[سورة سبإ (٣٤) : آية ٢٣]
[Sebe Suresi (34), Ayet 23]
وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلاَّ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ماذا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٢٣)
{ وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلاَّ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ماذا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٢٣) } “O'nun huzurunda, O'nun izin verdiği kimseden başkasına şefaat fayda vermez. Nihayet onların kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. Onlar da: 'Hakkı [buyurdu], O çok yücedir, çok büyüktür' derler.”
المعنى أن كل من دعوتم إلها من دون الله لا يملكون مثقال ذرة ولا تنفع شفاعتهم إلا بإذن فيمن آمن، فكأنه قال ولا هم شفعاء على الحد الذي ظننتم أنتم واختلف المتأولون في قوله تعالى: إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ فقالت فرقة معناه لِمَنْ أَذِنَ لَهُ أن يشفع، فيه، وقالت فرقة معناه لِمَنْ أَذِنَ لَهُ أن يشفع هو.
Manası şudur: Allah'tan başka ilah diye çağırdığınız varlıkların hiçbiri zerre kadar bir şeye malik olamazlar ve onların şefaati, ancak iman eden kimseler hakkında [Allah'ın] izin vermesiyle fayda verir. Sanki şöyle buyurmuştur: Onlar sizin zannettiğiniz ölçüde şefaatçiler de değillerdir. Müfessirler Yüce Allah'ın: { إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ } “O'nun izin verdiği kimseden başkasına” kavli hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir grup, bunun anlamının "hakkında şefaat edilmesine izin verilen kimse için" olduğunu söylerken, diğer bir grup "bizzat kendisinin şefaat etmesine izin verilen kimse için" manasında olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: واللفظ يعمهما، لأن الإذن إذا انفرد للشافع فلا شك أن المشفوع فيه معين له، وإذا انفرد للمشفوع فيه فالشافع لا محالة عالم معين لذلك، وانظر أن اللام الأولى تشير إلى المشفوع فيه من قوله لِمَنْ تقول شفعت لفلان، وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي «أذن» بضم، وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر «أذن» بفتحها، والضمير في قُلُوبِهِمْ عائد على الملائكة الذين دعوهم آلهة، ففي الكلام حذف يدل عليه الظاهر فكأنه قال ولا هم شفعاء كما تحسبون أنتم بل هم عبدة مستسلمون أبدا حتى إذا فزع عن قلوبهم.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: İfade her iki manayı da kapsar; çünkü izin sadece şefaat edene mahsus kılındığında, şüphe yok ki hakkında şefaat edilen kimse onun için belirlenmiştir; izin sadece hakkında şefaat edilene mahsus kılındığında ise şefaatçi de şüphesiz bunu bilen ve bunun için tayin edilmiş kimsedir. Şuna dikkat et ki, senin birisine şefaat ettiğinde "filan için şefaat ettim" demen gibi { لِمَنْ } kavlindeki ilk lâm harfi hakkında şefaat edilene işaret etmektedir. Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî zammeli olarak "üzine" şeklinde; İbn Kesîr, Nâfi' ve İbn Âmir ise fethalı olarak "ezine" şeklinde okumuşlardır. { قُلُوبِهِمْ } “kalplerinden” lafzındaki zamir, ilah diye çağırdıkları meleklere racidir. Sözde zahirin delalet ettiği bir hazif vardır; sanki şöyle buyrulmuştur: Onlar sizin sandığınız gibi şefaatçiler de değillerdir, bilakis onlar nihayet kalplerinden korku giderilinceye kadar daima [Allah'a] boyun eğmiş kullardır.
قال الفقيه الإمام القاضي: وتظاهرت الأحاديث عن رسول الله ﷺ أن هذه الآية أعني قوله حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ إنما هي الملائكة إذا سمعت الوحي إلى جبريل وبالأمر يأمر به سمعت كجر سلسلة الحديد على صفوان فتفزع عند ذلك تعظيما وهيبة، وقيل خوف أن تقوم الساعة فإذا فزع ذلك فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ أي أطير الفزع عنها وكشف فيقول بعضهم لبعض ولجبريل ماذا قالَ رَبُّكُمْ فيقول المسئولون قال الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ وبهذا المعنى من ذكر الملائكة في صدر الآيات تتسق هذه الآية على الأولى، ومن لم يشعر أن الملائكة مشار إليهم من أول قوله الَّذِينَ زَعَمْتُمْ [سبأ: ٢٢] لم تتصل لهم هذه الآية بما قبلها فلذلك اضطرب المفسرون في تفسيرها حتى قال بعضهم في الكفار بعد حلول الموت فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ بفقد الحياة فرأوا الحقيقة وزال فزعهم من شبه ما يقال لهم في حياتهم، فيقال لهم حينئذ ماذا قالَ رَبُّكُمْ فيقولون قال الْحَقَّ يقرون حين لا ينفعهم الإقرار، وقالت فرقة الآية في جميع العالم، وقوله حَتَّى إِذا يريد في القيامة.
Fakih İmam Kâdı şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen mütevatir derecesindeki hadisler göstermektedir ki, bu ayet yani { حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ } “Nihayet onların kalplerinden korku giderilince” kavli melekler hakkındadır. Onlar Cebrail'e olan vahyi ve [Allah'ın] emrettiği bir buyruğu işittiklerinde, düz kaya üzerindeki demir zincirin çekilme sesini andıran bir ses duyarlar; bunun üzerine [Allah'ın] azamet ve heybetinden dehşete kapılıp korkarlar. Bir görüşe göre de kıyametin kopmasından korkarlar. Bu korku geçip de { فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ } yani kalplerinden korku uçup giderilip açılınca, birbirlerine ve Cebrail'e: { ماذا قالَ رَبُّكُمْ } “Rabbiniz ne buyurdu?” derler. Kendilerine sorulanlar da: { قالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } “Hakkı [buyurdu], O çok yücedir, çok büyüktür” derler. Ayetlerin başında meleklerin zikredilmesine dair bu mana ile bu ayet bir önceki ayetle tam bir uyum sağlar. { الَّذِينَ زَعَمْتُمْ } [Sebe 22] buyruğunun başından itibaren meleklere işaret edildiğini fark etmeyenler bu ayeti öncesine bağlayamamışlar; bu sebeple de tefsirinde ihtilafa düşmüşlerdir. Hatta bazıları kâfirler hakkında ölüm geldikten sonra hayatın yok olmasıyla { فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ } “kalplerinden korku giderildi”, böylece gerçeği gördüler ve hayattayken kendilerine söylenen şeylerin şüphelerinden kaynaklanan korkuları zail oldu; o vakit kendilerine: { ماذا قالَ رَبُّكُمْ } “Rabbiniz ne buyurdu?” denilir, onlar da ikrarın kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda itiraf ederek: { قالُوا الْحَقَّ } “Hakkı [buyurdu]” derler, demişlerdir. Bir grup ise ayetin bütün mahlukat hakkında olduğunu ve { حَتَّى إِذا } buyruğunun kıyamet gününü kastettiğini söylemiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: والتأويل الأول في الملائكة هو الصحيح وهو الذي تظاهرت به الأحاديث، وهذان بعيدان، وقرأ جمهور القراء «فزع» بضم الفاء ومعناه أطير الفزع عنهم، وهذه الأفعال جاءت مخالفة لسائر الأفعال، لأن فعل أصلها الإدخال في الشيء كعلمت ونحوها وقولك: فزعت زيدا معناه أزلت الفزع عنه، وكذلك جزعته معناه أزلت الجزع عنه، ومنه الحديث فدخل ابن عباس على عمر بجزعة ومنه مرضت فلانا أي أزلت عنه المرض.
Fakih İmam Kâdı şöyle dedi: Melekler hakkındaki birinci tevil sahih olandır ve hadislerin de desteklediği görüştür. Diğer iki görüş ise uzaktır. Kurrâ çoğunluğu fâ harfinin zammesiyle "füzzi'a" (فُزِّعَ) şeklinde okumuştur; manası, korku onlardan uçurulup giderildi demektir. Bu fiiller diğer fiillere aykırı bir yapıda gelmiştir; zira fe'ale (فَعَّلَ) kalıbının aslı, 'allemtü (عَلَّمْتُ) ve benzerlerinde olduğu gibi bir şeye dahil etmektir. Senin "fezze'tü Zeyden" (فزّعت زيدا) demen ise "ondan korkuyu giderdim" manasına gelir. Nitekim "cezza'tühû" (جزّعته) sözün de "ondan sabırsızlığı/endişeyi giderdim" demektir. "İbn Abbâs, Ömer'in yanına bir teselli/endişe giderme amacıyla girdi" hadisi de bundandır. Keza "merradtü fülânen" (مرّضت فلانا) sözü de "ondan hastalığı giderdim [ona baktım]" demektir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وانظر أن مطاوع هذه الأفعال يلحق بتحنث وتحرج وتفكه وتأثم وتخوف، وقرأ ابن عامر «فزّع» بفتح الفاء وشد الزاي وهي قراءة ابن مسعود وابن عباس وطلحة وأبي المتوكل الناجي واليماني، وقرأ الحسن البصري بخلاف «فزع» بضم الفاء وكسر الزاي وتخفيفها كأنه بمعنى أقلع، ومن قال بأنها في العالم أجمعه قال معنى هذه القراءة فزع الشيطان عن قلوبهم أي بادر، وقرأ أيوب عن الحسن أيضا
Fakih İmam Kâdı şöyle dedi: Dikkat edilirse bu fiillerin mutavaat (dönüşlülük) kalıbı tehannefe (ibtidadan uzaklaşma/ibadete yönelme), teharrece (günahtan kaçınma), tefayyehe, teessüme (günahtan sakınma) ve tehavvefe kalıplarına dahil olur. İbn Âmir fâ harfinin fethası ve zâ harfinin şeddesiyle "fezze'a" (فَزَّعَ) şeklinde okumuştur; bu İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Talha, Ebü'l-Mütevekkil en-Nâcî ve el-Yemânî'nin de kıraatidir. Hasan-ı Basrî'den gelen farklı bir rivayette ise fâ harfinin zammesi, zâ harfinin kesrası ve şeddesiz oluşuyla "füzi'a" (فُزِعَ) şeklinde okunmuştur; sanki [korku] sıyrılıp gitti manasındadır. Ayetin bütün mahlukat hakkında olduğunu söyleyen kimse bu kıraatin manasının "şeytan onların kalplerinden kaçıp gitti/uzaklaştı" şeklinde olduğunu belirtmiştir. Eyyûb da Hasan'dan ayrıca şöyle rivayet etmiştir:
«فرّغ» بالفاء المضمومة والراء المشددة غير منقوطة والغين المنقوطة من التفريغ، قال أبو حاتم رواها عن الحسن نحو من عشرة أنفس وهي قراءة أبي مجلز.
Fâ'nın zammesi, noktasız râ'nın şeddesi ve noktalı gayn ile tefrîğ (boşaltmak) kökünden "fürriğa" (فُرِّغَ) şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim, bunu Hasan'dan yaklaşık on kişinin rivayet ettiğini ve bunun Ebû Miclez'in de kıraati olduğunu söylemiştir.
وقرأ مطر الوراق عن الحسن «فزع» على بناء الفعل للفاعل وهي قراءة مجاهد والحسن أيضا «فرغ» بالراء غير منقوطة مخففة من الفراغ، قال أبو حاتم وما أظن الثقات رووها عن الحسن على وجوه إلا لصعوبة المعنى عليه فاختلفت ألفاظ فيه، قرأ عيسى بن عمر «حتى إذا افرنقع» وهي قراءة ابن مسعود ومعنى هذا كله وقع فراغها من الفزع والخوف، ومن قرأ شيئا من هذا على بناء الفعل للمفعول فقوله ﷿ عَنْ قُلُوبِهِمْ في موضع رفع، ومن قرأ على بناء الفعل للفاعل فقوله عَنْ قُلُوبِهِمْ في موضع نصب، وافرنقع معناه تفرق، وقوله ماذا يجوز أن تكون «ما» في موضع نصب ب قالَ ويصح أن تكون في موضع رفع بمعنى أي شيء قال، والنصب في قوله الْحَقَّ على نحوه في قوله ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً [النحل: ٣٠] لأنهم حققوا أن ثم ما أنزل، وحققوا هنا أن ثم ما قيل، وقولهم وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ تمجيد وتحميد.
Matar el-Varrâk, Hasan'dan malum fiil yapısıyla "feza'a" (فَزَعَ) şeklinde okumuştur; bu Mücâhid'in de kıraatidir. Hasan'dan ayrıca noktasız ve şeddesiz râ ile ferâğ (boşalmak) kökünden "ferağa" (فَرَغَ) okuyuşu da gelmiştir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: 'Güvenilir ravilerin bunu Hasan'dan farklı vecihlerle rivayet etmelerinin tek sebebinin, mananın zorluğu sebebiyle Hasan'ın bu husustaki lafızlarının çeşitlilik göstermesi olduğunu sanıyorum.' Îsâ b. Ömer "hattâ izâ'franqa'a" (حتى إذا افرنقع) şeklinde okumuştur; bu İbn Mes'ûd'un da kıraatidir. Bütün bunların manası: Kalplerinin korku ve dehşetten arınması vuku bulduğu zaman demektir. Bu lafızlardan herhangi birini meçhul bina ile okuyan kimseye göre Yüce Allah'ın { عَنْ قُلُوبِهِمْ } kavli ref konumundadır; malum bina ile okuyan kimseye göre ise { عَنْ قُلُوبِهِمْ } lafzı nasb konumundadır. İfranka'a (افْرَنْقَعَ) dağılıp ayrıldı demektir. { ماذا } lafzındaki "mâ"nın { قالَ } fiili ile nasb konumunda olması da, 'ne söyledi?' manasında ref konumunda olması da caizdir. { الْحَقَّ } kelimesindeki nasb hali, { ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً } [Nahl 30] kavlindeki gibidir; zira onlar orada indirilen bir şeyin varlığını kesin olarak bildikleri gibi burada da söylenen bir şeyin varlığını kesin olarak bilmişlerdir. { وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } sözleri ise bir yüceltme ve övgüdür.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٢٤ الى ٢٧]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 24-27]
قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٤) قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا وَلا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٢٥) قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنا رَبُّنا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ (٢٦) قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ كَلاَّ بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧)
{ قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٤) قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا وَلا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٢٥) قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنا رَبُّنا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ (٢٦) قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ كَلاَّ بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧) } “De ki: 'Göklerden ve yerden sizi kim rızıklandırıyor?' De ki: 'Allah! O halde ya biz veya siz, mutlaka bir hidayet üzerindeyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz.' De ki: 'Bizim işlediğimiz suçlardan siz sorumlu tutulmazsınız, sizin yaptıklarınızdan da biz sorumlu tutulmayız.' De ki: 'Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak, sonra da aramızda hak ile hükmedecektir. O, hakkı hükümle açığa çıkaran [ve her şeyi] hakkıyla bilendir.' De ki: 'O'na ortaklar olarak kattıklarınızı bana gösterin bakalım! Hayır, asla! Bilakis O, [mutlak galip olan] Azîz, [hüküm ve hikmet sahibi olan] Hakîm olan Allah'tır.'”
أمر الله تعالى نبيه على جهة الاحتجاج وإقامة الدليل على أن الرزاق لهم من السماوات والأرض من هو ثم أمره أن يقتضب الاحتجاج بأن يأتي جواب السؤال إذ هم في بهتة ووجمة من السؤال، وإذ لا جواب لهم ولا لمفطور إلا بأن يقول هو الله، وهذه السبيل في كل سؤال جوابه في غاية الوضوح، لأن المحتج يريد أن يقتضب ويتجاوز إلى حجة أخرى يوردها، ونظائر هذا في القرآن كثير وقوله تعالى: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ تلطف في الدعوة والمحاورة، والمعنى كما تقول لمن خالفك في مسألة أحدنا يخطىء، أي تثبت وتنبه، والمفهوم من كلامك أن مخالفك هو المخطئ، وكذلك هذا معناه لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ فلينتبه، والمقصد أن الضلال في حيز المخاطبين وحذف أحد الخبرين لدلالة الباقي عليه، وقال أبو عبيدة أَوْ في الآية بمعنى واو النسق، والتقدير «وإنا وإياكم لعلى هدى أو في ضلال مبين» وهما خبران غير مبتدأين.
Allah Teâlâ Peygamberine, göklerden ve yerden onları rızıklandıranın kim olduğu konusunda delil getirip hüccet ikame etmesi yoluyla [hitap etmesini] emretmiş; sonra da soru karşısında şaşkınlığa ve suskunluğa düştükleri, ayrıca ne onların ne de yaratılmış hiçbir kimsenin 'O Allah'tır' demekten başka bir cevabı bulunmadığı için sorunun cevabını bizzat kendisinin vererek delili pekiştirmesini emretmiştir. Cevabı son derece açık olan her soruda izlenen yol budur; zira delil getiren kimse sözü hemen bağlayıp sunacağı başka bir delile geçmek ister. Bunun Kur'an'da pek çok benzeri vardır. Yüce Allah'ın: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ } “O halde ya biz veya siz” kavli, davette ve hitapta bir nezakettir. Bunun manası, bir meselede sana muhalefet eden kimseye: 'İkimizden biri hata ediyor' demen gibidir; yani 'iyice düşün ve uyanık ol' demektir, oysa sözünden anlaşılan hasmının hatalı olduğudur. İşte bunun gibi { لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } buyruğunun manası da '[biri hidayette diğeri] apaçık bir sapıklıktadır, artık ibretle baksın' demektir. Asıl maksat sapıklığın muhataplar tarafında olduğunu belirtmektir; iki haberden biri, diğerinin delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Ebû Ubeyde ayetteki { أَوْ } lafzının atıf vâv'ı manasında olduğunu ve takdirinin 'Ve şüphesiz biz ve siz bir hidayet üzereyiz veya apaçık bir sapıklıktayız' şeklinde olduğunu söylemiştir ki bunlar mübteda olmayan iki haberdir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا القول غير متجه واللفظ لا يساعده وإن كان المعنى على كل قول يقتضي أن الهدى في حيز المؤمنين والضلال في حيز الكافرين، وقوله تعالى: قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا الآية مهادنة ومتاركة منسوخة بآية السيف، وقوله ﷿ قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنا الآية إخبار بالبعث من
Fakih İmam Kâdı şöyle dedi: Bu görüş isabetli değildir ve lafız buna elverişli değildir; her ne kadar her görüşe göre mana hidayetin müminler tarafında, sapıklığın ise kâfirler tarafında olmasını gerektirse de. Yüce Allah'ın: { قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا } “De ki: 'Bizim işlediğimiz suçlardan siz sorumlu tutulmazsınız'” ayeti bir uzlaşma ve kendi haline bırakmadır ki kılıç ayetiyle neshedilmiştir. Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنا } “De ki: 'Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak'” ayeti ise kabirlerden
القبور، وقوله يَفْتَحُ معناه يحكم والفتاح القاضي وهي مشهورة في لغة اليمن، وهذا كله منسوخ بآية السيف، وقوله تعالى قُلْ أَرُونِيَ يحتمل أن تكون رؤية قلب فيكون قوله شُرَكاءَ مفعولا ثالثا وهذا هو الصحيح أي أروني بالحجة والدليل كيف وجه الشركة وقالت فرقة هي رؤية بصر وشُرَكاءَ حال من الضمير المفعول ب أَلْحَقْتُمْ العائد على الَّذِينَ.
dirilmeyi haber vermektedir. { يَفْتَحُ } lafzı hükmeder demektir; el-Fettâh da kadı/hâkim manasındadır ve bu Yemen lehçesinde meşhurdur. Bütün bunlar kılıç ayetiyle neshedilmiştir. Yüce Allah'ın { قُلْ أَرُونِيَ } kavlinin kalp ile görme (bilme) olması muhtemeldir; bu durumda { شُرَكاءَ } lafzı üçüncü meful olur ve sahih olan da budur, yani 'ortaklığın ne şekilde olduğunu bana delil ve hüccetle gösterin' demektir. Bir grup ise bunun gözle görme olduğunu ve { شُرَكاءَ } kelimesinin { أَلْحَقْتُمْ } fiilindeki { الَّذِينَ } lafzına dönen meful zamirinden hâl olduğunu söylemiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا ضعيف لأن استدعاء رؤية العين في هذا لا غناء له، وقوله كَلَّا رد لما تقرر من مذهبهم في الإشراك بالله تعالى ووصف نفسه ﷿ باللائق به من العزة والحكمة.
Fakih İmam Kâdı şöyle dedi: Bu görüş zayıftır; çünkü bu konuda gözle görmeyi talep etmenin hiçbir faydası yoktur. { كَلَّا } “Hayır, asla!” buyruğu ise Allah Teâlâ'ya şirk koşma konusundaki yerleşik mezheplerini reddetmektedir; devamında da Aziz ve Celil olan Zatını Kendisine layık olan izzet ve hikmet sıfatlarıyla nitelemiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٢٨ الى ٣٠]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 28-30]
وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٢٨) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ (٣٠)
{ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٢٨) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ (٣٠) } “Biz seni bütün insanlara ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik; fakat insanların çoğu bilmezler. Ve: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaat ne zaman?' derler. De ki: 'Sizin için belirlenmiş öyle bir günün randevusu vardır ki ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz.'”
هذا إعلام من الله تعالى بأنه بعث محمدا ﷺ إلى جميع العالم، و «الكافة» الجمع الأكمل من الناس، وكَافَّةً نصب على الحال وقدمها للاهتمام، وهذه إحدى الخصال التي خص بها محمد ﷺ من بين الأنبياء التي حصرها في قوله «أعطيت خمسا لم يعطهن أحد قبلي نصرت بالرعب مسيرة شهر وأحلت لي الغنائم ولم تحل لأحد قبلي وأوتيت جوامع الكلم وجعلت لي الأرض مسجدا وطهورا وبعث كل نبي إلى خاص من الناس وبعثت إلى الأسود والأحمر» ، وفي هذه الخصال زيادة في كتاب مسلم، وقوله تعالى: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ يريد بها العموم في الكفرة، والمؤمنون هم الأقل، ثم حكى عنهم مقالتهم في الهزء بأمر البعث واستعجالهم على معنى التكذيب بقولهم مَتى هذَا الْوَعْدُ فأمر الله تعالى نبيه أن يخبرهم عن مِيعادُ هو يوم القيامة لا يتأخر عنه أحد ولا يتقدمه، قال أبو عبيدة: «الوعد والوعيد والميعاد» بمعنى واحد، وخولف في هذا، والذي عليه الناس أن «الوعد» في الخير، و «الوعيد» في المكروه و «الميعاد» يقع لهذا ولهذا.
Bu, Allah Teâlâ'nın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i bütün aleme gönderdiğine dair bir bildirimdir. el-Kâffe (الْكَافَّةُ), insanların tamamı ve en kâmil topluluğu demektir. { كَافَّةً } kelimesi hâl olarak mansubdur ve önemine binaen öne geçirilmiştir. Bu husus, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer peygamberler arasından hususi kılındığı ve şu hadisinde sınırladığı hasletlerden biridir: «Bana benden önce kimseye verilmeyen beş şey verildi: Bir aylık mesafeden korku salmakla yardım olundum; bana ganimetler helal kılındı ki benden önce kimseye helal kılınmamıştı; bana cevâmiu'l-kelim verildi; yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı; her peygamber sadece kendi kavmine gönderilirken ben siyaha ve kırmızıya [bütün insanlığa] gönderildim.» Bu hasletlere Müslim'in kitabında ziyadeler de vardır. Yüce Allah'ın: { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “fakat insanların çoğu bilmezler” kavli ile kâfirlerin geneli kastedilmektedir; müminler ise azınlıktır. Sonra onların diriliş emriyle alay etmelerini ve yalanlama kastıyla: { مَتى هذَا الْوَعْدُ } “bu vaat ne zaman?” diyerek acele istemelerini hikaye etmiştir. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberine, kendileri için belirlenmiş bir { مِيعادُ يَوْمٍ } olduğunu, bunun da kıyamet günü olup hiç kimsenin ondan ne geri kalabileceğini ne de öne geçebileceğini haber vermesini emretmiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Va'd (vaat), vaîd (tehdit) ve mîâd (vade/buluşma vakti) aynı manadadır.' Ancak bu konuda ona muhalefet edilmiştir; zira insanların benimsediği kurala göre el-va'd (الْوَعْدُ) hayırda, el-vaîd (الْوَعِيدُ) hoşlanılmayan/kötü şeylerde kullanılır; el-mîâd (الْمِيعَادُ) ise hem bunun hem de onun için geçerlidir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وأضاف الميعاد إلى اليوم تجوزا من حيث كان فيه وتحتمل الآية أن يكون استعجال الكفرة لعذاب الدنيا ويكون الجواب عن ذلك أيضا ولم يجر للقيامة ذكر على هذا التأويل.
Fakih İmam Kâdı şöyle dedi: [Allah] o günde vuku bulacağı için mecaz yoluyla mîâdı güne izafe etmiştir. Ayetin, kâfirlerin dünya azabını acele istemeleri ve cevabın da yine buna dair olması ihtimali vardır; bu tevile göre ise kıyametin bahsi geçmemiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٣١ الى ٣٢]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 31-32]
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ (٣١) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (٣٢)
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ (٣١) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (٣٢) } “İnkâr edenler: 'Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine' dediler. O zalimlerin, Rablerinin huzurunda tutuklanıp birbirlerine söz attıklarını bir görsen! Zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız biz mutlaka inanan kimseler olurduk' derler. Büyüklük taslayanlar da zayıf düşürülenlere: 'Size geldikten sonra sizi hidayetten biz mi alıkoyduk? Hayır, siz kendiniz suçlu [günahkâr] kimselerdiniz' derler.”
حكيت في هذه الآية مقالة قالها بعض قريش وهي أنهم لا يؤمنون بالقرآن ولا بما بين يديه من التوراة
Bu ayette Kureyş'ten bazılarının söylediği bir söz hikaye edilmiştir; o da onların Kur'an'a da, ondan önceki Tevrat,
والإنجيل والزبور فكأنهم كذبوا بجميع كتب الله وإنما فعلوا هذا لما وقع الاحتجاج عليهم بما في التوراة من أمر محمد ﷺ وقالت فرقة: «الذي بين يديه» هي الساعة والقيامة.
İncil ve Zebur'a da inanmayacaklarını söylemeleridir. Sanki Allah'ın bütün kitaplarını yalanlamışlardır. Onlar bunu, Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumuna dair geçen delillerle kendilerine karşı hüccet ikame edildiğinde yapmışlardır. Bir grup ise: 'Ondan önceki' ifadesinin kıyamet ve ahiret saati olduğunu söylemiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا خطأ قائله لم يفهم أمر بين اليد في اللغة وأنه المتقدم في الزمان وقد بيناه فيما تقدم، ثم أخبر الله تعالى نبيه عن حالة الظالمين في صيغة التعجيب من حالهم، وجواب لَوْ محذوف، وقوله يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ أي يرد، أي يتحاورون ويتجادلون، ثم فسر ذلك الجدل بأن الأتباع والضعفاء من الكفرة يقولون للكفار وللرؤوس على جهة التذنيب والتوبيخ ورد اللائمة عليهم لَوْلا أَنْتُمْ لآمنا نحن واهتدينا، أي أنتم أغويتمونا وأمرتمونا بالكفر، فقال لهم الرؤساء على جهة التقرير والتكذيب أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ أي دخلتم في الكفر ببصائركم، وأجرمتم بنظر منكم، ودعوتنا لم تكن ضربة لازب عليكم لأنا دعوناكم بغير حجة ولا برهان.
Fakih İmam Kâdı şöyle dedi: Bu yanlıştır; bunu söyleyen kimse dilde beyne yedeyhi (بَيْنَ يَدَيْهِ) ifadesinin zamanda önde olan/önceki manasına geldiğini anlamamıştır ki biz bunu daha önce açıklamıştık. Sonra Allah Teâlâ zalimlerin hallerine şaşkınlık uyandıran bir üslupla Peygamberine onların durumunu haber vermiştir; { لَوْ } şart edatının cevabı hazfedilmiştir. { يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ } “birbirlerine söz atarlar” kavli, sözü birbirlerine çevirirler yani karşılıklı konuşup tartışırlar demektir. Sonra bu tartışmayı açıklayarak kâfirlerin tabi olanlarının ve zayıflarının, kınama, azarlama ve suçu onların üzerine atma maksadıyla kâfirlerin elebaşlarına ve büyüklerine: 'Siz olmasaydınız biz iman eder ve doğru yolu bulurduk; yani siz bizi azdırdınız ve bize küfrü emrettiniz' dediklerini bildirmiştir. Elebaşları da onlara ikrar ettirme ve yalanlama sadedinde: { أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ } “Size geldikten sonra sizi hidayetten biz mi alıkoyduk? Hayır, siz kendiniz suçlu kimselerdiniz” derler; yani küfre kendi basiretinizle girdiniz ve kendi tercihinizle suç işlediniz, bizim çağrımız sizin üzerinize kesin bir zorlama değildi; çünkü biz sizi hiçbir delil ve burhan olmaksızın çağırmıştık, [derler].
قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا كله يتضمنه اللفظ.
Fakih İmam Kâdı şöyle dedi: Bütün bunları lafız içermektedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٣٣]
[Sebe Suresi (34), Ayet 33]
وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٣٣)
{ وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٣٣) } “Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara: 'Hayır, gece ve gündüzün hilesi [bizi aldattı]! Çünkü siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na eşler koşmamızı emrediyordunuz' derler. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine atarlar. Biz de inkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar takarız. Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?'”
هذه مراجعة من الأتباع للرؤساء حين قالوا لهم: إنما كفرتم ببصائر أنفسكم قال المستضعفون بل كفرنا بمكركم بنا بالليل والنهار «وأضاف المكر إلى الليل والنهار من حيث هو فيهما» ولتدل هذه الإضافة على الدؤوب والدوام، وهذه الإضافة كما قالوا «ليل نائم ونهار صائم» ، وأنشد سيبويه «فنام ليلي وتجلى همي» ، وهذه قراءة الجمهور، وقرأ قتادة بن دعامة «بل مكر الليل والنهار» بتنوين «مكر» ونصب «الليل والنهار» على الظرف، وقرأ سعيد بن جبير «بل مكر» بفتح الكاف وشد الراء من كر يكر وبالإضافة إلى «الليل والنهار» وذكر عن يحيى بن يعمر وكأن معنى هذه الآية الإحالة على طول الأمل والاغترار بالأيام مع أمر هؤلاء الرؤساء بالكفر بالله، و «الند» المثيل والشبيه، والضمير في قوله أَسَرُّوا عام جميع من تقدم ذكره من المستضعفين والمستكبرين، أَسَرُّوا معناه اعتقدوها في نفوسهم، ومعتقدات النفس كلها سر لا يعقل غير ذلك، وإنما يظهر ما يصدر عنها من كلام أو قرينة، وقال بعض الناس أَسَرُّوا معناه أظهروا وهي من الأضداد.
Bu, elebaşlarının kendilerine: 'Siz ancak kendi basiretinizle inkâr ettiniz' dedikleri vakit tabi olanların elebaşlarına cevabıdır. Zayıf düşürülenler şöyle demiştir: 'Bilakis biz sizin gece ve gündüz bize kurduğunuz tuzak sebebiyle inkâr ettik.' Tuzağı içinde vuku bulması bakımından gece ve gündüze izafe etmiştir; ayrıca bu izafet, süreklilik ve devamlılığı belirtsin diyedir. Bu izafet tıpkı 'uyuyan gece ve oruç tutan gündüz' demeleri gibidir. Sîbeveyh şu beyti nakletmiştir: 'Gecem uyudu ve kederim açığa çıktı.' Bu, cumhurun kıraatidir. Katâde b. Diâme, "mekr" kelimesinin tenvini ve "el-leyle ve'n-nehâra" kelimelerinin zarf olarak nasbıyla "bel mekrün el-leyle ve'n-nehâra" şeklinde okumuştur. Saîd b. Cübeyr, kerre-yekürrü (dönüp durmak) kökünden kâf'ın fethası ve râ'nın şeddesiyle ve gece ile gündüze izafe ederek "bel mekerru'l-leyli ve'n-nehâri" şeklinde okumuştur; bu Yahyâ b. Ya'mer'den de rivayet edilmiştir. Sanki bu ayetin manası, bu elebaşlarının Allah'ı inkâr etmeyi emretmeleriyle birlikte tûl-i emele (uzun emellere) ve günlerin geçişine aldanmaya havale etmektir. en-Nidd (النِّدُّ), denk ve benzer demektir. { أَسَرُّوا } “içlerine atarlar” kavlindeki zamir, daha önce zikredilen zayıf düşürülenler ile büyüklük taslayanların tamamını kapsar. { أَسَرُّوا } lafzının manası, onu içlerinde saklayıp inandılar demektir; nefsin inançları ise tamamen sırdır ve bundan başkası düşünülemez. Ancak ondan sadır olan bir söz veya karine açığa çıkar. Bazı insanlar { أَسَرُّوا } lafzının 'açığa vurdular' manasına geldiğini ve bunun ezdâddan (zıt anlamlı kelimelerden) olduğunu söylemişlerdir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا كلام من لم يعتبر المعنى أما نفس الندامة فلا تكون إلا مستسرة ضرورة، وأما الظاهر عنها فغيرها ولم يثبت قط في لغة أن أسر من الأضداد، وقوله تعالى: لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ أي وافوه وتيقنوا حصولهم فيه وباقي الآية بين.
Fakih İmam Kâdı şöyle dedi: Bu, manayı dikkate almayan kimsenin sözüdür. Pişmanlığın aslına gelince, o zorunlu olarak gizli kalır; ondan açığa çıkan şey ise pişmanlığın kendisinden başkadır. Ayrıca Arap dilinde eserra (أَسَرَّ) kelimesinin ezdâddan olduğu asla sabit olmamıştır. Yüce Allah'ın: { لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ } “Azabı gördüklerinde” kavli, azapla karşılaşıp onun içine düştüklerini kesin olarak anladıklarında demektir. Ayetin geri kalanı açıktır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٣٤ الى ٣٧]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 34-37]
وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٣٤) وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالاً وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٣٦) وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلاَّ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ (٣٧)
{ وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٣٤) وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالاً وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٣٦) وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلاَّ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ (٣٧) } “Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek oranın refah içinde şımarmış olanları mutlaka: 'Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz' dediler. Ve dediler ki: 'Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz, biz azaba uğratılacak da değiliz.' De ki: 'Rabbim rızkı dilediğine bol bol verir ve kısar; fakat insanların çoğu bilmezler.' Sizi huzurumuza yaklaştıracak olan ne mallarınız ne de evlatlarınızdır; ancak iman edip salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlar için yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler.”
هذه تسلية للنبي ﷺ عن فعل قريش وقولها أي هذه يا محمد سيرة الأمم فلا يهمنك أمر قومك، و «القرية» المدينة، و «المترف» المنع البطال الغني القليل تعب النفس والجسم فعادتهم المبادرة بالتكذيب، وقوله وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً يحتمل أن يعود الضمير على المترفين ويكون ذلك من قولهم مع تكذيبهم، ثم لما كانت قريش مثلهم أمره الله تعالى بأن يقول إِنَّ رَبِّي الآية، ويحتمل أن يعود الضمير في قالُوا لقريش ويكون كلام المترفين قد تم، ثم تطرد الآية بعد، وقولهم نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً معناه الاحتجاج أي أن الله لم يعطنا هذا وقدره لنا إلا لرضاء عنا وعن طريقنا ونحن لا نعذب البتة إذ الله الذي تزعم أنت علمه بجميع الأشياء وإحاطته قد قدر علينا النعم، فهو إذن راض عنا، وقال بعض المفسرين معنى قولهم وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ أي بالفقر.
Bu, Kureyş'in yaptıklarına ve söylediklerine karşı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir; yani 'Ey Muhammed, önceki ümmetlerin adeti de böyleydi; kavminin durumu seni üzmesin' demektir. el-Karye (الْقَرْيَةُ) şehir demektir. el-Mütref (الْمُتْرَفُ) ise nimet içinde yüzen, işsiz güçsüz, zengin, canı ve bedeni az yorulan kimsedir; bu sebeple onların adeti hemen yalanlamaya koşmaktır. { وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً } kavlindeki zamirin şımarık zenginlere raci olması ve bunun yalanlamalarıyla birlikte söyledikleri sözlerden olması muhtemeldir. Kureyş de onlar gibi olunca Allah Teâlâ Peygamberine: { إِنَّ رَبِّي } ayetini söylemesini emretmiştir. Zamirin Kureyş'e ait olması ve şımarık zenginlerin sözünün tamamlanmış olup ayetin sonradan devam etmesi de muhtemeldir. Onların: { نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً } “Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz” sözleri bir delil getirme anlamındadır; yani 'Allah bizden ve tuttuğumuz yoldan razı olmasaydı bize bunları vermez ve takdir etmezdi; biz asla azap da görmeyiz, zira senin her şeyi bildiğini ve kuşattığını iddia ettiğin Allah bize nimetleri takdir etmiştir, o halde bizden razıdır' [demek istemişlerdir]. Bazı müfessirler ise: { وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } kavlinin fakirlikle azap görecek değiliz manasına geldiğini söylemişlerdir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا ليس كالأول في القوة فأمر الله تعالى نبيه أن يقول: إن الأمر ليس كما ظنوا بل بسط الرزق وقدره معلق بالمشيئة في كافر ومؤمن وليس شيء من ذلك دليلا على رضى الله تعالى والقرب منه لأنه قد يعطي ذلك إملاء واستدراجا، وكثير من الناس لا يعلم ذلك كأنتم أيها الكفار، وقرأت فرقة «ويقدر» ، وقرأت فرقة «ويقدّر» بضم الباء وفتح القاف وشد الدال وهي راجعة إلى معنى التضييق الذي هو ضد البسط، ثم أخبرهم بأن أموالهم وأولادهم ليست بمقربة من الله زُلْفى، والزلفى مصدر بمعنى القرب، وكأنه قال تقربكم عندنا تقريبا، وقرأ الضحاك «زلفى» بفتح اللام وتنوين الفاء، وقوله تعالى: إِلَّا مَنْ آمَنَ استثناء منقطع، ومَنْ في موضع نصب بالاستثناء، وقال الزجاج مَنْ بدل من الضمير في تُقَرِّبُكُمْ، وقال الفراء مَنْ في موضع رفع، وتقدير الكلام ما هو المقرب إلا من آمن، وقرأ الجمهور «جزاء الضعف» بالإضافة، وقرأ قتادة «جزاء الضعف» برفعها، وحكى عنه الداني «جزاء» بالنصب «الضعف» بنصب الفاء، والضِّعْفِ هنا اسم جنس أي بالتضعيف إذ بعضهم يجازى إلى عشرة وبعضهم أكثر إلى سبعمائة بحسب الأعمال. ومشيئة الله تعالى فيها، وقرأ جمهور القراء «في الغرفات» بالجمع، وقرأ حمزة وحده «في الغرفة» على اسم الجنس يراد به الجمع، ورويت عن الأعمش وهما في القراءة حسنتان، قال أبو علي: وقد يجيء هذا الجمع بالألف والتاء «الغرفات» ونحوه للتكثير ومنه قول حسان بن ثابت:
Fakih İmam Kâdı şöyle dedi: Bu görüş kuvvet bakımından birincisi gibi değildir. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberine şunu söylemesini emretmiştir: Durum onların zannettiği gibi değildir; bilakis rızkın bol verilmesi ve kısılması kâfirde de müminde de meşiete bağlıdır. Bunlardan hiçbiri Allah Teâlâ'nın rızasına ve O'na yakınlığa delil değildir; çünkü Allah bunları mühlet vermek ve tedricen helake sürüklemek (istidrac) için de verebilir. İnsanların çoğu ise bunu bilmez; tıpkı siz ey kâfirlerin bilmediği gibi. Bir grup "ve yaqdiru" (وَيَقْدِرُ), diğer bir grup ise yâ'nın zammesi, kâf'ın fethası ve dâl'ın şeddesiyle "ve yuqadderu" (وَيُقَدَّرُ) şeklinde okumuştur ki bu da genişletmenin zıddı olan daraltma manasına racidir. Sonra onlara mallarının ve evlatlarının Allah katında kendilerini yakınlaştırıcı olmadığını bildirmiştir: { زُلْفى } lafzı kurb (yakınlık) manasında masdardır; sanki 'sizi katımızda tam bir yakınlıkla yakınlaştıracak değildir' buyurmuştur. ed-Dahhâk lâm'ın fethası ve fâ'nın tenviniyle "zelefen" şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنْ آمَنَ } kavli munkatı' bir istisnadır. { مَنْ } edatı istisna sebebiyle nasb mahallindedir. ez-Zeccâc, { مَنْ } lafzının { تُقَرِّبُكُمْ } fiilindeki zamirden bedel olduğunu; el-Ferrâ ise { مَنْ } lafzının ref mahallinde olduğunu ve cümlenin takdirinin 'yakınlaştıracak olan ancak iman eden kimsedir' şeklinde olduğunu söylemiştir. Çoğunluk izafetle "cezâü'd-dı'f" (جَزاءُ الضِّعْفِ) şeklinde; Katâde ise her iki kelimenin ref'iyle "cezâü'd-dı'fu" şeklinde okumuştur. ed-Dânî, ondan "cezâe" kelimesinin nasbı ve "ed-dı'fe" kelimesinin fâ harfinin nasbıyla okunduğunu nakletmiştir. Buradaki { الضِّعْفِ } cins ismidir, yani kat kat mükâfatla demektir; zira onlardan bazısına on katına kadar, bazısına ise amellerine ve Allah Teâlâ'nın bu husustaki meşietine göre yedi yüz katına kadar mükâfat verilir. Kurrâ çoğunluğu cemi olarak { فِي الْغُرُفاتِ } şeklinde, Hamza ise tek başına cins ismi olarak çoğul manasında { فِي الْغُرْفَةِ } şeklinde okumuştur; bu el-A'meş'ten de rivayet edilmiştir ve her ikisi de kıraatte güzeldir. Ebû Ali şöyle demiştir: Elif ve tâ ile gelen bu çoğul olan "el-ğurufât" ve benzeri kelimeler çokluk ifade etmek için de gelir; nitekim Hassân b. Sâbit'in şu sözü de bundandır:
لنا الجفنات الغر يلمعن بالضحى ... وأسيافنا يقطرن من نجدة دما
Kuşluk vaktinde parıldayan çanaklarımız vardır ... ve kılıçlarımız yiğitlikten kan damlatır.
فلم يرد إلا كثرة جفان.
Burada sadece çanakların çokluğunu kastetmiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وتأمل نقد الأعشى في هذا البيت، وقرأ الأعمش والحسن وعاصم بخلاف في «الغرفات» بسكون الراء.
Fakih İmam Kâdı şöyle dedi: el-A'şâ'nın bu beyit hakkındaki tenkidine dikkat et. el-A'meş, Hasan ve bir rivayette Âsım { الْغُرُفاتِ } kelimesini râ harfinin sükûnu ile "el-ğurfât" şeklinde okumuşlardır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 38-39]
وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ (٣٨) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩)
{ وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ (٣٨) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩) } “Ayetlerimizi etkisiz kılmak için yarışanlara gelince, işte onlar azabın içine celbedileceklerdir. De ki: 'Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve ona kısar. Ne harcarsanız O, onun yerine yenisini verir; O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.'”
لما ذكر تعالى المؤمنين العاملين الصالحات وذكر ثوابهم عقب بذكر ضدهم وذكر جزائهم ليظهر تباين المنازل، وقرأت فرقة «معاجزين» (وقرأت فرقة معجزين) ، وقد تقدم تفسيرها في صدر السورة، ومُحْضَرُونَ من الإحضار والإعداد، ثم كرر القول ببسط الرزق وقدره تأكيدا وتبيينا وقصد به هاهنا رزق المؤمنين وليس سوقه على المعنى الأول الذي جلب للكافرين، بل هذا هنا على جهة الوعظ والتزهيد في الدنيا والحض على النفقة في الطاعات، ثم وعد بالخلف في ذلك وهو بشرط الاقتصاد والنية في الطاعة ودفع المضرات وعد منجز إما في الدنيا وإما في الآخرة، وروى أبو هريرة عن النبي ﷺ أنه قال: «قال الله لي أنفق أنفق عليك» وفي البخاري أن ملكا ينادي كل يوم اللهم أعط منفقا خلفا، ويقول ملك آخر: اللهم أعط ممسكا تلفا، وقال مجاهد المعنى إن كان خلف فهو موليه وميسره، وقد لا يكون الخلف، وأما قوله خَيْرُ الرَّازِقِينَ فمن حيث يقال في الإنسان إنه يرزق عياله، والأمير جنده، لكن ذلك من مال يملك عليهم والله تعالى من خزائن لا تفنى ومن إخراج من عدم إلى وجود، وقرأ الأعمش «ويقدّر» بضم الياء وشد الدال.
Allah Teâlâ salih amel işleyen müminleri ve onların mükâfatını zikredince, derecelerin farklılığı ortaya çıksın diye hemen ardından onların zıddını ve görecekleri cezayı zikretmiştir. Bir grup "mu'âcizîn" (مُعاجِزِينَ), diğer bir grup da "mu'accizîn" şeklinde okumuştur ki bunun tefsiri surenin başında geçmişti. { مُحْضَرُونَ } lafzı ihzâr ve hazırlamaktan gelir. Sonra bir tekit ve açıklama olarak rızkın bol verilmesi ve kısılması sözünü tekrarlamış ve burada müminlerin rızkını kastetmiştir; bu söz kâfirler için getirilen ilk manada sevk edilmiş değildir. Bilakis buradaki sevk vaaz, dünyaya karşı zühd ve taatlerde infakta bulunmaya teşvik sadindedir. Ardından ölçülü olmak, taate niyet etmek ve zararları defetmek şartıyla yerine yenisinin verileceğini vaat etmiştir ki bu, ya dünyada ya da ahirette mutlaka yerine getirilecek kesin bir vaaddir. Ebû Hüreyre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah bana: İnfak et ki Ben de sana infak edeyim, buyurdu.» Buhârî'de ise her gün bir meleğin: 'Allah'ım, infak edene yerine yenisini ver!' diye nida ettiği, diğer bir meleğin de: 'Allah'ım, cimrilik edene telef ver!' dediği rivayet edilmiştir. Mücâhid: 'Bunun manası, eğer bir karşılık olacaksa onu lütfeden ve kolaylaştıran O'dur; bazen de yerine yenisi verilmeyebilir' demiştir. { خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “rızık verenlerin en hayırlısıdır” kavline gelince; insan hakkında ailesini rızıklandırıyor, emir hakkında da ordusunu rızıklandırıyor denilmesi yönüyledir; fakat bu, üzerlerine mülk kılınan bir maldandır. Allah Teâlâ ise tükenmeyen hazinelerden ve yokluktan varlığa çıkarmak suretiyle [rızık verir]. el-A'meş yâ'nın zammesi ve dâl'ın şeddesiyle "ve yuqaddiru" (ويقدّر) şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٤٠ الى ٤٣]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 40-43]
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١) فَالْيَوْمَ لا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (٤٢) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا ما هذا إِلاَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ وَقالُوا ما هذا إِلاَّ إِفْكٌ مُفْتَرىً وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣)
{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١) فَالْيَوْمَ لا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (٤٢) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا ما هذا إِلاَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ وَقالُوا ما هذا إِلاَّ إِفْكٌ مُفْتَرىً وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣) } “O gün Allah onların hepsini bir araya toplayacak, sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyorlardı?' diyecektir. Melekler: 'Seni tenzih ederiz; bizim sahibimiz ve koruyucumuz onlar değil, Sensin. Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı, çoğu onlara inanmıştı' derler. Artık bugün birbirinize ne bir fayda sağlamaya ne de bir zarar vermeye gücünüz yeter. Ve zulmedenlere: 'Yalanlayıp durduğunuz o ateşin azabını tadın!' deriz. Ayetlerimiz onlara apaçık olarak okunduğu zaman: 'Bu, sırf sizi atalarınızın taptıklarından alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir' dediler. Ve: 'Bu, uydurulmuş bir iftiradan başka bir şey değildir' dediler. İnkâr edenler, hak kendilerine geldiğinde onun hakkında: 'Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' dediler.”
هذه آية وعيد للكفار، والمعنى واذكر يوم نحشرهم، وقرأ جمهور القراء «نحشرهم جميعا ثم نقول» بالنون فيهما، ورواها أبو بكر عن عاصم، وقرأ حفص عن عاصم «ويوم يحشرهم جميعا ثم يقول» بالياء فيهما، وذكرها أبو حاتم عن أبي عمرو، والقول للملائكة هو توقيف تقوم منه الحجة على الكفار عبدتهم وهذا نحو قوله تعالى لعيسى ﵇ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ [المائدة: ١١٦] وإذا قال الله تعالى للملائكة هذه المقالة قالت الملائكة سُبْحانَكَ أي تنزيها لك عما فعل هؤلاء الكفرة، ثم برؤوا أنفسهم بقولهم أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ يريدون البراءة من أن يكون لهم رضى أو علم أو مشاركة في أن يعبدهم البشر، ثم قرروا أن البشر إنما عبدت الجن برضى الجن وبإغوائها للبشر فلم تنف الملائكة عبادة البشر
Bu, kâfirlere yönelik bir tehdit ayetidir; manası: 'Onları toplayacağımız günü hatırla' demektir. Kurrâ çoğunluğu her iki fiili nûn ile "nahşüruhüm cemî'an sümme nekûlü" (نحشرهم جميعا ثم نقول) şeklinde okumuştur ve bunu Ebû Bekr, Âsım'dan rivayet etmiştir. Hafs ise Âsım'dan her iki fiili yâ ile "ve yevme yahşüruhüm cemî'an sümme yekûlü" (وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ) şeklinde okumuştur; bunu Ebû Hâtim de Ebû Amr'dan zikretmiştir. Meleklere olan hitap, kendilerine tapan kâfirlere karşı hüccetin ikame edileceği bir sorgulamadır; bu tıpkı Yüce Allah'ın İsa aleyhisselâm'a: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ } [Mâide 116] buyurması gibidir. Allah Teâlâ meleklere bu sözü söyleyince melekler: { سُبْحانَكَ } yani bu kâfirlerin yaptıklarından Seni tenzih ederiz, derler. Sonra: { أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ } “bizim sahibimiz ve koruyucumuz onlar değil, Sensin” diyerek, insanların kendilerine tapmasında herhangi bir rızaları, bilgileri veya ortaklıkları bulunmasından berî olduklarını ifade ederler. Ardından insanların cinlerin rızası ve onların insanları saptırması sebebiyle cinlere taptıklarını beyan etmişlerdir. Böylece melekler insanların kendilerine tapmış olduğunu
إياها وإنما قررت أنها لم تكن لها في ذلك مشاركة، ثم ذنبت الجن، وعبادة البشر للجن هي فيما نعرفه نحن بطاعتهم إياهم وسماعهم من وسوستهم وإغوائهم، فهذا نوع من العبادة، وقد يجوز إن كان في الأمم الكافرة من عبد الجن، وفي القرآن آيات يظهر منها أن الجن عبدت في سورة الأنعام وغيرها، ثم قال تعالى: فَالْيَوْمَ وفي الكلام حذف تقديره فيقال لهم أي من عبد ومن عبد اليوم لا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً، وقوله وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا ذكر الله تعالى في هذه الآية أقوال الكفرة وأنواع كلامهم عند ما يقرأ عليهم القرآن ويسمعون حكمته وبراهينه البينة، فقائل طعن على النبي ﷺ بأنه يقدح في الأوثان ودين الآباء، وقائل طعن عليه بأن هذا القرآن مفترى أي مصنوع من قبل محمد ﷺ ويدعي أنه من عند الله، وقائل طعن عليه بأن ما عنده من الرقة واستجلاب النفوس واستمالة الأسماع إنما هو سحر به يخلب ويستدعى، تعالى الله عن أقوالهم وتقدست شريعته عن طعنهم.
nefyetmemiş, ancak bu işte kendilerinin hiçbir ortaklığı ve rızası olmadığını teyit etmiş, suçu cinlerin üzerine atmışlardır. İnsanların cinlere tapması bizim bildiğimiz kadarıyla onlara itaat etmeleri, onların vesveselerine ve saptırmalarına kulak vermeleri şeklindedir ki bu da bir nevi ibadettir. Kâfir ümmetler içinde bizzat cinlere tapanların bulunmuş olması da caizdir; nitekim Kur'an'da En'âm suresinde ve başka yerlerde cinlere tapıldığına delalet eden ayetler mevcuttur. Sonra Yüce Allah: { فَالْيَوْمَ } “Artık bugün” buyurmuştur; sözde takdiri 'tapan ve tapılan herkese şöyle denilir: Bugün { لا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً } “birbirinize ne bir fayda sağlamaya gücünüz yeter”' şeklinde olan bir hazif vardır. Yüce Allah'ın: { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا } “Ayetlerimiz onlara okunduğu zaman” kavline gelince; Allah Teâlâ bu ayette kendilerine Kur'an okunduğu ve onun hikmetini, açık delillerini işittikleri vakit kâfirlerin söyledikleri sözleri ve konuşma türlerini zikretmiştir: Kimi putları ve ataların dinini ayıplıyor diye Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dil uzatmış; kimi bu Kur'an bir iftiradır yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından uydurulmuş olup Allah katından olduğunu iddia ediyor diyerek ona dil uzatmış; kimi de onun sahip olduğu inceliğin, gönülleri cezbetmenin ve kulakları meylettirmenin sırf büyüleyip çeken bir sihir olduğunu söyleyerek ona dil uzatmıştır. Allah onların söylediklerinden pek yücedir ve O'nun şeriatı onların bu taanlarından münezzehtir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın kelamı:
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٤٤ الى ٤٦]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 44-46]
وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ ما آتَيْناهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٥) قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ (٤٦)
{ وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ ما آتَيْناهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٥) قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ (٤٦) } “Biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermemiştik; senden önce de kendilerine bir uyarıcı göndermemiştik. Kendilerinden öncekiler de yalanlamıştı; üstelik bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı. Buna rağmen elçilerimi yalanladılar; ama Benim inkâr edişim/cezalandırışım nasıl oldu [gördüler]! De ki: Ben size tek bir şeyi öğütlüyorum: İkişer ikişer veya birer birer Allah için ayağa kalkıp sonra iyice düşünmenizdir. Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur. O, ancak şiddetli bir azabın öncesinde sizi uyaran bir elçidir.”
معنى هذه الآية أنهم يقولون بآرائهم في كتاب الله فيقول بعضهم سحر، وبعضهم افتراء، وذلك منهم تسور لا يستندون فيه إلى إثارة علم ولا إلى خبر من يقبل خبره، فإنا ما آتيناهم كتبا يدرسونها ولا أرسلنا إليهم نذيرا فيمكنهم أن يدعوا أن أقوالهم تستند إلى أمره، وقرأ جمهور الناس «يدرسونها» بسكون الدال، وقرأ أبو حيوة «يدّرسونها» بفتح الدال وشدها وكسر الراء- والمعنى وما أرسلنا من نذير يشافههم بشيء ولا يباشر أهل عصرهم ولا من قرب من آبائهم، وإلا فقد كانت النذارة في العالم وفي العرب مع شعيب وصالح وهود ودعوة الله وتوحيده قائم لم تخل الأرض من داع إليه، فإنما معنى هذه الآية مِنْ نَذِيرٍ يختص بهؤلاء الذين بعثناك إليهم، وقد كان عند العرب كثير من نذارة إسماعيل، والله تعالى يقول: إنه كان صادق الوعد وكان رسولا نبيّا ولكن لم يتجرد للنذارة وقاتل عليها إلا محمد ﷺ، ثم مثل لهم بالأمم المكذبة قبلهم، وقوله وَما بَلَغُوا مِعْشارَ ما آتَيْناهُمْ يحتمل ثلاثة معان: أحدها أن يعود الضمير في بَلَغُوا على قريش، وفي آتَيْناهُمْ على الأمم الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ، والمعنى من القوة والنعم والظهور في الدنيا، قاله ابن عباس وقتادة وابن زيد، والثاني أن يعود الضمير في بَلَغُوا على الأمم المتقدمة وفي آتَيْناهُمْ على قريش، والمعنى من الآيات والبينات والنور الذي جئتهم به، والثالث أن يعود الضميران على الأمم المتقدمة، والمعنى من شكر النعمة وجزاء المنة و «المعشار» ، ولم يأت هذا البناء إلا في الشعرة والأربعة فقالوا: مرباع ومعشار وقال قوم: المعشار عشر العشر.
Bu ayetin anlamı şudur: Onlar Allah'ın Kitabı hakkında kendi şahsi görüşlerine göre söz söylemektedirler; bazısı sihir, bazısı da uydurma demektedir. Bu yaptıkları, kendisini ne bir ilim kalıntısına ne de haberi kabul edilen bir kimseden gelen bilgiye dayandıramadıkları bir haddi aşmadır. Zira Biz onlara ders alıp okuyacakları kitaplar vermedik, kendilerine bir uyarıcı da göndermedik ki sözlerinin onun bir emrine dayandığını iddia edebilsinler. Kurrânın cumhuru «يَدْرُسُونَها» lafzını dâl harfinin sükûnu ile okumuştur. Ebû Hayve ise dâl harfinin fethası, şeddesi ve râ harfinin kesresiyle «يدّرسونها» şeklinde okumuştur. Anlam şudur: Biz onlara kendileriyle bizzat yüz yüze konuşacak hiçbir uyarıcı göndermediğimiz gibi, onların çağdaşlarına ve yakın atalarına da göndermedik. Yoksa elbette dünyada ve Araplar arasında Şuayb, Salih ve Hud ile birlikte uyarıcılık gerçekleşmiş; Allah'ın daveti ve tevhidi kaim olmuş, yeryüzü O'na çağıran bir davetçiden asla yoksun kalmamıştır. Ancak bu ayetteki { مِنْ نَذِيرٍ } “bir uyarıcı” ifadesinin anlamı, seni kendilerine gönderdiğimiz şu kimselere mahsus bir uyarıcıdır. Nitekim Araplar nezdinde İsmail'in uyarıcılığından kalan pek çok şey vardı. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz o sözünde doğruydu, bir elçi ve bir nebiydi. Ancak sırf uyarmak için öne atılıp bu uğurda savaşan sadece Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olmuştur. Sonra Allah, onlardan önce yalanlayan ümmetleri onlara örnek olarak vermiştir. Yüce Allah'ın: { وَما بَلَغُوا مِعْشارَ ما آتَيْناهُمْ } “üstelik bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı” kavli üç anlama ihtimallidir: Birincisi, { بَلَغُوا } “ulaştılar” fiilindeki zamirin Kureyş'e, { آتَيْناهُمْ } “kendilerine verdiklerimiz” fiilindeki zamirin ise { الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekiler” olan ümmetlere dönmesidir. Anlam da güç, nimetler ve dünyadaki hâkimiyet bakımındandır; bunu İbn Abbas, Katâde ve İbn Zeyd söylemiştir. İkincisi, { بَلَغُوا } fiilindeki zamirin geçmiş ümmetlere, { آتَيْناهُمْ } fiilindeki zamirin ise Kureyş'e dönmesidir. Anlam ise senin onlara getirdiğin ayetler, beyyineler ve nur bakımındandır. Üçüncüsü ise her iki zamirin de geçmiş ümmetlere dönmesidir. Anlam da nimete şükretmek ve ihsanın karşılığını vermek bakımındandır. Mi'şâr (المعشار) kelimesi [ondalık bildiren bir vezindir] ve bu bina Arapçada sadece on ve dört sayılarında gelip mirbâ' (مرباع) ve mi'şâr (معشار) demişlerdir. Bir grup ise mi'şârın onda birin onda biri (yüzde bir) olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ليس بشيء، والنكير مصدر كالإنكار في المعنى وكالعديد في الوزن
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu [son görüş] kayda değer bir şey değildir. Nekîr (نَكِير) lafzı, anlam bakımından inkâr (إنكار) gibi, vezin bakımından da adîd (عديد) gibi bir masdardır.
وسقطت الياء منه تخفيفا لأنها آخر آية، و «كيف» تعظيم للأمر وليست استفهاما مجردا، وفي هذا تهديد لقريش أي أنّهم معرضون لنكير مثله، ثم أمر تعالى نبيه ﷺ أن يدعوهم إلى عبادة الله والنظر في حقيقة نبوته هو ويعظهم بأمر مقرب للأفهام فقوله بِواحِدَةٍ معناه بقضية واحدة إيجازا لكم وتقريبا عليكم، وقوله أَنْ مفسرة، ويجوز أن تكون بدلا من «واحدة» ، وقوله تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى يحتمل أن يريد بالطاعة والإخلاص والعبادة فتكون الواحدة التي وعظ بها هذه، ثم عطف عليها أن يتفكروا في أمره هل هو به جنة أو هو بريء من ذلك والوقف عند أبي حاتم ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا.
Ayet sonu olduğu için hafifletme amacıyla yâ harfi oradan düşmüştür. { كيف } “nasıl” edatı ise sırf bir soru değil, durumun büyüklüğünü ve dehşetini ifade etmek içindir. Bunda Kureyş için bir tehdit vardır; yani onlar da benzer bir cezaya maruz kalabilirler. Sonra Yüce Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e onları Allah'a ibadet etmeye, kendi peygamberliğinin hakikatini düşünmeye çağırmasını ve zihinlerin kolayca kavrayacağı bir şeyle onlara öğüt vermesini emretmiştir. O'nun: { بِواحِدَةٍ } “tek bir şeyi” kavlinin anlamı, size bir kolaylık ve meseleyi özetlemek üzere tek bir hususu [öğütlüyorum] demektir. { أَنْ } harfi ise açıklayıcıdır; { واحدة } kelimesinden bedel olması da caizdir. O'nun: { تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى } “İkişer ikişer veya birer birer Allah için ayağa kalkmanız” kavline gelince; itaat, ihlas ve ibadeti kastetmiş olması ihtimal dahilindedir. Bu takdirde kendisiyle öğüt verilen tek şey bu olur; sonra bunun üzerine onda bir delilik bulunup bulunmadığını, yoksa bundan berî mi olduğunu etraflıca düşünmeleri atfedilmiş olur. Ebû Hâtim'e göre vakıf yeri { ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا } “sonra iyice düşünmeniz” ifadesidir.
قال الفقيه الإمام القاضي: فيجيء ما بِصاحِبِكُمْ نفيا مستأنفا وهو عند سيبويه جواب ما تنزل منزلة القسم لأن تفكر من الأفعال التي تعطي التحقيق كتبين وتكون الفكرة على هذا في آيات الله والإيمان به، ويحتمل أن يريد بقيامهم أن يكون لوجه الله في معنى التفكر في محمد ﷺ فتكون الواحدة التي وعظ بها أن يقوموا لمعنى الفكرة- في أمر صاحبهم، وكأن المعنى أن يفكر الواحد بينه وبين نفسه ويتناظر الاثنان على جهة طلب التحقيق، هل بمحمد ﷺ جنة أم لا؟ وعلى هذا لا يوقف على تَتَفَكَّرُوا وقدم المثنى لأن الحقائق من متعاضدين في النظر أجدى من فكرة واحدة، فإذا انقدح الحق بين الاثنين فكر كل واحد منهما بعد ذلك فيزيد بصيرة وقد قال الشاعر: [الطويل]
Fakih İmam Kadı der ki: Bu durumda { ما بِصاحِبِكُمْ } “Arkadaşınızda [hiçbir delilik] yoktur” ifadesi yeni bir cümle olarak nefiy (olumsuzluk) olur. Sîbeveyh'e göre bu ifade, kasem makamına geçmiş olan bir şeyin cevabıdır; zira tefekkür, tebeyyün (açığa çıkma) gibi gerçeği ortaya koyan fiillerdendir ve buna göre tefekkür, Allah'ın ayetleri ve O'na iman etme hususundadır. Bir diğer ihtimal ise onların kalkışlarının, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında düşünme anlamında Allah rızası için olmasını kastetmiş olmasıdır. Böylece kendisiyle öğüt verilen tek şey, arkadaşları hakkındaki tefekkür manası için ayağa kalkmaları olur. Sanki anlam; gerçeği araştırmak kastıyla kişinin kendi başına tefekkür etmesi ve iki kişinin karşılıklı fikir teatisi yapmasıdır: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'de bir delilik var mıdır, yok mudur? Buna göre { تَتَفَكَّرُوا } üzerinde vakıf yapılmaz. İkili düşünmenin öne geçirilmesi ise gerçeğin, karşılıklı yardımlaşan iki nazardan çıkmasının tek bir fikirden daha yararlı olması sebebiyledir. İkisi arasında hak kıvılcımı parıldadığında, her biri bundan sonra tek başına düşünüp basiretini daha da artırır. Şair şöyle demiştir: [Tavîl]
إذا اجتمعوا جاءوا بكل غريبة ... فيزداد بعض القوم من بعضهم علما
Bir araya geldiklerinde her türlü ilginç bilgiyi getirirler ... Böylece topluluktaki bazısı diğer bazısından ilimce zenginleşir.
وقرأ يعقوب «ثم تفكروا» بتاء واحدة، وقال مجاهد بواحدة معناه بلا إله إلا الله وقيل غير هذا مما لا تعطيه الآية، وقوله بَيْنَ يَدَيْ مرتب على أن محمدا ﷺ جاء في الزمن من قبل العذاب الشديد الذي توعدوا به.
Ya'kûb «ثم تفكروا» şeklinde tek tâ ile okumuştur. Mücâhid: { بواحدة } “bir tek şeyi” ifadesinin 'Lâ ilâhe illallâh' anlamına geldiğini söylemiştir. Bunun dışında ayetin vermediği başka yorumlar da yapılmıştır. Yüce [Allah]'ın: { بَيْنَ يَدَيْ } “öncesinde” kavli ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in zaman bakımından kendisiyle tehdit edildikleri şiddetli azaptan hemen önce geldiği esasına dayanır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın kelamı:
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٤٧ الى ٥١]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 47-51]
قُلْ ما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٤٨) قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ (٤٩) قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠) وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٥١)
{ قُلْ ما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٤٨) قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ (٤٩) قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠) وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٥١) } “De ki: Sizden herhangi bir ücret istemişsem o sizin olsun. Benim ücretim ancak Allah’a aittir. O, her şeye hakkıyla şahittir. De ki: Şüphesiz Rabbim gerçeği ortaya koyar; O, gaybları hakkıyla bilendir. De ki: Hak geldi; artık bâtıl ne bir şey ortaya çıkarabilir ne de geri getirebilir. De ki: Eğer ben sapmışsam ancak kendi aleyhime sapmış olurum; şayet hidayete ermişsem bu da Rabbimin bana vahyetmesi sayesindedir. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır. Onların korku ve telaşa kapıldıkları, hiçbir kaçışın bulunmadığı ve yakın bir yerden yakalandıkları zamanı bir görsen!”
أمره الله تعالى في هذه الآية بالتبري من طلب الدنيا وطلب الأجر على الرسالة وتسليم كل دنيا إلى أربابها والتوكل على الله في الأجر وجزاء الجد والإقرار بأنه شهيد على كل شيء من أفعال البشر وأقوالهم وغير ذلك، وقوله يَقْذِفُ بِالْحَقِّ يريد بالوحي وآيات القرآن واستعار له القذف من حيث كان الكفار يرمون بآياته وحكمه، وقرأ جمهور القراء «علّام» بالرفع أي هو علام، وقرأ عيسى بن عمرو ابن أبي إسحاق «علّام» بالنصب إما على البدل من اسم إِنَّ وإما على المدح، وقرأ الأعمش «بالحق وهو علام الغيوب» ، وقرأ عاصم «الغيوب» بكسر الغين، وقوله قُلْ جاءَ الْحَقُّ يريد الشرع وأمر الله ونهيه، وقال قوم
Allah Teâlâ bu ayette Peygamberine dünyalık talebinden ve risalet için ücret istemekten berî olduğunu ilan etmesini, her türlü dünyalığı ehline bırakmasını, ücret ve çabanın mükâfatı hususunda Allah'a tevekkül etmesini ve insanların eylemleri, sözleri ve diğer her şey üzerinde O'nun şahit olduğunu ikrar etmesini emretmiştir. Yüce [Allah]'ın: { يَقْذِفُ بِالْحَقِّ } “gerçeği ortaya koyar” kavlindeki kasıt vahiydir ve Kur'an ayetleridir; kâfirler O'nun ayetleri ve hükümleriyle vurulup savrulduğu cihetten burada fırlatıp atma (el-kazf) kelimesi istiare yoluyla kullanılmıştır. Kurrânın cumhuru «علّام» lafzını merfû olarak [«علّامُ» şeklinde] okumuştur; yani O bilendir (hüve allâmu) demektir. Îsâ b. Ömer ile İbn Ebî İshak ise «علّامَ» lafzını mansub olarak okumuştur ki bu ya { إِنَّ } nin isminden bedeldir ya da övgü (medih) üzere mansubdur. A'meş «بالحق وهو علام الغيوب» şeklinde okumuştur. Âsım ise «الغيوب» lafzını gayn harfinin kesresiyle okumuştur. Yüce [Allah]'ın: { قُلْ جاءَ الْحَقُّ } “De ki: Hak geldi” kavli şeriatı, Allah'ın emrini ve nehyini kastetmektedir. Bir grup ise
يعني السيف، وقوله وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ، قالت فرقة: الْباطِلُ هو غير الْحَقُّ من الكذب والكفر ونحوه استعار له الإبداء والإعادة ونفاهما عنه، كأنه قال وما يصنع الباطل شيئا، وقالت فرقة الْباطِلُ الشيطان، والمعنى ما يفعل الشيطان شيئا مفيدا أي ليس يخلق ولا يرزق، وقالت فرقة ما استفهام كأنه قال وأي شيء يصنع الباطل؟ وقرأ جمهور الناس «ضللت» بفتح اللام «فإنما أضل» بكسر الضاد، وقرأ الحسن وابن وثاب «ضللت» بكسر اللام «أضل» بفتح الضاد وهي لغة بني تميم، وقوله فَبِما يحتمل أن تكون «ما» بمعنى الذي، ويحتمل أن تكون مصدرية، وقَرِيبٌ معناه بإحاطته وإجابته وقدرته، واختلف المتأولون في قوله تعالى: وَلَوْ تَرى الآية، فقال ابن عباس والضحاك: هذا في عذاب الدنيا، وروي أن ابن أبزى قال ذلك في جيش يغزو الكعبة فيخسف بهم في بيداء من الأرض ولا ينجو إلا رجل من جهينة فيخبر الناس بما نال الجيش قالوا بسببه قيل «وعند جهينة الخبر اليقين» ، وهذا قول سعيد، وروي في هذا المعنى حديث مطول عن حذيفة وذكر الطبري أنه ضعيف السند مكذوب فيه على داود بن الجراح، وقال قتادة: ذلك في الكفار عند الموت، وقال ابن زيد: ذلك في الكفار في بدر ونحوها، وقال الحسن بن أبي الحسن: ذلك في الكفار عند خروجهم من القبور في القيامة.
kılıcı kastettiğini söylemiştir. O'nun: { وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ } “artık bâtıl ne bir şey ortaya çıkarabilir ne de geri getirebilir” kavline gelince; bir topluluk: Bâtıl (الْباطِلُ), yalan, küfür ve benzeri gibi hakkın zıddı olan şeylerdir; Allah ilk defa var etmeyi ve geri döndürmeyi onun için istiare yoluyla kullanmış ve bunları ondan nefyetmiştir; sanki 'bâtıl hiçbir şey yapamaz' buyurmuştur, demiştir. Diğer bir topluluk ise bâtılın şeytan olduğunu söylemiştir; anlamı da şeytan faydalı hiçbir şey yapamaz, yani ne yaratır ne de rızık verir demektir. Bir başka topluluk ise { ما } edatının istifham olduğunu söylemiştir; sanki 'bâtıl ne yapabilir ki?' denilmektedir. İnsanların cumhuru «ضللت» kelimesini lâm harfinin fethasıyla, «فإنما أضل» kelimesini de dâd harfinin kesresiyle okumuştur. Hasan ve İbn Vessâb ise «ضللت» kelimesini lâm harfinin kesresiyle, «أضل» kelimesini de dâd harfinin fethasıyla okumuştur ki bu Benî Temîm lügatidir. O'nun: { فَبِما } ifadesindeki { ما } harfinin 'ellezî' (الذي) manasında olması da masdariyye olması da ihtimal dahilindedir. { قَرِيبٌ } “çok yakındır” kelimesinin anlamı ise kuşatıcılığı, duaya icabet etmesi ve kudreti bakımındandır. Müfessirler Yüce Allah'ın: { وَلَوْ تَرى } “Bir görsen” ayeti hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbas ve Dahhâk: Bu dünya azabı hakkındadır, demişlerdir. İbn Ebzâ'dan ise bunun Kâbe'ye gazaya giden, çölün bir yerinde yere batırılan ve içlerinden sadece Cüheyne'den bir adamın kurtulup ordunun başına gelenleri insanlara haber verdiği bir ordu hakkında olduğu rivayet edilmiştir; onun sebebiyle 'Kesin haber Cüheyne'dedir' denildiği söylenmiştir ve bu Saîd'in kavlidir. Bu anlamda Huzeyfe'den uzun bir hadis rivayet edilmişse de Taberî bunun isnadının zayıf olduğunu ve Dâvûd b. el-Cerrâh'a karşı uydurulduğunu zikretmiştir. Katâde: Bu kâfirlerin ölüm anı hakkındadır, demiştir. İbn Zeyd: Bu Bedir ve benzeri yerlerdeki kâfirler hakkındadır, demiştir. Hasen b. Ebi'l-Hasen ise: Bu kıyamet gününde kâfirlerin kabirlerinden çıkışları anı hakkındadır, demiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا أرجح الأقوال عندي، وأما معنى الآية فهو التعجيب من حالهم إذا فزعوا من أخذ الله إياهم ولم يتمكن لهم أن يفوت منهم أحد، وقوله مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ معناه أنهم للقدرة قريب حيث كانوا قبل من تحت الأقدام، وهذا يتوجه على بعض الأقوال والذي يعم جميعها أن يقال إن الأخذ يجيئهم من قرب في طمأنينتهم ويعقبها بينا الكافر يؤمل ويظن ويترجى إذ غشيه الأخذ، ومن غشيه أخذ من قريب، فلا حيلة له ولا روية، وقرأ الجمهور «وأخذوا» ، وقرأ طلحة بن مصرف «فلا فوت وأخذ» ، كأنه قال وجاء لهم أخذ من مكان قريب.
Fakih İmam Kadı der ki: Bana göre görüşlerin en tercihe şayan olanı budur. Ayetin anlamına gelince, Allah'ın onları yakalamasından dolayı dehşete kapıldıkları ve hiçbirinin kaçıp kurtulmasının mümkün olmadığı andaki hallerini hayretle bildirmektir. O'nun: { مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ } “yakın bir yerden” kavlinin anlamı; onlar nerede bulunurlarsa bulunsunlar İlahi kudrete yakındırlar demektir; [nitekim] daha önce ayakların altından [yakalanırlar] denilmiştir. Bu, zikredilen görüşlerden bazılarına yöneliktir. Hepsini içine alan açıklama ise şudur: Yakalama onlara yakın bir yerden, onlar tam bir güven ve rahatlık içindeyken gelir; kâfir kimse tam umut besleyip zanda bulunup beklerken yakalama ansızın onu bürüyüverir. Kim ki yakın bir yerden ansızın yakalanırsa artık onun hiçbir çaresi ve tedbiri kalmaz. Çoğunluk «وأخذوا» şeklinde okumuştur. Talha b. Musarrif ise sanki 'onlara yakın bir yerden bir yakalama geldi' der gibi «فلا فوت وأخذ» şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın kelamı:
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٥٢ الى ٥٤]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 52-54]
وَقالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٢) وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ ما يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤)
{ وَقالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٢) وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ ما يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤) } “Ve dediler ki: O'na inandık. Ama uzak bir yerden [imana] ulaşmak onlar için nerede/nasıl mümkün olsun? Hâlbuki daha önce onu inkâr etmişlerdi ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı. Artık daha önce benzerlerine yapıldığı gibi, kendileriyle arzuladıkları şeyin arasına engel konulmuştur. Şüphesiz onlar derin bir şüphe içindeydiler.”
الضمير في بِهِ عائد على الله تعالى، وقيل على محمد ﷺ وشرعه والقرآن، وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر وعاصم وعامة القراء «التناوش» بضم الواو دون همز، وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي وعاصم أيضا «التناؤش» بالهمز، والأولى معناها التناول من قولهم ناش ينوش إذا تناول «تناوش القوم في الحرب إذا تناول بعضهم بعضا بالسلاح، ومنه قول الراجز: [الرجز]
{ بِهِ } “O'na” ifadesindeki zamir Yüce Allah'a aittir; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onun şeriatına ve Kur'an'a ait olduğu da söylenmiştir. İbn Kesîr, Nâfi', İbn Âmir, Âsım ve kurrânın geneli «التَّناوُش» lafzını hemzesiz olarak vâv harfinin dammesiyle okumuştur. Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve yine Âsım ise «التَّناؤُش» şeklinde hemze ile okumuştur. Birincisinin anlamı el uzatıp almak (tenâvül) demektir; bu da bir şeye uzanıp aldığında söylenen nâşe yenûşu (ناش ينوش) sözünden gelir; savaşta insanlar birbirine silahla uzandıklarında 'tenâveşe'l-kavm' (تناوش القوم في الحرب) denir. Recez şairinin şu sözü de bundandır: [Recez]
فهي تنوش الحوض نوشا من علا ... نوشا به تقطع أجواز الفلا
O [deve] havuzdan yukarıdan uzanarak su içer ... Öyle bir su alış ki onunla çöllerin ortalarını aşıp geçer.
فكأنه قال وأنى لهم تناول مرادهم وقد بعدوا عن مكان إمكان ذلك، وأما التناؤش بالهمز فيحتمل أن
Sanki şöyle buyurmuştur: Arzuladıkları şeye ulaşma imkânının olduğu yerden bu derece uzaklaşmışlarken artık ona erişmeleri nerede/nasıl mümkün olsun? Hemzeli olan 'et-tenâüş'e (التناؤش) gelince, onun da
يكون من التناؤش الذي تقدم تفسيره وهمزت الواو لما كانت مضمونة وكانت ضمتها لازمة، كما قالوا أقتت وغير ذلك، ويحتمل أن يكون من الطلب، تقول اتناشت الشيء إذا طلبته من بعد، وقال ابن عباس تناؤش الشيء رجوعه حكاه عنه ابن الأنباري وأنشد: [الوافر]
daha önce tefsiri geçen 'et-tenâvüş' kökünden gelmiş olması muhtemeldir; vâv harfi ötreli olduğu ve bu ötre de lâzım bulunduğu için, nitekim 'ukkitet' (أقتت) ve benzeri kelimelerde dedikleri gibi, vâv harfi hemzeye dönüştürülmüştür. Talep etmekten gelmiş olması da ihtimal dahilindedir; nitekim bir şeyi uzaktan arayıp talep ettiğinde 'itnâeştü'ş-şey' (اتناشت الشيء) dersin. İbn Abbas ise tenâüşün bir şeyin geri dönüşü olduğunu söylemiştir; bunu ondan İbnü'l-Enbârî nakletmiş ve şu beyti okumuştur: [Vâfir]
تمنى أن تؤوب إليك ميّ ... وليس إلى تناوشها سبيل
Meyy'in sana geri dönmesini temenni ediyorsun ... Hâlbuki ona yeniden kavuşmaya giden hiçbir yol yoktur.
فكأنه قال في الآية: وأنى لهم طلب مرادهم وقد بعد، قال مجاهد المعنى من الآخرة إلى الدنيا، وقرأ جمهور الناس «ويقذفون» بفتح الياء وكسر الذال على إسناد الفعل إليهم، أي يرجمون بظنونهم ويرمون بها الرسل وكتاب الله، وذلك غيب عنهم في قولهم سحر وافتراء وغير ذلك، قاله مجاهد، وقال قتادة قذفهم بالغيب هو قولهم لا بعث ولا جنة ولا نار، وقرأ مجاهد «ويقذفون» بضم الياء وفتح الذال على معنى ويرجمهم الوحي بما يكرهون من السماء، وقوله وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ ما يَشْتَهُونَ قال الحسن معناه من الإيمان والتوبة والرجوع إلى الإتابة والعمل الصالح، وذلك أنهم اشتهوه في وقت لا تنفع فيه التوبة، وقاله أيضا قتادة، وقال مجاهد معناه وحيل بينهم وبين نعيم الدنيا ولذاتها، وقيل حيل بينهم وبين الجنة ونعيمها، وهذا يتمكن جدا على القول بأن الأخذ والفزع المذكورين هو في يوم القيامة، وقوله كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ الأشياع الفرق المتشابهة، فأشياع هؤلاء هم الكفرة من كل أمة، وهو جمع شيعة، وشيع، وقوله مِنْ قَبْلُ يصلح على بعض الأقوال المتقدمة تعلقه بفعل، ويصلح على قول من قال إن الفزع هو في يوم القيامة تعلقه بِأَشْياعِهِمْ أي بمن اتصف بصفتهم من قبل في الزمن الأول، لأن ما يفعل بجميعهم إنما هو في وقت واحد. لا يقال فيه مِنْ قَبْلُ، و «الشك المريب» أقوى ما يكون من الشك وأشده إظلاما.
Ayet sanki şöyle demektedir: Arzuladıkları şey bu kadar uzaklaşmışken onu talep edip elde etmeleri nasıl mümkün olur? Mücâhid bunun ahiretten dünyaya dönmek anlamına geldiğini söylemiştir. İnsanların cumhuru eylemi onlara isnat ederek «ويقذفون» lafzını yâ harfinin fethası ve zâl harfinin kesresiyle okumuştur; yani zanlarını fırlatıp atarlar ve bunlarla peygamberlere ve Allah'ın Kitabı'na sihir, iftira ve benzeri sözleriyle gayb olan şeyler hakkında taanda bulunurlar; bunu Mücâhid söylemiştir. Katâde ise onların gayba taş atmalarının 'yeniden dirilme, cennet ve cehennem yoktur' şeklindeki sözleri olduğunu belirtmiştir. Mücâhid ise «ويقذفون» lafzını yâ harfinin dammesi ve zâl harfinin fethasıyla okumuştur ki bu da vahiy onları semadan hoşlanmadıkları şeylerle çarpar manasındadır. Yüce [Allah]'ın: { وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ ما يَشْتَهُونَ } “kendileriyle arzuladıkları şeyin arasına engel konulmuştur” kavline gelince; Hasan bunun anlamının iman, tevbe, itaate dönüş ve salih amel olduğunu söylemiştir; çünkü onlar bunu artık tevbenin fayda vermediği bir vakitte arzulamışlardır; bunu Katâde de söylemiştir. Mücâhid ise anlamının; kendileriyle dünya nimeti ve lezzetleri arasına engel konulmuştur demek olduğunu söylemiştir. Kendileriyle cennet ve onun nimetleri arasına engel konulmuştur da denilmiştir ki bu, zikredilen yakalama ve korkunun kıyamet gününde olacağı görüşüne fevkalade uygundur. O'nun: { كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ } “daha önce benzerlerine yapıldığı gibi” kavlindeki eşyâ' (الأشياع) birbirine benzeyen fırkalar demektir. Bunların eşyâ'ı ise her ümmetten olan kâfirlerdir; bu kelime şîa ve şiyâ' kelimelerinin çoğuludur. O'nun: { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” kavli, önceki bazı görüşlere göre 'yapıldı' (fuile) fiiline taalluk etmeye elverişlidir; korkunun kıyamet gününde olacağını söyleyenlerin görüşüne göre ise { بِأَشْياعِهِمْ } ifadesine taalluk etmeye elverişlidir, yani geçmiş zamanda onların nitelikleriyle nitelenmiş olanlar kastedilir. Çünkü hepsine yapılacak olan şey tek bir vakittedir, dolayısıyla onun hakkında 'daha önce' denilemez. 'Mürîb olan şek' (الشك المريب) ise şüphenin en güçlüsü ve karanlığı en koyu olanıdır.