وقال الآخر: [الطويل]
Bir diğeri de şöyle demiştir: [Tavîl]
وإن أمرأ قد سار خمسين حجة ... إلى منهل من ورده لقريب
Şüphesiz elli yıl yol almış bir kimse, varacağı su başına pek yaklaşmıştır.
وقال ابن عباس أيضا وغيره: الحد في ذلك ستون وهي من الأعذار، وهذا أيضا قول حسن متجه، وروي أن رسول الله ﷺ: «إذا كان يوم القيامة نودي أين أبناء الستين» وهو العمر الذي قال الله فيه ما يتذكر فيه من تذكر، وقال ﷺ: «عمره الله ستين سنة فقد أعذر إليه في العمر» ، وقرأ جمهور الناس «ما يتذكر فيه من تذكر» ، وقرأ الأعمش «ما يذكر فيه من أذكر» ، والنَّذِيرُ في قول الجمهور الأنبياء وكل نبي نذير أمته ومعاصره، ومحمد ﷺ نذير العالم في غابر الزمان، وقال الطبري وقيل النَّذِيرُ الشيب وهذا قول حسن، إلا أن الحجة إنما تقوم بالنذارة الشرعية وباقي الآية بين.
İbn Abbâs ve başkaları da şöyle demiştir: Bu husustaki sınır altmış yaştır ve bu, özürlerin [ortadan kalktığı] yaştır. Bu da güzel ve isabetli bir görüştür. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet günü olduğunda 'Altmış yaşındakiler nerede?' diye seslenilir.» Bu, Allah'ın hakkında { ما يتذكر فيه من تذكر } “öğüt alacak olanın öğüt alabileceği [kadar ömür]” buyurduğu yaştır. Yine sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah kime altmış yıl ömür vermişse, artık ömür hususunda onun mazeretini ortadan kaldırmıştır» buyurmuştur. İnsanların cumhuru { ما يتذكر فيه من تذكر } şeklinde okumuştur. el-A'meş ise «ما يذكر فيه من أذكر» şeklinde okumuştur. Cumhura göre { النَّذِيرُ } peygamberlerdir; her peygamber kendi ümmetinin ve çağdaşlarının uyarıcısıdır. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ise kalan zaman içinde bütün âlemin uyarıcısıdır. et-Taberî, { النَّذِيرُ } kelimesinin saçın ağarması (ak saç) olduğu da söylenmiştir demiştir ki bu güzel bir görüştür; ne var ki hüccet ancak şer'î uyarıyla kaim olur. Ayetin geri kalanı ise açıktır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٣٨ الى ٤١]
[Fâtır Suresi (35), Ayetler 38-41]
إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٣٨) هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَساراً (٣٩) قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي ماذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاَّ غُرُوراً (٤٠) إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤١)
{ إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilendir. Muhakkak ki O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” (38) { هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَساراً } “Sizi yeryüzünde halifeler kılan O'dur. Artık kim inkâr ederse, inkârı kendi aleyhinedir. İnkâr edenlere inkârları, Rableri katında gazaptan başka bir şey artırmaz; inkâr edenlere inkârları ziyandan başka bir şey artırmaz.” (39) { قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي ماذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاَّ غُرُوراً } “De ki: «Allah'tan başka yalvardığınız ortaklarınızı gördünüz mü? Bana gösterin, onlar yerden neyi yaratmışlar? Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var? Yoksa onlara bir kitap verdik de onlar bundan apaçık bir delil üzerinde midirler?» Hayır, o zalimler birbirlerine aldatmadan başka bir şey vadetmezler.” (40) { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً } “Şüphesiz Allah, zeval bulmasınlar diye gökleri ve yeri tutmaktadır. Andolsun, eğer zeval bulacak olurlarsa, O'ndan sonra onları kimse tutamaz. Muhakkak ki O, halîmdir, çok bağışlayıcıdır.” (41)
هذا ابتداء تذكير بالله تعالى ودلالة على وحدانيته وصفاته التي لا تنبغي الألوهية إلا معها، و «الغيب» ، ما غاب عن البشر و «ذات الصدور» ما فيها من المعتقدات والمعاني ومنه قول أبي بكر: ذو بطن بنت خارجة، ومنه قول العرب: الذيب مغبوط بذي بطنه، أي بالنفخ الذي فيه فمن يراه يظنه شابعا قريب عهد بأكل، وخَلائِفَ جمع خليفة كسفينة وسفائن ومدينة ومدائن، وقوله فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ فيه حذف مضاف تقديره «فعليه وبال كفره وضرر كفره» ، و «المقت» احتقارك الإنسان من أجل معصيته أو ذنبه الذي يأتيه فإذا احتقرت تعسفا منك فلا يسمى ذلك مقتا، و «الخسار» مصدر من خسر يخسر أي خسروا آخرتهم ومعادهم بأن صاروا إلى النار والعذاب، وقوله تعالى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الآية احتجاج على الكفار في بطلان أمر أصنامهم، وقفهم النبي ﷺ بأمر ربه على أصنامهم وطلب منهم أن يعرضوا عليه الشيء الذي خلقته آلهتهم لتقوم حجتهم التي يزعمونها، ثم وقفهم مع اتضاح عجزهم عن خلق شيء على السماوات هل لهم فيها شرك وظاهر أيضا، بعد هذا ثم وقفهم هل عندهم كتاب من الله تعالى ليبين لهم فيه ما قالوه، أي ليس ذلك كله عندهم، ثم أضرب بعد هذا الجحد المقدر فقال: بل إنما يعدون أنفسهم غرورا، وأَ رَأَيْتُمْ يتنزل عند سيبويه منزلة أخبروني، ولذلك لا تحتاج إلى مفعولين، وأضاف الشركاء إليهم من حيث جعلوهم شركاء الله، أي ليس للأصنام شركة بوجه إلا بقولكم فالواجب إضافتها إليكم، وتَدْعُونَ معناه تعبدون، والرؤية في قوله أَرُونِي رؤية بصر، و «الشرك» الشركة مصدر أيضا، وقرأ نافع وابن عامر والكسائي وأبو بكر عن عاصم «بينات» بالجمع، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وحمزة والأعمش وابن وثاب ونافع بخلاف عنه «بينة» بالإفراد والمراد به الجمع، ويحتمل أن يراد به الإفراد كما تقول: أنا من هذا الأمر على واضحة أو على جلية، و «الغرور» الذي كانوا يتعاطونه قولهم إن الأصنام تقرب من الله زلفى ونحوه مما يغبطهم، ولما ذكر تعالى ما يبين فساد أمر الأصنام وقف على الحجة على بطلانها عقب ذلك بذكر عظمته وقدرته ليبين الشيء بضده، وتتأكد حقارة الأصنام بذكر عظمة الله تعالى، فأخبر عن إمساكه السماوات والأرض بالقدرة، وقوله أَنْ تَزُولا معناه كراهة أَنْ تَزُولا، ومعنى الزوال هنا التنقل من مكانها والسقوط من علوها، وقال بعض المفسرين معناه أَنْ تَزُولا عن الدوران، ويظهر من قول عبد الله بن مسعود أن السماء لا تدور وإنما تجري فيها الكواكب وذلك أن الطبري أسند أن جندبا الجبلي رحل إلى كعب الأحباري ثم رجع فقال له عبد الله بن مسعود: حدثنا ما حدثك، فقال: حدثني أن السماء في قطب كقطب الرحا، والقطب عمود على منكب ملك، فقال له عبد الله بن مسعود: لوددت أنك افتديت رحلته بمثل راحلتك ورحلك، ثم قال: ما تمكنت اليهودية في قلب عبد فكادت أن تفارقه، ثم قال: إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وكفى بها زوالا أن تدور، ولو دارت لكانت قد زالت، وقوله
Bu, Yüce Allah'ı hatırlatmanın ve O'nun birliğine, uluhiyetin ancak kendisiyle birlikte geçerli olabileceği sıfatlarına delalet etmenin başlangıcıdır. Gayb (الغيب), insanlardan gizli kalan şeylerdir. Zâtü's-sudûr (ذات الصدور) ise kalplerdeki inançlar ve düşüncelerdir. Ebû Bekir'in [kızı Âişe'ye hitaben]: «Hârice kızının karnındaki» sözü ve Arapların «Kurt karnındakinden dolayı gıpta edilir» yani karnındaki şişkinlikten ötürü öyle sanılır; onu gören karnı doymuş, yeni yemek yemiş zanneder sözü de bundandır. Halâif (خَلائِفَ), halife (خليفة) kelimesinin çoğuludur; sefîne/sefâin ve medîne/medâin gibi. { فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ } kavlinde hazfedilmiş bir tamlanan (muzaf) vardır; takdiri «inkârının vebali ve inkârının zararı kendi aleyhinedir» şeklindedir. Makt (المقت), bir insanı işlediği bir günahtan veya hatadan dolayı hakir görmendir. Şayet haksız ve keyfî olarak hakir görürsen buna makt denilmez. Hasâr (الخسار), «hasira yahseru» fiilinin masdarıdır; yani ateşe ve azaba sürüklenerek ahiretlerini ve varacakları yeri kaybettiler demektir. Yüce [Allah]'ın: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ } “De ki: Ortaklarınızı gördünüz mü?” kavli, putlarının durumunun batıllığı hususunda kâfirlere karşı bir delil getirmedir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbinin emriyle onları putları karşısında durdurmuş ve iddia ettikleri delillerinin gerçekleşmesi için ilahlarının yarattığı şeyi kendisine göstermelerini istemiştir. Sonra bir şey yaratmaktan aciz oldukları apaçık ortaya çıkınca, göklerde bir ortaklıkları olup olmadığı hususunda onları durdurmuştur ki bu da apaçık [olumsuz]dur. Bundan sonra da söylediklerini kendilerine açıklayacak Yüce Allah'tan bir kitapları olup olmadığı hususunda onları durdurmuştur; yani bunların hiçbiri onlarda yoktur. Sonra bu takdir edilen inkârdan sonra sözü yönlendirip (idrâb yapıp) şöyle buyurmuştur: Bilakis onlar kendilerine sadece bir aldanış vadederler. { أَ رَأَيْتُمْ } Sîbeveyh'e göre «bana haber verin» makamındadır, bu yüzden iki mef'ûle ihtiyaç duymaz. Ortakları, onları Allah'ın ortakları kıldıkları için kendilerine izafe etmiştir; yani putların sizin sözünüz dışında hiçbir şekilde bir ortaklığı yoktur, dolayısıyla onları size izafe etmek gerekmiştir. { تَدْعُونَ }, tapıyorsunuz manasındadır. { أَرُونِي } kavlindeki görme ise gözle görmektir. Şirk (الشرك) de «şirket» gibi bir masdardır. Nâfi', İbn Âmir, el-Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir çoğul olarak «بينات» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza, el-A'meş, İbn Vessâb ve ondan gelen bir rivayetle Nâfi' ise tekil olarak «بينة» şeklinde okumuşlardır ve bununla çoğul kastedilmiştir. «Ben bu işte apaçık bir durum (vâdıha) veya apaçık bir delil (celiyye) üzerindeyim» demen gibi, bununla tekilin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Onların kapıldıkları aldanış (الغرور), putların Allah'a yakınlaştıracağını söylemeleri ve kendilerini sevindiren buna benzer sözleridir. Yüce [Allah] putların durumunun bozukluğunu açıklayan hususları zikredip onların batıllığına dair delili ortaya koyunca, hemen ardından şeyin zıddıyla açıklığa kavuşması ve putların değersizliğinin Yüce Allah'ın azametinin zikredilmesiyle pekişmesi için azametini ve kudretini zikretmiştir. Böylece kudretiyle gökleri ve yeri tuttuğunu haber vermiştir. { أَنْ تَزُولا } kavlinin anlamı, yok olmalarının/kayıp gitmelerinin istenmemesi (kerâhete en tezûlâ) demektir. Buradaki zevalin manası, yerlerinden oynamaları ve yükseklerinden düşmeleridir. Bazı müfessirler ise bunun manasının «dönmekten çıkıp zail olmalarıdır» demişlerdir. Abdullah b. Mes'ûd'un sözünden göğün dönmediği, ancak yıldızların onun içinde akıp gittiği anlaşılmaktadır. Nitekim et-Taberî, Cündeb el-Cebelî'nin Kâ'b el-Ahbâr'a gittiğini, sonra geri döndüğünü, Abdullah b. Mes'ûd'un ona: «Sana anlattıklarını bize anlat» dediğini; onun da: «Bana göğün değirmen mili gibi bir kutup üzerinde olduğunu ve bu kutbun da bir meleğin omzu üzerindeki bir direk olduğunu anlattı» dediğini; bunun üzerine Abdullah b. Mes'ûd'un ona şöyle dediğini senediyle rivayet etmiştir: «Keşke onun yanına yaptığın yolculuğu deven ve semerin misliyle feda etseydin! Bir kulun kalbine Yahudilik yerleşti mi neredeyse oradan hiç ayrılmaz» dedi ve ardından: { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنْ تَزُولا } “Şüphesiz Allah zeval bulmasınlar diye gökleri ve yeri tutmaktadır” [ayetini okudu ve] «Dönmesi zeval olarak ona yeter; şayet dönseydi zeval bulmuş olurdu» dedi. [Allah]'ın şu kavline gelince:
وَلَئِنْ زالَتا قيل أراد يوم القيامة عند طي السماء ونسف الجبال، فكأنه قال ولئن جاء وقت زوالهما، وقيل بل ذلك على جهة التوهم والفرض، ولئن فرضنا زوالهما فكأنه قال ولو زالتا، وقال بعضهم لَئِنْ في هذا الموضع بمعنى لو.
{ وَلَئِنْ زالَتا }, göğün dürülmesi ve dağların savrulması esnasındaki kıyamet gününü kastettiği söylenmiştir; sanki «şayet onların zeval vakti gelirse» demiştir. Bunun bir varsayım ve farazî olarak söylendiği de belirtilmiştir; yani «şayet onların zeval bulduğunu farz edersek» demektir, sanki «şayet zeval bulsalardı» demiş gibidir. Bazıları da bu makamda { لَئِنْ } edatının { لَوْ } (şayet) anlamında olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قريب من الذي قبله، وقرأ ابن أبي عبلة «ولو زالتا» وقوله مِنْ بَعْدِهِ فيه حذف مضاف تقديره من بعد تركه الإمساك، وقالت فرقة: اتصافه بالحلم والغفران في هذه الآية إنما هو إشارة إلى أن السماء كادت تزول والأرض كذلك لإشراك الكفرة فيمسكهما الله حلما منه عن المشركين وتربصا ليغفر لمن آمن منهم، كما قال في آية أخرى تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ [مريم: ٩٠] [الشورى: ٥] .
Ebû Muhammed [İbn Atiyye] dedi ki: Bu da bir öncekinin anlamına yakındır. İbn Ebî Able «ولو زالتا» şeklinde okumuştur. { مِنْ بَعْدِهِ } kavlinde hazfedilmiş bir tamlanan (muzaf) vardır; takdiri «O'nun tutmayı bırakmasından sonra» şeklindedir. Bir topluluk şöyle demiştir: Bu ayette [Allah'ın] hilim ve mağfiret ile vasıflanması, kâfirlerin şirki sebebiyle neredeyse göğün ve yerin zeval bulacağına, fakat Allah'ın müşriklere karşı hilmi sebebiyle ve içlerinden iman edeceklere mağfiret etmek için mühlet tanıyarak onları tuttuğuna bir işarettir; nitekim diğer bir ayette şöyle buyurmuştur: { تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ } [Meryem: 90] [eş-Şûrâ: 5] “Neredeyse gökler çatlayacak.”
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[Fâtır Suresi (35), Ayetler 42-43]
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ ما زادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤٢) اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً (٤٣)
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ ما زادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً } “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, kendilerine bir uyarıcı gelirse, muhakkak ümmetlerin herhangi birinden daha doğru yolda olacaklardı. Fakat onlara bir uyarıcı gelince, bu onların ancak uzaklaşmasını artırdı;” (42) { اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً } “Yeryüzünde büyüklük taslamak ve kötü tuzaklar kurmak [suretiyle]. Oysa kötü tuzak, ancak sahibinin başına geçer. Onlar öncekilerin sünnetinden (onlara uygulanan kanundan) başkasını mı bekliyorlar? Sen Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın; Allah'ın sünnetinde asla bir sapma da bulamazsın.” (43)
الضمير في قوله أَقْسَمُوا لكفار قريش، وذلك أنه روي أن كفار قريش كانت قبل الإسلام تأخذ على اليهود والنصارى في تكذيب بعضهم بعضا وتقول لو جاءنا نحن رسول لكنا أهدى من هؤلاء وهؤلاء، وجَهْدَ أَيْمانِهِمْ منصوب على المصدر، أي بغاية اجتهادهم، وإِحْدَى الْأُمَمِ يريد اليهود والنصارى، و «النفور» البعد عن الشيء والفزع منه والاستبشاع له، واسْتِكْباراً قيل فيه بدل من النفور، وقيل مفعول من أجله، أي نفروا من أجل الاستكبار، وأضاف «المكر» إلى السَّيِّئِ وهو صفة كما قيل دار الآخرة، ومسجد الجامع، وجانب الغربي، وقرأ الجمهور بكسر الهمزة من «السّيّئ» وقرأ حمزة وحده «السّيّئ» بسكون الهمزة وهو في الثانية برفع الهمزة كالجماعة، ولحن هذه القراءة الزجاج ووجهها أبو علي الفارسي بوجوه منها أن يكون أسكن لتوالي الحركات كما قال: «قلت صاحب قوم» على أن المبرد روى هذا قلت صاح، وكما امرؤ القيس: [السريع]
{ أَقْسَمُوا } kavlindeki zamir Kureyş kâfirlerine aittir. Zira rivayet edildiğine göre Kureyş kâfirleri İslam'dan önce Yahudi ve Hristiyanların birbirlerini yalanlamalarını kınarlar ve «Bize bir elçi gelseydi, kesinlikle şunlardan da bunlardan da daha doğru yolda olurduk» derlerdi. { جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } masdar olarak nasb edilmiştir; yani var güçleriyle [yemin ettiler] demektir. { إِحْدَى الْأُمَمِ } ile Yahudi ve Hristiyanları kastetmektedir. Nüfûr (النفور), bir şeyden uzaklaşmak, ondan ürkmek ve onu çirkin görmektir. { اسْتِكْباراً } kelimesinin nüfûrdan bedel olduğu söylenmiştir; mef'ûlün lieclih olduğu da söylenmiştir; yani kibirlenmelerinden ötürü uzaklaştılar demektir. { الْمَكْرَ } kelimesini { السَّيِّئِ } sıfatına izafe etmiştir; nitekim «dâru'l-âhireti», «mescidü'l-câmii» ve «cânibü'l-garbiyyi» denilmesi gibi. Kurrâ cumhuru «السّيّئِ» kelimesinin hemzesini kesre ile okumuştur. Yalnızca Hamza «السّيّئْ» şeklinde hemzenin sükûnu ile okumuştur; ikinci geçtiği yerde ise cemaat gibi hemzenin ref'i ile okumuştur. Zeccâc bu kıraati hatalı saymış, Ebû Ali el-Fârisî ise buna çeşitli nahiv yönleri getirmiştir; bunlardan biri harekelerin peş peşe gelmesi sebebiyle sakin kılınmış olmasıdır. Nitekim «قلت صاحب قوم» denmesi böyledir; gerçi el-Müberred bunu «قلت صاح» şeklinde rivayet etmiştir. İmruü'l-Kays'ın şu beytinde olduğu gibi: [Serî']
اليوم أشرب غير مستحقب ... إثما من الله ولا واغل
Bugün içerim, Allah'tan bir günah yüklenmeksizin ve davetsiz ziyafetlere dalmaksızın.
على أن المبرد قد رواه فاشرب وكما قال جرير: [البسيط]
Gerçi el-Müberred bunu «فاشرب» şeklinde rivayet etmiştir. Cerîr'in şu sözünde olduğu gibi: [Basît]
سيروا بني العم فالأهواز منزلكم ... ونهر تيرى ولن تعرفكم العرب
Yürüyün ey amcaoğulları! Ehvaz ve Tîrâ nehri sizin yurdunuzdur; Araplar ise sizi asla tanımaz.
وقرأ ابن مسعود «ومكرا سيئا» ، قال أبو الفتح: يعضده تنكير ما قبله من قوله اسْتِكْباراً، ويَحِيقُ معناه يحيط ويحل وينزل ولا يستعمل إلا في المكروه، وقوله إِلَّا بِأَهْلِهِ، أي أنه لا بد أن يحيق بهم إما في الدنيا وإلا ففي الآخرة فعاقبته الفاسدة لهم، وإن حاق في الدنيا بغيرهم أحيانا فعاقبة ذلك على أهله، وقال كعب لابن عباس: إن في التوراة «من حفر حفرة لأخيه وقع فيها» ، فقال ابن عباس: أنا أوجدك هذا في
İbn Mes'ûd ise «ومكرا سيئا» şeklinde okumuştur. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Ondan önceki { اسْتِكْباراً } kavlinin nekire olması bunu destekler. { يَحِيقُ }, kuşatır, iner ve başa gelir demektir; ancak hoşlanılmayan durumlar için kullanılır. { إِلَّا بِأَهْلِهِ } kavline gelince; yani ister dünyada olsun ister ahirette, mutlaka onların başına gelecektir; dolayısıyla onun kötü akıbeti onlaradır. Bazen dünyada başkalarının başına gelse bile, bunun nihai akıbeti yine tuzak kuranların aleyhinedir. Kâ'b, İbn Abbâs'a: «Tevrat'ta 'Kim kardeşi için bir kuyu kazarsa içine kendisi düşer' ifadesi vardır» deyince, İbn Abbâs: «Ben bunu sana
كتاب الله تعالى: وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ، ويَنْظُرُونَ معناه ينتظرون، و «السنة» الطريقة والعادة، وقوله فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا أي لتعذيبه الكفرة المكذبين، وفي هذا توعد بين.
Yüce Allah'ın Kitabı'nda bulurum: { وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ } “Oysa kötü tuzak, ancak sahibinin başına geçer”» demiştir. { يَنْظُرُونَ }, bekliyorlar manasındadır. Sünnet (السنة), yol ve âdettir. { فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا } kavli ise; yalanlayan kâfirlere azap etmesi hususunda [asla bir değişiklik bulamazsın] demektir. Bunda apaçık bir tehdit vardır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]
[Fâtır Suresi (35), Ayetler 44-45]
أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً (٤٤) وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً (٤٥)
{ أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Oysa onlar kuvvet bakımından kendilerinden daha çetindiler. Ne göklerde ne de yerde Allah'ı aciz bırakacak hiçbir şey yoktur. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, hakkıyla güç yetirendir.” (44) { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً } “Eğer Allah insanları kazandıkları yüzünden [hemen] hesaba çekecek olsaydı, [yerin] sırtında hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise, şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görmektedir.” (45)
لما توعدهم تعالى في الآية قبلها بسنة الأولين وأن الله تعالى لا يبدلها في الكفرة، وقفهم في هذه الآية على رؤيتهم لما رأوا من ذلك في طريق الشام وغيره كديار ثمود ونحوها، و «يعجزه» معناه يفوته ويفلته، ومِنْ في قوله تعالى: مِنْ شَيْءٍ زائدة مؤكدة، و «عليم قدير» صفتان لائقتان بهذا الموضع، لأن مع العلم والقدرة لا يتعذر شيء، ثم بين تعالى الوجه في إمهاله من أمهل من عباده أن ذلك إنما هو لأن الآخرة من وراء الجميع وفيها يستوفى جزاء كل أحد، ولو جازى ﷿ في الدنيا على الذنوب لأهلك الجميع، وقوله تعالى: مِنْ دَابَّةٍ مبالغة، والمراد بنو آدم لأنهم المجازون، وقيل المراد الجن والإنس، وقيل كل ما دب على الأرض من الحيوان وأكثره إنما هو لمنفعة ابن آدم وبسببه، والضمير في ظَهْرِها عائد على الْأَرْضِ المتقدم ذكرها، ولو لم يتقدم لها ذكر لأمكن في هذا الموضع لبيان الأمر ولكانت ك تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص: ٣٢] ونحوها، و «الأجل المسمى» القيامة، وقوله فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً توعد وفيه للمتقين وعد.
Yüce [Allah] bir önceki ayette onları öncekilerin sünnetiyle ve Allah'ın kâfirler hakkındaki sünnetini değiştirmeyeceğiyle tehdit edince, bu ayette Şam yolu ve benzeri güzergâhlarda Semûd kavminin yurtları gibi gördükleri şeylere dikkatlerini çekmiştir. «Onu aciz bırakır» (يعجزه) ifadesi; O'nu atlatır ve O'ndan kaçıp kurtulur manasındadır. Yüce Allah'ın { مِنْ شَيْءٍ } kavlindeki { مِنْ } pekiştirme için zâiddir. «Alîm, Kadîr» sıfatları bu makama pek uygun düşen iki sıfattır; çünkü ilim ve kudret ile birlikte hiçbir şey imkânsız olmaz. Sonra Yüce Allah, kullarından mühlet verdiklerine mühlet vermesinin gerekçesini açıklamıştır; bu da ahiretin herkesin arkasında bulunması ve orada herkesin karşılığını tastamam alacak olması sebebiyledir. Şayet Aziz ve Celil olan [Allah] günahların cezasını dünyada verecek olsaydı, herkesi helak ederdi. Yüce Allah'ın { مِنْ دَابَّةٍ } kavli mübalağadır; kastedilen ise cezalandırılacak olan Âdemoğullarıdır. Cinler ve insanlar olduğu da söylenmiştir. Yeryüzünde debelenen her hayvan olduğu, bunların çoğunun da Âdemoğlunun faydası ve onun sebebiyle yaratıldığı da söylenmiştir. { ظَهْرِها } kelimesindeki zamir, daha önce zikri geçen { الْأَرْضِ } (yeryüzü) kelimesine aittir. Daha önce zikri geçmemiş olsaydı bile, durumun açıklığı sebebiyle bu makamda caiz olurdu; nitekim { تَوارَتْ بِالْحِجابِ } [Sâd: 32] “[Güneş] perdenin arkasına gizlendi” ve benzerlerinde olduğu gibi. Belirlenmiş ecel (الأجل المسمى), kıyamettir. { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً } kavli bir tehdittir; takva sahipleri için ise bir müjdedir.