Binûn

Yâsîn Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الأريكة السرير كان عليه حجلة أو لم يكن، وقوله تعالى: وَلَهُمْ ما يَدَّعُونَ بمنزلة ما يتمنون قال أبو عبيدة: العرب تقول: ادع علي ما شئت بمعنى تمن علي، وتقول: فلان فيما ادعى أي فيما دعى به لأنه افتعل من دعا يدعو وأصل هذا يدتعيون نقلت حركة الياء إلى العين وحذفت الياء لاجتماعها مع الواو الساكنة فصار يدتعون قلبت التاء دالا فأدغمت الدال فيها وخصت الدال بالبقاء دون التاء لأنها حرف جلد، والتاء حرف همس. قال الرماني: المعنى أن من ادعى شيئا فهو له لأنهم قد هذبت طباعهم فلا يدعون إلا ما يحسن منهم، وقوله تعالى: سَلامٌ قيل: هي صفة لما أي مسلم لهم وخالص، وقيل: هو ابتداء، وقيل هو خبر ابتداء، وقرأ ابن مسعود وأبي بن كعب وعيسى الثقفي والغنوي «سلاما» بالنصب على المصدر، وقرأ محمد بن كعب القرطبي «سلم» وهو بمعنى سلام، وقَوْلًا نصب على المصدر وقوله تعالى:

erîke, üzerinde cibinlik olsun veya olmasın tahttır/yataktır. Yüce Allah'ın: { وَلَهُمْ ما يَدَّعُونَ } kavli, 'arzu ettikleri/temenni ettikleri şeyler onlarındır' anlamındadır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Araplar; [benden] dilediğini temenni et anlamında "id'ı aleyye mâ şi'te" derler. Yine falan kimse istediği/arzu ettiği şeydedir anlamında "fulânün fîmâ idde'â" derler.' Zira [idde'â fiili] 'de'â - yed'û' kökünden ifti'âl babındadır. Bunun aslı 'yedte'iyûne'dir; yâ harfinin harekesi ayn harfine aktarılmış ve sakin olan vâv ile bir araya gelmesi sebebiyle yâ hazfedilerek 'yedte'ûne' olmuştur; ardından tâ harfi dâl harfine dönüştürülüp dâl dâle idgam edilmiştir. Dâl harfi kuvvetli (celed) bir harf, tâ harfi ise hems (fısıltılı/zayıf) bir harf olduğu için tâ değil, dâl harfi baki kılınmıştır. Rummânî şöyle demiştir: 'Manası, kim bir şey arzu ederse o şey kendisinindir; çünkü onların huyları terbiye edilmiştir, dolayısıyla kendilerinden ancak güzel olacak şeyleri arzu ederler.' Yüce Allah'ın: { سَلامٌ } kavlinin { ما } kelimesinin sıfatı olduğu söylenmiştir; yani [o nimetler] kendilerine esenlik kılınmış ve katıksızdır. Mübteda olduğu da söylenmiştir; mübtedanın haberi olduğu da söylenmiştir. İbn Mes'ûd, Übey b. Ka'b, Îsâ es-Sekafî ve el-Ganevî mastar olarak nasb ile { سَلاماً } okumuşlardır. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ise 'selâm' anlamında { سِلْمٌ } okumuştur. { قَوْلًا } kelimesi mastar olarak mansubdur. Yüce Allah'ın kavli:

وَامْتازُوا الْيَوْمَ الآية فيه حذف تقديره ونقول للكفرة وهذه معادلة لقوله لأصحاب الجنة سَلامٌ، وَامْتازُوا معناه انفصلوا وانحازوا لأن العالم في الموقف إنما هم مختلطون، ثم خاطبهم تعالى لما تميزوا توقيفا لهم وتوبيخا على عهده إليهم ومخالفتهم عهده، وقرأ جمهور الناس «أعهد» بفتح الهاء، وقرأ الهذيل وابن وثاب، «ألم اعهد» بكسر الميم والهمزة وفتح الهاء وهي على لغة من يكسر أول المضارع سوى الياء، وروي عن ابن وثاب «ألم أعهد» بكسر الهاء، يقال عهد وعهد، وعبادة الشيطان هي طاعته والانقياد لإغوائه، وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر والكسائي «أن اعبدون» بضم النون من أن أتبعوا بها ضمة الدال واو الجماعة أيضا، وقرأ عاصم وأبو عمرو وحمزة «وأن اعبدون» بكسر النون على أصل الكسر للالتقاء، وقوله تعالى هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ إشارة إلى الشرائع، فمعنى هذا أن الله تعالى عهد إلى بني آدم وقت إخراج

{ وَامْتازُوا الْيَوْمَ } ayetinde takdiri 'kâfirlere de şöyle deriz' şeklinde olan bir hazif vardır. Bu, cennet ehline söylenen { سَلامٌ } sözünün karşılığıdır. { وَامْتازُوا } kelimesinin manası, 'ayrılın ve bir kenara çekilin' demektir; çünkü mahşer yerinde insanlar birbirine karışmış durumdadırlar. Sonra Yüce Allah, onlar ayrılınca kendilerine verdiği ahdi ve onların bu ahde muhalefet edişlerini hatırlatıp kınamak (tavkîf ve tevbîh) maksadıyla onlara hitap etmiştir. İnsanların çoğunluğu he harfinin fethasıyla { أَعْهَدْ } okumuştur. el-Hüzeyl ve İbn Vessâb, mîm ile hemzenin kesresi ve he harfinin fethasıyla { أَلِمِ اعْهَدْ } okumuşlardır ki bu, yâ hariç muzari fiilin ilk harfini kesreli okuyanların lehçesidir. İbn Vessâb'dan he harfinin kesresiyle { أَلَمْ أَعْهِدْ } rivayet edilmiştir; 'ahide' ve 'ahede' denilir. Şeytana ibadet etmek, ona itaat etmek ve saptırmasına boyun eğmektir. İbn Kesîr, Nâfi', İbn Âmir ve Kisâî dâl harfinin zammesine ve cemaat vâvına tâbi kılarak { أَنِ اعْبُدُونِ } kavlindeki nûn harfini zamme ile okumuşlardır. Âsım, Ebû Amr ve Hamza ise [iki sakin harfin] karşılaşması sebebiyle asıl olan kesre üzere nûn harfini kesreli olarak { وَأَنِ اعْبُدُونِي } okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } kavli şeriatlara bir işarettir. Bunun manası şudur: Yüce Allah, Âdemoğullarının zürriyetini onun sulbünden çıkardığı vakit onlardan şeytana tapmamaları ve Yüce Allah'a ibadet etmeleri hususunda ahit almıştır. Onlara 'İşte bu şeriatlar mevcuttur' denilmiştir; Yüce Allah Âdem'i zürriyetine göndermiş ve peygamberliğin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile son bulmasına kadar yeryüzü şeriatsız kalmamıştır. Sırât, yoldur. Bunun Arap diline dışarıdan girdiği (dahîl) ve Araplaştırıldığı söylenir.

نسلهم من ظهره أن لا يعبدوا الشيطان وأن يعبدوا الله تعالى وقيل لهم هذه الشرائع موجودة وبعث تعالى آدم إلى ذريته ولم تخل الأرض من شريعة إلى ختم الرسالة بمحمد ﷺ، والصراط الطريق، ويقال إنها دخيلة في كلام العرب وعربتها.

onların nesillerini sırtından [çıkardığı vakit] şeytana ibadet etmemeleri ve Yüce Allah'a ibadet etmeleri hususunda [ahid aldı]. Onlara 'Bu şeriatlar mevcuttur' denildi; Yüce Allah Âdem'i zürriyetine gönderdi ve peygamberliğin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile son bulmasına kadar yeryüzü şeriatsız kalmadı. Sırât, yoldur. Bunun Arap diline dışarıdan girdiği (dahîl) ve Araplaştırıldığı söylenir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة يس (٣٦) : الآيات ٦٢ الى ٦٥]

[Yâsîn Suresi (36), Ayetler 62-65]

وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ (٦٢) هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٦٣) اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٦٤) الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٦٥)

{ وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيراً أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ (٦٢) هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٦٣) اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٦٤) الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٦٥) } “Andolsun ki o, sizden nice nesilleri saptırmıştı. Hâlâ akıl erdirmiyor muydunuz? (62) İşte bu, tehdit edilip durduğunuz cehennemdir! (63) İnkâr edip durmanız sebebiyle bugün oraya girin! (64) Bugün onların ağızlarını mühürleriz; bize elleri konuşur ve ayakları da kazanmış oldukları şeylere şahitlik eder. (65)”

هذه أيضا مخاطبة للكفار على جهة التقريع، و «الجبلّ» : الأمة العظيمة، قال النقاش عن الضحاك:

Bu da yine kâfirlere azarlama tarzında bir hitaptır. 'el-Cibill' (الجبلّ), büyük topluluk/ümmet demektir. Nakkâş, Dahhâk'tan şöyle dediğini nakletmiştir:

أقلها عشرة آلاف، ولا حد لأكثرها، وقرأ نافع وعاصم «جبلّا» بفتح الباء والجيم والشد وهي قراءة أبي جعفر وشيبة وأهل المدينة وعاصم وأبي رجاء والحسن بخلاف عنه، وقرأ الأشهب، العقيلي «جبلا» بكسر الجيم وسكون الباء والتخفيف، وقرأ الزهري والحسن والأعرج «جبلّا» بضم الجيم والباء والشد، وهي قراءة أبي إسحاق وعيسى وابن وثاب وقرأ أبو عمرو وابن عامر والهذيل بن شرحبيل «جبلّا» بضم الجيم وسكون الباء والتخفيف، وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي «جبلا» بضم الجيم والباء والتخفيف، وذكر أبو حاتم عن بعض الخراسانيين «جيلا» بكسر الجيم وبياء بنقطتين ساكنة، وقرأ الجمهور «أفلم تكونوا تعقلون» بالتاء، وقرأ طلحة وعيسى «أفلم يكونوا يعقلون» بالياء، ثم وقفهم على جهنم التي كانوا يوعدون ويكذبون بها، وجَهَنَّمُ أول طبقة من النار، واصْلَوْهَا معناه باشروا نارها ثم أخبر تعالى محمدا إخبارا تشاركه فيه أمته في قوله الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ أي في ذلك اليوم يكون ذلك، وروي في هذا المعنى أن الله تعالى يجعل الكفرة يخاصمون فإذا لم يأتوا بشيء تقوم به الحجة رجعوا إلى الإنكار فناكروا الملائكة في الأعمال فعند ذلك يختم الله تعالى على أفواههم فلا ينطقون بحرف، ويأمر تعالى جوارحهم بالشهادة فتشهد، وروى عقبة بن عامر عن النبي ﷺ «أن أول ما يتكلم من الكافر فخذه اليسرى» ، وقال أبو سعيد اليمني: ثم سائر جوارحه، وروي أن بعض الكفرة يقول يومئذ لجوارحه: تبا لك وسحقا فعنك كنت أما حل ونحو هذا من المعنى، وقد اختلفت فيه ألفاظ الرواة، وروى عبد الرحمن بن محمد بن طلحة عن أبيه عن جده أنه قرأ «ولتكلمنا أيديهم ولتشهد أرجلهم» بزيادة لام كي والنصب، وهي مخالفة لخط المصحف.

Onun en azı on bindir, en çoğunun ise sınırı yoktur. Nâfi' ve Âsım bâ ve cîm harflerinin fethası ve şedde ile { جَبَلًّا } okumuşlardır; bu Ebû Ca'fer, Şeybe, Medine ehli, Âsım, Ebû Recâ ve kendisinden gelen bir rivayette Hasan'ın kıraatidir. el-Eşheb el-Ukaylî cîm harfinin kesresi, bâ harfinin sükûnu ve şeddesiz olarak { جِبْلاً } okumuştur. Zührî, Hasan ve el-A'rec cîm ve bâ harflerinin zammesi ve şedde ile { جُبُلًّا } okumuşlardır; bu Ebû İshâk, Îsâ ve İbn Vessâb'ın kıraatidir. Ebû Amr, İbn Âmir ve el-Hüzeyl b. Şürahbîl cîm harfinin zammesi, bâ harfinin sükûnu ve şeddesiz olarak { جُبْلاً } okumuşlardır. İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî cîm ve bâ harflerinin zammesi ve şeddesiz olarak { جُبُلاً } okumuşlardır. Ebû Hâtim, Horasanlılardan bazılarının cîm harfinin kesresi ve iki noktalı sakin yâ ile { جِيلاً } okuduğunu zikretmiştir. Çoğunluk tâ ile { أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ } okumuştur. Talha ve Îsâ ise yâ ile { أَفَلَمْ يَكُونُوا يَعْقِلُونَ } okumuşlardır. Sonra onları, tehdit edildikleri ve yalanlayıp durdukları cehennemin karşısında durdurmuştur. Cehennem, ateşin ilk tabakasıdır. { اصْلَوْهَا } kavlinin manası, onun ateşini doğrudan tadın/ateşe girin demektir. Ardından Yüce Allah, { الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ } kavlinde Muhammed'e, ümmetinin de kendisiyle paylaştığı bir haber vermiştir; yani bu durum o günde gerçekleşecektir. Bu manada rivayet edilmiştir ki: Yüce Allah kâfirleri tartışmaya bırakır; onlar hüccet teşkil edecek hiçbir şey getiremeyince inkâra sapıp ameller hususunda meleklere karşı çıkarlar. İşte o anda Yüce Allah onların ağızlarını mühürler, böylece tek bir harf bile konuşamazlar. Yüce Allah onların azalarına şahitlik etmelerini emreder, onlar da şahitlik ederler. Ukbe b. Âmir'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kâfirin ilk konuşan organı sol uyluğudur.» Ebû Saîd el-Yemenî: 'Sonra diğer azalarıdır' demiştir. Kâfirlerden bazılarının o gün azalarına: 'Yazıklar olsun size, kahrolun! Ben ancak sizin adınıza mücadele ediyordum' ve bu manada sözler söyleyeceği rivayet edilmiştir; ravilerin lafızları bu konuda farklılık göstermiştir. Abdurrahman b. Muhammed b. Talha, babasından, o da dedesinden lâm-ı key ziyadesi ve nasb ile { وَلِتُكَلِّمَنَا أَيْدِيهِمْ وَلِتَشْهَدَ أَرْجُلُهُمْ } şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir ki bu, mushafın hattına aykırıdır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة يس (٣٦) : الآيات ٦٦ الى ٧٠]

[Yâsîn Suresi (36), Ayetler 66-70]

وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ (٦٦) وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ (٦٧) وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ (٦٨) وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ (٦٩) لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ (٧٠)

{ وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ (٦٦) وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ (٦٧) وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ (٦٨) وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ (٦٩) لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ (٧٠) } “Eğer dileseydik gözlerini silme kör ederdik de yola koyulmak için yarışırlardı; fakat nasıl göreceklerdi ki? (66) Eğer dileseydik oldukları yerde kılıklarını değiştirip onları dondururduk da ne ileri gitmeye güçleri yeterdi ne de geri dönebilirlerdi. (67) Kime uzun ömür verirsek, onu yaratılışta baş aşağı çeviririz (gücünü azaltırız). Hâlâ akıl erdirmiyorlar mı? (68) Biz ona şiir öğretmedik, bu ona yakışmaz da. O, sadece bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır; (69) Diri olanı uyarsın ve o söz kâfirlerin aleyhine kesinleşsin diye. (70)”

الضمير في أَعْيُنِهِمْ مراد به كفار قريش، ومعنى الآية تبيين أنهم في قبضة القدرة وبمدرج العذاب إن شاء الله تعالى لهم، وقال الحسن بن أبي الحسن وقتادة: أراد الأعين حقيقة، والمعنى لأعميناهم فلا يرون كيف يمشون، ويؤيد هذا مجانسة المسخ للعمى الحقيقي، وقال ابن عباس: أراد أعين البصائر، والمعنى لو شئنا لختمنا عليهم بالكفر فلم يهتد منهم أحد أبدا، و «الطمس» إذهاب الشيء، من الآثار والهيئات، حتى كأنه لم يكن، أي جعلنا جلود وجوههم متصلة حتى كأنه لم تكن فيها عين قط، وقوله تعالى: فَاسْتَبَقُوا معناه على الفرض والتقدير، كأنه قال: ولو شئنا لأعميناهم فاحسب أو قدر أنهم يستبقون الصراط وهو الطريق فَأَنَّى لهم بالإبصار وقد أعميناهم، و «أنى» لفظة استفهام فيه مبالغة وقدره سيبويه، كيف ومن أين، و «مسخناهم» ظاهره تبديل خلقتهم بالقردة والخنازير ونحوه مما تقدم في بني إسرائيل وغيرهم، وقال الحسن وقتادة وجماعة من المفسرين: معناه لجعلناهم مقعدين مبطلين، لا يستطيعون تصرفا، وقال ابن سلام هذا التوعد كله يوم القيامة، وقرأ الجمهور القراء «على مكانتهم» بإفراد، وهو بمعنى المكان كما يقال دار ودارة، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر «على مكاناتهم» بالجمع، وفي قراءة الحسن وابن أبي إسحاق، وقرأ جمهور القراء «مضيا» بضم الميم، وقرأ أبو حيوة «مضيا» بفتحها، ثم بين تعالى دليلا في تنكيسه المعمرين وأن ذلك مما لا يفعله إلا الله تعالى، وقرأ جمهور الناس «ننكسه» بفتح النون الأولى وسكون الثانية، وضم الكاف، وقرأ حمزة وعاصم بخلاف عنه «ننكّسه» بضم النون الأولى وفتح الثانية وشد الكاف المكسورة على المبالغة، وأنكرها أبو عمرو على الأعمش، ومعنى الآية نحول خلقه من القوة إلى الضعف ومن الفهم إلى البله، ونحو هذا، وقرأ نافع وأبو عمرو في رواية عياش «تعقلون» بالتاء على معنى قل لهم، وقرأ الباقون «يعقلون» بالياء على ذكر الغائب، ثم أخبر تعالى عن حال نبيه محمد ﷺ ورد قول من قال من الكفرة إنه شاعر، وإن القرآن شعر بقوله تعالى: وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ وكذلك كان رسول الله ﷺ لا يقول الشعر، ولا يزنه، وكان إذا حاول إنشاد بيت قديم متمثلا كسر وزنه، وإنما كان يحرز المعنى فقط وأنشد يوما قول طرفة: [الطويل]

{ أَعْيُنِهِمْ } kavlindeki zamirle Kureyş kâfirleri kastedilmektedir. Ayetin manası, Yüce Allah dilediği takdirde onların [kendi] kudret pençesinde ve azap menzilinde olduklarını açıklamaktır. Hasan b. Ebi'l-Hasan ve Katâde şöyle demişlerdir: 'Gözlerin bizzat kendisini kastetmiştir; mana, "onları kör ederdik de nasıl yürüyeceklerini göremezlerdi" şeklindedir.' Mesh (şekil değiştirme) ile hakiki körlük arasındaki türdeşlik de bunu desteklemektedir. İbn Abbâs ise: 'Basiret gözlerini kastetmiştir; mana, "dileseydik onların üzerini küfürle mühürlerdik de içlerinden hiçbiri asla hidayete eremezdi" demektir' demiştir. 'Tams' (الطمس), bir şeyin izlerini ve şekillerini sanki hiç var olmamış gibi tamamen yok etmektir; yani yüzlerinin derilerini sanki orada hiç göz bulunmamış gibi dümdüz ve bitişik kılardık demektir. Yüce Allah'ın: { فَاسْتَبَقُوا } kavlinin manası farazî ve takdirîdir; sanki 'Dileseydik onları kör ederdik; artık onların yola yani sırâta doğru koştuklarını farz et veya öyle takdir et, onları kör etmişken onlar için görmek nerede/nasıl mümkün olsun?' demiştir. 'Ennâ' (أنى) içinde mübalağa barındıran bir soru lafzıdır; Sîbeveyh bunu 'nasıl ve nereden' şeklinde takdir etmiştir. { مَسَخْناهُمْ } ifadesinin zahiri, İsrâiloğulları ve diğerlerinde geçtiği gibi onların yaratılışlarının maymunlara, domuzlara ve benzerlerine dönüştürülmesidir. Hasan, Katâde ve müfessirlerden bir grup: 'Bunun manası; hiçbir tasarrufa güç yetiremeyen, kötürüm ve işe yaramaz kimseler kılardık demektir' demişlerdir. İbn Sellâm ise: 'Bu tehdidin tamamı kıyamet günündedir' demiştir. Kurrâ çoğunluğu müfred olarak { عَلى مَكانَتِهِمْ } okumuştur; bu tıpkı 'dâr ve dâre' denildiği gibi mekan anlamındadır. Âsım ise Ebû Bekr rivayetinde cemi olarak { عَلى مَكاناتِهِمْ } okumuştur; bu Hasan ve İbn Ebî İshâk'ın da kıraatindedir. Kurrâ çoğunluğu mîm harfinin zammesiyle { مُضِيًّا } okumuştur. Ebû Hayve ise mîm harfinin fethasıyla { مَضِيًّا } okumuştur. Sonra Yüce Allah, uzun ömür verdiklerini yaratılışta tersyüz etmesi hususunda bir delil açıklamıştır ve bunun sadece Yüce Allah'ın yapabileceği bir iş olduğunu bildirmiştir. İnsanların çoğunluğu birinci nûn harfinin fethası, ikincisinin sükûnu ve kâf harfinin zammesiyle { نَنْكُسْهُ } okumuştur. Hamza ve kendisinden gelen bir rivayette Âsım ise mübalağa ifade etmek üzere birinci nûn harfinin zammesi, ikincisinin fethası ve kesreli kâf harfinin şeddesiyle { نُنَكِّسْهُ } okumuşlardır; Ebû Amr bunu A'meş'e karşı reddetmiştir. Ayetin manası: 'Onun yaratılışını güçten zayıflığa, anlayıştan bönlüğe ve benzeri hallere dönüştürürüz' demektir. Nâfi' ve Ayyâş rivayetinde Ebû Amr, 'onlara de ki' manasında tâ ile { تَعْقِلُونَ } okumuşlardır. Geri kalanlar ise gaib zikri üzere yâ ile { يَعْقِلُونَ } okumuşlardır. Sonra Yüce Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu haber vermiş ve kâfirlerden onun bir şair olduğunu ve Kur'an'ın şiir olduğunu söyleyenlerin sözünü Yüce Allah'ın şu kavliyle reddetmiştir: { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ }. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şiir söylemez, onu vezne koymazdı; bir şiiri temsil getirmek üzere eski bir beyti inşad etmeye kalkıştığında onun veznini bozardı ve sadece manayı muhafaza ederdi. Bir gün Tarafe'nin şu sözünü inşad etmiştir: [Tavîl]

ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلا ... ويأتيك من لم تزوده بالأخبار

Günler sana bilmediğin şeyleri gösterecektir ... Ve azıklandırmadığın kimse sana haberleri getirecektir.

وأنشد يوما وقد قيل له من أشعر الناس؟ فقال الذي يقول: [الطويل]

Bir gün kendisine 'İnsanların en iyi şairi kimdir?' diye sorulduğunda şöyle söyleyen kimsedir demiştir: [Tavîl]

ألم ترياني كلما جئت طارقا ... وجدت بها وإن لم تطيب طيبا

Görmediniz mi ikiniz beni, gece vakti her ne zaman gelseydim ... onda koku sürünmemiş olsa bile güzel bir koku bulurdum.

وأنشد يوما:

Bir gün de şöyle inşad etmiştir:

أتجعل نهبي ونهب العبي ... د بين الأقرع وعيينة

Benim ganimetimi ve Ubeyd'in ganimetini ... el-Akra' ile Uyeyne arasında mı paylaştırıyorsun?

وقد كان ﷺ ربما أنشد البيت المستقيم في النادر وروي أنه أنشد بيت ابن رواحة:

Nadir olarak [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in vezni düzgün bir beyti inşad ettiği de olmuştur; onun İbn Revâha'nın şu beytini inşad ettiği rivayet edilmiştir:

[الطويل]

[Tavîl]

يبيت يجافي جنبه عن فراشه ... إذا استثقلت بالمشركين المضاجع

Geceyi geçirir yanını yatağından uzaklaştırarak ... Müşriklerin yatakları ağırlaştığı zaman.

وقال الحسن بن أبي الحسن: أنشد النبي ﷺ «كفى بالإسلام والشيب للمرء ناهيا» ، فقال أبو بكر وعمر ﵄: نشهد أنك رسول الله إنما قال الشاعر: «كفى الشيب والإسلام إلخ ... »

Hasan b. Ebi'l-Hasan der ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kişi için sakındırıcı olarak İslam ve ihtiyarlık yeter» [mısrasını] inşad etti; bunun üzerine Ebû Bekr ve Ömer radıyallâhu anhümâ: 'Şahitlik ederiz ki sen Allah'ın Resûlüsün; şair ancak: «İhtiyarlık ve İslam yeter vs.» demiştir' dediler.

حكاه الثعلبي.

Bunu Sa'lebî nakletmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وإصابته الوزن أحيانا لا يوجب أنه يعلم الشعر، وكذلك قد يأتي أحيانا في نثر كلامه ما يدخل في وزن كقوله يوم حنين، «أنا النبي لا كذب أنا ابن عبد المطلب» كذلك يأتي في آيات القرآن وفي كل كلام وليس كله بشعر ولا هو في معناه.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Onun bazen vezni tutturması şiiri bildiğini gerektirmez. Nitekim bazen onun nesir halindeki kelamında da Huneyn günü söylediği «Ben Peygamberim, yalan yok; ben Abdülmuttalib'in oğluyum» sözü gibi bir vezne giren kısımlar bulunabilir. Aynı şekilde Kur'an ayetlerinde ve her kelamda da böyle şeyler gelebilir; fakat bunların hepsi şiir olmadığı gibi şiir anlamında da değildir.

قال القاضي أبو محمد: وهذه الآية تقتضي عندي غضاضة على الشعر ولا بد، ويؤيد ذلك قول عائشة ﵂: كان الشعر أبغض الحديث إلى رسول الله ﷺ وكان يتمثل بشعر أخي قيس طرفة فيعكسه، فقال له أبو بكر: ليس هكذا، فقال: «ما أنا بشاعر وما ينبغي لي» ، وقد ذهب قوم إلى أن الشعر لا غض عليه، قالوا وإنما منعه الله من التحلي بهذه الحلية الرفيعة ليجيء القرآن من قبله أغرب فإنه لو كان له إدراك الشعر لقيل في القرآن إن هذا من تلك القوى.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu ayet bana göre şiir için muhakkak bir eksiklik/kusur ifade eder. Âişe radıyallâhu anhâ'nın şu sözü de bunu desteklemektedir: 'Şiir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sözlerin en sevimsiziydi; o, Kays'ın kardeşi Tarafe'nin şiirini temsil getirir ve onu tersine çevirirdi. Ebû Bekr ona: "Böyle değil" deyince, o: «Ben şair değilim, bu bana yakışmaz da» buyurdu.' Bir topluluk ise şiirde hiçbir kusur bulunmadığı görüşüne varmış ve şöyle demişlerdir: 'Allah, Kur'an'ın onun tarafından gelmesinin daha harikulade olması için onu bu yüce süsle bezenmekten alıkoymuştur; zira eğer onun şiiri idrak etme kabiliyeti olsaydı, Kur'an hakkında "bu da o yeteneklerdendir" denilirdi.'

قال القاضي أبو محمد: وليس الأمر عندي كذلك، وقد كان النبي ﷺ من الفصاحة والبيان في النثر في المرتبة العليا، ولكن كلام الله تعالى يبين بإعجازه ويبرز برصفه ويخرجه إحاطة علم الله من كل كلام، وإنما منعه الله تعالى من الشعر ترفيعا له عما في قول الشعراء من التخييل، وتزويق القول، وأما القرآن فهو ذكر لحقائق وبراهين، فما هو بقول شاعر، وهكذا كان أسلوب كلامه ﵇ لأنه لا ينطق عن الهوى، والشعر نازل الرتبة عن هذا كله، والضمير في عَلَّمْناهُ عائد على محمد ﷺ قولا واحدا، والضمير في لَهُ يحتمل أن يعود على محمد ويحتمل أن يعود على القرآن، وإن كان لم يذكر لدلالة المجاورة عليه، وبين ذلك قوله تعالى: إِنْ هُوَ وقرأ نافع وابن كثير، «لتنذر» بالتاء على مخاطبة محمد ﷺ وقرأ الباقون «لينذر» بالياء أي لينذر القرآن أو لينذر محمد، واللام في «لينذر» متعلقة ب مُبِينٌ، وقرأ محمد اليماني «لينذر» بضم الياء وفتح الذال قال أبو حاتم: ولو قرىء «لينذر» بفتح الياء والذال أي لتحفظ ويأخذ بحظه لكان جائزا، وحكاها أبو عمرو قراءة عن محمد اليماني، وقوله تعالى: مَنْ كانَ حَيًّا أي حي القلب والبصيرة، ولم يكن ميتا لكفره، وهذه استعارة قال الضحاك مَنْ كانَ حَيًّا معناه عاقلا، وَيَحِقَّ الْقَوْلُ معناه يحتم العذاب ويجب الخلود، وهذا كقوله تعالى:

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Durum bana göre böyle değildir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem nesirde fesahat ve beyan bakımından en üst mertebedeydi; fakat Yüce Allah'ın kelamı mucizeliğiyle öne çıkar, dizilişiyle temayüz eder ve Allah'ın ilminin kuşatıcılığı onu her türlü kelamdan ayırır. Yüce Allah, şairlerin sözlerinde bulunan hayal kurma ve sözü yaldızlama gibi şeylerden onu tenzih edip yüceltmek için onu şiirden alıkoymuştur. Kur'an ise hakikatlerin ve apaçık delillerin zikridir; dolayısıyla bir şairin sözü değildir. Peygamber aleyhisselam'ın sözünün üslubu da böyledir; zira o hevasından konuşmaz. Şiir ise bütün bunların altında bir mertebededir. { عَلَّمْناهُ } kavlindeki zamir ittifakla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönmektedir. { لَهُ } kavlindeki zamirin Muhammed'e dönmesi muhtemel olduğu gibi, zikredilmemiş olsa da bağlamın delaletinden ötürü Kur'an'a dönmesi de muhtemeldir; Yüce Allah'ın: { إِنْ هُوَ } kavli de bunu açıklamaktadır. Nâfi' ve İbn Kesîr Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olarak tâ ile { لِتُنْذِرَ } okumuşlardır. Geri kalanlar ise Kur'an uyarsın veya Muhammed uyarsın anlamında yâ ile { لِيُنْذِرَ } okumuşlardır; { لِيُنْذِرَ } kavlindeki lâm harfi { مُبِينٌ } kelimesine taalluk etmektedir. Muhammed el-Yemânî yâ harfinin zammesi ve zâl harfinin fethasıyla { لِيُنْذَرَ } okumuştur. Ebû Hâtim: 'Eğer yâ ve zâl harflerinin fethasıyla yani korunsun ve nasibini alsın manasında { لِيَنْذَرَ } okunsaydı caiz olurdu' demiştir; Ebû Amr bunu Muhammed el-Yemânî'den bir kıraat olarak nakletmiştir. Yüce Allah'ın: { مَنْ كانَ حَيًّا } kavli, yani kalbi ve basireti diri olan, küfrü sebebiyle ölü olmayan kimse demektir; bu bir istiaredir. Dahhâk: '{ مَنْ كانَ حَيًّا } kavlinin manası akıllı olan kimsedir' demiştir. { وَيَحِقَّ الْقَوْلُ } kavlinin manası, azabın kesinleşmesi ve ebediliğin vacip olmasıdır; bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir:

حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ [يونس: ٣٣] .

{ حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ } “Rabbinin sözü hak oldu/kesinleşti.” [Yûnus: 33].

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة يس (٣٦) : الآيات ٧١ الى ٧٦]

[Yâsîn Suresi (36), Ayetler 71-76]

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ (٧٢) وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (٧٤) لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (٧٥)

{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ (٧٢) وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (٧٤) لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (٧٥) } “Görmediler mi ki, ellerimizin yaptıklarından kendileri için nice hayvanlar yarattık da onlara sahip olmaktadırlar? (71) Onları kendilerine boyun eğdirdik; işte binekleri onlardandır ve onlardan yerler. (72) Onlar için bunlarda daha nice faydalar ve içecekler vardır. Hâlâ şükretmezler mi? (73) Kendilerine yardım edilir ümidiyle Allah'tan başka ilahlar edindiler. (74) Oysa onlar bunlara yardım edemezler; bilakis kendileri onlar için hazır bulundurulmuş askerlerdir. (75)”

فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٦)

{ فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٦) } “O halde onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliriz. (76)”

هذه مخاطبة في أمر قريش وإعراضهم عن الشرع وعبادتهم الأصنام فنبههم تعالى على الألوهية، بما لا يحصى من الأدلة كثرة وبيانا، فنبه بهذه الآية على إنعامه عليهم ببهيمة الأنعام، وقوله تعالى أَيْدِينا عبارة عن القدرة عبر عنها بيد وبيدين وبأيد، وذلك من حيث كان البشر إنما يقيمون القدرة والبطش باليد، فعبر لهم عن القدرة بالجهة التي قربت في أفهامهم، والله تعالى منزه عن الجارحة والتشبيه كله، وقوله فَهُمْ لَها مالِكُونَ تنبيه على أن النعمة في أن هذه الأنعام ليست بعاتية ولا متبورة، بل تقتنى وتقرب منافعها، وَذَلَّلْناها معناه سخرناها ذليلة، والركوب المركوب، وهذا فعول بمعنى مفعول وليس إلا في ألفاظ محصورة كالركوب والحلوب والقروع، وقرأ الجمهور «ركوبهم» بفتح الراء، وقرأ الحسن والأعمش «ركوبهم» بضم الراء، وقرأ أبي بن كعب وعائشة «ركوبتهم» ، و «المنافع» إشارة إلى الأصواف والأوبار وغير ذلك، و «المشارب» الألباب، ثم عنفهم في اتخاذ آلهة طلب الاستنصار بها والتعاضد، ثم أخبر أنهم لا يَسْتَطِيعُونَ نصرا ويحتمل أن يكون الضمير في يَسْتَطِيعُونَ للكفار في نصرهم الأصنام، ويحتمل الأمر عكس ذلك لأن الوجهين صحيحان في المعنى، كذلك قوله وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ يحتمل أن يكون الضمير الأول للكفار والثاني للأصنام على معنى وهؤلاء الكفار، متجندون متحزبون لهذه الأصنام في الدنيا لكنهم لا يستطيعون التناصر مع ذلك، ويحتمل أن يكون الضمير الأول للأصنام والثاني للكفار أي يحضرون لهم في الآخرة عند الحساب على معنى التوبيخ والنقمة، وسماهم جندا في هذا التأويل إذ هم عدة للنقمة منهم وتوبيخهم، وجرت ضمائر الأصنام في هذه الآية مجرى من يعقل إذ نزلت في عبادتها منزل ذي عقل فعملت في العبارة بذلك، ثم أنس تعالى نبيه، بقوله فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ وتوعد الكفار بقوله إِنَّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ.

Bu, Kureyş'in durumu, onların şeriattan yüz çevirmeleri ve putlara tapmaları hususunda bir hitaptır. Yüce Allah çokluk ve açıklık bakımından sayılamayacak kadar çok delille onları uluhiyetine dikkat çekmiştir; bu ayetle de ehil hayvanları (en'âm) onlara lütfetmiş olmasına dikkat çekmiştir. Yüce Allah'ın: { أَيْدِينا } kavli kudretin bir ifadesidir; tek el, iki el ve eller ile ifade edilmiştir. Çünkü insanoğlu kudret ve yakalamayı ancak elle yerine getirir; bu sebeple onların anlayışlarına yakın olan cihetten onlara kudret ifade edilmiştir. Yüce Allah ise uzuvdan ve her türlü teşbihten münezzehtir. { فَهُمْ لَها مالِكُونَ } kavli; nimetin, bu hayvanların azgın ve vahşi olmayıp bilakis sahiplenilebilen ve faydalarından kolayca yararlanılabilen nitelikte olmasında bulunduğuna bir dikkat çekmedir. { وَذَلَّلْناها } kavlinin manası, onları boyun eğmiş ve uysal kıldık demektir. er-Rekûb (الركوب), binek demektir; bu 'mef'ûl' manasında 'fe'ûl' kalıbıdır ve rekûb (binek), halûb (sağılan deve/koyun) ve karû' (koç katılan dişi deve) gibi sınırlı lafızlar dışında bulunmaz. Çoğunluk râ harfinin fethasıyla { رَكُوبُهُمْ } okumuştur. Hasan ve A'meş râ harfinin zammesiyle { رُكُوبُهُمْ } okumuşlardır. Übey b. Ka'b ve Âişe ise { رَكُوبَتُهُمْ } okumuşlardır. { الْمَنافِعُ } kavli yünlere, kıllara ve diğer şeylere bir işarettir. { الْمَشارِبُ } ise sütlerdir. Sonra onlardan yardım ve destek umarak ilahlar edinmeleri sebebiyle onları azarlamıştır. Ardından onların hiçbir yardıma güç yetiremeyeceklerini haber vermiştir. { يَسْتَطِيعُونَ } kavlindeki zamirin kâfirlere ait olması ve onların putlara yardım edememeleri manasında olması muhtemel olduğu gibi, durumun bunun tam tersi olması da muhtemeldir; çünkü her iki vecih de mana bakımından doğrudur. Aynı şekilde { وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ } kavlinde de birinci zamirin kâfirlere, ikincisinin ise putlara ait olması muhtemeldir; manası: 'Bu kâfirler dünyada bu putlar için asker olmuş, fırkalaşmışlardır, fakat buna rağmen birbirlerine yardım edemezler' şeklindedir. Birinci zamirin putlara, ikincisinin kâfirlere ait olması da muhtemeldir; yani kınama ve intikam manasında ahirette hesap anında onların aleyhine hazır bulundurulurlar. Bu yoruma göre, onlardan intikam alma ve onları azarlama vasıtası oldukları için putları 'cünd' (asker) olarak isimlendirmiştir. Bu ayette putlara ait zamirler akıl sahiplerinin zamiri gibi kullanılmıştır; zira onlara ibadet edilmesinde akıl sahibi yerine konulmuşlar, ifade de buna göre yapılmıştır. Sonra Yüce Allah: { فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ } kavliyle Peygamberini teselli etmiş ve { إِنَّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } kavliyle de kâfirleri tehdit etmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة يس (٣٦) : الآيات ٧٧ الى ٨٠]

[Yâsîn Suresi (36), Ayetler 77-80]

أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (٧٧) وَضَرَبَ لَنا مَثَلاً وَنَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ (٧٨) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (٧٩) الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (٨٠)

{ أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (٧٧) وَضَرَبَ لَنا مَثَلاً وَنَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ (٧٨) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (٧٩) الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (٨٠) } “İnsan, bizim kendisini bir damla sudan (nutfe) yarattığımızı görmedi mi ki, hemen apaçık bir hasım kesiliverir? (77) Kendi yaratılışını unutup bize bir misal getirdi ve: «Çürümüş kemikleri kim diriltecek?» dedi. (78) De ki: «Onları ilk defa yaratan diriltecektir; O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.» (79) O ki, sizin için yeşil ağaçtan bir ateş var etti de siz hemen ondan yakıveriyorsunuz. (80)”

هذه الآية قال فيها ابن جبير: إنها نزلت بسبب أن المعاصي بن وائل السهمي جاء إلى النبي ﷺ بعظم رميم ففته وقال: يا محمد من يحيي هذا؟ وقال مجاهد وقتادة: إن الذي جاء بالعظم النخر أمية بن خلف، وقاله الحسن ذكره الرماني، وقال ابن عباس: الجائي بالعظم هو عبد الله بن أبي ابن سلول.

Bu ayet hakkında İbn Cübeyr şöyle demiştir: 'Bu ayet, el-Âsî b. Vâil es-Sehmî'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e çürümüş bir kemik getirip onu ufalayarak: «Ey Muhammed, bunu kim diriltecek?» demesi sebebiyle inmiştir.' Mücâhid ve Katâde: 'Çürümüş kemiği getiren kimse Ümeyye b. Halef'tir' demişlerdir; Hasan da böyle demiştir, bunu Rummânî zikretmiştir. İbn Abbâs ise: 'Kemiği getiren kimse Abdullah b. Übey b. Selûl'dür' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهو وهم ممن نسبه إلى ابن عباس لأن السورة والآية مكية بإجماع ولأن عبد الله بن أبي لم يجاهر قط هذه المجاهرة، واسم أبي هو الذي خلط على الرواة، لأن الصحيح هو ما رواه ابن وهب عن مالك، وقاله ابن إسحاق وغيره، من أن أبي بن خلف أخا أمية بن خلف هو الذي جاء بالعظم الرميم بمكة ففته في وجه النبي ﷺ وحياله، وقال من يحيي هذا يا محمد؟ ولأبي مع النبي ﷺ مقامات ومقالات إلى أن قتله يوم أحد بيده بالحربة بجرح في عنقه، وروي أن رسول الله ﷺ قال لأبي حين فت العظم «الله يحييه ويميتك ويحييك ويدخلك جهنم» ثم نزلت الآية مبينة ومقيمة للحجة في أن الإنسان نطفة ثم يكون بعد ذلك خصيما مبينا هل هذا إلا إحياء بعد موت وعدم حياة، وقوله وَنَسِيَ يحتمل أن يكون نسيان الذهول ويحتمل أن يكون نسيان الترك، و «الرميم» البالي المتفتت، وهو الرفات ثم دلهم تعالى على الاعتبار بالنشأة الأولى، ثم عقب ذلك تعالى بدليل ثالث في إيجاد النار في العود الأخضر المرتوي ماء، وهذا هو زناد العرب والنار موجودة في كل عود غير أنها في المتخلخل المفتوح المسام أوجد، وكذلك هو المرخ والعفار، وأعاد الضمير على الشجر مذكرا من حيث راعى اللفظ فجاء كالتمر والحصا وغيره.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, onu İbn Abbâs'a nispet eden kimsenin bir vehmidir; çünkü bu sure ve ayet icma ile Mekkîdir ve Abdullah b. Übey hiçbir zaman bu derece açıktan düşmanlık yapmamıştır. Übey ismi ravilerin kafasını karıştırmıştır. Zira sahih olan; İbn Vehb'in Mâlik'ten rivayet ettiği, İbn İshâk ve başkalarının da söylediği gibi, Mekke'de çürümüş kemiği getirip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünün hizasında ufalayan ve 'Bunu kim diriltecek ey Muhammed?' diyen kişinin Ümeyye b. Halef'in kardeşi Übey b. Halef olduğudur. Uhud günü Peygamber onu mızrakla boynundan yaralayarak bizzat kendi eliyle öldürünceye kadar Übey'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birçok hadisesi ve söz düellosu olmuştur. Rivayet edildiğine göre kemiği ufaladığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Übey'e: «Allah onu diriltecek, seni öldürecek, sonra seni diriltip cehenneme sokacaktır» buyurmuştur. Ardından insanın bir nutfe iken bundan sonra apaçık bir hasım olduğunu açıklayan ve bunun ölümden ve hayatsızlıktan sonra bir diriltme olduğunu gösteren hücceti ortaya koyan ayet inmiştir. Yüce Allah'ın: { وَنَسِيَ } kavlinin gaflet sebebiyle unutma olması muhtemel olduğu gibi, terk etme manasında unutma olması da muhtemeldir. 'er-Ramîm' (الرميم), çürümüş, ufalanmış kemik demektir ki bu ufantıdır (rufât). Sonra Yüce Allah onları ilk yaratılıştan ibret almaya yönlendirmiştir. Ardından Yüce Allah buna, suya doymuş yeşil daldan ateşi var etmesiyle üçüncü bir delili eklemiştir; bu Arapların çakmak odunudur (zenâd). Ateş her dalda mevcuttur; ancak dokusu gevşek ve gözenekleri açık olan ağaçta daha fazla bulunur; merh ve afâr ağaçları da böyledir. Lafzı gözettiği için ağaca giden zamiri müzekker olarak döndürmüştür; nitekim hurma (tamr) ve çakıl taşı (hasâ) ve benzerlerinde de böyle gelmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة يس (٣٦) : الآيات ٨١ الى ٨٣]

[Yâsîn Suresi (36), Ayetler 81-83]

أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَهُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨١) إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٨٢) فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٣)

{ أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَهُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨١) إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٨٢) فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٣) } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kādir değil midir? Elbette kādirdir! O, her şeyi hakkıyla yaratan, her şeyi bilendir. (81) O'nun emri, bir şeyi dilediği zaman ona sadece «Ol!» demektir; o da hemen oluverir. (82) Her şeyin melekûtu (mülkü ve hükümranlığı) elinde olan Allah yücelerden yücedir; siz de ancak O'na döndürüleceksiniz. (83)”

هذا تقرير وتوقيف على أمر تدل صحته على صحة بعث الأجساد من القبور وإعادة الموتى وجمع الضمير جمع من يعقل في قوله مِثْلَهُمْ من حيث كانتا متضمنتين من يعقل من الملائكة والثقلين، هذا تأويل جماعة من المفسرين، وقال الرماني وغيره: الضمير في مثلهم عائد على الناس.

Bu, doğruluğu cesetlerin kabirlerden diriltilmesinin ve ölülerin iade edilmesinin sıhhatine delalet eden bir hususu ikrar ettirme ve bildirmedir (tavkîf). { مِثْلَهُمْ } kavlindeki zamir, gökler ve yerin melekler ile insan ve cinlerden oluşan akıl sahiplerini içermesi bakımından akıl sahipleri çoğulu olarak getirilmiştir; bu, müfessirlerden bir grubun yorumudur. Rummânî ve başkaları ise: '{ مِثْلَهُمْ } kavlindeki zamir insanlara dönmektedir' demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: فهم مثال للبعث، وتكون الآية نظير قوله تعالى: لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ [غافر: ٥٧] وقرأ سلام أبو المنذر وابن أبي إسحاق ويعقوب والأعرج «والأرض يقدر» على يفعل مستقبلا، وقرأ جمهور «بقادر» ، وقرأ جمهور الناس «الخلاق» ، وقرأ الحسن «الخالق» ورفع «يكون» على معنى فهو يكون، وهي قراءة الجمهور وقرأ ابن عامر والكسائي «فيكون» بالنصب، قال أبو علي: لا ينصب الكسائي إذا لم تتقدم «أن» وينصب ابن عامر وإن لم تتقدم «أن» ، والنصب هاهنا قراءة ابن محيصن وقوله تعالى: كُنْ أمر للشيء المخترع عند تعلق القدرة به لا قبل ذلك ولا بعده، وإنما يؤمر تأكيدا للقدرة وإشارة بها، وهذا أمر دون حروف ولا أصوات بل من كلامه القائم بذاته لا رب سواه، ثم نزه تعالى نفسه تنزيها عاما مطلقا، وقرأ جمهور الناس «ملكوت» ، وقرأ طلحة التيمي والأعمش «ملكه» بفتح اللام ومعناه ضبط كل شيء والقدرة عليه، وباقي الآية بين.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Onlar ba's (yeniden diriliş) için bir örnektir; ayet Yüce Allah'ın şu kavlinin benzeri olur: { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından elbette daha büyüktür.” [Mü'min: 57]. Sellâm Ebû'l-Münzir, İbn Ebî İshâk, Ya'kûb ve el-A'rec muzari fiil kalıbında { وَالْأَرْضَ يَقْدِرُ } okumuşlardır. Çoğunluk ise { بِقادِرٍ } okumuştur. İnsanların çoğunluğu { الْخَلاَّقُ } okumuştur. Hasan ise { الْخَالِقُ } okumuştur. { يَكُونُ } kelimesi 'artık o olur' anlamında ref ile okunmuştur ki bu çoğunluğun kıraatidir. İbn Âmir ve Kisâî ise nasb ile { فَيَكُونَ } okumuşlardır. Ebû Ali: 'Kisâî öncesinde "en" geçmediğinde nasb yapmaz; İbn Âmir ise öncesinde "en" geçmese de nasb yapar' demiştir; buradaki nasb İbn Muheysın'ın da kıraatidir. Yüce Allah'ın: { كُنْ } kavli, kudretin o şeyle taalluk ettiği andaki yaratılan şeye yönelik emridir; bundan önce veya sonra değildir. Bu emir ancak kudreti pekiştirmek ve ona işaret etmek içindir; bu, harf ve ses olmaksızın, O'ndan başka ilah bulunmayan Yüce Zâtı ile kaim olan kelamından bir emirdir. Sonra Yüce Allah Zâtını genel ve mutlak bir tenzih ile tenzih etmiştir. İnsanların çoğunluğu { مَلَكُوتُ } okumuştur. Talha et-Teymî ve A'meş lâm harfinin fethasıyla { مَلَكُهُ } okumuşlardır; bunun manası her şeyi idare edip çekip çevirmek ve ona güç yetirmektir. Ayetin geri kalanı ise açıktır.