-ı mesel), misal verilen iş için bir benzer ortaya koymaktır. Ayetin geri kalanı açıktır. Bir grup alttan ye ile «يدعون», diğer bir grup ise muhatap kipi olarak üstten te ile «تدعون» okumuştur. Câbir şöyle demiştir: Nebi ﷺ { إِلَّا الْعالِمُونَ } buyruğu hakkında şöyle buyurdu: «Âlim; Allah'tan geleni akleden, O'na itaatle amel eden ve O'na isyandan sakınan kimsedir.»
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]
[Ankebût Suresi (29): 44-45. Ayetler]
خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٤٤) اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ (٤٥)
{ خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٤٤) اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ (٤٥) } “Allah gökleri ve yeri hak ile yarattı. Şüphesiz bunda inananlar için bir ibret vardır. [Ey Muhammed!] Kitaptan sana vahyolunanı oku ve namazı dosdoğru kıl. Çünkü namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Allah'ı anmak elbette en büyüktür. Allah ne yaptığınızı bilir.”
نبه في ذكر خلق السَّماواتِ وَالْأَرْضَ على أمر يوقع الذهن على صغر قدر الأوثان وكل معبود من دون الله، وقوله تعالى: بِالْحَقِّ أي بالواجب النير لا للعبث واللعب، بل ليدل على سلطانه ويثبت شرائعه ويضع الدلالات لأهلها ويعم بالمنافع إلى غير ذلك مما لا يحصى عدا، ثم أمر تعالى نبيه ﵇ بالنفوذ لأمره وتلاوة القرآن الذي أوحي إليه، وإقامة الصلاة أي إدامتها والقيام بحدودها ثم أخبر حكما منه إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى صاحبها وممتثلها عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ.
Göklerin ve yerin { السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } yaratılışının zikredilmesinde, zihne putların ve Allah'tan başka tapılan her şeyin değerinin küçüklüğünü kavratan bir hususa dikkat çekilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { بِالْحَقِّ } buyruğu; yani boş ve anlamsız bir oyun olsun diye değil, apaçık bir hakikat ve gereklilik olarak, bilakis hükümranlığına delalet etsin, şeriatlarını pekiştirsin, ehli için deliller koysun ve sayılamayacak kadar çok faydaları yaysın diye yarattı demektir. Sonra Allah Teâlâ Peygamberine (aleyhisselâm) emrini yerine getirmesini, kendisine vahyedilen Kur'an'ı okumasını ve namazı ikame etmesini, yani ona devam edip sınırlarını gözeterek kılmasını emretmiş, ardından bir hüküm olarak namazın { إِنَّ الصَّلاةَ }, sahibini ve onu hakkıyla kılanı hayasızlıktan ve kötülükten { عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ } alıkoyacağını haber vermiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وذلك عندي بأن المصلي إذا كان على الواجب من الخشوع والإخبات وتذكر الله تعالى وتوهم الوقوف بين يدي العظمة، وأن قلبه وإخلاصه مطلع عليه مرقوب صلحت لذلك نفسه وتذللت وخامرها ارتقاب الله تعالى فاطرد ذلك في أقواله وأعماله وانتهى عن الفحشاء والمنكر، ولم يكد يفتر من ذلك حتى تظله صلاة أخرى يرجع بها إلى أفضل حاله، فهذا معنى هذا الإخبار لأن صلاة المؤمن هكذا ينبغي أن تكون، وقد روي عن بعض السلف أنه كان إذا قام إلى الصلاة ارتعد واصفر لونه فكلم في ذلك فقال: إني أقف بين يدي الله تعالى وحق لي هذا مع ملوك الدنيا فكيف مع ملك الملوك.
Fakih İmam Kâdı der ki: Bu bana göre şöyledir: Namaz kılan kimse, gerektiği şekilde huşû, boyun eğiş, Allah Teâlâ'yı anma, O'nun azametinin huzurunda durduğunu, kalbini ve ihlasını O'nun görüp gözettiğini düşünme hâli üzere olduğunda; nefsi bununla ıslah olur, boyun eğer, Allah Teâlâ'nın murakabesi içine işler; böylece bu durum onun sözlerine ve davranışlarına yansır ve o hayasızlıktan ve kötülükten sakınır. Bu hâlden henüz gevşemeye yüz tutmuşken kendisini en faziletli hâline döndürecek bir başka namaz onu gölgeler. İşte bu haberin manası budur; zira müminin namazının böyle olması gerekir. Nitekim seleften bazılarından rivayet edildiğine göre, o namaza durduğunda titrer ve rengi sararırdı. Bu hususta kendisine sorulduğunda: «Ben Allah Teâlâ'nın huzurunda duruyorum; dünya krallarının huzurunda bile bana böyle olmak yakışırken kralların Kralı'nın huzurunda nasıl olmasın?» demiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: فهذه صلاة تنهى ولا بد عن الفحشاء والمنكر، ومن كانت صلاته دائرة حول الإجزاء لا خشوع فيها ولا تذكر ولا فضائل فتلك تترك صاحبها من منزلته حيث كان، فإن كان على طريقة معاص تبعده من الله تركته الصلاة يتمادى على بعده وعلى هذا يخرج الحديث المروي عن ابن مسعود وابن عباس والحسن والأعمش قولهم «من لم تنهه صلاته عن الفحشاء والمنكر لم تزده من الله إلا بعدا» . وقد روي أن الحسن أرسله عن النبي ﷺ وذلك غير صحيح السند، سمعت أبي ﵁ يقوله فإذا قررناه ونظرنا معناه فغير جائز أن نقول إن نفس صلاة العاصي تبعده من الله حتى كأنها معصية، وإنما يتخرج ذلك على أنها لا تؤثر في تقريبه من الله تعالى بل تتركه في حاله ومعاصيه من الفحشاء والمنكر تبعده، فلم تزده الصلاة إلا تقرير ذلك البعد الذي كان بسبيله، فكأنها بعدته حين لم تكف بعده عن الله تعالى، وقيل لابن مسعود إن فلانا كثير الصلاة، فقال: إنها لا تنفع إلا من أطاعها، وقرأ الربيع بن أنس «إن الصلاة تأمر بالمعروف وتنهى عن الفحشاء والمنكر» ، وقال ابن عمر الصَّلاةَ هاهنا
Fakih İmam Kâdı der ki: İşte bu, hayasızlıktan ve kötülükten kesinlikle alıkoyan namazdır. Kimin de namazı yalnızca farzı savma etrafında dönüp duruyor, içinde huşû, tezekkür ve faziletler barındırmıyorsa, o namaz sahibini bulunduğu mertebede bırakır. Şayet onu Allah'tan uzaklaştıran günahlar yolunda ise, namaz onu o uzaklığı üzere devam etmeye bırakır. İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, el-Hasan ve el-A'meş'ten rivayet edilen şu söz de bu kabildendir: «Namazı kendisini hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymayan kimsenin namazı, onu Allah'tan uzaklaştırmaktan başka bir şeyi artırmaz.» el-Hasan'ın bunu Nebi'den ﷺ mürsel olarak rivayet ettiği söylenmiştir ki bunun senedi sahih değildir; babamın (radıyallâhu anh) böyle söylediğini işittim. Bu rivayeti esas alıp manasına baktığımızda, günahkârın namazının bizzat kendisinin onu sanki bir günahmış gibi Allah'tan uzaklaştırdığını söylememiz caiz olmaz. Ancak bunun açıklaması şudur: O namaz, kulu Allah Teâlâ'ya yaklaştırmada tesir etmez, bilakis onu hâli üzere bırakır; işlediği hayasızlık ve kötülük günahları ise onu uzaklaştırır. Dolayısıyla namaz, onun zaten içinde bulunduğu o uzaklığı perçinlemekten başka bir şeyi artırmamış olur. Sanki onun Allah Teâlâ'dan uzak kalmasını engellemediği için onu uzaklaştırmış gibi olur. İbn Mes'ûd'a: «Falanca çok namaz kılıyor» denilince: «Namaz, sadece kendisine itaat edene fayda verir» demiştir. er-Rebî' b. Enes: «Şüphesiz namaz iyiliği emreder, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar» şeklinde okumuştur. İbn Ömer ise buradaki namazın { الصَّلاةَ }
القرآن، وقال حماد بن أبي سليمان وابن جريج والكلبي: إن الصلاة تنهى ما دمت فيها.
Kur'an olduğunu söylemiştir. Hammâd b. Ebî Süleymân, İbn Cüreyc ve el-Kelbî ise: «Namaz, içinde bulunduğun müddetçe seni alıkoyar» demişlerdir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وهذه عجمة وأنى هذا مما روى أنس بن مالك قال: كان فتى من الأنصار يصلي مع النبي ﷺ ولا يدع شيئا من الفواحش والسرقة إلا ركبه، فقيل ذلك للنبي ﷺ فقال «إن صلاته ستنهاه» ، فلم يلبث أن تاب وصلحت حاله، فقال رسول الله ﷺ: «ألم أقل لكم» ؟ وقوله تعالى: وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ قال ابن عباس وأبو الدرداء وسلمان وابن مسعود وأبو قرة: معناه، وَلَذِكْرُ اللَّهِ إياكم أَكْبَرُ من ذكركم إياه، وقيل معناه وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ مع المداومة من الصلاة في النهي عن الفحشاء والمنكر، قال ابن زيد وقتادة معناه وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ من كل شيء، وقيل لسلمان أي الأعمال أفضل؟ فقال: أما تقرأ القرآن وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ. ومنه حديث الموطأ عن أبي الدرداء «ألا أخبركم بخير أعمالكم؟» الحديث، وقيل معناه وَلَذِكْرُ اللَّهِ كبير كأنه يحض عليه في هذين التأويلين الأخيرين.
Fakih İmam Kâdı der ki: Bu yetersiz bir anlayıştır. Enes b. Mâlik'ten rivayet edilen şu hadisten ne kadar da uzaktır! O şöyle demiştir: Ensardan bir genç Nebi ﷺ ile birlikte namaz kılar, bir yandan da işlemadık hiçbir fuhşiyat ve hırsızlık bırakmazdı. Bu durum Nebi'ye ﷺ söylenince: «Namazı onu yakında bundan alıkoyacaktır» buyurdu. Çok geçmeden o genç tövbe etti ve hâli düzeldi. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ: «Ben size dememiş miydim?» buyurdu. Allah Teâlâ'nın: { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } buyruğu hakkında İbn Abbâs, Ebü'd-Derdâ, Selmân, İbn Mes'ûd ve Ebû Kurre: 'Bunun manası; Allah'ın sizi anması { وَلَذِكْرُ اللَّهِ }, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür { أَكْبَرُ } demektir' demişlerdir. Bir görüşe göre manası; devamlı kılındığında Allah'ı anmak, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyma hususunda namazdan daha büyüktür { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } şeklindedir. İbn Zeyd ve Katâde, manasının: «Allah'ı anmak her şeyden daha büyüktür { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ }» olduğunu söylemişlerdir. Selmân'a: «Hangi amel daha faziletlidir?» diye sorulunca: «Sen Kur'an'daki { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” ayetini okumuyor musun?» demiştir. el-Muvatta'da geçen Ebü'd-Derdâ hadisi de bu kabildendir: «Size amellerinizin en hayırlısını haber vereyim mi?...» Hadis. Son iki yoruma göre manasının 'Allah'ı anmak büyüktür' şeklinde olduğu, sanki buna teşvik edildiği de söylenmiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وعندي أن المعنى وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ على الإطلاق أي هو الذي ينهى عن الفحشاء والمنكر.
Fakih İmam Kâdı der ki: Bana göre mana; mutlak olarak { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ı anmak en büyüktür” şeklindedir; yani hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyan bizzat O'nu anmaktır.
فالجزء الذي منه في الصلاة يفعل ذلك وكذلك يفعل في غير الصلاة لأن الانتهاء لا يكون إلا من ذاكر مراقب، وثواب ذلك الذكر أن يذكره الله تعالى كما في الحديث «ومن ذكرني في ملإ ذكرته في ملإ خير منه» ، والحركات التي في الصلاة لا تأثير لها في نهي، والذكر النافع هو مع العلم وإقبال القلب وتفرغه إلا من الله تعالى، وأما ما لا يتجاوز اللسان ففي رتبة أخرى، وذكر الله تعالى العبد هو إفاضة الهدى ونور العلم عليه، وذلك ثمرة لذكر العبد ربه، قال الله ﷿ فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ [البقرة: ١٥٢] ، وباقي الآية ضرب من التوعد والحث على المراقبة.
Namazın içinde yer alan zikir kısmı bunu sağlar; namaz dışındaki zikir de böyledir. Çünkü kötülükten vazgeçiş ancak Allah'ı anan ve O'nu murakabe eden kimseden sadır olur. Bu zikrin sevabı ise hadiste geçtiği üzere Allah Teâlâ'nın da kulu anmasıdır: «Kim beni bir toplulukta anarsa, ben de onu onlardan daha hayırlı bir toplulukta anarım.» Namazdaki bedensel hareketlerin ise kötülükten alıkoymada tek başına bir etkisi yoktur. Fayda veren zikir; ilimle, kalbin yönelişiyle ve Allah Teâlâ'dan başkasından arınmasıyla birlikte olandır. Dile bağlı kalıp öteye geçmeyen zikir ise başka bir derecededir. Allah Teâlâ'nın kulu anması ise ona hidayet ve ilim nuru bahşetmesidir; bu da kulun Rabbini anmasının bir semeresidir. Aziz ve Celil olan Allah şöyle buyurmuştur: { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } “Beni anın ki ben de sizi anayım” [Bakara: 152]. Ayetin geri kalanı bir tür tehdit ve murakabeye teşviktir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤٦]
[Ankebût Suresi (29): 46. Ayet]
وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦)
{ وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦) } “İçlerinden zulmedenler bir yana, ehl-i kitap ile ancak en güzel yolla mücadele edin ve deyin ki: 'Bize indirilene de size indirilene de iman ettik. Bizim ilahımız da sizin ilahınız da birdir ve biz O'na teslim olmuşuzdur.'”
قرأ الجمهور «إلا» على الاستثناء، وقرأ ابن عباس «ألا» بفتح الهمزة وتخفيف اللام، واختلف المفسرون في المراد بهذه الآية، فقال ابن زيد: معناها «لا تجادلوا» من آمن بمحمد من أَهْلَ الْكِتابِ فكأنه قال أَهْلَ الْكِتابِ المؤمنين إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ أي الموافقة فيما حدثوكم به من أخبار أوائلهم وغير ذلك، وقوله تعالى على هذا التأويل إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا يريد به من بقي على كفره منهم، كمن كفر وغدر من قريظة والنضير وغيرهم، والآية على هذا محكمة غير منسوخة، وقال مجاهد: المراد ب أَهْلَ الْكِتابِ اليهود والنصارى الباقون على دينهم أمر الله تعالى المؤمنين ألا يجادلوهم إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ من الدعاء إلى الله تعالى والتنبيه على آياته، وأن يزال معهم عن طريق الإغلاظ والمخاشنة، وقوله على هذا التأويل إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا معناه ظلموكم وإلا فكلهم ظلمة على الإطلاق يراد بهم من لم يؤد جزية
Cumhur istisna olarak «إلا» şeklinde okumuştur. İbn Abbâs ise hemzenin fethası ve lâmın şeddesiz haliyle «ألا» okumuştur. Müfessirler bu ayetle neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Zeyd: Bunun manası; ehl-i kitaptan { أَهْلَ الْكِتابِ } Muhammed'e iman edenlerle mücadele etmeyin «لا تجادلوا» demektir; sanki o: «Mümin olan ehl-i kitap ile ancak geçmişlerinin haberlerinden ve başka şeylerden size anlattıkları hususlarda onaylamak gibi en güzel yolla { إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } [mücadele edin]» demiştir. Bu tefsire göre Yüce Allah'ın: { إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا } buyruğu ile Kureyza, Nadîr ve diğerlerinden inkâr edip hıyanet edenler gibi onlardan küfrü üzere kalanları kastetmektedir. Bu yaklaşıma göre ayet muhkemdir, mensuh değildir. Mücâhid ise şöyle demiştir: Ehl-i kitaptan { أَهْلَ الْكِتابِ } maksat, dinleri üzere kalmaya devam eden Yahudi ve Hristiyanlardır. Allah Teâlâ müminlere onlarla Allah Teâlâ'ya davet etmek ve ayetlerine dikkat çekmek suretiyle en güzel olandan { إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } başkasıyla mücadele etmemelerini, onlara karşı kaba ve sert davranma yolundan uzak durmalarını emretmiştir. Bu tefsire göre Yüce Allah'ın: { إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا } buyruğunun manası; size zulmedenler demektir, aksi takdirde onların hepsi mutlak anlamda zalimdir; bunlarla cizye vermeyen
الحرب، ومن قال وصرح بأن لله ولدا أو له شريك أو يده مغلولة، فالآية على هذا منسوخة في مهادنة من لم يحارب، قال قتادة هي منسوخة بقول الله تعالى قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ
savaş ehli kastedilmiştir. Bir de Allah'ın çocuğu olduğunu, O'nun ortağı bulunduğunu veya O'nun elinin bağlı olduğunu açıkça söyleyen kimsedir. Bu yaklaşıma göre ayet, savaşmayan kimselerle barış içinde kalma hususunda mensuhtur. Katâde, bunun Allah Teâlâ'nın: { قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a inanmayanlarla savaşın...”
[التوبة: ٢٩] .
[Tevbe: 29] buyruğu ile neshedildiğini söylemiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: والذي يتوجه في معنى الآية إنما يتضح مع معرفة الحال في وقت نزول الآية، وذلك أن السورة مكية من بعد الآيات العشر الأول، ولم يكن في ذلك الوقت قتال مفروض ولا طلب جزية ولا غير ذلك، وكانت اليهود بمكة وفيما جاورها فربما وقع بينهم وبين بعض المؤمنين جدال واحتجاج في أمر الدين وتكذيب، فأمر الله تعالى المؤمنين ألا يجادلوهم بالمحاجة إلا بالحسنى دعاء إلى الله تعالى وملاينة، ثم استثنى من ظلم منهم المؤمنين إما بفعل، وإما بقول، وإما بإذاية محمد ﷺ، وإما بإعلان كفر فاحش كقول بعضهم عزير ابن الله ونحو هذا، فإن هذه الصنيفة استثني لأهل الإسلام مقارضتها بالتغيير عليها والخروج معها عن التي هي أحسن، ثم نسخ هذا بعد بآية القتال والجزية وهذا قول قتادة وقوله تعالى: وَقُولُوا آمَنَّا الآية، قال أبو هريرة كان أهل الكتاب يقرؤون التوراة بالعبرانية فيفسرونها بالعربية للمسلمين، فقال رسول الله ﷺ لا تصدقوا أهل الكتاب ولا تكذبوهم، وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ. وروى عبد الله بن مسعود أن النبي ﷺ قال: «لا تسألوا أهل الكتاب عن شيء فإنهم لن يهدوكم وقد ضلوا إما أن تكذبوا بحق وإما أن تصدقوا بباطل» .
Fakih İmam Kâdı der ki: Ayetin manasında uygun olan cihet, ancak ayetin indiği vakitteki durumun bilinmesiyle açıklık kazanır. Şöyle ki; sure ilk on ayetinden sonrası itibariyle Mekkîdir. O dönemde farz kılınmış bir savaş, cizye talebi veya benzeri şeyler yoktu. Yahudiler Mekke'de ve civarında bulunuyorlardı; bazen onlarla bazı müminler arasında din konusunda tartışma, delil getirme ve yalanlama vuku buluyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ müminlere, Allah Teâlâ'ya davet ve yumuşaklıkla en güzel şekil müstesna, onlarla delil yarışına girerek tartışmamalarını emretti. Sonra onlardan müminlere fiiliyle, sözüyle veya Muhammed'e ﷺ eziyet ederek yahut bazılarının 'Üzeyir Allah'ın oğludur' demesi gibi çirkin bir küfrü açıkça ilan ederek zulmedenleri istisna etti. Çünkü bu zümreye karşı İslam ehlinin tavır koyarak tepki göstermesi ve en güzel olan sınırın dışına çıkması istisna edilmiştir. Daha sonra bu hüküm, savaş ve cizye ayetiyle neshedilmiştir; bu da Katâde'nin görüşüdür. Allah Teâlâ'nın: { وَقُولُوا آمَنَّا } ayetine gelince; Ebû Hüreyre şöyle demiştir: Ehl-i kitap Tevrat'ı İbranice okur, Müslümanlara ise Arapça tefsir ederlerdi. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Ehl-i kitabı ne tasdik edin ne de yalanlayın; { وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } 'Bize indirilene de size indirilene de iman ettik. Bizim ilahımız da sizin ilahınız da birdir ve biz O'na teslim olmuşuzdur' deyin.» Abdullah b. Mes'ûd da Nebi'nin ﷺ şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Ehl-i kitaba hiçbir şey sormayın; zira onlar sapmışken sizi asla doğru yola iletemezler. Ya bir hakkı yalanlarsınız ya da bir batılı doğrulamış olursunuz.»
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٤٧ الى ٤٩]
[Ankebût Suresi (29): 47-49. Ayetler]
وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الْكافِرُونَ (٤٧) وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لارْتابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الظَّالِمُونَ (٤٩)
{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الْكافِرُونَ (٤٧) وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لارْتابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الظَّالِمُونَ (٤٩) } “İşte böylece sana bu Kitab'ı indirdik. Kendilerine kitap verdiklerimiz ona inanırlar. Şunlardan da ona inananlar vardır. Bizim ayetlerimizi ancak kâfirler inkâr eder. Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun ve elinle de onu yazmıyordun; öyle olsaydı batıla sapanlar elbette şüpheye düşerlerdi. Hayır, o, kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir. Bizim ayetlerimizi ancak zalimler inkâr eder.”
تقدم في الآية التي قبل هذه ما يتضمن نزول شرع وكتاب من عند الله على أنبياء قبل محمد ﵇ فحسن لذلك عطف كَذلِكَ أَنْزَلْنا على ما في المضمر، أي وكما أنزلنا على من تقدمك أنزلنا إليك، والْكِتابِ القرآن، وقوله فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يريد التوراة والإنجيل، أي فالذين كانوا في عصر نزول الكتاب وأوتوه حينئذ يُؤْمِنُونَ بِهِ أي كانوا مصدقين بهذا الكتاب الذي أنزلناه إليك، فالضمير في بِهِ عائد على القرآن، ثم أخبر عن معاصري محمد ﷺ أن منهم أيضا مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ ولم يكونوا آمنوا بعد، ففي هذا إخبار بغيب بينه الوجود بعد ذلك، ثم أنحى على الجاحدين من أمة قد آمن سلفها في القديم وبعضها في الحديث، وحصل الجاحدون في أخس رتبة من الضلال، ويشبه أن يراد أيضا في هذا الإنحاء كفار قريش مع كفار بني إسرائيل، ثم بين تعالى الحجة على «المبطلين» المرتابين ما وضح أن مما يقوي نزول هذا القرآن من عند الله أن محمدا ﷺ جاء به في غاية الإعجاز والطول والتضمن للغيوب وغير ذلك وهو أمي لا يقرأ ولا يكتب ولا يتلو كتابا ولا يخط حرفا ولا سبيل له
Bundan önceki ayette Muhammed'den (aleyhisselâm) önceki peygamberlere Allah katından bir şeriat ve kitap indirildiğini içeren hususlar geçmişti; bu sebeple { كَذلِكَ أَنْزَلْنا } ifadesinin gizli anlama atfedilmesi güzel düşmüştür; yani senden öncekilere indirdiğimiz gibi sana da indirdik [demektir]. { الْكِتابِ } Kur'an'dır. Yüce Allah'ın: { فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } buyruğu ile Tevrat ve İncil kastedilmektedir; yani Kitab'ın indiği çağda yaşayıp o sırada kendilerine kitap verilen kimseler ona inanırlar { يُؤْمِنُونَ بِهِ }; yani sana indirdiğimiz bu Kitab'ı tasdik etmekteydiler demektir. { بِهِ } lafzındaki zamir Kur'an'a dönmektedir. Sonra Muhammed'in ﷺ çağdaşlarından da ona inanan kimselerin bulunduğunu { مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ } haber vermiştir ki onlar henüz iman etmemişlerdi; bunda daha sonra vuku bulmasıyla açığa çıkan gaybî bir haber vardır. Ardından geçmişte öncekileri, yakın zamanda da bir kısmı iman etmiş olan bir ümmetten olup da inkâr edenleri kınamış; o inkârcılar sapıklığın en aşağı mertebesine düşmüşlerdir. Bu kınamada İsrâiloğullarının kâfirleriyle birlikte Kureyş kâfirlerinin de kastedilmiş olması muhtemeldir. Sonra Allah Teâlâ şüpheye düşen «bâtıl ehline» karşı delili açıklamıştır. Bu Kur'an'ın Allah katından indirildiğini kuvvetlendiren hususlardan biri de şudur ki; Muhammed ﷺ okumayan, yazmayan, bir kitap tilavet etmemiş, bir harf dahi çizmemiş ve bilgiye ulaşma yolu bulunmayan ümmî bir kimse olduğu hâlde
إلى العلم، فإنه لو كان ممن يقرأ لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ وكان لهم في ارتيابهم متعلق، وأما ارتيابهم مع وضوح هذه الحجة فظاهر فساده، وقال مجاهد: كان أهل الكتاب يجدون في كتبهم أن محمدا لا يخط ولا يقرأ كتابا فنزلت هذه الآية، وذكر النقاش في تفسير هذه الآية عن الشعبي أنه قال: ما مات النبي ﷺ حتى كتب وأسند أيضا حديثا إلى أبي كبشة السلولي مضمنه أنه ﵇ قرأ صحيفة لعيينة بن حصن وأخبر بمعناها.
onu son derece mucizevî, uzun, gaybî haberleri içeren ve benzeri üstünlüklerle dolu olarak getirmiştir. Şayet o okuyan kimselerden olsaydı, batıla sapanlar şüpheye düşerlerdi { لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ } ve şüphelerinde tutunacakları bir gerekçeleri olurdu. Bu delilin açıklığı karşısında onların şüpheye düşmeleri ise apaçık bir tutarsızlıktır. Mücâhid şöyle demiştir: Ehl-i kitap kendi kitaplarında Muhammed'in yazı yazmadığını ve bir kitap okumadığını buluyorlardı; bunun üzerine bu ayet indi. en-Nakkâş bu ayetin tefsirinde eş-Şa'bî'den onun şöyle dediğini zikretmiştir: «Nebi ﷺ vefat etmeden önce bizzat yazmıştır.» Ayrıca Ebû Kebşe es-Selûlî'ye isnat edilen bir hadis zikretmiştir ki bunun içeriği; Nebi'nin (aleyhisselâm) Uyeyne b. Hısn'a ait bir sahifeyi okuduğu ve manasını haber verdiği şeklindedir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا كله ضعيف، وقول الباجي ﵀ منه، وقوله تعالى: بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ إضراب عن مقدر من الكلام يقتضيه ما تقدم كأنه قال: ليس الأمر كما حسبوا بَلْ هُوَ وهذا الضمير يحتمل أن يعود على القرآن، ويؤيده أن في قراءة ابن مسعود «بل هي آيات» ، ويحتمل أن يعود على محمد ﷺ ويؤيده أن قتادة قرأ «بل هو آية بينة» على الإفراد، وقال: المراد النبي ﷺ، ويحتمل أن يعود على أمر محمد ﷺ في أنه لم يتل ولا خط، وبكل احتمال قالت فرقة، وكون هذا كله آياتٌ أي علامات فِي صُدُورِ العلماء من المؤمنين بمحمد، يراد به مع النظر والاعتبار. والظَّالِمُونَ والْمُبْطِلُونَ، قيل يعم لفظهما كل مكذب بمحمد ﷺ ولكن عظم الإشارة بهما إلى قريش لأنهم الأهم، قاله مجاهد، وقال قتادة: الْمُبْطِلُونَ اليهود.
Fakih İmam Kâdı der ki: Bunların tamamı zayıftır; el-Bâcî'nin (rahmetullâhi aleyh) sözü de bu kabildendir. Allah Teâlâ'nın: { بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ } buyruğu, önceki ifadenin gerektirdiği takdirî bir söze karşı idrâbdır (dönüştür); sanki şöyle denilmiştir: 'İş onların sandığı gibi değildir, bilakis o... { بَلْ هُوَ }'. Bu zamirin Kur'an'a dönmesi muhtemeldir; İbn Mes'ûd'un kıraatindeki «بل هي آيات» ifadesi de bunu destekler. Zamirin Muhammed'e ﷺ dönmesi de muhtemeldir; Katâde'nin tekil olarak «بل هو آية بينة» şeklinde okuması ve «Maksat Nebi'dir ﷺ» demesi de bunu teyit eder. Zamirin Muhammed'in ﷺ ne okumuş ne de yazmış olduğu durumuna dönmesi de muhtemeldir. Her bir ihtimali savunan bir grup olmuştur. Bütün bunların birer ayet { آياتٌ }, yani Muhammed'e inanan mümin ilim ehlinin göğüslerinde { فِي صُدُورِ } açık alametler olması; düşünme ve ibret almayla birlikte olması manasındadır. { الظَّالِمُونَ } ve { الْمُبْطِلُونَ } lafızlarının Muhammed'i ﷺ yalanlayan herkesi kapsadığı, ancak en önemli muhatap onlar olduğu için asıl işaretin Kureyş'e yönelik olduğu söylenmiştir; bunu Mücâhid demiştir. Katâde ise: «{ الْمُبْطِلُونَ } Yahudilerdir» demiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٥٠ الى ٥٢]
[Ankebût Suresi (29): 50-52. Ayetler]
وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٥٢)
{ وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٥٢) } “'Ona Rabbinden mucizeler indirilmeli değil miydi?' dediler. De ki: 'Mucizeler ancak Allah'ın katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.' Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için bir rahmet ve bir öğüt vardır. De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. O, göklerde ve yerde ne varsa bilir. Batıla inanıp Allah'ı inkâr edenler var ya, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir.'”
الضمير في قالُوا لقريش ولبعض اليهود، لأنهم كانوا يعلمون قريشا مثل هذه الحجة يقولون: لم لا يأتيكم بمثل ما جاء به موسى من العصا وغيرها، وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي وأبو بكر عن عاصم وعلي بن نضر عن أبي عمرو «آية من ربه» ، وقرأ نافع وابن عامر وأبو عمرو وحفص عن عاصم «آيات من ربه» ، فأمر الله تعالى نبيه أن يعلم أن هذا الأمر بيد الله ﷿ ولا يستنزله الاقتراح ولا التمني وأنه بعث نذيرا ولم يؤمر بغير ذلك، وفي مصحف أبي بن كعب «قالوا لو ما يأتينا بآيات من ربه قل إنما الآيات» ، ثم احتج عليهم في طلبهم آية بأمر القرآن الذي هو أعظم الآيات ومعجز للجن والإنس فقال: أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ، ثم قرر ما فيه من «الرحمة والذكرى» للمؤمنين، فقوله أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ، جواب لمن قال لَوْلا أُنْزِلَ، وحكى الطبري أن هذه الآية نزلت بسبب قوم من المؤمنين كتبوا عن اليهود بطائق أخبروهم بشيء من التوراة فكتبوه، فأنكر ذلك رسول الله ﷺ وقال «كفى بها ضلالة قوم أن رغبوا عما آتاهم به نبيهم إلى ما أتى به غيره» ، ونزلت الآية بسببه.
{ قالُوا } fiilindeki zamir Kureyş'e ve Yahudilerden bazılarına aittir; çünkü onlar: «Mûsâ'nın getirdiği asa ve benzeri şeyler gibi size de bir şey getirse ya!» diyerek Kureyş'e bu tür delil getirmeyi öğretiyorlardı. İbn Kesîr, Hamza, el-Kisâî, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ve Ebû Amr'dan rivayetle Ali b. Nasr tekil olarak «آية من ربه» okumuştur. Nâfi', İbn Âmir, Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise çoğul olarak «آيات من ربه» okumuştur. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberine, bu işin Aziz ve Celil olan Allah'ın elinde olduğunu, sırf teklif ve temenni ile indirilemeyeceğini, kendisinin sadece bir uyarıcı olarak gönderildiğini ve bundan başkasıyla emrolunmadığını bildirmesini emretti. Übey b. Ka'b'ın mushafında «قالوا لو ما يأتينا بآيات من ربه قل إنما الآيات» şeklindedir. Sonra onların mucize taleplerine karşı en büyük mucize olan, cinleri ve insanları aciz bırakan Kur'an meselesiyle delil getirerek: { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ } buyurdu; ardından müminler için onda bulunan «rahmet ve öğüdü» ortaya koydu. Dolayısıyla { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ } buyruğu, { لَوْلا أُنْزِلَ } diyen kimseye bir cevaptır. Taberî, bu ayetin müminlerden bir topluluk sebebiyle indiğini nakletmiştir; şöyle ki onlar Yahudilerden Tevrat'a dair birtakım bilgileri sahifelere yazmışlardı. Resûlullah ﷺ bunu kınadı ve: «Bir kavme, peygamberlerinin kendilerine getirdiğinden yüz çevirip başkasının getirdiğine rağbet etmeleri sapıklık olarak yeter!» buyurdu; ayet de bu sebeple indi.
قال الفقيه الإمام القاضي: والتأويل الأول أجرى مع نسق الآيات، ثم أمر تعالى نبيه بالإسناد إلى أمر الله تعالى وأن يجعله حسبه شَهِيداً وحاكما بينه وبينهم بعلمه وتحصيله جميع أمورهم، وقوله بِالْباطِلِ، يريد بالأصنام والأوثان وما يتبع أمرها من المعتقدات، والباطل، هو أن يفعل فعل يراد به أمر ما، وذلك الأمر لا يكون عن ذلك الفعل، والأصنام أريد بأمرها الأكمل والأنجح في زعم عبادها وليس الأكمل والأنجح إلا رفضها فهي إذا باطل، وباقي الآية بين.
Fakih İmam Kâdı der ki: Birinci yorum ayetlerin akışına daha uygundur. Sonra Allah Teâlâ Peygamberine işi Allah Teâlâ'nın emrine dayandırmasını, ilmiyle ve bütün durumlarını kuşatmasıyla kendisi ile onlar arasında O'nu şahit { شَهِيداً } ve hakem kılmasını emretti. Allah Teâlâ'nın: { بِالْباطِلِ } buyruğu; putları ve onlara bağlı inançları kastetmektedir. Bâtıl (el-Bâtıl), kendisiyle bir şey hedeflenen fakat hedeflenen o şeyin kendisinden doğmadığı fiildir. Putlara tapınmaktan maksat, tapanların zannınca en mükemmel ve en başarılı sonuca ulaşmaktı; oysa en mükemmel ve en başarılı olan onları terk etmektir. Dolayısıyla onlar bâtıldır. Ayetin geri kalanı açıktır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٥٣ الى ٥٥]
[Ankebût Suresi (29): 53-55. Ayetler]
وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٣) يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٥٤) يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥)
{ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٣) يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٥٤) يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥) } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı azap onlara mutlaka gelirdi. O, hiç farkında olmadıkları bir sırada kendilerine ansızın gelecektir. Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Hâlbuki cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır. O gün azap onları hem üstlerinden hem de ayaklarının altından bürüyecektir de [Allah]: 'Yaptıklarınızın cezasını tadın!' buyuracaktır.”
قوله وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ يراد به كفار قريش في قولهم ائتنا بما تعدنا، وغير ذلك من استدعائهم على جهة التعجيز والتكذيب عذاب الله الذي يتوعدهم محمد ﷺ به، ثم أخبر تعالى أنه يأتيهم بَغْتَةً أي فجأة وهذا هو عذاب الدنيا وهو الذي ظهر يوم بدر في السنين السبع.
Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } buyruğu ile Kureyş kâfirlerinin «Bize vadettiğin şeyi getir» demeleri ve Muhammed'in ﷺ kendilerini tehdit ettiği Allah'ın azabını aciz bırakma ve yalanlama maksadıyla talep etmeleri kastedilmektedir. Sonra Allah Teâlâ onun kendilerine ansızın { بَغْتَةً }, yani birdenbire geleceğini haber vermiştir; bu da dünya azabıdır ve Bedir günü ile yedi kıtlık yılında ortaya çıkmıştır.
ثم ذكر تعالى أن تأخره إنما هو حسب الأجل المقدور السابق، وقال المفسرون عن الضحاك: أن «الأجل المسمى» في هذه الآية الآجال..
Daha sonra Allah Teâlâ bu azabın gecikmesinin ancak önceden takdir edilmiş belirlenmiş bir süreye göre olduğunu zikretmiştir. Müfessirler ed-Dahhâk'tan bu ayetteki «belirlenmiş sürenin» eceller olduğunu nakletmişlerdir..
قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا ضعيف يرده النظر، والآجال لا محالة أَجَلٌ مُسَمًّى ولكن ليس هذا موضعها، ثم توعدهم ﵎ بعد عذاب الآخرة في قوله يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ، كرر فعلهم وقبحه، وأخبر أن وراءهم إحاطة جهنم بهم وقال عكرمة فيما حكى الطبري إن جَهَنَّمَ هاهنا أراد بها البحر.
Fakih İmam Kâdı der ki: Bu zayıf bir görüştür, akli inceleme bunu reddeder. Eceller şüphesiz belirlenmiş bir süredir { أَجَلٌ مُسَمًّى }, ancak burası onun yeri değildir. Sonra Allah Teâlâ { يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ } buyruğunda onları ahiret azabıyla tehdit etmiştir; onların bu davranışlarını ve çirkinliğini tekrarlamış ve arkalarında cehennemin kendilerini kuşatmasının beklediğini bildirmiştir. İkrime ise Taberî'nin naklettiğine göre buradaki cehennem ile { جَهَنَّمَ } denizin kastedildiğini söylemiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا ضعيف، وقوله تعالى: يَوْمَ يَغْشاهُمُ ظرف يعمل فيه قوله «محيطة» ، ويَغْشاهُمُ معناه يغطيهم من كل جهة من جهاتهم، وقرأ نافع وعاصم وحمزة والكسائي «ويقول» أي ويقول الله، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر «ونقول» بالنون، فإما أن تكون نون العظمة أو نون جماعة الملائكة، وقرأ ابن مسعود «ويقال» بياء وألف وهي قراءة ابن أبي عبلة، وقوله تعالى: ذُوقُوا توبيخ، وتشبيه مس العذاب بالذوق، ومنه قوله ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدخان: ٤٩] ، ومنه قول أبي سفيان: ذق عقق ونحو هذا كثير، وقوله تعالى: ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أي بما في أعمالكم من اكتسابكم.
Fakih İmam Kâdı der ki: Bu zayıf bir görüştür. Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يَغْشاهُمُ } buyruğu, «kuşatıcıdır» (muhîtatün) ifadesinin amel ettiği bir zarftır. { يَغْشاهُمُ } ifadesinin manası; her bir yönlerinden onları bürür [demektir]. Nâfi', Âsım, Hamza ve el-Kisâî «ويقول» (Ve buyurur); yani Allah buyurur şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir ise nûn ile «ونقول» (Ve deriz) okumuştur; bu ya azamet nûnudur ya da melekler topluluğunun nûnudur. İbn Mes'ûd ise ye ve elif ile «ويقال» (Ve denilir) okumuştur ki bu İbn Ebî Able'nin de kıraatidir. Allah Teâlâ'nın: { ذُوقُوا } buyruğu bir kınamadır; azabın dokunması tatmaya benzetilmiştir. Nitekim { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü ve pek şerefliydin!” [Duhân: 49] ayeti ve Ebû Süfyân'ın: «Tat bakalım ey isyankâr!» sözü ve benzerleri pek çoktur. Allah Teâlâ'nın: { ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } buyruğu; yani kendi kazandığınız amellerinizin cezasını [tadın demektir].
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٥٦ الى ٥٩]
[Ankebût Suresi (29): 56-59. Ayetler]
يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩)
{ يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩) } “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; o hâlde yalnız bana kulluk edin. Her can ölümü tadacaktır; sonra ancak bize döndürüleceksiniz. İman edip salih ameller işleyenleri, altlarından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennet köşklerine elbette yerleştireceğiz. Çalışanların mükâfatı ne güzeldir! Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül etmektedirler.”
هذه الآيات نزلت في تحريض المؤمنين الذين كانوا بمكة على الهجرة، فأخبرهم تعالى بسعة أرضه وأن البقاء في بقعة على أذى الكفار ليس بصواب، بل الصواب أن تلتمس عبادة الله في أرضه، وقال ابن جبير وعطاء ومجاهد: إن الأرض التي فيها الظلم والمنكر تترتب فيها هذه الآية وتلزم الهجرة عنها إلى بلد حق، وقاله مالك، وقال مطرف بن الشخير قوله إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ
Bu ayetler, Mekke'de bulunan müminleri hicrete teşvik etmek üzere inmiştir. Allah Teâlâ onlara yeryüzünün geniş olduğunu, kâfirlerin eziyeti altında bir beldede kalmanın doğru olmadığını, bilakis doğru olanın Allah'ın arzında O'na ibadeti aramak olduğunu haber vermiştir. İbn Cübeyr, Atâ ve Mücâhid şöyle demişlerdir: İçinde zulüm ve kötülük bulunan her belde bu ayetin kapsamına girer ve oradan hak olan bir beldeye hicret etmek gerekir. Mâlik de bunu söylemiştir. Mutarrif b. eş-Şıhhîr ise Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ } buyruğu hakkında
عدة بسعة الرزق في جميع الأرض، وقرأ ابن كثير ونافع وعاصم وابن عامر «يا عبادي» بفتح الياء، وقرأ ابن عامر وحده «إن أرضي» بفتح الياء أيضا، وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي بسكونها، وكذلك قرأ نافع وعاصم «أرضي» ساكنة، وقوله تعالى:
bütün yeryüzünde rızkın bol olacağına dair bir vaattir, demiştir. İbn Kesîr, Nâfi', Âsım ve İbn Âmir «يا عبادي» ifadesini yâ'nın fethasıyla okumuşlardır. İbn Âmir tek başına «إن أرضي» ifadesini de yâ'nın fethasıyla okumuştur. Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî ise yâ'nın sükûnuyla okumuşlardır. Aynı şekilde Nâfi' ve Âsım da «أرضي» kelimesini sakin okumuştur. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ise:
فَإِيَّايَ
{ فَإِيَّايَ } “yalnız bana”
منصوب بفعل مقدر يدل عليه الظاهر تقديره فَإِيَّايَ
görünenin delalet ettiği takdiri { فَإِيَّايَ } [olan]
اعبدوا فَاعْبُدُونِ
kulluk edin { فَاعْبُدُونِ } “bana kulluk edin” şeklinde takdir edilen gizli bir fiille mensuptur,
على الاهتمام أيضا في التقديم، وقوله تعالى: كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ تحقير لأمر الدنيا ومخاوفها كأن بعض المؤمنين نظر في عاقبة تلحقه في خروجه من وطنه أنه يموت أو يجوع ونحو هذا، فحقر الله تعالى شأن الدنيا، أي أنتم لا محالة ميتون ومحشورون إلينا، فالبدار إلى طاعة الله ﷿ والهجرة إليه أولى ما يمتثل، وقرأ الجمهور «ترجعون» بالتاء من فوق، ورويت عن عاصم بالياء من تحت وذكرها أبو حاتم عن أبي عمرو، وقرأ أبو حيوة «كل نفس ذائقة» بالتنوين «الموت» بالنصب، ثم وعد المؤمنين العاملين بسكنى الجنة تحريضا منه تعالى، وذكر الجزاء الذي ينالونه، وقرأ جمهور القراء «لنبوئنهم» من المباءة أي لننزلنهم ولنمكننهم ليدوموا فيها، وغُرَفاً مفعول ثان لأنه فعل يتعدى إلى مفعولين، وقرأ حمزة والكسائي «لنثوينهم» من أثوى يثوي وهو معدى ثوى بمعنى أقام وهي قراءة على بن أبي طالب ﵁ وابن مسعود والربيع بن خيثم وابن وثاب وطلحة، وقرأها بعضهم «لنثوّينهم» بفتح الثاء وتشديد الواو معدى بالتضعيف لا بالهمزة، فقوله غُرَفاً نصب بإسقاط حرف الجر التقدير في غرف، وقرأ يعقوب «لنبوينهم» بالياء من تحت، وروي عن ابن عامر «غرفا» بضم الغين والراء، ثم وصفهم تعالى بالصبر والتوكل وهاتان جماع الخير كله أي الصبر على الطاعات وعن الشهوات.
öne alma hususunda da bir önem vurgusudur. Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ } “Her can ölümü tadacaktır; sonra ancak bize döndürüleceksiniz.” buyruğu, dünya hayatını ve onun korkularını küçümsemektir. Sanki bazı müminler, vatanlarından çıktıklarında başlarına gelecek olan ölüm, açlık ve benzeri akıbetleri düşünmüşlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ dünyanın değerini önemsiz kıldı; yani sizler kaçınılmaz olarak ölecek ve bizim huzurumuza toplanacaksınız; o hâlde Allah'a [celle celâluh] itaate ve O'na hicret etmeye koşmak uyulması gereken en öncelikli şeydir, [buyurdu]. Kıraat imamlarının cumhuru «ترجعون» kelimesini üstten te ile okumuştur; Âsım'dan alttan ye ile okuduğu da rivayet edilmiştir ve Ebû Hâtim bunu Ebû Amr'dan nakletmiştir. Ebû Hayve ise tenvin ile «كل نفس ذائقة» ve nasb ile «الموت» şeklinde okumuştur. Ardından Allah Teâlâ bir teşvik olarak amelde bulunan müminlere cennette konaklamayı vaat etmiş ve elde edecekleri mükâfatı zikretmiştir. Kıraat âlimlerinin cumhuru mebâe (konaklamak) kökünden «لنبوئنهم» şeklinde okumuştur; yani onları yerleştireceğiz, orada sürekli kalmaları için onlara imkân tanıyacağız [demektir]. { غُرَفاً } kelimesi iki mef'ûle geçişli bir fiil olduğu için ikinci mef'ûldür. Hamza ve el-Kisâî ise ikamet etti anlamına gelen sevvâ (ثوى) fiilinin geçişlisi olan esvâ-yüsvî'den (أثوى يثوي) gelen «لنثوينهم» şeklinde okumuşlardır; bu Hz. Ali [radıyallâhu anh], İbn Mes'ûd, er-Rebî' b. Huseym, İbn Vessâb ve Talha'nın da kıraatidir. Bazıları ise se'nin fethası ve vâv'ın şeddesiyle, hemze ile değil şeddeyle geçişli kılarak «لنثوّينهم» şeklinde okumuştur. Bu takdirde { غُرَفاً } kelimesi cer harfinin düşürülmesiyle mensup olmuştur, takdiri «fi gurefin» (في غرف) şeklindedir. Ya'kûb alttan ye ile «لنبوينهم» okumuştur. İbn Âmir'den ise gayn ve râ'nın zammeleriyle «غرفا» rivayet edilmiştir. Sonra Allah Teâlâ onları sabır ve tevekkülle nitelemiştir ki bu iki vasıf bütün hayırların toplamıdır; yani taatlere sabretmek ve şehvetlerden sakınmaktır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٦٠ الى ٦٣]
[Ankebût Suresi (29): 60-63. Ayetler]
وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ (٦٣)
{ وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ (٦٣) } “Nice canlılar vardır ki rızkını taşımaz (biriktirmez); onları da sizi de Allah rızıklandırır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Andolsun ki onlara: ‘Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı emre amade kılan kimdir?’ diye sorsan, mutlaka ‘Allah’ derler. O hâlde nasıl döndürülüyorlar? Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve dilediğine kısar. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Andolsun ki onlara: ‘Gökten su indirip onunla ölümünün ardından yeryüzünü canlandıran kimdir?’ diye sorsan, mutlaka ‘Allah’ derler. De ki: ‘Hamd Allah'a mahsustur.’ Hayır, onların çoğu akıl erdirmezler.”
كَأَيِّنْ بمعنى كم، وهذه الآية أيضا تحريض على الهجرة لأن بعض المؤمنين فكر في الفقر والجوع الذي يلحقه في الهجرة وقالوا غربة في بلد لا دار لنا فيه ولا عقار ولا من يطعم فمثل لهم بأكثر الدواب التي تتقوت ولا تدخر ولا تروي في رزقها، المعنى فهو يرزقكم أنتم، ففضلوا طاعته على كل
Keeyyin (كَأَيِّنْ), kem (كَمْ / nice) anlamındadır. Bu ayet de hicrete bir teşviktir; çünkü bazı müminler hicret esnasında başlarına gelecek fakirlik ve açlığı düşünmüşler ve: «İçinde evimiz, mülkümüz ve bizi doyuracak kimsenin bulunmadığı bir beldede gurbet hayatı nasıl olur?» demişlerdi. Allah Teâlâ da beslenen, rızkını biriktirmeyen ve rızkı için kaygı duymayan canlıların çoğunu onlara misal getirdi. Anlam şudur: O sizi de rızıklandırır; öyleyse O'na itaati her
شيء، وقوله تعالى: لا تَحْمِلُ يجوز أن يريد من الحمل أي لا تستقل ولا تنظر في ادخار، وقاله ابن مجلز ومجاهد وعلي بن الأقمر.
şeye tercih ediniz. Allah Teâlâ'nın: { لا تَحْمِلُ } buyruğunun haml (yük taşımak) kökünden olması muhtemeldir; yani yüklenemez ve biriktirmeyi düşünmez [demektir]. İbn Müclez, Mücâhid ve Ali b. el-Akmer bunu söylemişlerdir.
قال الفقيه الإمام القاضي: والادخار ليس من خلق الموقنين، وقد قال رسول الله ﷺ لابن عمر: «كيف بك إذا بقيت في حثالة من الناس يخبئون رزق سنة بضعف اليقين» ، ويجوز أن يريد من الحمالة أي لا تتكفل لنفسها ولا تروي فيه، ثم خاطبه تعالى بأمر الكفار وإقامة الحجة عليهم بأنهم إن سئلوا عن الأمور العظام التي هي دلائل القدرة لم يكن لهم إلا التسليم بأنها لله تعالى، ويُؤْفَكُونَ معناه يصرفون، ونبه تعالى على خلق السماوات وخلق الأرض وتسخير الكواكب وذكر عظمها فاقتضى ذلك ما دونه، ثم نبه على «بسط الرزق» وقدره لقوم، وإنزال المطر من السماء، وهذه عبر كفيلة لمن تأمل بالنجاة والمعتقد الأقوم، ثم أمر تعالى نبيه بحمده على جهة التوبيخ لعقولهم وحكم عليهم بأن أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ ولا يتسدد منهم نظر.
Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Biriktirmek, yakîn sahibi kimselerin ahlakından değildir. Nitekim Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] İbn Ömer'e şöyle buyurmuştur: «Yakîn zayıflığı sebebiyle bir yıllık rızkı saklayan insanların ayak takımı arasında kaldığında halin nice olur?» İfadenin hamâle (kefalet/sorumluluk) kökünden olması da muhtemeldir; yani kendi kendine kefil olamaz ve rızkı hususunda tedbir alıp düşünemez [demektir]. Sonra Allah Teâlâ peygamberine hitap ederek kâfirlerin durumunu ve kudret delilleri olan o büyük işler kendilerine sorulduğunda bunların Allah Teâlâ'ya ait olduğunu teslim etmekten başka çareleri olmadığını bildirerek aleyhlerine delil ikame etmiştir. Yü'fekûn (يُؤْفَكُونَ), yüz çevirirler/döndürülürler demektir. Allah Teâlâ göklerin yaratılışına, yerin yaratılışına ve yıldızların boyun eğdirilişine dikkat çekmiş ve bunların büyüklüğünü zikrederek bunlardan daha küçük şeylerin de [kudreti altında olduğunu] ortaya koymuştur. Ardından «rızkın yayılmasına» ve bir topluluk için kısılmasına, gökten yağmur indirilmesine dikkat çekmiştir. İşte bunlar, düşünen kimse için kurtuluşa ve en dosdoğru inanca ulaştıracak ibretlerdir. Sonra Allah Teâlâ Peygamberine, kâfirlerin akıllarını kınama makamında Kendisine hamd etmesini emretmiş ve onların çoğunun akıl erdirmediğine { أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ } ve doğru bir düşünceye sahip olamadıklarına hükmetmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٦٤ الى ٦٧]
[Ankebût Suresi (29): 64-67. Ayetler]
وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤) فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧)
{ وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤) فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧) } “Bu dünya hayatı ancak bir eğlence ve oyundan ibarettir. Şüphesiz ahiret yurdu ise işte asıl hayat odur; keşke bilselerdi! Gemiye bindikleri zaman, dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a yalvarırlar. Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca, hemen şirk koşarlar. Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler ve eğlenip faydalansınlar diye! Yakında bilecekler! Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken (öldürülüp yağmalanırken) orayı güvenli bir harem kıldığımızı görmediler mi? Hâlâ batıla inanıp Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar?”
وصف الله تعالى الدُّنْيا في هذه الآية بأنها لَهْوٌ وَلَعِبٌ أي ما كان منها لغير وجه الله تعالى، فأما ما كان لله فهو من الآخرة، وأما أمور الدنيا التي هي زائدة على الضروري الذي به قوام العيش والقوة على الطاعات فإنما هو لَهْوٌ وَلَعِبٌ، وتأمل ذلك في المطاعم والملابس والأقوال والمكتسبات وغير ذلك، وانظر أن حالة الغني والفقير في الأمور الضرورية واحدة كالتنفس في الهواء وسد الجوع وستر العورة وتوقي الحر والبرد وهذه عظم أمر العيش، والْحَيَوانُ والْحَياةُ بمعنى واحد، وهو عند الخليل وسيبويه مصدر كالهيمان ونحوه، والمعنى لا موت فيها قاله مجاهد وهو حسن، ويقال أصله حييان فبدلت إحداهما واوا لاجتماع المثلين، ثم وقفهم تعالى على حالهم في البحر عند الخوف العظيم، فإن كل بشر ينسى كل صنم وغيره ويتمسك بالدعاء والرغبة إلى الله تعالى، وقوله إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ أي يرجعون إلى ذكر أصنامهم، وتعظيمها، وقوله لِيَكْفُرُوا نصب بلام كي، وقرأ نافع وأبو عمرو وابن عامر وعاصم «وليتمتعوا» بكسر اللام، وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي «وليتمتعوا» بسكون اللام على صيغة الأمر التي هي للوعيد والتهديد، والواو على هذا عاطفة جملة كلام، لا عاطفة فعل على فعل وفي مصحف أبي بن كعب «فتمتعوا فسوف تعلمون» ، وفي قراءة ابن مسعود «لسوف تعلمون» باللام، ثم عدد تعالى على كفار قريش نعمته عليهم في الحرم في أنه جعله لهم آمنا لا خوف فيه من أحوال العرب وغارتهم وسوء أفعالهم من القتل وأخذ الأموال ونحوه، وذلك هو «التخطف» الذي كان الناس بسبيله، ثم قررهم على جهة التوبيخ
Allah Teâlâ bu ayette dünyayı { لَهْوٌ وَلَعِبٌ } (eğlence ve oyun) olarak nitelemiştir; yani ondan Allah Teâlâ'nın rızası dışında yapılan şeyler böyledir. Allah için olan ise ahirettendir. Yaşamın devamı ve taatleri yapabilmek için gerekli olan zaruri şeylerin dışındaki dünya işleri ise ancak { لَهْوٌ وَلَعِبٌ } (eğlence ve oyun)dur. Bunu yiyeceklerde, giyeceklerde, sözlerde, kazançlarda ve benzeri şeylerde düşünebilirsin. Bak ki zaruri şeylerde zengin ile fakirin durumu birdir; havayı solumak, açlığı gidermek, avret yerini örtmek, sıcaktan ve soğuktan korunmak gibi... Yaşamın en büyük esası da bunlardır. el-Hayavân (الْحَيَوانُ) ile el-Hayât (الْحَياةُ) aynı anlamdadır. Bu, Halîl ve Sîbeveyh'e göre heyemân (هَيَمان) ve benzeri gibi bir mastardır. Anlamı ise «orada ölüm yoktur» demektir; bunu Mücâhid söylemiştir ve bu güzel bir açıklamadır. Aslının hayeyân (حَيَيَان) olduğu ve iki aynı harf bir araya geldiği için birinin vâv harfine dönüştürüldüğü de söylenir. Sonra Allah Teâlâ büyük bir korku anında denizde bulundukları zamanki hallerini onlara hatırlatmıştır; zira her insan bütün putları ve diğer şeyleri unutur, sadece dua edip Allah Teâlâ'ya yönelmeye sarılır. { إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ } buyruğu; yani putlarını anmaya ve onları yüceltmeye dönerler demektir. { لِيَكْفُرُوا } buyruğu lâm-ı key ile mensuptur. Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsim «وليتمتعوا» ifadesini lâm'ın kesresiyle okumuşlardır. İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî ise tehdit ve korkutma ifade eden emir sîgası olarak lâm'ın sükûnuyla «وليتمتعوا» okumuşlardır. Bu takdire göre vâv harfi bir fiili diğerine değil, bir cümleyi diğer cümleye bağlamaktadır. Übey b. Ka'b'ın mushafında «فتمتعوا فسوف تعلمون» şeklindedir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise lâm ile «لسوف تعلمون» biçimindedir. Sonra Allah Teâlâ Kureyş kâfirlerine Harem'deki nimetini hatırlatmıştır; orayı kendilerine Arapların durumlarından, baskınlarından, öldürme ve malları yağmalama gibi kötü fiillerinden hiçbir korkunun bulunmadığı güvenli bir yer kılmıştır. İnsanların maruz kaldığı «kapılıp götürülme» (tahattuf) işte budur. Ardından bir kınama olarak
على إيمانهم بالباطل وكفرهم بالله وبنعمته، وقرأ جمهور القراء «يؤمنون» بالياء من تحت وكذلك «يكفرون» ، وقرأهما بالتاء من فوق الحسن وأبو عبد الرحمن.
batıla inanmalarını ve Allah'a ve O'nun nimetine nankörlük etmelerini yüzlerine vurmuştur. Kıraat âlimlerinin cumhuru alttan ye ile «يؤمنون» ve aynı şekilde «يكفرون» okumuştur. Hasan ve Ebû Abdirrahmân ise her ikisini de üstten te ile okumuşlardır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٦٨ الى ٦٩]
[Ankebût Suresi (29): 68-69. Ayetler]
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٦٨) وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩)
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٦٨) وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩) } “Allah'a karşı yalan uyduran yahut kendisine hak geldiğinde onu yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok? Bizim uğrumuzda cihat edenleri elbette yollarımıza iletiriz. Şüphesiz Allah, muhsinlerle (iyilik edenlerle) beraberdir.”
قررهم ﷿ على حال من افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بآياته، وهذه كانت حالهم وأعلمهم أنه لا أحد أَظْلَمُ منهم، وهذا في ضمنه وعيد شديد، ثم بين الوعيد أيضا بالتقرير على أمر جهنم، و «المثوى» موضع الإقامة، وألفاظ هذه الآيات في غاية الاقتضاب والإيجاز وجمع المعاني، ثم ذكر تعالى حال أوليائه والمجاهدين فيه، وقرر ذلك بذكر الكفرة والظلمة ليبين تباين الحالتين، وقوله فِينا، معناه في مرضاتنا وبغية ثوابنا. قال السدي وغيره: نزلت هذه الآية قبل فرض القتال.
Aziz ve Celil olan Allah, Allah'a yalan iftira eden veya O'nun ayetlerini yalanlayan kimsenin durumunu onların önüne koymuştur. Onların durumu da buydu; onlara kendilerinden daha zalim hiç kimsenin olmadığını bildirmiştir. Bu, zımnında şiddetli bir tehdit barındırmaktadır. Ardından cehennem hususunu da bir sorgulama ile ortaya koyarak tehdidi beyan etmiştir. Mesvâ (المثوى), ikamet edilen yer demektir. Bu ayetlerin lafızları son derece veciz, kısa ve pek çok manayı toplayıcı niteliktedir. Sonra Allah Teâlâ velilerinin ve Kendi uğrunda cihat edenlerin halini zikretmiş; iki durum arasındaki zıtlığı beyan etmek için bunu kâfirleri ve zalimleri zikrederek pekiştirmiştir. { فِينا } buyruğu; rızamız uğrunda ve sevabımızı kazanmak amacıyla demektir. es-Süddî ve başkaları: «Bu ayet savaş farz kılınmadan önce inmiştir» demişlerdir.
قال الفقيه الإمام القاضي: فهي قبل الجهاد العرفي وإنما هو جهاد عام في دين الله وطلب مرضاته، قال الحسن بن أبي الحسن: الآية في العباد، وقال عياش وإبراهيم بن أدهم: هي في الذين يعلمون، وقال النبي ﷺ: «من عمل بما علم علمه الله ما لم يعلم» ، ونزع بعض العلماء بقوله تعالى: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ [البقرة: ٢٨٢] ، وقال عمر بن عبد العزيز: إنما قصر بنا عن علم ما جهلنا تقصيرنا في العمل بما علمنا، وقال أبو سليمان الداراني: ليس الجهاد في هذه الآية قتال العدو فقط بل هو نصر الدين والرد على المبطلين وقمع الظالمين، وعظمه الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، ومنه مجاهدة النفوس في طاعة الله ﷿ وهو الجهاد الأكبر، قاله الحسن وغيره وفيه حديث عن النبي ﷺ «رجعتم من الجهاد الأصغر إلى الجهاد الأكبر» ، وقال سفيان بن عيينة لابن المبارك: إذا رأيت الناس قد اختلفوا فعليك بالمجاهدين وأهل الثغور فإن الله يقول وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا، وقال الضحاك: معنى الآية وَالَّذِينَ جاهَدُوا في الهجرة لَنَهْدِيَنَّهُمْ سبل الثبوت على الإيمان، و «السبل» هاهنا يحتمل أن تكون طرق الجنة ومسالكها، ويحتمل أن تكون سبل الأعمال المؤدية إلى الجنة والعقائد النيرة، قال يوسف بن أسباط: هي إصلاح النية في الأعمال وحب التزيد والتفهيم، وهذا هو أن يجازى العبد على حسنة بازدياد حسنة وبعلم يقتدح من علم متقدم وهي حال من ﵁، وباقي الآية وعد، و «مع» تحتمل أن تكون هنا اسما ولذلك دخلت عليها لام التأكيد، ويحتمل أن تكون حرفا ودخلت اللام لما فيها من معنى الاستقرار كما دخلت في «إن زيدا لفي الدار» .
Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Dolayısıyla bu ayet, örfteki [silahlı] cihattan öncedir; bu ancak Allah'ın dini uğrunda ve O'nun rızasını arama yolunda genel bir cihattır. Hasan b. Ebi'l-Hasan: «Ayet ibadet ehli hakkındadır» demiştir. Ayyâş ve İbrâhim b. Edhem ise: «Bilenler hakkındadır» demişlerdir. Nitekim Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Kim bildiğiyle amel ederse, Allah ona bilmediğini öğretir.» Bazı âlimler Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ } “Allah'tan sakının; Allah size öğretir.” [Bakara: 282] buyruğunu delil getirmişlerdir. Ömer b. Abdilazîz şöyle demiştir: «Bilmediğimiz ilimden mahrum kalışımız, ancak bildiğimizle amel etme konusundaki kusurumuzdandır.» Ebû Süleyman ed-Dârânî şöyle demiştir: «Bu ayetteki cihat sadece düşmanla savaşmak değildir; bilakis dine yardım etmek, batıl ehlinin iddialarını çürütmek, zalimleri sindirmektir; bunun en büyüğü de iyiliği emretmek ve kötülükten sakındırmaktır. Allah'a [celle celâluh] itaatte nefislerle mücadele etmek de bundandır ki o büyük cihattır.» Hasan ve başkaları bunu söylemiştir ve bu hususta Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] «Küçük cihattan büyük cihada döndünüz» hadisi vardır. Süfyân b. Uyeyne, İbnü'l-Mübârek'e şöyle demiştir: «İnsanların ihtilafa düştüğünü gördüğün zaman mücahitlere ve sınır boylarındaki nöbet ehline bak; zira Allah: { وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } buyurmaktadır.» Dahhâk ise ayetin anlamı hakkında: «Hicret yolunda cihat edenleri, imanda sebat yollarına iletiriz [demektir]» demiştir. Buradaki es-Sübül (السبل) kelimesinin cennetin yolları ve patikaları olması muhtemel olduğu gibi, cennete ulaştıran amellerin yolları ve aydınlık inançlar olması da muhtemeldir. Yûsuf b. Esbât: «Bu, amellerde niyeti düzeltmek ve anlayışın artmasını sevmektir» demiştir. Bu da kulun bir iyiliğe karşılık bir iyilik artışıyla ve önceki bir ilimden parlayan yeni bir ilimle ödüllendirilmesidir; bu da Allah'ın [radıyallâhu anh] rızasına eren kimsenin durumudur. Ayetin geri kalanı bir vaattir. Buradaki «مع» edatının isim olması muhtemeldir, bu sebeple tekit lâm'ı onun üzerine dahil olmuştur; harf olması da muhtemeldir ve «إن زيدا لفي الدار» (Şüphesiz Zeyd evdedir) cümlesinde olduğu gibi istikrar anlamı taşıdığı için lâm dahil olmuştur.
كمل تفسير سورة العنكبوت والحمد لله رب العالمين
Ankebût Suresi'nin tefsiri tamamlandı. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.