قال الفقيه الإمام القاضي: ومعظم ما قصد أمر المعونة بالمال ومنه قول النبي صلى الله عليه وسلم
Fakih İmam Kadı [İbn Atiyye] der ki: Kastedilen şeyin çoğu malla yardım etme emridir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de bu kabildendir:
«في المال حق سوى الزكاة وذلك للمسكين وابن السبيل حق» وبين أن حق هذين إنما هو في المال وغير ذلك معهما لا غناء له وكذلك يلزم القريب المعدم الذي يقضي حقه أن يقضي أيضا حق قريبه في جودة العشرة ووَجْهَ اللَّهِ هنا جهة عبادته ورضاه والْمُفْلِحُونَ الفائزون ببغيتهم البالغون لآمالهم.
«Malda zekâttan başka da bir hak vardır; işte o, yoksul ve yolda kalmışın hakkıdır». Böylece bu ikisinin hakkının ancak malda olduğunu ve bunların yanında başka şeylerin fayda sağlamayacağını açıklamıştır. Aynı şekilde hakkı ödenen muhtaç akrabanın da akrabasına karşı güzel geçim hususundaki hakkını gözetmesi gerekir. Buradaki { وَجْهَ اللَّهِ } "Allah'ın yüzü (rızası)", O'na kulluk ve rızası yönü demektir. { الْمُفْلِحُونَ } ise istediklerine kavuşan, umduklarına nail olanlardır.
قوله ﷿:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٣٩ الى ٤١]
[Rûm Suresi (30), Ayetler 39-41]
وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (٣٩) اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٠) ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤١)
{ وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (٣٩) اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٠) ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤١) } “İnsanların malları içinde artsın diye faizle (veya karşılık bekleyerek) verdiğiniz şeyler, Allah katında artmaz. Allah'ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekâta gelince, işte kat kat artıranlar onlardır. Sizi yaratan, sonra size rızık veren, sonra sizi öldüren, sonra da dirilten Allah'tır. Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapabilecek var mı? O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir. İnsanların elleriyle işledikleri yüzünden karada ve denizde fesat ortaya çıktı ki, [Allah] yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın; belki dönerler.”
قرأ جمهور القراء «وما آتيتم» بمعنى وما أعطيتم، وقرأ ابن كثير «ما أتيتم» بغير مد بمعنى ما فعلتم كما تقول أتيت صوابا وأتيت خطأ، وأجمعوا على المد في قوله وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ. و «الربا» الزيادة، واختلف المتأولون في معنى هذه الآية فقال ابن عباس وابن جبير وطاوس: هذه آية نزلت في هبات الثواب.
Kıraat imamlarının cumhuru, «verdiğiniz şeyler» manasında { وَما آتَيْتُمْ } şeklinde [med ile] okumuştur. İbn Kesîr ise «doğru yaptın» ve «hata ettin» der gibi «yaptığınız şeyler» manasında medsiz olarak «ما أتيتم» şeklinde okumuştur. { وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ } “verdiğiniz zekâta gelince” sözünde ise med ile okunmasında icma etmişlerdir. Riba (رِبا) ise fazlalık, artış demektir. Müfessirler bu ayetin manasında ihtilaf etmişlerdir; İbn Abbâs, İbn Cübeyr ve Tâvûs şöyle demiştir: Bu ayet, karşılık beklenen hediyeler (hibe-i sevab) hakkında inmiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وما جرى مجراها مما يصنعه الإنسان ليجازى عليه كالسلم وغيره فهو وإن كان لا إثم فيه فلا أجر فيه ولا زيادة عند الله تعالى، وقال ابن عباس أيضا وإبراهيم النخعي: نزلت في قوم يعطون قراباتهم وإخوانهم على معنى نفعهم وتمويلهم والتفضل عليهم وليزيدوا في أموالهم على جهة النفع، وقال الشعبي: معنى الآية أن ما خدم الإنسان به أحدا وخف به لينتفع في دنياه فإن ذلك النفع الذي يجزى به الخدمة فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ.
Fakih İmam Kadı [İbn Atiyye] der ki: Selamlaşma ve benzeri, insanın karşılık görmek için yaptığı şeyler de bu kabildendir. Dolayısıyla bunda her ne kadar günah yoksa da, Allah Teâlâ katında bir mükâfat ve artış da yoktur. İbn Abbâs ve İbrâhim en-Nehaî de şöyle demiştir: Bu ayet, akrabalarına ve kardeşlerine fayda sağlamak, onları mal sahibi kılmak, onlara lütufta bulunmak ve fayda sağlama amacıyla mallarını artırmak için veren bir topluluk hakkında inmiştir. Şa'bî ise şöyle demiştir: Ayetin manası; insanın dünyalığı için menfaat görmek maksadıyla birine hizmet etmesi ve ona yardımcı olması durumunda, bu hizmete karşılık elde edilen menfaatin { فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında artmayacağıdır”.
قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا كله قريب جزء من التأويل الأول، ويحتمل أن يكون معنى هذه الآية النهي عن الربا في التجارات لما حض ﷿ على نفع ذوي القربى والمساكين وابن السبيل أعلم أن ما فعل المرء من ربا ليزداد به مالا وفعله ذلك إنما هو في أموال الناس فإن ذلك «لا يربوا عند الله» ولا يزكو بل يتعلق فيه الإثم ومحق البركة، وما أعطى الإنسان من زكاة تنمية لماله وتطهيرا يريد بذلك وجه الله تعالى فذلك هو الذي يجازى به أضعافا مضاعفة على ما شاء الله تعالى له، وقال السدي: نزلت هذه الآية في ربا ثقيف لأنهم كانوا يعملون بالربا وتعمله فيهم قريش، وقرأ جمهور القراء السبعة «ليربو» بالياء وإسناد الفعل إلى الربا، وقرأ نافع وحده «لتربوا» بضم التاء على وزن تفعلوا بمعنى تكونوا ذوي زيادة، وهذه قراءة ابن عباس وأهل المدينة الحسن وقتادة وأبي رجاء والشعبي، قال أبو حاتم هي قراءتنا، وقرأ أبو مالك «لتربوها» بضمير المؤنث، و «المضعف» الذي هو ذو أضعاف من الثواب كما المؤلف الذي له آلاف، وكما تقول أخصب إذا كان ذا خصب. وهذا كثير، ومنه أربى المتقدم في قراءة من قرأ «لتربوا» بضم التاء، ثم كرر مخاطبة الكفرة في أمر أوثانهم فذكر أفعال الله تعالى التي لا شريك له فيها وهي الخلق والرزق والإماتة والإحياء ولا يمكن أن ينكر ذلك عاقل، ووقف الكفار على جهة التقرير والتوبيخ هل من شركائهم أي الذين
Fakih İmam Kadı [İbn Atiyye] der ki: Bütün bunlar birinci tefsire yakın ve onun birer parçasıdır. Bu ayetin manasının ticaretteki faiz yasağı olması da muhtemeldir: [Allah] Azze ve Celle akrabaya, yoksullara ve yolda kalmışa fayda sağlamayı teşvik edince, kişinin malını artırmak için yaptığı faizli muamelenin ve bu fiilinin sadece insanların malları içinde kalıp «Allah katında artmayacağını», bereketlenmeyeceğini, bilakis buna günahın ve bereketin yok oluşunun terettüp edeceğini bildirmiştir. İnsanın malını çoğaltmak ve arındırmak için Allah Teâlâ'nın rızasını dileyerek verdiği zekâta gelince; işte Allah Teâlâ'nın dilediği ölçüde kat kat fazlasıyla mükâfatlandırılacak olan budur. Süddî şöyle demiştir: Bu ayet Sakîf kabilesinin faizi hakkında inmiştir; zira onlar faizle işlem yaparlar, Kureyş de onlarla faiz muamelesinde bulunurdu. Yedi kıraat imamının cumhuru, fiili ribâya isnat ederek yâ harfi ile «ليربو» şeklinde okumuştur. Yalnızca Nâfi, «fazlalık sahipleri olasınız» manasında تفعلوا vezninde tâ harfinin zammesiyle «لتربوا» şeklinde okumuştur. Bu, İbn Abbâs'ın ve Medinelilerin, Hasan'ın, Katâde'nin, Ebû Recâ'nın ve Şa'bî'nin kıraatidir; Ebû Hâtim «Bu bizim kıraatimizdir» demiştir. Ebû Mâlik ise müennes zamiri ile «لتربوها» şeklinde okumuştur. { الْمُضْعِفُونَ } ise binlerce malı olan kimseye «mü'lif» denildiği veya bolluk içinde olan kimseye «ahsabe» denildiği gibi, sevabı kat kat olan kimsedir. Bu kullanım pek çoktur; tâ harfinin zammesiyle «لتربوا» şeklinde okuyanların kıraatindeki daha önce geçen «erbâ» kelimesi de böyledir. Sonra [Allah Teâlâ], putları konusunda kâfirlere olan hitabını tekrarlayarak Allah Teâlâ'nın hiçbir ortağı bulunmayan fiillerini zikretmiştir ki bunlar yaratma, rızık verme, öldürme ve diriltmedir; aklı başında hiçbir kimsenin bunu inkâr etmesi mümkün değildir. Ve kâfirlere ikrar ettirme ve azarlama yoluyla ortaklarından yani
جعلوهم شركاء من يفعل شيئا من ذلك، وهذا الترتيب ب ثُمَّ هو في الآحاد شيئا بعد شيء، ومن هنا أدخل الفقهاء الولد مع أبيه في تعقب الأحباس إذا كان اللفظ على أعقابهم ثم على أعقاب أعقابهم، ثم نزه تعالى نفسه عن مقالتهم في الإشراك، وقرأ الجمهور «يشركون» بالياء من تحت، وقرأ الأعمش وابن وثاب بالتاء من فوق، ثم ذكر تعالى على جهة العبرة ما ظهر من الفساد بسبب المعاصي في قوله ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، واختلف الناس في معنى الْبَرِّ وَالْبَحْرِ في هذه الآية، فقال مجاهد «البر» البلاد البعيدة من البحر، و «البحر» السواحل والمدن التي على ضفة البحر والأنهار الكبار، وقال قتادة «البر» الفيافي ومواضع القبائل وأهل الصحاري، و «البحر» المدن جمع بحرة.
ortak koştukları varlıklardan bunlardan herhangi birini yapabilecek birinin bulunup bulunmadığını sormuştur. { ثُمَّ } “sonra” edatıyla yapılan bu sıralama, tek tek fertlerde birbiri ardınca gerçekleşen durumlardır. Bu sebepledir ki fakihler, vakfın lafzı «onların nesline, sonra nesillerinin nesline» şeklinde olduğunda, peş peşe gelen vakıflarda çocuğu babasıyla birlikte dahil etmişlerdir. Sonra [Allah] Teâlâ, onların şirk koşan sözlerinden zatını tenzih etmiştir. Cumhur, alttan iki noktalı yâ ile «يشركون» şeklinde okumuş; A'meş ve İbn Vessâb ise üstten iki noktalı tâ ile «تشركون» şeklinde okumuştur. Sonra Allah Teâlâ ibret alma gayesiyle, { ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “karada ve denizde fesat ortaya çıktı” buyruğunda günahlar sebebiyle ortaya çıkan fesadı zikretmiştir. İnsanlar bu ayetteki { الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } "kara ve deniz" kavramlarının manasında ihtilaf etmişlerdir: Mücâhid, «kara» denizden uzak beldelerdir, «deniz» ise sahil boyları, deniz kenarındaki ve büyük nehirlerin kıyısındaki şehirlerdir demiştir. Katâde ise, «kara» çöller, kabilelerin ve çöl ehlinin bulunduğu yerlerdir; «deniz» ise şehirlerdir ki «bahra» kelimesinin çoğuludur demiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: ومنه قول سعد بن عبادة للنبي ﷺ في شأن عبد الله بن أبي ابن سلول الحديث ولقد أجمع أهل هذه البحرة على أن يتوجوه، ومما يؤيد هذا أن عكرمة قرأ «في البر والبحور» ، ورويت عن ابن عباس، وقال مجاهد أيضا: ظهور الفساد في البر قتل أحد ابني آدم لأخيه، وفي البحر أخذ السفن غضبا، وقال بعض العباد الْبَرِّ اللسان والْبَحْرِ القلب، وقال الحسن بن أبي الحسن الْبَرِّ وَالْبَحْرِ هما المعروفان المشهوران في اللغة.
Fakih İmam Kadı [İbn Atiyye] der ki: Sa'd b. Ubâde'nin, Abdullah b. Übey b. Selûl hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediği şu hadis/söz de bu kabildendir: «Bu şehrin (bahra) halkı ona taç giydirme konusunda ittifak etmişti». Bunu destekleyen hususlardan biri de İkrime'nin «في البر والبحور» şeklinde okumuş olmasıdır; bu İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Mücâhid ayrıca şöyle demiştir: Karada fesadın ortaya çıkması Âdem'in iki oğlundan birinin kardeşini öldürmesidir; denizde ise gemilerin zorla gasp edilmesidir. Bazı abidler, { الْبَرِّ } dildir, { الْبَحْرِ } ise kalptir demiştir. Hasan b. Ebi'l-Hasan ise, { الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } dilde bilinen ve meşhur olan [kara ve denizdir] demiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا هو القول الصحيح وظهور الفساد فيهما هو بارتفاع البركات ونزول رزايا وحدوث فتن وتغلب عدو كافر، وهذه الثلاثة توجد في البر والبحر، قال ابن عباس: الفساد في البحر انقطاع صيده بذنوب بني آدم وقلما توجد أمة فاضلة مطيعة مستقيمة الأعمال إلا يدفع الله عنها هذه، والأمر بالعكس في أهل المعاصي وبطر النعمة، وكذلك كان أمر البلاد في وقت مبعث النبي ﷺ قد كان الظلم عم الأرض برا وبحرا، وقد جعل الله هذه الأشياء ليجازي بها على المعاصي فيذيق الناس عاقبة إذنابهم لعلهم يتوبون ويراجعون بصائرهم في طاعة الله تعالى، وقوله تعالى: بِما كَسَبَتْ تقديره جزاء ما كسبت، ويحتمل أن تتعلق الباء ب ظَهَرَ أي كسبهم المعاصي في البر والبحر هو نفس الفساد الظاهر، والترجي في «لعل» هو بحسب معتقداتنا وبحسب نظرنا في الأمور، وقرأ عامة القراء والناس «ليذيقهم» بالياء، وقرأ قنبل عن ابن كثير والأعرج وأبو عبد الرحمن السلمي «لنذيقهم» بالنون ومعناهما بين، وقرأ أيضا أبو عبد الرحمن «لتذيقهم» بالتاء من فوق.
Fakih İmam Kadı [İbn Atiyye] der ki: Doğru olan görüş budur. Her ikisinde de fesadın ortaya çıkması, bereketlerin kalkması, felaketlerin inmesi, fitnelerin zuhuru ve kâfir bir düşmanın galebe çalmasıyladır; bu üçü karada da denizde de bulunur. İbn Abbâs şöyle demiştir: Denizdeki fesat, Âdemoğullarının günahları sebebiyle deniz avının kesilmesidir. Faziletli, itaatkâr ve amelleri dosdoğru olan hiçbir ümmet bulunmaz ki Allah bunlardan [fesatları] defetmiş olmasın. Günah ehli ve nimet karşısında azgınlaşanlarda ise durum tam aksinedir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderildiği vakitte de beldelerin durumu böyleydi; zulüm karada ve denizde bütün yeryüzünü kaplamıştı. Allah insanlara günahlarının akıbetini tattırsın, belki tövbe ederler ve Allah Teâlâ'ya itaate basiretle dönerler diye bu şeyleri günahlara ceza kılmıştır. Allah Teâlâ'nın: { بِما كَسَبَتْ } “elleriyle işledikleri yüzünden” buyruğunun takdiri; kazandıklarının cezası olarak demektir. Bâ harfinin { ظَهَرَ } “ortaya çıktı” fiiline taalluk etmesi de muhtemeldir; yani onların karada ve denizde işledikleri günahlar, ortaya çıkan fesadın ta kendisidir. { لَعَلَّ } “belki” edatındaki umma (teraccî) ise bizim inançlarımıza ve işlere bakışımıza göredir. Kıraat imamlarının ve insanların geneli yâ ile «ليذيقهم» okumuştur. İbn Kesîr'den rivayetle Kunbul, A'rec ve Ebû Abdirrahmân es-Sülemî nûn ile «لنذيقهم» şeklinde okumuşlardır ki her ikisinin manası da açıktır. Ebû Abdirrahmân ayrıca üstten iki noktalı tâ ile «لتذيقهم» şeklinde de okumuştur.
قوله ﷿:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٤٢ الى ٤٤]
[Rûm Suresi (30), Ayetler 42-44]
قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢) فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣) مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤)
{ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢) فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣) مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤) } “De ki: 'Yeryüzünde gezip dolaşın da daha öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna bir bakın!' Onların çoğu müşrik idi. Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce yüzünü dosdoğru dine çevir. O gün [insanlar] fırka fırka ayrılırlar. Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir; kim de salih amel işlerse kendileri için [cennetteki yerlerini] hazırlamış olurlar.”
هذا تنبيه لقريش وأمر لهم بالاعتبار فيمن سلف من الأمم وفي سوء عواقبهم بكفرهم وإشراكهم، ثم أمر تعالى نبيه ﵇ بإقامة وجهه، والمعنى اجعل قصدك ومسعاك للدين أي لطريقه ولأعماله واعتقاداته، والْقَيِّمِ أصله قيوم اجتمعت الواو والياء وسبقت الياء وهي ساكنة فأبدلت الواو ياء وأدغمت
Bu, Kureyş'e bir uyarı ve geçmiş ümmetlerden, onların inkârları ve şirkleri sebebiyle uğradıkları kötü akıbetlerden ibret almaları için kendilerine bir emirdir. Sonra Allah Teâlâ Peygamberi aleyhisselâm'a yüzünü ikame etmesini emretmiştir; bunun manası: Kastını ve gayretini dine, yani onun yoluna, amellerine ve inançlarına yönelt demektir. { الْقَيِّمِ } kelimesinin aslı «kavyûm»dur; vâv ile yâ bir araya gelmiş ve yâ harfi sâkin olarak öne geçtiğinden vâv harfi yâ'ya dönüştürülmüş ve
الأولى في الثانية، ثم حذره تعالى من يوم القيامة تحذيرا يعم العالم وإياهم القصد، ولا مَرَدَّ لَهُ معناه ليس فيه رجوع لعمل ولا لرغبة ولا عنه مدخل، ويحتمل أن يريد لا يرده راد حتى لا يقع وهذا ظاهر بحسب اللفظ، ويَصَّدَّعُونَ معناه يتفرقون بعد جمعهم، وهذا هو التصدع والمعنى يتفرقون إلى الجنة وإلى النار، ثم قسم الفريقين بأحكام تلحقهم من أعمال في الدنيا ثم عبر عن «الكفر» ب «عليه» وهي تعطي الثقل والمشقة وعن العمل الصالح باللام التي هي كلام الملك، ويَمْهَدُونَ معناه يوطئون ويهيئون وهي استعارة منقولة من الفرش ونحوها إلى الأحوال والمراتب، وقال مجاهد: هذا التمهيد هو للقبر.
birincisi ikincisine idgam edilmiştir. Sonra Allah Teâlâ, bütün âlemi kapsayan ve onları hedef alan bir uyarıyla kıyamet gününden onu sakındırmıştır. { لا مَرَدَّ لَهُ } ifadesinin manası; amele ve istekte bulunmaya dönüşün olmadığı ve ondan kaçıp sığınılacak bir giriş yerinin bulunmadığıdır. Gerçekleşmesin diye onu geri çevirecek hiçbir engelleyicinin bulunmadığını kastetmesi de muhtemeldir ki lafız itibarıyla zâhir olan da budur. { يَصَّدَّعُونَ } ise bir araya toplanmalarının ardından ayrılmaları demektir; تصدع (taseddu') budur ve manası cennete ve cehenneme doğru fırka fırka ayrılacaklarıdır. Sonra dünyadaki amellerinden ötürü kendilerine terettüp eden hükümlerle iki fırkayı taksim etmiştir. Ardından ağırlık ve meşakkat ifade eden «aleyhi» ile küfürden, mülkiyet belirten lâm harfi ile de salih amelden bahsetmiştir. { يَمْهَدُونَ } ise hazırlarlar, döşerler manasındadır; bu döşek ve benzeri şeylerden hallere ve mertebelere aktarılmış bir istiaredir. Mücâhid şöyle demiştir: Bu hazırlık kabir içindir.
قوله ﷿:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٤٥ الى ٤٧]
[Rûm Suresi (30), Ayetler 45-47]
لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٤٥) وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)
{ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٤٥) وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧) } “İman edip salih ameller işleyenleri lütfundan mükâfatlandırması için [böyle yapar]. Şüphesiz O, kâfirleri sevmez. Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi, size rahmetinden tattırması, emriyle gemilerin akıp gitmesi, O'nun lütfundan aramanız ve şükretmeniz O'nun ayetlerindendir. Andolsun ki senden önce de peygamberleri kendi kavimlerine gönderdik de onlara apaçık deliller getirdiler. Biz de suç işleyenlerden intikam aldık. Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktır.”
اللام في قوله لِيَجْزِيَ متعلقة ب يَصَّدَّعُونَ [الروم: ٤٣] ، ويجوز أن تكون متعلقة بمحذوف تقديره ذلك أو فعل ذلك لِيَجْزِيَ وتكون الإشارة إلى ما تقرر من قوله تعالى مَنْ كَفَرَ [الروم: ٤٤] وعَمِلَ صالِحاً [الروم: ٤٤] ، وقوله تعالى: لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ ليس الحب بمعنى الإرادة ولكنه بمعنى لا يظهر عليهم أمارات رحمته ولا يرضاه لهم دينا ونحو هذا، ثم ذكر تعالى من آياته أشياء يقضي كل عقل بأنها لا مشاركة للأوثان فيها وهو ما في الريح من المنافع وذلك أنها بشرى بالمطر، ويذيق الله بها المطر ويلقح بها الشجر وغير ذلك ويجري بها السفن في البحر ويبتغي الناس بها فضل الله في التجارات في البحر وفي ذرو الأطعمة وغير ذلك، ثم أنس محمدا بأن ضرب له مثل من أرسل من الأنبياء، وتوعد قريشا بأن ضرب لهم مثل من هلك من الأمم الذين أجرموا وكذبوا الأنبياء، ثم وعد محمدا وأمته النصر إذ أخبر أنه جعله قًّا
{ لِيَجْزِيَ } “mükâfatlandırması için” sözündeki lâm harfi, { يَصَّدَّعُونَ } [Rûm: 43] fiiline taalluk etmektedir. Takdiri «mükâfatlandırması için [bunu yaptı]» veya «bunu yapması mükâfatlandırmak içindir» şeklinde olan mahzuf bir ifadeye taalluk etmesi de caizdir; bu durumda işaret Allah Teâlâ'nın { مَنْ كَفَرَ } [Rûm: 44] ve { عَمِلَ صالِحاً } [Rûm: 44] buyruklarında sabit olan hususadır. Allah Teâlâ'nın: { لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } “kâfirleri sevmez” buyruğundaki sevgi (hubb) irade manasında değil, bilakis üzerlerinde rahmetinin alametlerini izhar etmemesi, onlar için razı olunan bir din kılmaması ve benzeri manalardadır. Sonra Allah Teâlâ, her aklın putların bunlarda hiçbir ortaklığı bulunmadığına hükmedeceği ayetlerinden olan şeyleri zikretmiştir; bu da rüzgârdaki menfaatlerdir ki rüzgâr yağmurun müjdecisidir, Allah onunla yağmuru tattırır, ağaçları aşılar ve daha başka şeyler yapar; onunla denizde gemileri yürütür, insanlar onunla denizde ticaret yaparak ve tahılları savurarak ve başka yollarla Allah'ın lütfunu ararlar. Sonra gönderilen peygamberlerin misalini vererek Muhammed'i teselli etmiş; günah işleyip peygamberleri yalanlayan helak olmuş ümmetlerin misalini vererek Kureyş'i tehdit etmiştir. Sonra onu bir hak kıldığını
عليه ﵎، وقًّا
haber vererek Muhammed'e ve ümmetine yardım vaadinde bulunmuştur; [bu hak] O'nun [celle celâluhû] üzerinedir. { حَقًّا } kelimesi ise
خبرانَ
{ كانَ } fiilinin haberidir.
قدمه اهتماما لأنه موضع فائدة الجملة، وبعض القراء في هذه الآية وقف على قوله قًّا
Cümlenin asıl fayda ifade eden yeri olduğu için önemine binaen öne geçirilmiştir. Bazı kıraat ehli bu ayette { حَقًّا } kelimesi üzerinde durmuş,
وجعله من الكلام المتقدم ثم استأنف جملة من قوله لَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ
onu önceki kelamdan saymış, sonra { عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “müminlere yardım etmek üzerimizedir” sözüyle yeni bir cümleye başlamıştır.
، وهذا قول ضعيف لأنه لم يدر قدما عرضه في نظم الآية.
Bu ise zayıf bir görüştür, çünkü ayetin nazmında öne alınış amacını kavrayamamıştır.
قوله ﷿:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٤٨ الى ٥٠]
[Rûm Suresi (30), Ayetler 48-50]
اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨) وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩) فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠)
{ اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨) وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩) فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠) } “Rüzgârları gönderip de bir bulut kaldıran, sonra onu gökte dilediği gibi yayan ve parça parça eden Allah'tır. Nihayet sen yağmurun onun arasından çıktığını görürsün. Onu kullarından dilediğine ulaştırdığı zaman onlar hemen sevinirler. Halbuki onlar, kendilerine indirilmeden önce, bundan hemen önce kesin bir ümitsizlik içindeydiler. Şimdi bak Allah'ın rahmetinin eserlerine; yeryüzünü ölümünden sonra nasıl diriltiyor! Şüphesiz bunu yapan, ölüleri de kesinlikle diriltecektir. O, her şeye hakkıyla güç yetirendir.”
«الإثارة» تحريكها من سكونها وتسييرها، وبسطه فِي السَّماءِ هو نشره في الآفاق، و «الكسف»
{ الإثارة } (kaldırmak), bulutu durgunluğundan harekete geçirmek ve sevk etmektir. { فِي السَّماءِ } “gökte” yayması ise onu ufuklara yaymasıdır. { الْكِسَفُ } ise
القطع، وقرأ جمهور القراء «كسفا» بفتح السين، وقرأ ابن عباس «كسفا» بسكون السين وهي قراءة الحسن وأبي جعفر والأعرج وهما بناءان للجمع كما يقال وسدر بسكون الدال وسدر بفتح الدال، وقال مكي: من أسكن السين فمعناه يجعل السحاب قطعة واحدة، والْوَدْقَ الماء يمطر ومنه قول الشاعر: [المتقارب]
parçalardır. Kıraat imamlarının cumhuru sin harfinin fethasıyla «كسفا» şeklinde okumuştur. İbn Abbâs ise sin harfinin sükûnuyla «كسفا» şeklinde okumuştur ki bu Hasan, Ebû Ca'fer ve A'rec'in de kıraatidir; dâl harfinin sükûnuyla سدر ve dâl harfinin fethasıyla سدر denildiği gibi bu ikisi de çoğul kalıbıdır. Mekkî şöyle demiştir: Sin harfini sâkin okuyana göre mana bulutu tek bir parça kılar demektir. { الْوَدْقَ } ise yağan yağmur suyudur; şairin şu sözü de bu kabildendir: [Mütekârib] Ne bir bulut yağmurunu yağdırdı... Ne de bir yer otunu bitirdi.
فلا مزنة ودقت ودقها ... ولا أرض أبقل إبقالها
Ne bir bulut yağmurunu yağdırdı ... Ne de bir yer otunu bitirdi
وخِلالِهِ الفطور الذي بين بعضه وبعض لأنه متخلخل الأجزاء، وقرأ الجمهور «من خلاله» بكسر الخاء وألف بعد اللام جمع خلل كجبل وجبال، وقرأ علي بن أبي طالب وابن عباس والضحاك والحسن بخلاف عنه «من خلله» وهم اسم جنس، والضمير في خِلالِهِ يحتمل أن يعود على السحاب ويحتمل أن يعود على الكسف في قراءة من قرأ بسكون السين، وذكر الضمير مراعاة اللفظ لا لمعنى الجمع، كما تقول هذا تمر جيد ومن الشجر الأخضر نارا، ومن قرأ «كسفا» بفتح السين فلا يعيد الضمير إلا على السحاب فقط، وقوله تعالى: مِنْ قَبْلِهِ تأكيد أفاد سرعة تقلب قلوب البشر من الإبلاس إلى الاستبشار وذلك أن قوله مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ يحتمل الفسحة في الزمان أي من قبل بكثير كالأيام ونحوه فجاء قوله مِنْ قَبْلِهِ بمعنى أن ذلك متصل بالمطر فهو تأكيد مفيد، وقرأ يعقوب وعيسى وأبو عمرو بخلاف عنه «ينزل» مخففة، وقرأت عامة القراء بالتثقيل في الزاي، وقرأ ابن مسعود عليهم «لمبلسين» بسقوط مِنْ قَبْلِهِ والإبلاس الكون في حال سوء مع اليأس من زوالها، ثم عجبه يراد بها جميع الناس من أجل رحمة الله وهي المطر، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو «أثر» بالإفراد، وقرأ ابن عامر وحمزة والكسائي «آثار» بالجمع، واختلف عن عاصم، وقرأ سلام «إلى إثر» بكسر الهمزة وسكون الثاء، وقوله كَيْفَ يُحْيِ يحتمل أن يكون الضمير الذي في الفعل للأثر، ويحتمل أن يكون لله تعالى وهو أظهر، وقرأت فرقة «كيف تحيى» بالتاء المفتوحة «الأرض» بالرفع، وقرأ الجحدري وابن السميفع وأبو حيوة «تحيي» بتاء مضمومة على أن إسناد الفعل إلى ضمير الرحمة «الأرض» نصبا، قال أبو الفتح: قوله «كيف تحيى» جملة منصوبة الموضع على الحال حملا على المعنى كأنه قال محيية، وهذه الحياة والموت استعارة في القحط والإعشاب، ثم أخبر تعالى على جهة القياس والتنبيه عليه بالبعث والنشور، وقوله عَلى كُلِّ شَيْءٍ عموم.
{ خِلالِهِ } ise onun kısımları arasındaki yarıklardır; zira onun parçaları aralıklıdır. Cumhur, cebel ve cibâl gibi hilal çoğulu olarak hı harfinin kesresi ve lâm'dan sonraki elif ile «من خلاله» şeklinde okumuştur. Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs, Dahhâk ve kendisinden gelen bir rivayetle Hasan ise cins ismi olarak «من خلله» şeklinde okumuşlardır. { خِلالِهِ } kelimesindeki zamirin buluta raci olması da, sin harfinin sükûnuyla okuyanın kıraatinde «el-kisef» kelimesine raci olması da muhtemeldir; zamirin müzekker getirilmesi çoğul manasına değil lafza riayetendir; nitekim «bu hurma iyidir» ve «yeşil ağaçtan bir ateş» denilmesi gibidir. Sin harfinin fethasıyla «كسفا» okuyan kimse ise zamiri sadece buluta döndürür. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ قَبْلِهِ } “bundan hemen önce” buyruğu, insan kalplerinin ümitsizlikten sevince çabucak dönüşmesini ifade eden bir teyittir; zira { مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ } “kendilerine indirilmeden önce” buyruğu, günler gibi çok daha öncesi gibi zaman bakımından bir genişlik ihtimali taşır; { مِنْ قَبْلِهِ } sözü gelerek bunun hemen yağmurun öncesine bitişik olduğunu ifade etmiştir; dolayısıyla faydalı bir teyittir. Ya'kûb, Îsâ ve kendisinden gelen bir rivayetle Ebû Amr «ينزل» şeklinde şeddesiz okumuş; kıraat imamlarının geneli ise zâ harfinde şedde ile okumuştur. İbn Mes'ûd ise { مِنْ قَبْلِهِ } kısmı düşmüş olarak «عليهم لمبلسين» şeklinde okumuştur. { الإبلاس } (ümidini kesmek), bir kötülük halinde bulunmakla birlikte onun zevalinden ümitsiz olmaktır. Sonra Allah'ın rahmeti yani yağmur sebebiyle hayrete düşürülmesi kastedilmiş olup bununla bütün insanlar murat edilmiştir. İbn Kesîr, Nâfi ve Ebû Amr tekil olarak «أثر» şeklinde okumuştur. İbn Âmir, Hamza ve Kisâî çoğul olarak «آثار» şeklinde okumuş; Âsım'dan ise farklı rivayetler gelmiştir. Sellâm ise hemzenin kesresi ve sâ'nın sükûnuyla «إلى إثر» şeklinde okumuştur. { كَيْفَ يُحْيِ } “nasıl diriltiyor” ifadesindeki fiilde bulunan zamirin esere raci olması muhtemel olduğu gibi, Allah Teâlâ'ya raci olması da muhtemeldir ki daha zâhir olan budur. Bir topluluk açık tâ ile «كيف تحيى» ve fâil olarak merfû «الأرض» şeklinde okumuştur. Cahderî, İbnü's-Sümeyfa ve Ebû Hayve, fiilin rahmet zamirine isnadıyla mef'ûl olarak mensub «الأرض» ile ve zammeli tâ ile «تحيي» şeklinde okumuştur. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: «كيف تحيى» sözü sanki 'muhyiyeten' (diriltici olarak) demiş gibi manaya hamledilerek hal mevkiinde mensub bir cümledir. Bu hayat ve ölüm, kuraklık ve otlanma hakkında birer istiaredir. Sonra Allah Teâlâ kıyas ve uyarı yoluyla yeniden diriliş ve toplanmayı haber vermiştir. { عَلى كُلِّ شَيْءٍ } “her şeye” sözü ise umum ifade eder.
قوله ﷿:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٥١ الى ٥٣]
[Rûm Suresi (30), Ayetler 51-53]
وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١) فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣)
{ وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١) فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣) } “Andolsun ki biz bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, ardından hemen nankörlük etmeye koyulurlar. Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın. Körleri de sapıklıklarından [vazgeçirip] hidayete erdirecek değilsin. Sen ancak ayetlerimize iman edip de teslim olanlara işittirebilirsin.”
ثم أخبر تعالى عن حال تقلب ابن آدم في أنه بعيد الاستبشار بالمطر أن بعث الله ريحا فاصفر بها النبات ظلوا يكفرون قلقا منهم وقلة توكل وتسليم لله تعالى، والضمير في «رأوه» للنبات كما قلنا أو للأثر وهو حوة النبات الذي أحييت به الأرض وقال قوم هو للسحاب، وقال قوم هو للريح، وهذا كله ضعيف، واللام في لَئِنْ مؤذنة بمجيء القسم، وفي لَظَلُّوا لام القسم، وقوله «ظلوا» فعل ماض نزله منزلة
Sonra Allah Teâlâ Âdemoğlunun değişken hallerini haber vermiştir: Yağmurla sevinmelerinin hemen ardından, şayet Allah bir rüzgâr gönderip de onunla bitkiler sararırsa, sabırsızlıklarından, tevekkül azlıklarından ve Allah Teâlâ'ya teslimiyet noksanlıklarından ötürü hemen nankörlük etmeye koyulurlar. «Onu gördüler» ifadesindeki zamir söylediğimiz gibi bitkiye yahut esere yani yeryüzünün kendisiyle diriltildiği yeşilliğe racidir. Bir grup onun buluta raci olduğunu, diğer bir grup ise rüzgâra raci olduğunu söylemiştir; fakat bunların tamamı zayıftır. { لَئِنْ } kelimesindeki lâm harfi kasemin geleceğini bildiren lâm'dır (lâm-ı muazzine); { لَظَلُّوا } kelimesindeki lâm ise kasemin cevabının lâm'ıdır. { ظَلُّوا } “koyulurlar” sözü mazi bir fiildir; onu
المستقبل واستنابه منابه لأن الجزاء هنا لا يكون إلا بفعل مستقبل لكن يستعمل الماضي بدل المستقبل في بعض المواضع توثيقا لوقوعه، وقوله تعالى: فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى الآية استعارة للكفار وقد تقدم القول على مثل هذه الآية في سورة النمل، وكلهم قرأ «ولا تسمع» بتاء مضمومة ونصب «الصمّ» ، وقرأ ابن كثير وعباس عن أبي عمرو «يسمع» بياء مفتوحة الصمّ رفعا، وقرأ الجمهور «بهادي العمي» بالإضافة، وقرأ يحيى بن الحارث وأبو حيوة «بهاد» بالتنوين «العمي» نصبا، وقوله إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ معناه إن نسمع إسماعا ينفع ويجدي، وأما سماع الكفرة فغير مجد فاستويا، وقوله تعالى: عَنْ ضَلالَتِهِمْ لما كانت الهداية تتضمن الصرف عديت ب عَنْ كما تتعدى صرفت ومعنى الآية ليس في قدرتك يا محمد ولا عليك أن تهدي، وقرأ ابن أبي عبلة «من ضلالتهم» .
müstakbel (gelecek zaman) makamına indirgemiş ve onun yerine geçirmiştir; zira buradaki ceza ancak müstakbel bir fiille olur; fakat vukuunun kesinliğini pekiştirmek için bazı yerlerde müstakbel yerine mazi kullanılır. Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى } “şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” ayeti kâfirler için bir istiaredir; bu ayetin benzerinin açıklaması Neml Suresi'nde geçmişti. Bütün kıraat imamları zammeli tâ ile ve { الصُّمَّ } kelimesini mensub kılarak «ولا تُسْمِعُ الصُّمَّ» şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr'dan rivayetle Abbâs ise açık yâ ile ve merfû olarak «يَسْمَعُ الصُّمُّ» şeklinde okumuştur. Kıraat imamlarının cumhuru izafetle «بهادي العمي» şeklinde okumuştur. Yahyâ b. el-Hâris ve Ebû Hayve tenvinle «بهادٍ» ve mensub olarak «العَمْيَ» şeklinde okumuştur. { إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ } “sen ancak iman edenlere işittirebilirsin” buyruğunun manası; fayda veren ve yarar sağlayan bir işittirmeyle işittirebilirsin demektir; kâfirlerin işitmesine gelince faydasızdır, dolayısıyla hiç işitmemekle bir olmuştur. Allah Teâlâ'nın: { عَنْ ضَلالَتِهِمْ } “sapıklıklarından” buyruğu; hidayet etme fiili çevirmeyi (sarf etmeyi) tazammun ettiği için, 'çevirdin' fiilinin تعدiyet kazandığı gibi { عَنْ } harf-i cerri ile müteaddi kılınmıştır. Ayetin manası: Ey Muhammed, onları hidayete erdirmek senin gücün dahilinde değildir ve senin sorumluluğunda da değildir. İbn Ebî Able ise «من ضلالتهم» şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٥٤ الى ٥٦]
[Rûm Suresi (30), Ayetler 54-56]
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ (٥٤) وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ (٥٥) وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٥٦)
{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ (٥٤) وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ (٥٥) وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٥٦) } “Sizi bir güçsüzlükten yaratan, sonra bu güçsüzlüğün ardından bir kuvvet veren, sonra kuvvetin ardından da bir güçsüzlük ve ihtiyarlık veren Allah'tır. O, dilediğini yaratır. O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir. Kıyametin kopacağı gün, suçlular [dünyada veya kabirde] bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler. Onlar [dünyada da] işte böyle çevriliyorlardı. Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler: 'Andolsun ki siz, Allah'ın kitabında [yazılı süreye göre] yeniden dirilme gününe kadar kaldınız. İşte bu, yeniden dirilme günüdür; fakat siz bilmiyordunuz.'”
وهذه أيضا عبر بين فيها أن الأوثان لا مدخل لها فيها.
Bunlar da putların kendisinde hiçbir dahli bulunmadığını beyan eden ibretlerdir.
وقرأ جمهور القراء والناس بضم الضاد في «ضعف» ، وقرأ عاصم وحمزة بفتحها وهي قراءة ابن مسعود وأبي رجاء، والضم أصوب، وروي عن ابن عمر أنه قرأ على النبي ﷺ بالفتح فردها عليه بالضم، وقال كثير من اللغويين: ضم الضاد في البدن وفتحها في العقل، وروي عن أبي عبد الرحمن والجحدري والضحاك أنهم ضموا الضاد في الأول والثاني وفتحو «ضعفا» ، وقرأ عيسى بن عمر «من ضعف» بضمتين، وهذه الآية إنما يراد بها حال الإنسان، و «الضعف» الأول هو كون الإنسان من ماء مهين، و «القوة» بعد ذلك الشبيبة، وقوة الأسر، و «الضعف» الثاني الهرم والشيخ هذا قول قتادة وغيره، ثم أخبر تعالى عن يوم القيامة أن المجرمين يقسمون لجاجا منهم وتسورا على ما لا علم لهم به أنهم ما لبثوا تحت التراب غير ساعة وهذا إتباع لتحيلهم الفاسد ونظرهم في ذلك الوقت على نحو ما كانوا في الدنيا يتبعون ذلك، ويُؤْفَكُونَ عن الحق أي يصرفون وقيل المعنى ما لبثوا في الدنيا كأنهم استقلوها لما عاينوا من أمر الآخرة.
Kıraat imamlarının ve insanların geneli { ضَعْفٍ } kelimesindeki dâd harfini zamme ile okumuştur. Âsım ve Hamza ise fetha ile okumuştur ki bu İbn Mes'ûd ve Ebû Recâ'nın da kıraatidir; zamme ile okunuş daha doğrudur. İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda fetha ile okumuş, [Peygamber] ise ona zamme ile düzeltmiştir. Dilcilerin birçoğu şöyle demiştir: Dâd harfinin zammesi bedendeki güçsüzlük, fethası ise akıldaki zayıflıktır. Ebû Abdirrahmân, Cahderî ve Dahhâk'tan birinci ve ikincide dâd harfini zammeli, { ضَعْفاً } kelimesinde ise fethalı okudukları rivayet edilmiştir. Îsâ b. Ömer ise iki zamme ile «من ضُعُفٍ» şeklinde okumuştur. Bu ayetle sadece insanın hali murat edilmektedir. Birinci «zaaf» insanın değersiz bir sudan meydana gelmesidir. Ondan sonraki «kuvvet» gençlik ve bünyenin sağlamlığıdır. İkinci «zaaf» ise ihtiyarlık ve yaşlılıktır; bu Katâde ve başkalarının görüşüdür. Sonra Allah Teâlâ kıyamet gününden haber vermiştir: Suçlular inatçılıklarından ve bilmedikleri bir şeye cüret etmelerinden ötürü toprağın altında sadece bir saat kaldıklarına yemin ederler; bu, dünyada da aynı şekilde tâbi oldukları bâtıl kuruntularına ve o vakitteki bakışlarına uymalarındandır. { يُؤْفَكُونَ } haktan çevriliyorlardı demektir. Ahiret işini bizzat gördüklerinde dünyayı pek azımsadıkları için dünyada ancak bu kadar kaldıklarını söyledikleri de ileri sürülmüştür.
قال القاضي أبو محمد: وهذا يضعفه قوله تعالى: كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ إذ لو أراد تقليل الدنيا بالإضافة إلى الآخرة لكان منزعا سديدا وكان قولهم ساعَةٍ تجوزا في القدر والموازنة، ثم أخبر تعالى عن الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ أنهم يقفون في تلك الحال على حق ويعرفون أنه الوعد المتقرر في الدنيا، وقال بعض المفسرين: إنما أراد أوتوا الإيمان والعلم ففي الكلام تقديم وتأخير.
Kadı Ebû Muhammed [İbn Atiyye] der ki: Bunu Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ } “onlar işte böyle çevriliyorlardı” buyruğu zayıflatmaktadır; zira eğer ahirete nispetle dünyayı azımsamayı kastetmiş olsalardı bu isabetli bir yaklaşım olurdu ve onların { ساعَةٍ } “bir saat” sözü de miktar ve kıyasta bir mecaz teşkil ederdi. Sonra Allah Teâlâ { الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ } “kendilerine ilim ve iman verilenler” hakkında, onların o durumda hakka vakıf olacaklarını ve bunun dünyada sabit olan vaad olduğunu bileceklerini haber vermiştir. Bazı müfessirler: 'İman ve ilim verilenler' kastedilmiştir, dolayısıyla sözde takdim ve tehir vardır demiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: ولا يحتاج إلى هذا بل ذكر العلم يتضمن الإيمان ولا يصف الله بعلم من لم يعلم كل ما يوجب الإيمان، ثم ذكر الإيمان بعد ذلك تنبيها عليه وتشريفا لأمره كما قال تعالى: فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ [الرحمن: ٦٨] فنبه على مكان الإيمان وخصه بالذكر تشريفا.
Fakih İmam Kadı [İbn Atiyye] der ki: Buna gerek yoktur; bilakis ilmin zikredilmesi imanı da tazammun eder; zira Allah, imanı gerektiren her şeyi bilmeyen bir kimseyi ilimle vasıflandırmaz. Sonra imanın peşinden zikredilmesi, ona dikkat çekmek ve onun şanını yüceltmek içindir; nitekim Allah Teâlâ: { فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } [Rahmân: 68] buyurmuş, böylece imanın yerine dikkat çekmiş ve şerefine binaen onu ayrıca zikretmiştir.
قوله ﷿:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٥٧ الى ٦٠]
[Rûm Suresi (30), Ayetler 57-60]
فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٥٧) وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُبْطِلُونَ (٥٨) كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ (٥٩) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ (٦٠)
{ فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٥٧) وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُبْطِلُونَ (٥٨) كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ (٥٩) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ (٦٠) } “Artık o gün zulmedenlere mazeretleri fayda vermez ve onların rıza dilemelerine de fırsat verilmez. Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik. Şayet onlara bir ayet (mucize) getirsen, inkâr edenler mutlaka: 'Siz ancak bâtıl şeyler uyduranlarsınız' diyeceklerdir. Bilmeyenlerin kalplerini Allah işte böyle mühürler. O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Kesin olarak inanmayanlar sakın seni gevşekliğe sevk etmesin!”
هذا إخبار عن هول يوم القيامة وشدة أحواله على الكفرة في أنهم لا ينفعهم الاعتذار ولا يعطون عتبى وهي الرضى، ويُسْتَعْتَبُونَ بمعنى يعتبون كما تقال يملك ويستملك، والباب في استفعل أنه طلب الشيء وليس هذا منه لأن المعنى كان يفسد إذا كان المفهوم منه ولا يطلب منهم عتبى.
Bu, kıyamet gününün dehşetini ve kâfirlere yönelik hallerinin şiddetini haber vermektedir; zira onlara mazeretleri fayda sağlamayacak ve kendilerine rıza gösterilmeyecektir (utbâ verilmeyecektir). { يُسْتَعْتَبُونَ } fiili, 'yeclis ve yesteklis' denildiği gibi 'ya'tebûn' manasındadır. İstef'ale babının asıl kuralı bir şeyi talep etmektir; ancak bu o kabilden değildir, çünkü şayet 'onlardan rıza talep edilmez' manası anlaşılmış olsaydı mana bozulurdu.
وقرأ عاصم والأعمش «ينفع» بالياء كما قال تعالى فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ [البقرة: ٢٧٥] وحسن هذا أيضا بالتفرقة التي بين الفعل وما أسند إليه كما قال الشاعر: [الطويل]
Âsım ve A'meş, Allah Teâlâ'nın { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ } [Bakara: 275] buyruğunda olduğu gibi yâ ile «ينفع» şeklinde okumuştur. Bu kullanım, şairin şu sözünde olduğu gibi, fiil ile kendisine isnat edilen kelime arasına giren fasıla sebebiyle de güzelleşmiştir: [Tavîl]
وهل يرجع التسليم أو يكشف العمى ... ثلاث الأثافي والديار البلاقع
Selamı geri çevirir mi yahut körlüğü giderir mi ... Üç ocak taşı ile ıssız yurt yerleri?
ثم أخبر تعالى عن قسوة قلوبهم وعجرفة طباعهم في أنه ضرب لهم كل مثل وبين عليهم بيان الحق ثم هم مع ذلك الآية والمعجزة يكفرون ويلجون ويعمهون في كفرهم، ويصفون أهل الحق بالإبطال، ثم أخبر تعالى أن هذا إنما هو من طبعه وختمه على قلوب الجهلة الذين قد حتم عليهم الكفر في الأزل، وذهب أبو عبيدة إلى أنه من قولهم طبع السيف أي صدىء أشد صدأ، ثم أمر نبيه بالصبر وقوى نفسه لتحقيق الوعد ونهاه عن الاهتزاز لكلامهم والتحرك واضطراب النفس لأقوالهم إذ هم لا يقين لهم ولا بصيرة، وقرأ ابن أبي إسحاق ويعقوب «يستحقنك» بحاء غير معجمة وقاف من الاستحقاق، والجمهور على الخاء المعجمة والفاء من الاستخفاف، إلا أن ابن أبي إسحاق ويعقوب سكنا النون من «يستخفنك» ، وروي أن علي بن أبي طالب ﵁ كان في صلاة الفجر فناداه رجل من الخوارج بأعلى صوته فقرأ هذه الآية: وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ [الزمر: ٦٥] ، فعلم علي ﵁ مقصده في هذا وتعريضه به فأجابه وهو في الصلاة بهذه الآية:
Sonra Allah Teâlâ, kendilerine her türlü misali getirdiği ve hakikati apaçık ortaya koyduğu halde, bu ayet ve mucizeye rağmen onların kalplerinin katılığını ve tabiatlarının kabalığını; inkâr ettiklerini, [küfürde] ısrar edip körü körüne bocaladıklarını ve hak ehlini bâtıl peşinde olmakla nitelediklerini haber vermiştir. Ardından Allah Teâlâ, bunun ancak ezelde haklarında küfrün kesinleştiği o cahillerin kalplerini mühürlemesi ve damgalamasından kaynaklandığını bildirmiştir. Ebû Ubeyde ise bunun, [Arapların] kılıcın son derece paslanmasını ifade etmek üzere söyledikleri 'tabia's-seyf' (kılıç paslandı) sözünden geldiği görüşündedir. Sonra [Allah Teâlâ], Peygamberi'ne sabretmeyi emretmiş, vaadin gerçekleşeceği hususunda onun gönlünü güçlendirmiş ve onların sözlerinden ötürü sarsılmasını, hareketlenmesini ve onların lakırdıları yüzünden gönlünün tedirginliğe kapılmasını yasaklamıştır; zira onların hiçbir yakinleri (kesin inançları) ve basiretleri yoktur. İbn Ebî İshâk ve Ya'kûb, istihkak kökünden noktasız hâ ve kâf ile «يستحقنك» şeklinde okumuşlardır. Cumhur ise istihfâf kökünden noktalı hı ve fâ ile okumuştur; şu kadar var ki İbn Ebî İshâk ve Ya'kûb, «يستخفنك» lafzının nûn'unu sakin kılmışlardır. Rivayet edildiğine göre Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh sabah namazındayken Hâricîlerden bir adam ona en yüksek sesiyle seslenerek şu ayeti okudu: { وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } [Zümer: 65] “Andolsun, sana da senden öncekilere de vahyolundu ki: Şayet ortak koşarsan amelin mutlaka boşa gider ve elbette hüsrana uğrayanlardan olursun!”. Ali radıyallâhu anh onun bundaki maksadını ve kendisini ima ettiğini anladı ve henüz namazdayken ona şu ayetle cevap verdi:
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ.
{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ } “O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Kesin olarak inanmayanlar sakın seni gevşekliğe sevk etmesin!”