وقرأت فرقة «يزد» على إسناد الفعل إلى الله تعالى، وقرأ جمهور الناس: «نزد» على نون العظمة، وزيادة الحسن هو التضعيف الذي وعد الله تعالى به مؤمني عباده، قاله الحسن بن أبي الحسن.
Bir grup, fiili Allah Teâlâ'ya isnat ederek «yezid» şeklinde okumuştur. İnsanların cumhuru ise azamet nûnu ile «nezid» okumuştur. İyiliğin artırılması, Hasan b. Ebi'l-Hasan'ın dediğine göre Allah Teâlâ'nın mümin kullarına vadettiği kat kat mükâfattır.
و: غَفُورٌ معناه: ساتر عيوب عبيده. و: شَكُورٌ معناه: مجاز على الدقيقة من الخير لا يضيع عنده لعامل عمل.
{ غَفُورٌ } “Gafûrdur” ifadesinin manası: Kullarının ayıplarını örtendir. { شَكُورٌ } “Şekûrdur” ifadesinin manası ise: Hayrın en küçüğüne dahi karşılık verendir; O'nun katında hiçbir amel işleyenin ameli zayi olmaz.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:
[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٢٤ الى ٢٧]
[Şûrâ Suresi (42), Ayetler 24-27]
أَمْ يَقُولُونَ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلى قَلْبِكَ وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ وَيُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٢٤) وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَيَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ (٢٥) وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَالْكافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ (٢٦) وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ (٢٧)
{ أَمْ يَقُولُونَ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلى قَلْبِكَ وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ وَيُحقُّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٢٤) وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَيَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ (٢٥) وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَالْكافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ (٢٦) وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ (٢٧) } “Yoksa 'Allah'a karşı yalan uydurdu' mu diyorlar? Eğer Allah dilerse senin kalbini mühürler. Allah bâtılı yok eder ve hakkı kelimeleriyle gerçekleştirir. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. (24) O, kullarından tövbeyi kabul eden, kötülükleri bağışlayan ve yaptıklarınızı bilendir. (25) İman edip salih ameller işleyenlerin dualarına icabet eder ve lütfundan onlara daha fazlasını verir. İnkârcılara gelince, onlar için çetin bir azap vardır. (26) Eğer Allah, kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde mutlaka azgınlık ederlerdi. Fakat O, dilediği ölçüde indirir. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir. (27)”
أَمْ هذه أيضا منقطعة مضمنة إضرابا عن كلام متقدم وتقريرا على هذه المقالة منهم.
Buradaki { أَمْ } edatı da munkatıdır; önceki sözden bir vazgeçişi (idrâb) ve onların bu sözünü kınayarak tescil etmeyi (takrir) içermektedir.
وقوله تعالى: فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ معناه في قول قتادة وفرقة من المفسرين: ينسيك القرآن، والمراد الرد على مقالة الكفار وبيان إبطالها، وذلك كأنه يقول: وكيف يصح أن تكون مفتريا وأنت من الله بمرأى
Allah Teâlâ'nın { فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ } “Eğer Allah dilerse mühürler” kavlinin manası, Katâde ve bir grup müfessirin görüşüne göre: Sana Kur'an'ı unutturur demektir. Maksat kâfirlerin sözünü reddetmek ve onun bâtıllığını açıklamaktır. Bu, sanki şöyle demek gibidir: 'Sen Allah'ın görüp
ومسمع، وهو قادر لو شاء على أن يختم على قلبك فلا تعقل ولا تنطق ولا يستمر افتراؤك، فمقصد اللفظ هذا المعنى وحذف ما يدل عليه الظاهر اختصارا واقتصارا. وقال مجاهد في كتاب الثعلبي وغيره، المعنى:
işittiği bir haldeyken iftiracı olman nasıl doğru olabilir? Oysa dileseydi senin kalbini mühürlemeye, dolayısıyla aklının ermemesine, konuşamamana ve iftiranın sürüp gitmemesine kādirdir.' Lafzın kastettiği bu manadır; zâhirin delalet ettiği kısım ise kısaltma ve özetleme amacıyla hazfedilmiştir. Sa'lebî'nin kitabında ve diğer eserlerde Mücâhid mananın şöyle olduğunu söylemiştir:
فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلى قَلْبِكَ بالصبر لأذى الكفار ويربط عليه بالجلد، فهذا تأويل لا يتضمن الرد على مقالتهم.
{ فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلى قَلْبِكَ } “Eğer Allah dilerse senin kalbini mühürler”; yani kâfirlerin eziyetine karşı [kalbine] sabır verir ve metanetle bağlar. Bu, onların sözüne bir ret içermeyen bir yorumdur.
وقوله تعالى: وَيَمْحُ فعل مستقبل خبر من الله أنه يمحو الباطل ولا بد إما في الدنيا وإما في الآخرة، وهذا بحسب نازلة. وكتبت يَمْحُ في المصحف بحاء مرسلة كما كتبوا: وَيَدْعُ الْإِنْسانُ [الإسراء: ١١] إلى غير ذلك مما ذهبوا فيه إلى الحذف والاختصار.
Allah Teâlâ'nın { وَيَمْحُ } “Ve yok eder” kavli, Allah'tan bâtılı gerek dünyada gerekse ahirette muhakkak yok edeceğine dair bir haber bildiren muzari (gelecek zaman) bir fiildir; bu da inen olaya göredir. Tıpkı { وَيَدْعُ الْإِنْسانُ } “İnsan dua eder” [İsrâ: 11] ayetinde ve hazif ile ihtisara gittikleri diğer yerlerde yazdıkları gibi, Mushaf'ta { يَمْحُ } kelimesi de [vav'sız] yalın bir hâ ile yazılmıştır.
وقوله: بِكَلِماتِهِ معناه: بما سبق في قديم علمه وإرادته من كون الأشياء بالكلمات المعاني القائمة التي لا تبديل لها.
O'nun { بِكَلِماتِهِ } “Kelimeleriyle” kavlinin manası: Ezelî ilmi ve iradesinde şeylerin var olmasına dair önceden takdir ettiği, değişmesi mümkün olmayan zâtî manalar olan kelimeleriyle demektir.
وقوله تعالى: إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ خبر مضمنه وعيد. ثم ذكر النعمة في تفضله بقبول التوبة عن عباده، وقبول التوبة فيما يستأنف العبد من زمنه وأعماله مقطوع به بهذه الآية، وأما ما سلف من أعماله فينقسم: فأما التوبة من الكفر فماحية كل ما تقدمها من مظالم العباد الفانية، وأما التوبة من المعاصي فلأهل السنة قولان، هل تذهب المعاصي السالفة للعبد بينه وبين خالقه؟ فقالت فرقة: هي مذهبة لها، وقالت فرقة: هي في مشيئة الله تعالى، وأجمعوا على أنها لا تذهب مظالم العباد.
Allah Teâlâ'nın { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” kavli, tehdit içeren bir haberdir. Ardından kullarından tövbeyi kabul etme lütfundaki nimetini zikretmiştir. Kulun bundan sonraki ömründe ve amellerinde tövbenin kabul edileceği bu ayetle kesindir. Geçmiş amellerine gelince, bu ikiye ayrılır: Küfürden tövbeye gelince, bu, kullara ait gelip geçici olan geçmişteki bütün kul haklarını/haksızlıkları siler. Günahlardan tövbeye gelince, kul ile Yaratıcısı arasında geçen geçmiş günahları silip silmeyeceği hususunda Ehl-i Sünnet'in iki görüşü vardır: Bir grup, 'Onları siler' demiştir; diğer bir grup ise, 'Allah Teâlâ'nın dilemesine kalmıştır' demiştir. Ancak kul haklarını silmeyeceği hususunda icmâ etmişlerdir.
وحقيقة التوبة: الإقلاع عن المعاصي والإقبال والرجوع إلى الطاعات، ويلزمها الندم على ما فات، والعزم على ملازمة الخيرات. وقال سري السقطي: والتوبة: العزم على ترك الذنوب، والإقبال بالقلب إلى علام الغيوب. وقال يحيى بن معاذ: التائب من كسر شبابه على رأسه وكسر الدنيا على رأس الشيطان ولزم الفطام حتى أتاه الحمام.
Tövbenin hakikati: Günahları terk etmek, taatlere yönelip dönmektir. Bunun gereği ise geçmişe pişmanlık duymak ve hayırlara devam etmeye azmetmektir. Serî es-Sakatî şöyle demiştir: 'Tövbe, günahları terk etmeye azmetmek ve kalp ile Allâmü'l-Guyûb'a yönelmektir.' Yahyâ b. Muâz ise şöyle demiştir: 'Tövbekâr kişi, gençliğini kendi başında kıran, dünyayı şeytanın başında kıran ve ecel gelene dek nefsin sütten kesilmesine sarılan kimsedir.'
وقوله تعالى: عَنْ عِبادِهِ بمعنى: من عباده، وكأنه قال: التوبة الصادرة عن عباده.
Allah Teâlâ'nın { عَنْ عِبادِهِ } “Kullarından” kavli, 'kullarından' (min ibâdihî) manasındadır; sanki 'Kullarından sâdır olan tövbeyi [kabul eder]' demiş gibidir.
وقرأ جمهور القراء والأعرج وأبو جعفر والجحدري وقتادة: «يفعلون» بالياء على الكناية عن غائب.
Kurrâ cumhuru, el-A'rec, Ebû Ca'fer, el-Cahderî ve Katâde, gaibe kinaye olarak yâ ile «yef'alûn» okumuşlardır.
وقرأ حمزة والكسائي وحفص عن عاصم وابن مسعود وعلقمة: «تفعلون» بالتاء على المخاطبة، وفي الآية توعد.
Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Hafs, İbn Mes'ûd ve Alkame ise muhataba hitap olarak tâ ile «tef'alûn» okumuşlardır. Ayette bir tehdit vardır.
وقوله تعالى: وَيَسْتَجِيبُ قال الزجاج وغيره معناه: يجيب، والعرب تقول: أجاب واستجاب بمعنى ومنه قول الشاعر [كعب بن سعد الغنوي] : [الطويل]
Allah Teâlâ'nın { وَيَسْتَجِيبُ } “Ve icabet eder” kavli hakkında Zeccâc ve başkaları: 'Cevap verir (yücîbu) manasındadır; Araplar 'ecâbe' ve 'istecâbe'yi aynı anlamda kullanırlar' demiştir. Şairin [Ka'b b. Sa'd el-Ganevî] şu sözü de bundandır: [Tavîl]
وداع دعا يا من يجيب الندا ... فلم يستجبه عند ذاك مجيب
'Bir çağırıcı: Ey çağrıya cevap veren! diye seslendi... Fakat o anda ona hiçbir cevap veren icabet etmedi.'
و: الَّذِينَ على هذا القول مفعول ب يَسْتَجِيبُ، وروي هذا المعنى عن معاذ بن جبل ونحوه عن ابن عباس، وقالت فرقة المعنى: ويستدعي الذين آمنوا الإجابة من ربهم بالأعمال الصالحة.
Bu söze göre { الَّذِينَ } kelimesi { يَسْتَجِيبُ } fiilinin mefulüdür (nesnesidir). Bu mana Muâz b. Cebel'den, benzeri de İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Bir grup ise şöyle demiştir: Mana; 'İman edenler, salih amellerle Rablerinden icabet talep ederler' demektir.
ودل قوله: وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ على أن المعنى فيجيبهم، وحملت هذه الفرقة استجاب على المعهود من باب استفعل، أي طلب الشيء. و: الَّذِينَ على هذا القول فاعل ب يَسْتَجِيبُ. وقالت
{ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “Ve lütfundan onlara daha fazlasını verir” kavli, mananın 'onlara icabet eder' olduğuna delalet etmiştir. Bu grup, 'istecâbe'yi 'istef'ale' kalıbının bilinen manasına yani 'bir şeyi talep etmek' anlamına hamletmiştir. Bu söze göre { الَّذِينَ } kelimesi { يَسْتَجِيبُ } fiilinin fâilidir (öznesidir). Bir grup da
فرقة: المعنى ويجيب المؤمنون ربهم، ف الَّذِينَ: فاعل بمعنى يجيبون دعوة شرعه ورسالته. والزيادة من فضله: هي تضعيف الحسنات، وروي عن النبي ﷺ أنه قال: هي قبول الشفاعات في المذنبين والرضوان.
şöyle demiştir: Mana; 'Müminler Rablerine icabet ederler' demektir. Buna göre { الَّذِينَ } fâildir ve şeriatının ve risaletinin davetine icabet ederler manasındadır. Lütfundan artırması ise iyiliklerin kat kat verilmesidir. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunun, günahkârlar hakkında şefaatlerin kabul edilmesi ve rıza olduğu rivayet edilmiştir.
وقوله تعالى: وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ قال عمرو بن حريث وغيره إنها نزلت لأن قوما من أهل الصفة طلبوا من رسول الله ﷺ أن يغنيهم الله ويبسط لهم الأموال والأرزاق، فأعلمهم الله تعالى أنه لو جاء الرزق على اختيار البشر واقتراحهم لكان سبب بغيهم وإفسادهم، ولكنه تعالى أعلم بالمصلحة في كل أحد، وله بعبيده خبرة وبصر بأخلاقهم ومصالحهم، فهو ينزل لهم من الرزق القدر الذي به صلاحهم، فرب إنسان لا يصلح وتكتف عاديته إلا بالفقر وآخر بالغنى. وروى أنس بن مالك في هذا المعنى التقسم حديثا عن النبي ﷺ، ثم قال أنس: اللهم إني من عبادك الذين لا يصلحهم إلا الغنى، فلا تفقرني. وقال خباب بن الأرتّ: فينا نزلت: وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ الآية، لأنا نظرنا إلى أموال بني قريظة وبني النضير وبني قينقاع فتمنيناها فنزلت الآية.
Allah Teâlâ'nın { وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ } “Eğer Allah, kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde mutlaka azgınlık ederlerdi” kavli hakkında Amr b. Hureys ve başkaları şöyle demiştir: Bu ayet, Ehl-i Suffe'den bir grubun Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın kendilerini zengin kılmasını, mallarını ve rızıklarını bollaştırmasını istemeleri üzerine inmiştir. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara bildirmiştir ki, eğer rızık insanların seçimine ve talebine göre gelseydi, bu onların azgınlık ve fesat sebebi olurdu. Fakat O Teâlâ her bir kimse hakkındaki maslahatı en iyi bilendir. Kullarının ahlakından ve maslahatlarından haberdardır ve onları görendir. Bu sebeple onlara rızktan, ıslahları ne ile olacaksa o miktarı indirir. Zira nice insan vardır ki ancak fakirlikle ıslah olur ve taşkınlığı önlenir; nicesi de ancak zenginlikle ıslah olur. Enes b. Mâlik bu taksim manasında Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir hadis rivayet etmiş, sonra Enes şöyle demiştir: 'Allahım! Şüphesiz ben, kendisini ancak zenginliğin ıslah edeceği kullarındanım; beni fakir bırakma.' Habbâb b. Eret ise şöyle demiştir: '{ وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ } ayeti bizim hakkımızda indi; çünkü biz Benî Kurayza, Benî Nadîr ve Benî Kaynukā'ın mallarına bakıp onları temenni etmiştik; bunun üzerine bu ayet indi.'
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:
[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٢٨ الى ٣٣]
[Şûrâ Suresi (42), Ayetler 28-33]
وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ ما قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ (٢٨) وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ (٢٩) وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ (٣٠) وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٣١) وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ (٣٢)
{ وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ ما قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ (٢٨) وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ (٢٩) وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ (٣٠) وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٣١) وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ (٣٢) } “O, onlar umutlarını kestikten sonra yağmuru indiren ve rahmetini yayandır. O, gerçek dosttur, övgüye lâyık olandır. (28) Gökleri, yeri ve bu ikisinde yaydığı canlıları yaratması da O'nun delillerindendir. O, dilediği zaman onları toplamaya da kādirdir. (29) Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizle işledikleriniz yüzündendir; O, birçoğunu da affeder. (30) Siz yeryüzünde [O'nu] âciz bırakamazsınız. Sizin Allah'tan başka ne bir dostunuz ne de bir yardımcınız vardır. (31) Denizde dağlar gibi akıp giden [gemiler] de O'nun delillerindendir. (32)”
إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣٣)
{ إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣٣) } “Eğer dilerse rüzgârı durdurur da suyun yüzünde hareketsiz kalıverirler. Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır. (33)”
هذه تعديد نعمة الله تعالى الدالة على وحدانيته، وأنه الإله الذي يستحق أن يعبد دون سواه من الأنداد.
Bu [ayetler], Allah Teâlâ'nın birliğine ve O'nun diğer putlar değil, ibadete layık yegâne ilah olduğuna delalet eden nimetlerini sayıp dökmektir.
وقرأ «ينزّل» مثقلة جمهور القراء، وقرأها «ينزل» مخففة ابن وثاب والأعمش، ورويت عن أبي عمرو، ورجحها أبو حاتم، وقرأ جمهور الناس: «قنطوا» بفتح النون، وقرأ يحيى بن وثاب والأعمش: بكسر النون، وقد تقدم ذكرها وهما لغتان: قنط، وقنط، وروي أن عمر بن الخطاب ﵁ قيل له:
Kurrâ cumhuru şeddeli olarak «yünezzilü» okumuştur; İbn Vessâb ve el-A'meş ise şeddesiz «yünzilü» okumuştur. Bu kıraat Ebû Amr'dan da rivayet edilmiş ve Ebû Hâtim bunu tercih etmiştir. İnsanların cumhuru nûn'un fethasıyla «kanatû» okumuştur; Yahyâ b. Vessâb ve el-A'meş ise nûn'un kesresiyle [«kanitû»] okumuştur. Bunun zikri daha önce geçmişti; bunlar iki lehçedir: 'kanata' ve 'kanita'. Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb'a (radıyallâhu anh) şöyle denilmiştir:
أجدبت الأرض وقنط الناس، فقال: مطروا إذا، بمعنى أن الفرج عند الشدة، واختلف المتأولون في قوله تعالى: وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ فقالت فرقة: أراد بالرحمة المطر، وعدد النعمة بعينها بلفظتين: الثاني منهما يؤكد الأول. وقالت فرقة: الرحمة في هذا الموضع الشمس، فذلك تعديد نعمة غير الأولى، وذلك أن المطر إذا ألم بعد القنط حسن موقعه، فإذا دام سئم، فتجيء الشمس بعده عظيمة الموضع.
'Toprak kuraklaştı ve insanlar umutsuzluğa düştü.' Bunun üzerine: 'O halde yağmura kavuştular demektir' demiştir; yani ferahlık darlık anındadır. Müfessirler Allah Teâlâ'nın { وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ } “Ve rahmetini yayandır” kavlinde ihtilaf etmişlerdir: Bir grup; rahmet ile yağmuru kastettiğini, aynı nimeti iki lafızla saydığını ve ikincisinin birincisini tekit ettiğini söylemiştir. Diğer bir grup ise; bu makamdaki rahmetin güneş olduğunu, dolayısıyla ilkinden farklı bir nimeti saymak olduğunu söylemiştir. Çünkü yağmur umutsuzluktan sonra yağdığında konumu pek güzel olur, fakat sürekli yağarsa bıkkınlık verir; ardından güneşin gelmesi ise pek büyük bir nimet konumundadır.
وقوله تعالى: وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ أي من هذه أفعاله فهو الذي ينفع إذا والى وتحمد أفعاله ونعمه،
Allah Teâlâ'nın { وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ } “O, gerçek dosttur, övgüye lâyık olandır” kavli; yani fiilleri böyle olan zât, dost edindiğinde fayda veren ve fiilleri ile nimetleri övülendir,
لا كالذي لا يضر ولا ينفع من أوثانكم. ثم ذكر تعالى الآية الكبرى، الصنعة الدالة على الصانع، وذلك خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.
putlarınız gibi ne zarar ne de fayda veremeyenler gibi değildir demektir. Sonra Teâlâ, Yaratıcı'ya delalet eden büyük ibreti ve sanatı zikretmiştir; o da { خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Gökleri ve yeri yaratması”dır.
وقوله تعالى: وَما بَثَّ فِيهِما يتخرج على وجوه، منها أن يريد إحداهما فيذكر الاثنين كما قال:
Allah Teâlâ'nın { وَما بَثَّ فِيهِما } “Ve bu ikisinde yaydığı” kavli birkaç veçhe ihtimal taşır: Bunlardan biri, ikisinden birini kastedip ikisini birden zikretmiş olmasıdır;
يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ [الرحمن: ٢٢] وذلك إنما يخرج من الملح وحده، ومنها أن يكون تعالى قد خلق السماوات وبث دواب لا نعلمها نحن، ومنها أن يريد الحيوانات التي توجد في السحاب، وقد يقع أحيانا كالضفادع ونحوها، فإن السحاب داخل في اسم السماء. وحكى الطبري عن مجاهد أنه قال في تفسير: وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ هم الناس والملائكة، وبعيد غير جار على عرف اللغة أن تقع الدابة على الملائكة.
nitekim { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar” [Rahmân: 22] buyurmuştur ki bunlar yalnızca tuzlu sudan çıkar. Bir diğeri, Teâlâ'nın gökleri yaratmış ve orada bizim bilmediğimiz canlıları yaymış olmasıdır. Bir diğeri ise bulutta bulunan hayvanları kastetmiş olmasıdır ki bazen kurbağa ve benzerleri yağar; zira bulut da 'semâ' (gök) isminin kapsamına girer. Taberî, Mücâhid'den { وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ } “Ve bu ikisinde yaydığı canlıları” tefsirinde bunların insanlar ve melekler olduğunu söylediğini nakletmiştir; ancak 'dâbbe' (canlı/hayvan) kelimesinin meleklere hamledilmesi uzaktır ve dilin örfüne uygun değildir.
وقوله تعالى: وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ يريد القيامة عند الحشر من القبور وقوله تعالى: وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ قرأ جمهور القراء: «فبما» بفاء، وكذلك هي في جل المصاحف. وقرأ نافع وابن عامر وأبو جعفر وشيبة: «بما» دون فاء. وحكى الزجاج أن أبا جعفر وحده من المدنيين أثبت الفاء. قال أبو علي الفارسي: «أصاب» ، من قوله: «وما أصاب» يحتمل أن يكون في موضع جزم، وتكون ما شرطية، وعلى هذا لا يجوز حذف الفاء عند سيبويه، وجوز حذفها أبو الحسن الأخفش وبعض البغداديين على أنها مرادة في المعنى، ويحتمل أن يكون «أصاب» صلة لما، وتكون ما بمعنى الذي، وعلى هذا يتجه حذف الفاء وثبوتها، لكن معنى الكلام مع ثبوتها التلازم، أي لولا كسبكم ما أصابتكم مصيبة، والمصيبة إنما هي بسبب كسب الأيدي، ومعنى الكلام مع حذفها يجوز أن يكون التلازم، ويجوز أن يعرى منه، وأما في هذه الآية فالتلازم مطرد مع الثبوت والحذف.
Allah Teâlâ'nın { وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ } “Onları toplamaya da kādirdir” kavli, kabirlerden haşir anındaki kıyameti kastetmektedir. Allah Teâlâ'nın { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet” kavlinde kurrâ cumhuru fâ ile «febimâ» okumuştur ve Mushafların çoğunda da böyledir. Nâfi', İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Şeybe ise fâ olmaksızın «bimâ» okumuşlardır. Zeccâc, Medinelilerden sadece Ebû Ca'fer'in fâ'yı sabit kıldığını nakletmiştir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: 'Ve mâ esâbe' ifadesindeki 'esâbe' fiilinin cezm mahallinde olması ve mâ'nın şart edatı olması muhtemeldir; buna göre Sîbeveyh'e göre fâ'nın hazfi caiz değildir; Ebü'l-Hasan el-Ahfeş ve bazı Bağdatlılar ise manada kastedildiği gerekçesiyle hazfini caiz görmüşlerdir. 'Esâbe'nin mâ'ya sıla olması ve mâ'nın 'ellezî' (ismi mevsul) manasında olması da muhtemeldir; bu durumda fâ'nın hazfi de sübûtu da geçerlidir. Ancak kelamın manası fâ'nın sübûtu ile birlikte telâzüm (birbirine bağlılık) ifade eder; yani 'sizin yaptıklarınız olmasaydı başınıza bir musibet gelmezdi ve musibet ancak ellerin kazandığı sebebiyledir' demektir. Fâ'nın hazfi ile ise kelamın manasının telâzüm ifade etmesi de bundan soyutlanması da caizdir. Bu ayette ise telâzüm hem sübût hem hazif durumunda geçerlidir.
وأما معنى الآية فاختلف الناس فيه، فقالت فرقة: هي إخبار من الله تعالى بأن الرزايا والمصائب في الدنيا إنما هي مجازاة من الله تعالى على ذنوب المرء وخطاياه، وأن الله تعالى يعفو عن كثير فلا يعاقب عليه بمصيبة، وقال النبي ﷺ: «لا يصيب ابن آدم خدش عود أو عثرة قدم ولا اختلاج عرق إلا بذنب وما يعفو عنه أكثر» ، وقال عمران بن حصين وقد سئل عن مرضه إن أحبه إلي أحبه إلي الله، وهذا بما كسبت يداي، وعفو ربي كثير. وقال مرة الهمداني: رأيت على ظهر كف شريح قرحة فقلت ما هذا؟ قال هذا بما كسبت يدي وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ، وقيل لأبي سليمان الداراني: ما بال الفضلاء لا يلومون من أساء إليهم؟ فقال لأنهم يعلمون أن الله تعالى هو الذي ابتلاهم بذنوبهم. وروي عن علي بن أبي طالب عن النبي ﷺ أنه قال: «إن الله أكرم من أن يثني على عبده العقوبة إذا أصابته في الدنيا بما كسبت يداه» . وقال الحسن بن أبي الحسن، معنى الآية في الحدود: أي ما أصابكم من حد من حدود الله، وتلك مصائب تنزل بشخص الإنسان ونفسه، فإنما هي بكسب أيديكم وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ، فستره على العبد حتى لا يحد عليه. ثم أخبر عن قصور ابن آدم وضعفه وأنه في قبضة القدرة، لا يعجز طلب ربه، ولا يمكنه الفرار منه والْجَوارِ جمع جارية، وهي السفينة.
Ayetin manasına gelince, insanlar bunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup; bunun dünyadaki bela ve musibetlerin, kulun günah ve hatalarına Allah Teâlâ'nın bir karşılığı olduğuna ve Allah Teâlâ'nın pek çoğunu affedip musibetle cezalandırmadığına dair Allah Teâlâ'dan bir haber olduğunu söylemiştir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: 'Âdemoğluna isabet eden bir ağaç çiziği, bir ayak tökezlemesi veya bir damar seğirmesi mutlaka bir günah sebebiyledir; Allah'ın affettiği ise daha çoktur.' İmrân b. Husayn'a hastalığı sorulduğunda: 'Bana en sevimli olanı, Allah'a en sevimli olanıdır; bu da iki elimin kazandığı sebebiyledir, Rabbimin affı ise pek çoktur' demiştir. Mürre el-Hemedânî şöyle demiştir: 'Şüreyh'in elinin üstünde bir yara gördüm ve: Bu nedir? dedim. O da: Bu elimin kazandığı yüzündendir, { وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “O, birçoğunu da affeder” dedi.' Ebû Süleyman ed-Dârânî'ye: 'Fazilet sahiplerine ne oluyor da kendilerine kötülük edenleri kınamıyorlar?' diye sorulunca; 'Çünkü onlar, günahları sebebiyle Allah Teâlâ'nın kendilerini imtihan ettiğini bilirler' demiştir. Ali b. Ebî Tâlib'den, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: 'Kulu dünyada iki elinin kazandığı sebebiyle bir musibete uğradığında, Allah ona cezayı [ahirette] tekrarlamayacak kadar cömerttir.' Hasan b. Ebi'l-Hasan ise ayetin manasının hadler (şer'î cezalar) hakkında olduğunu söylemiştir; yani Allah'ın hadlerinden başınıza ne geldiyse -ki bunlar insanın şahsına ve nefsine inen musibetlerdir- bu ellerinizin kazancı sebebiyledir; { وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “O, birçoğunu da affeder”, yani kulun üzerini örter de ona had uygulanmaz. Ardından Âdemoğlunun acziyetini, zayıflığını, kudretin kabzasında olduğunu, Rabbinin arayışını âciz bırakamayacağını ve O'ndan kaçmasının mümkün olmadığını haber vermiştir. { الْجَوارِ } kelimesi, câriyenin çoğuludur ve gemi demektir.
وقرأ: الجواري بالياء نافع وعاصم وأبو عمرو وأبو جعفر وشيبة، ومنهم من أثبتها في الوصل ووقف
Nâfi', Âsım, Ebû Amr, Ebû Ca'fer ve Şeybe yâ ile «el-Cevârî» şeklinde okumuşlardır; onlardan bazısı vasl (geçiş) halinde yâ'yı sabit kılmış,
على الراء. وقرأ أيضا عاصم بحذف الياء في وصل ووقف. وقال أبو حاتم: نحن نثبتها في كل حال.
vakıf halinde ise râ üzerinde durmuştur. Âsım ayrıca hem vasl hem de vakıf halinde yâ'nın hazfiyle okumuştur. Ebû Hâtim: 'Biz her durumda onu sabit kılarız' demiştir.
و: «الأعلام» الجبال، ومنه قول الخنساء: [البسيط]
{ الْأَعْلامِ } dağlar demektir; Hansâ'nın şu sözü de bundandır: [Basît]
وإن صخرا لتأتم الهداة به ... كأنه علم في رأسه نار
'Şüphesiz Sahr öyle biridir ki yol göstericiler ona uyarlar... Sanki o, tepesinde ateş yanan ulu bir dağdır.'
ومنه المثل: إذا قطعن علما بدا علم فجري السفن في الماء آية عظيمة، وتسخير الريح لذلك نعمة منه تعالى، وهو تعالى لو شاء أن يديم سكون الريح عنها لركدت أي أقامت وقرت ولم يتم منها غرض.
'Bir dağı aştıklarında başka bir dağ belirir' meseli de bundandır. Gemilerin suda akıp gitmesi büyük bir ayettir (delildir); rüzgârın bunun için boyun eğdirilmesi de O Teâlâ'dan bir nimettir. O Teâlâ dileseydi rüzgârın sakinliğini onlar aleyhine devam ettirir, onlar da durup kalırlar, yani yerlerinde çakılır kalırlar ve onlardan hiçbir gaye gerçekleşmezdi.
وقرأ أبو عمرو وعاصم «الريح» واحدة. وقرأ: «الرياح» نافع وابن كثير والحسن.
Ebû Amr ve Âsım tekil olarak «er-rîh» okumuşlardır. Nâfi', İbn Kesîr ve el-Hasan ise «er-riyâh» okumuşlardır.
وقرأ الجمهور: «فيظللن» بفتح اللام. وقرأ قتادة: «فيظللن» بكسر اللام.
Cumhur, lâm'ın fethasıyla «fe-yazleline» okumuştur. Katâde ise lâm'ın kesresiyle «fe-yazliline» okumuştur.
وباقي الآية فيه الموعظة وتشريف الصبار الشكور بالتخصيص، والصبر والشكر فيهما الخير كله، ولا يكونان إلا في عالم.
Ayetin geri kalanında öğüt ile çok sabreden ve çok şükreden kimsenin tahsis edilerek şereflendirilmesi vardır. Sabır ve şükürde hayrın tamamı bulunmaktadır; bunlar da ancak bir âlimde bulunurlar.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:
[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٣٤ الى ٣٨]
[Şûrâ Suresi (42), Ayetler 34-38]
أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ (٣٤) وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِنا ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٣٥) فَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٣٦) وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ وَإِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ (٣٧) وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٨)
{ أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ (٣٤) وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِنا ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٣٥) فَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٣٦) وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ وَإِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ (٣٧) وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٨) } “Yahut yaptıklarından dolayı onları helâk eder; birçoğunu da affeder. (34) Ta ki ayetlerimiz hakkında tartışıp duranlar, kendileri için kaçacak hiçbir yer olmadığını bilsinler. (35) Size verilen şeyler, dünya hayatının geçici menfaatidir. İman edip yalnızca Rablerine tevekkül edenler için Allah'ın katında olanlar ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır. (36) Onlar, büyük günahlardan ve hayâsızlıktan kaçınırlar; öfkelendikleri zaman da bağışlarlar. (37) Rablerinin çağrısına icabet ederler, namazı kılarlar; işleri aralarında danışma (şûrâ) iledir ve kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler. (38)”
أوبقت الرجل إذا أنشبته في أمر يهلك فيه، فالإيباق في السفن هو تغريقها، والضمير في: كَسَبُوا هو لركابها من البشر، أي بذنوب البشر. ثم ذكر تعالى ثانية: وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ مبالغة وإيضاحا.
Bir kimseyi helak olacağı bir işe soktuğunda 'evbaktü'r-racüle' denir; dolayısıyla gemilerdeki 'îbâk' (helak etme), onları batırmaktır. { كَسَبُوا } kavlindeki zamir, insanlardan olan yolculara aittir; yani insanların günahları sebebiyle demektir. Sonra Teâlâ mübalağa ve açıklama kabilinden ikinci kez: { وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ } “Birçoğunu da affeder” buyurmuştur.
وقرأ نافع وابن عامر والأعرج وأبو جعفر وشيبة: «ويعلم» بالرفع على القطع والاستئناف، وحسن ذلك إذا جاء بعد الجزاء. وقرأ الباقون والجمهور: «ويعلم» بالنصب على تقدير: أن، وهذه الواو نحو التي يسميها الكوفيون واو الصرف، لأن حقيقة واو الصرف هي التي يريد بها عطف فعل على اسم، فيقدر أن لتكون مع الفعل بتأويل المصدر فيحسن عطفه على اسم، وذلك نحو قول الشاعر: [الطويل] تقضي لبانات ويسأم سائم فكأنه أراد: وسآمة سائم، فقدر: وأن يسأم لتكون ذلك بتأويل المصدر الذي هو سآمة قال أبو علي:
Nâfi', İbn Âmir, el-A'rec, Ebû Ca'fer ve Şeybe, kat' ve istînâf üzere ref ile «ve ya'lemü» okumuşlardır; bu da ceza (şartın cevabı) sonrasında geldiğinde güzel olur. Geri kalanlar ve cumhur ise 'en' takdiriyle nasb üzere «ve ya'leme» okumuşlardır. Bu vav, Kûfelilerin 'vâv-ı sarf' dedikleri türdendir. Çünkü vâv-ı sarfın hakikati, kendisiyle bir fiilin bir isme atfedilmek istendiği edattır; böylece fiilin masdar tevilinde olması için 'en' takdir edilir ve isme atfı güzel olur. Bu, şairin şu sözü gibidir: [Tavîl] 'Arzular yerine getirilir ve usanan usanır (ve yes'eme sâimün).' Sanki 've seâmete sâimin' (usananın usanması) demek istemiş ve masdar tevilinde olan 'seâme' olması için 've en yes'eme' takdir etmiştir. Ebû Ali şöyle demiştir:
حسن النصب إذ كان قبله شرط وجزاء، وكل واحد منهما غير واجب وقوله تعالى: ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ هو معلموهم الذي أراد أن يعلمه المجادلون في آياته ﷿. والمحيص: المنجي وموضوع الروغان، يقال حاص إذا راغ، وفي حديث هرقل: فحاصوا حيصة حمر الوحش إلى الأبواب، ثم وعظ تعالى عباده
'Öncesinde bir şart ve ceza bulunduğundan ve her ikisi de vâcip (kesinleşmiş) olmadığından nasb güzel olmuştur.' Allah Teâlâ'nın { ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ } “Kendileri için kaçacak hiçbir yer olmadığını” kavli, O'nun (Azze ve Celle) ayetleri hakkında tartışanların bilmesini murad ettiği malumatlarıdır. { الْمَحِيصُ } kelimesi; kurtuluş yeri ve sıvışıp kaçma mevkisidir. Bir kimse sıvışıp saptığında 'hâsa' denir. Herakliyus hadisinde: 'Yaban eşeklerinin kapılara kaçışması gibi kaçıştılar (fe-hâsû haysete humuri'l-vahşi)' ifadesi yer alır. Sonra Teâlâ kullarına öğüt vermiş,
وحقر عندهم أمر الدنيا وشأنها ورغبهم فيما عنده من نعيمهم والمنزلة الرفيعة لديه، وعظم قدر ذلك في قوله: فَما أُوتِيتُمْ الآية.
onların nazarında dünyanın durumunu ve şanını küçültmüş, katındaki nimetlerine ve yüce makama onları teşvik etmiş ve { فَما أُوتِيتُمْ } “Size verilen şeyler” ayetinde bunun kadrini yüceltmiştir.
وقوله: وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ عطف على قوله: الذين آمَنُوا. وقرأ جمهور الناس: «كبائر» على الجمع. قال الحسن: هي كل ما توعد فيه بالنار. وقال الضحاك: أو كان فيه حد من الحدود. وقال ابن مسعود: الكبائر من أول سورة النساء إلى رأس ثلاثين آية. وقال علي وابن عباس: هي كل ما ختمه الله بنار أو غضب أو لعنة أو عذاب. وقرأ حمزة والكسائي وعاصم: «كبير» على الإفراد الذي هو اسم الجنس. وقال ابن عباس: كبير الإثم: هو الشرك. وَالْفَواحِشَ قال السدي: الزنا. وقال مقاتل: موجبات الحدود، ويحتمل أن يكون كبير اسم جنس بمعنى كبائر، فتدخل موبقات السبع على ما قد تفسر من أمرها في غير هذه.
Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ } “Onlar ki kaçınırlar” kavli, { الَّذِينَ آمَنُوا } kavline matuftur. İnsanların cumhuru cem (çoğul) olarak «kebâir» okumuştur. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: 'O, hakkında cehennem tehdidi bulunan her şeydir.' Dahhâk: 'Veya hakkında had cezalarından bir ceza bulunan şeydir' demiştir. İbn Mes'ûd: 'Büyük günahlar, Nisâ sûresinin başından otuzuncu ayetin başına kadardır' demiştir. Ali ve İbn Abbâs ise: 'Allah'ın cehennem, gazap, lanet veya azap ile sonlandırdığı her şeydir' demişlerdir. Hamza, Kisâî ve Âsım, cins ismi olan müfred olarak «kebîr» şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs: 'Büyük günah (kebîrü'l-ism), şirktir' demiştir. { وَالْفَواحِشَ } “ve hayâsızlıklardan” kavli hakkında Süddî: 'Zina' demiştir. Mukâtil: 'Had cezalarını gerektiren şeylerdir' demiştir. Kebîr kelimesinin kebâir anlamında cins ismi olması da muhtemeldir; böylece helak edici yedi günah (mûbikât-ı seb'a), bunun dışındaki yerlerde açıklandığı üzere bu kapsama girer.
وقوله تعالى: وَإِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ حض على كسر الغضب والتدرب في إطفائه، إذ هو جمهرة من جهنم وباب من أبوابها، وقال رجل للنبي ﷺ: أوصني، قال: لا تغضب، قال: زدني، قال: لا تغضب. قال: زدني: قال: لا تغضب ومن جاهد هذا العارض من نفسه حتى غلبه فقد كفي هما عظيما في دنياه وآخرته.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ } “Öfkelendikleri zaman da bağışlarlar” kavli, öfkeyi kırmaya ve onu söndürme hususunda nefsi eğitmeye bir teşviktir; zira öfke cehennemden bir kor ve onun kapılarından bir kapıdır. Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Bana tavsiyede bulun' dedi. O da: 'Öfkelenme' buyurdu. Adam: 'Bana fazlasını söyle' dedi. O: 'Öfkelenme' buyurdu. Adam: 'Bana fazlasını söyle' dedi. O: 'Öfkelenme' buyurdu. Kendisindeki bu arızi durumu yenene kadar onunla cihat eden kimse, dünyasında ve ahiretinde büyük bir dertten kurtulmuş olur.
وقوله تعالى: وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا مدح لكل من آمن بالله وقبل شرعه، ومدح تعالى القوم الذين أمرهم شورى بينهم، لأن في ذلك اجتماع الكلمة والتحاب واتصال الأيدي والتعاضد على الخير، وفي الحديث: «ما تشاور قوم إلا هدوا لأحسن ما بحضرتهم» .
Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا } “Ve onlar ki icabet ederler” kavli, Allah'a iman eden ve O'nun şeriatını kabul eden herkes için bir övgüdür. Teâlâ, işleri aralarında danışma (şûrâ) ile olan topluluğu övmüştür; çünkü bunda söz birliği, karşılıklı sevgi, el ele verme ve hayır üzerinde yardımlaşma vardır. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Aralarında danışan bir topluluk, mutlaka önlerindeki en güzel seçeneğe iletilir.»
وقوله: وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ معناه في سبيل الله وبرسم الشرع وعلى حدوده، وفي القوام الذي مدحه تعالى في غير هذه الآية. وقال ابن زيد قوله تعالى: وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ الآية نزلت في الأنصار، والظاهر أن الله تعالى مدح كل من اتصف بهذه الصفة كائنا من كان، وهل حصل الأنصار في هذه الصفة إلا بعد سبق المهاجرين لها رضي الله تعالى عن جميعهم بمنه.
{ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “Ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” kavlinin anlamı: Allah yolunda, şeriatın belirlediği şekilde, onun sınırları dahilinde ve Teâlâ'nın bu ayetin dışında övdüğü ölçülülük (kıvâm) üzere [infak ederler] demektir. İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ } “Rablerinin çağrısına icabet edenler” ayetinin Ensâr hakkında indiğini söylemiştir. Zahir olan ise Allah Teâlâ'nın kim olursa olsun bu nitelikle nitelenen herkesi övmüş olduğudur. Ensâr da zaten bu vasfa ancak Muhacirlerin bu konudaki önceliğinden sonra ulaşmamış mıdır? Allah Teâlâ lütfuyla hepsinden razı olsun.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin kavli:
[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٣٩ الى ٤١]
[Şûrâ Sûresi (42), Âyetler 39-41]
وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ (٣٩) وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٤٠) وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ (٤١)
“Onlar ki kendilerine bir haksızlık ve saldırı (bağy) isabet ettiğinde yardımlaşarak haklarını alırlar (veya haklarını savunurlar). (39) Bir kötülüğün karşılığı, onun gibi bir kötülüktür. Ama kim affeder ve arayı düzeltirse, onun mükafatı Allah'a aittir. Şüphesiz O, zalimleri sevmez. (40) Kim zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa, işte onların aleyhine [kınama ve ceza için] bir yol yoktur. (41)”
مدح الله تعالى في هذه الآية قوما بالانتصار من البغي، ورجح ذلك قوم من العلماء وقالوا: الانتصار بالواجب تغيير منكر، ومن لم ينتصر مع إمكان الانتصار فقد ترك تغيير المنكر واختلف الناس في المراد بالآية بعد اتفاقهم على أن من بغي عليه وظلم فجائز له أن ينتصر بيد الحق وحاكم المسلمين، فقال مقاتل:
Allah Teâlâ bu ayette bir topluluğu haksızlığa karşı haklarını almaları (intisâr) sebebiyle övmüştür. İlim ehlinden bir grup bunu tercih etmiş ve şöyle demişlerdir: 'Gerektiği şekilde hakkı savunup almak, münkeri değiştirmektir. İntisâr imkânı varken hakkını savunup almayan kimse münkeri değiştirmeyi terk etmiş olur.' Zulme ve haksızlığa uğrayan kimsenin hakkın eliyle ve Müslümanların hâkimi vasıtasıyla hakkını almasının caiz olduğu konusunda icma ettikten sonra, ayette neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mukâtil şöyle demiştir:
الآية في المجروح ينتصف من الجارح بالقصاص. وقالت فرقة: إنها نزلت في بغي المشرك على المؤمن، فأباح الله لهم الانتصار منهم دون تعدّ، وجعل العفو والإصلاح مقرونا بأجر، ثم نسخ ذلك بآية السيف،
'Ayet, yaralanan kimsenin yaralayandan kısas yoluyla hakkını alması hakkındadır.' Bir fırka ise şöyle demiştir: Ayet, müşrikin mümine haksızlık etmesi hakkında inmiştir; Allah onlara haddi aşmaksızın haklarını almayı mubah kılmış, affetmeyi ve ıslah etmeyi ise bir ecirle ilişkilendirmiştir. Daha sonra bu [hüküm] kılıç ayetiyle neshedilmiştir.
وقالت هذه الفرقة وهي الجمهور إن المؤمن إذا بغى على مؤمن وظلمه، فلا يجوز للآخر أن ينتصف منه بنفسه ويجازيه على ظلمه، مثال ذلك: أن يخون الإنسان آخر ثم يتمكن الإنسان من خيانته، فمذهب مالك ﵀ أن لا يفعل، وهو مذهب جماعة عظيمة معه، ولم يروا هذه الآية من هذا المعنى، واحتجوا بقول النبي ﷺ: «أد الأمانة إلى من ائتمنك، ولا تخن من خانك» . وهذا القول أنزه وأقرب إلى الله تعالى. وقالت طائفة من أهل العلم: هذه الآية عامة في المشركين والمؤمنين، ومن بغي عليه وظلم فجائز له أن ينتصف لنفسه ويخون من خانه في المال حتى ينتصر منه، وقالوا إن الحديث: «ولا تخن من خانك» ، إنما هو في رجل سأل رسول الله ﷺ هل يزني بحرمة من زنا بحرمته؟ فقال له النبي ﵇: ذلك يريد به الزنا، وكذلك ورد الحديث في معنى الزنا، ذكر ذلك الرواة، أما أن عمومه ينسحب في كل شيء.
Cumhur olan bu fırka şöyle demiştir: Mümin bir mümine saldırıp zulmettiğinde, diğerinin bizzat kendi eliyle hakkını alması ve zulmüne karşılık vermesi caiz değildir. Bunun örneği: Bir insanın diğerine hıyanet etmesi ve ardından o kimsenin de ona hıyanet etme imkânı bulmasıdır. Mâlik rahmetullâhi aleyh'in ve onunla birlikte olan büyük bir cemaatin mezhebi bunu yapmaması yönündedir; onlar bu ayeti bu anlamda görmemişler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Sana güvenene emanetini tastamam ver, sana hıyanet edene sen hıyanet etme» hadisini delil getirmişlerdir. Bu görüş daha nezih ve Allah Teâlâ'ya daha yakındır. İlim ehlinden bir topluluk ise şöyle demiştir: Bu ayet müşrikler ve müminler hakkında umumidir; kime haksızlık ve zulüm yapılırsa, bizzat kendi hakkını alması ve hakkını alana kadar mal konusunda kendisine hıyanet edene hıyanet etmesi caizdir. Onlar: «Sana hıyanet edene hıyanet etme» hadisinin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendi mahremine zina eden birinin mahremine zina edip edemeyeceğini soran bir adam hakkında olduğunu söylemişlerdir. Peygamber aleyhisselam bununla zinayı kastetmiştir ve hadis zina anlamında varid olmuştur; râviler bunu zikretmiştir; yoksa bu umumilik her şeye şamil değildir.
وقوله تعالى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ قال الزجاج: سمى العقوبة باسم الذنب.
Allah Teâlâ'nın: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ } “Bir kötülüğün karşılığı, [onun gibi] bir kötülüktür” kavli hakkında Zeccâc: 'Cezayı günahın ismiyle isimlendirmiştir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا إذا أخذنا السيئة في حق الله تعالى بمعنى المعصية، وذلك أن المجازاة من الله تعالى ليست سيئة إلا بأن سميت باسم موجبتها، وأما إن أخذنا السيئة بمعنى المعصية في حق البشر، أي يسوء هذا هذا ويسوء الآخر، فلسنا نحتاج إلى أن نقول سمى العقوبة باسم الذنب، بل الفعل الأول والآخر سَيِّئَةٍ وقال ابن أبي نجيح والسدي معنى الآية: أن الرجل إذا شتم بشتمة فله أن يردها بعينها دون أن يتعدى. قال الحسن بن أبي الحسن: ما لم يكن حدا أو عوراء جدا واللام في قوله: لَمَنِ انْتَصَرَ لام التقاء القسم.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın hakkındaki 'seyyie'yi masiyet anlamında aldığımız takdirdedir; zira Allah Teâlâ'dan gelen ceza, ancak kendisini gerektiren fiilin ismiyle isimlendirildiği için seyyie olmuştur. Şayet seyyieyi beşer hakkındaki masiyet anlamında alırsak -yani birinin diğerine kötülük etmesi ve diğerinin de ona karşılık vermesi şeklinde- cezayı günahın ismiyle isimlendirdi dememize gerek kalmaz; bilakis hem ilk fiil hem de sonraki fiil { سَيِّئَةٍ } (kötülük) olur. İbn Ebî Necîh ve es-Süddî, ayetin anlamının: 'Bir adama bir hakaret edildiğinde, haddi aşmaksızın aynısıyla karşılık verme hakkı vardır' şeklinde olduğunu söylemişlerdir. Hasan b. Ebi'l-Hasan [el-Basrî]: 'Had cezasını gerektiren bir suç ya da aşırı çirkin bir söz olmadıkça' demiştir. { لَمَنِ انْتَصَرَ } kavlindeki lâm, kasemle karşılaşma lâmıdır (lâm-ı mülteka'l-kasem).
وقوله: مِنْ سَبِيلٍ يريد مِنْ سَبِيلٍ حرج ولا سبيل حكم، وهذا إبلاغ في إباحة الانتصار، والخلاف فيه هل هو بين المؤمن والمشرك، أو بين المؤمنين على ما تقدم.
{ مِنْ سَبِيلٍ } kavliyle ne bir günah yolu ne de bir hüküm yolu kastedilmektedir; bu da hakkı savunup almanın mubah olduğunu en veciz şekilde ifade etmektir. Bundaki ihtilaf ise daha önce geçtiği üzere [bu durumun] mümin ile müşrik arasında mı yoksa müminlerin kendi arasında mı olduğu hususundadır.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin kavli:
[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٤٢ الى ٤٥]
[Şûrâ Sûresi (42), Âyetler 42-45]
إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٤٢) وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤٣) وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (٤٤) وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ (٤٥)
“Yol ancak insanlara zulmedenler ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık yapanlar aleyhinedir. İşte onlar için can yakıcı bir azap vardır. (42) Kim sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir. (43) Allah kimi saptırırsa, artık bundan sonra onun hiçbir dostu yoktur. Zalimleri azabı gördüklerinde: 'Geri dönecek bir yol var mı?' derken görürsün. (44) Aşağılıktan boyun bükmüş, gizli gizli (göz ucuyla) bakarlarken onların ateşe sunulduklarını görürsün. İman edenler de: 'Asıl hüsrana uğrayanlar, kıyamet günü hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratanlardır' derler. Dikkat edin! Şüphesiz zalimler kalıcı bir azap içindedirler. (45)”
المعنى إنما سبيل الحكم والإثم عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ، أي الذين يضعون الأشياء غير مواضعها من القتل وأخذ المال والأذى باليد وباللسان. والبغي بغير الحق وهو نوع من أنواع الظلم، خصه بالذكر تنبيها على شدته وسوء حال صاحبه، ثم توعدهم تعالى بالعذاب الأليم في الآخرة.
Anlamı şudur: Hüküm ve günah yolu ancak { عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ } “İnsanlara zulmedenler aleyhinedir”; yani adam öldürmek, mal gasbetmek, elle ve dille eziyet etmek suretiyle şeyleri yerli yerine koymayanların aleyhinedir. Haksız yere taşkınlık yapmak (el-bağy bi-ğayri'l-hakk) ise zulmün bir türüdür; şiddetine ve sahibinin durumunun kötülüğüne dikkat çekmek amacıyla özellikle zikredilmiştir. Sonra Teâlâ onları ahiretteki elem verici azapla tehdit etmiştir.
وقوله تعالى: إِنَّمَا السَّبِيلُ. وقوله: أَلِيمٌ اعتراض بين الكلامين، ثم عاد في قوله: وَلَمَنْ صَبَرَ إلى الكلام الأول، كأنه قال: ولمن انتصر بعد ظلمه فأولئك ما عليهم من سبيل ولمن صبر وغفر.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا السَّبِيلُ } kavli ile: { أَلِيمٌ } kavli iki kelam arasında bir itirazdır (ara cümledir). Sonra: { وَلَمَنْ صَبَرَ } kavlinde ilk kelama dönmüştür; sanki şöyle demiştir: 'Kim zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa onlar aleyhine bir yol yoktur; sabredip bağışlayan kimseye gelince...'
واللام في قوله: وَلَمَنْ صَبَرَ يصح أن تكون لام القسم، ويصح أن تكون لام الابتداء. و «من» ابتداء.
{ وَلَمَنْ صَبَرَ } kavlindeki lâm'ın, kasem lâmı olması da ibtida lâmı olması da sahihtir. «Men» ise mübtedadır.
وخبره في قوله: إِنَّ ذلِكَ. و: عَزْمِ الْأُمُورِ محكها ومتقنها والحميد العاقبة منها. ومن رأى أن هذه الآية هي فيما بين المؤمنين والمشركين وأن الضمير للمشركين كان أفضل، قال إن الآية نسخت بآية السيف، ومن رأى أن الآية إنما هي بين المؤمنين، قال هي محكمة، والصبر والغفران أفضل إجماعا، وقال رسول الله ﷺ: «إذا كان يوم القيامة نادى مناد، من كان له على الله أجر فليقم، فيقوم عنق من الناس كثير، فيقال ما أجركم؟ فيقولون: نحن الذين عفونا ظلمنا في الدنيا» .
Haberi ise: { إِنَّ ذلِكَ } kavlindedir. { عَزْمِ الْأُمُورِ } ifadesi; işlerin en sağlamı, en muhkemi ve akıbeti en övgüye layık olanı demektir. Bu ayetin müminler ile müşrikler arasında olduğunu ve zamirin müşriklere ait olduğunu düşünen kimse, ayetin kılıç ayetiyle neshedildiğini söylemiştir. Ayetin müminlerin kendi aralarında olduğunu düşünen kimse ise ayetin muhkem olduğunu, sabır ve bağışlamanın icma ile daha faziletli olduğunu söylemiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet günü olduğunda bir münadi: 'Allah katında ecri olan kimse ayağa kalksın' diye seslenir. Bunun üzerine insanlardan büyük bir topluluk kalkar. Onlara: 'Ecriniz nedir?' denilir. Onlar: 'Biz dünyada bize zulmedildiğinde affedenleriz' derler.»
وقوله تعالى: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ تحقير لأمر الكفرة فلا يبال بهم أحد من المؤمنين، فقد أضارهم كفرهم وإضلال الله إياهم إلى ما لا فلاح لهم معه. ثم وصف تعالى لنبيه ﵇ حالهم في القيامة عند رؤيتهم العذاب فاجتزى من صفتهم وصفة حالتهم بأنهم يقولون هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ، وهذه المقالة تدل على سوء ما أطلعوا عليه، والمراد موضوع الرد إلى الدنيا، والمعنى الذي قصدوه أن يكون رد فيكون منهم استدراك للعمل والإيمان. والرؤية في هذه الآية: رؤية عين.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ } “Allah kimi saptırırsa, artık bundan sonra onun hiçbir dostu yoktur” kavli kâfirlerin durumunu küçümsemedir; dolayısıyla müminlerden hiçbiri onlara aldırış etmesin. Çünkü küfürleri ve Allah'ın onları saptırması, kendisiyle birlikte hiçbir kurtuluşun bulunmadığı bir zarara onları uğratmıştır. Sonra Teâlâ Peygamberi aleyhisselam'a, azabı gördüklerinde kıyametteki hallerini vasfetmiş ve onların bu vasfını ve hallerini: { هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ } “[Geri dönecek] bir yol var mı?” demeleriyle özetlemiştir. Bu söz, karşılaştıkları durumun kötülüğüne delalet eder. Kastedilen, dünyaya dönüş yeridir; murad ettikleri mana ise bir dönüş olsun da kendilerinden amel ve imanı telafi etme imkânı bulunsun [şeklindedir]. Bu ayetteki görme (ru'yet), gözle görmedir.
والضمير في قوله: عَلَيْها عائد على النار، وعاد الضمير مع أنها لم يتقدم لها ذكر من حيث دل عليها قوله: رَأَوُا الْعَذابَ وقوله: مِنَ الذُّلِّ يحتمل أن يتعلق ب خاشِعِينَ ويحتمل أن يتعلق بما بعده من قوله: يَنْظُرُونَ.
{ عَلَيْها } “Ona” kavlindeki zamir ateşe (cehenneme) aittir. Daha önce zikri geçmemiş olmasına rağmen zamir, { رَأَوُا الْعَذابَ } “Azabı gördüklerinde” kavlinin ona delalet etmesi sebebiyle ateşe dönmüştür. { مِنَ الذُّلِّ } “Aşağılıktan” kavlinin { خاشِعِينَ } “boyun eğmiş olarak” kelimesine taalluk etmesi muhtemel olduğu gibi, sonrasındaki { يَنْظُرُونَ } “bakarlar” kavline taalluk etmesi de muhtemeldir.
وقرأ طلحة بن مصرف: «من الذل» بكسر الذال.
Talha b. Musarrif, zâl harfinin kesresiyle «mine'z-zıll» şeklinde okumuştur.
والخشوع: الاستكانة، وقد يكون محمودا، وما يخرجه إلى حالة الذم قوله: مِنَ الذُّلِّ فيقوى على هذا تعلق: مِنَ ب: خاشِعِينَ.
Huşû; boyun eğip tevazu göstermektir, bazen övgüye layık olabilir. Onu yerilme durumuna çıkaran şey ise { مِنَ الذُّلِّ } “Aşağılıktan” kavlidir. Buna göre { مِنَ } harf-i cerinin { خاشِعِينَ } kelimesine taalluk etmesi kuvvet kazanır.
وقوله: مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ يحتمل ثلاثة معان. قال ابن عباس: خفي ذليل.
{ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ } “Gizli gizli (göz ucuyla)” kavli üç manaya muhtemeldir. İbn Abbâs: 'Gizli, yani zelilce' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: لما كان نظرهم ضعيفا ولحظهم بمهانة وصفه بالخفاء، ومن هذا المعنى قول الشاعر [جرير بن عطية] :
Kâdı Ebû Muhammed şöyle demiştir: Bakışları zayıf ve göz ucuyla süzüşleri aşağılanmış vaziyette olduğu için onu gizlilikle vasfetmiştir. Şairin [Cerîr b. Atıyye] şu sözü de bu manadandır:
فغض الطرف إنك من نمير وقال قوم فيما حكى الطبري: لما كانوا يحشرون عميا وكان نظرهم بعيون قلوبهم جعله طرفا خفيا، أي لا يبدو نظرهم، وفي هذا التأويل تكلف. وقال قتادة والسدي: المعنى يسارقون النظر لما كانوا من الهم وسوء الحال لا يستطيعون النظر بجميع العين، وإنما ينظرون من بعضها. قال: مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ أي قليل. ف «الطرف» هنا على هذا التأويل يحتمل أن يكون مصدرا، أي يطرف طرفا خفيا. وقول: الَّذِينَ آمَنُوا هو في يوم القيامة عند ما عاينوا حال الكفار وسوء منقلبهم. وخسران الأهلين: يحتمل أن يراد به أهلوهم الذين كانوا في الدنيا، ويحتمل أن يراد به أهلوهم الذين كانوا يكونون لهم في الجنة أن لو دخلوها.
'Gözünü indir, zira sen Numeyr'densin...' Taberî'nin aktardığına göre bir grup şöyle demiştir: 'Onlar kör olarak haşrolundukları ve bakışları kalp gözleriyle olduğu için Allah onu gizli bir bakış kılmıştır, yani bakışları belirgin değildir.' Ancak bu tevilde bir zorlama (tekellüf) vardır. Katâde ve es-Süddî şöyle demiştir: Anlamı, kederden ve kötü hallerinden dolayı gözlerinin tamamıyla bakamadıkları, ancak bir kısmıyla bakabildikleri için bakışlarını hırsızlama kaçırmalarıdır. { مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ } yani az [bir bakışla] demiştir. Bu tevile göre buradaki «et-tarf» kelimesinin masdar olması muhtemeldir; yani gizli bir bakışla göz kırparlar demektir. { الَّذِينَ آمَنُوا } kavli, kâfirlerin halini ve kötü akıbetlerini bizzat müşahede ettikleri kıyamet günündedir. Ailelerin hüsrana uğraması ise; dünyadaki aileleri olabileceği gibi, cennete girmiş olsalardı kendilerine verilecek olan cennetteki aileleri olması da muhtemeldir.
وقوله تعالى: أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ يحتمل أن يكون من قول المؤمنين يومئذ حكاه الله عنهم، ويحتمل أن يكون استئنافا من قول الله تعالى وإخباره لمحمد ﵇.
Allah Teâlâ'nın: { أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ } “Dikkat edin! Şüphesiz zalimler kalıcı bir azap içindedirler” kavlinin, o gün müminlerin sözünden olması ve Allah'ın bunu onlardan nakletmiş olması muhtemel olduğu gibi; Allah Teâlâ'nın sözünden bir istînâf olup Muhammed aleyhisselam'a bir haberi olması da muhtemeldir.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin kavli:
[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٤٦ الى ٤٨]
[Şûrâ Sûresi (42), Âyetler 46-48]
وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ (٤٦) اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ ما لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ (٤٧) فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلاَّ الْبَلاغُ وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ (٤٨)
“Onların Allah'tan başka kendilerine yardım edecek hiçbir dostları yoktur. Allah kimi saptırırsa, artık onun için hiçbir yol yoktur. (46) Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce Rabbinizin çağrısına icabet edin! O gün sizin için ne sığınacak bir yer vardır ne de [inkâr edip] savuşturacak bir çare. (47) Eğer yüz çevirirlerse, [bilesin ki] biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik. Sana düşen sadece tebliğdir. Doğrusu biz insana katımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinir; şayet ellerinin işledikleri yüzünden başlarına bir kötülük gelirse, o zaman insan pek nankördür. (48)”
قوله تعالى: وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ إنحاء على الأصنام والأوثان التي أظهر الكفار ولايتها واعتقدت ذلك دينا، المعنى: فما بالهم يوالون هذه التي لا تضر ولا تنفع، ولكن من يضلل الله فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ هدى ونجاة، ثم أمر تعالى نبيه أن يأمرهم بالاستجابة لدعوة الله وشريعته، وحذرهم إتيان يوم القيامة الذي لا يرد أحد بعده إلى عمل، والذي لا ملجأ ولا منجا لأحد فيه إلا إلى العلم بالله تعالى والعمل الصالح في الدنيا، فأخبرهم أنه لا ملجأ لهم ولا نكير. والنكير مصدر بمعنى الإنكار وهو بمنزلة عديد الحي ونحوه من المصادر، ويحتمل أن يكون من أبنية اسم الفاعل من نكر، وإن كان المعنى يبعد به، لأن نكر إنما معناه لم يميز وظن الأمر غير ما عهده.
Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ } “Onların hiçbir dostları yoktur” kavli, kâfirlerin dostluklarını izhar ettikleri ve bunu din edindikleri putlara ve heykellere yönelik bir yergidir. Anlamı şudur: Ne zarar ne de fayda veremeyen bu varlıkları dost edinmekle ne yapmaktadırlar? Fakat Allah kimi saptırırsa, { فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ } artık onun için bir hidayet ve kurtuluş yolu yoktur. Sonra Teâlâ Peygamberine, Allah'ın davetine ve şeriatına icabet etmelerini onlara emretmesini buyurmuş ve sonrasında hiç kimsenin amel etmeye döndürülmeyeceği, dünyadaki Allah Teâlâ'yı bilme ve salih amel dışında hiç kimse için ne bir sığınak ne de bir kurtuluşun bulunacağı kıyamet gününün gelmesiyle onları uyarmıştır. Böylece kendileri için hiçbir sığınak ve nekîr olmadığını onlara haber vermiştir. { النَّكِيرُ } kelimesi inkâr manasında bir masdardır; kabilenin sayısını ifade eden 'adîdü'l-hayy' ve benzeri masdarlar gibidir. 'Nekira' fiilinden türeyen ism-i fâil kalıplarından olması da muhtemeldir; her ne kadar mana bakımından uzak olsa da; çünkü 'nekira' fiili ancak ayırt edemedi ve işi alıştığından farklı sandı anlamına gelir.
وقوله تعالى: فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً تأنيس لمحمد ﵇ وإزالة لهمه بهم، وأعلمه أنه ليس عليه إلا البلاغ وتوصيل الحجة، ثم جاءت عبارة في باقي الآية هي بمنزلة ما يقول، والقوم قوم عتو وتناقض أخلاق واضطراب، إذا أذيقوا رحمة فرحوا بها وبطروا، وإن أصابت سيئة أي مصيبة تسوءهم في أجسامهم أي في نفوسهم، وذلك بذنوبهم وقبيح فعلهم فإنهم كفر عند ذلك غير صبر. وعبر ب الْإِنْسانَ الذي هو اسم عام ليدخل في الآية والمذمة جميع الكفرة من المجاورين يومئذ ومن غيرهم، وجمع الضمير في قوله: تُصِبْهُمْ وهو عائد على لفظ الْإِنْسانَ من حيث هو اسم جنس يعم كثيرا.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Eğer yüz çevirirlerse, biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik” kavli Muhammed aleyhisselam için bir teselli ve onlardan kaynaklanan kederini gidermedir. Ona, üzerine düşenin sadece tebliğ ve hücceti ulaştırmak olduğunu bildirmiştir. Sonra ayetin geri kalanında şu anlama gelen bir ifade yer almıştır: O kavim, taşkınlık eden, ahlakı çelişkili ve dengesiz bir kavimdir; kendilerine bir rahmet tattırıldığında onunla sevinip şımarırlar; eğer ellerinin işledikleri günahlar ve çirkin fiiller sebebiyle bedenlerinde yani nefislerinde kendilerini üzecek bir kötülük yani bir musibet isabet ederse, o vakit sabretmeksizin pek nankör olurlar. O gün civarda bulunan ve bulunmayan tüm kâfirlerin ayete ve zemme dahil olması için umum ifade eden { الْإِنْسانَ } lafzıyla ifade buyurmuştur. { تُصِبْهُمْ } “başlarına gelirse” kavlindeki zamirin çoğul getirilmesi ise, birçok kimseyi kapsayan bir cins ismi olması hasebiyle { الْإِنْسانَ } lafzına raci olmasındandır.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin kavli:
[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٤٩ الى ٥٣]
[Şûrâ Sûresi (42), Âyetler 49-53]
لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ ما يَشاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ (٤٩) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠) وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ ما يَشاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ (٥١) وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلا الْإِيمانُ وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٢) صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ (٥٣)
“Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O, dilediğini yaratır; dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar. (49) Yahut onları hem erkek hem kız çocukları olarak çift verir; dilediğini de kısır bırakır. Şüphesiz O, her şeyi bilendir, her şeye gücü yetendir. (50) Allah'ın bir insanla konuşması ancak vahiy yoluyla veya bir perde arkasından yahut bir elçi gönderip kendi izniyle dilediğini vahyetmesi şeklinde olur. Şüphesiz O, yücedir, hikmet sahibidir. (51) İşte böylece sana da emrimizden bir ruh (Kur'an) vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin; fakat biz onu kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle doğru yola eriştirdiğimiz bir nur kıldık. Şüphesiz sen de dosdoğru yola iletiyorsun. (52) Göklerde ve yerde ne varsa hepsinin sahibi olan Allah'ın yoluna. Dikkat edin! Bütün işler sonunda Allah'a döner. (53)”
الآية الأولى آية اعتبار دال على القدرة والملك المحيط بالجميع، وأن مشيئته ﵎ نافذة في جميع خلقه وفي كل أمرهم، وهذا لا مدخل لصنم فيه، فإن الذي يخلق ما يشاء ويخترع، فإنما هو الله ﵎، وهو الذي يقسم الخلق فيهب الإناث لمن يشاء، أي يجعل بنيه نساء، ويهب الذكور لمن يشاء على هذا الحد، أو ينوعهم مرة يهب ذكرا ويهب أنثى، وذلك معنى قوله تعالى: أَوْ يُزَوِّجُهُمْ.
İlk ayet; kudrete, her şeyi kuşatan mülke ve O'nun (Celle Celâluhu) meşietinin tüm yaratılmışlarında ve onların her işinde geçerli olduğuna delalet eden bir ibret ayetidir. Putların bunda hiçbir payı yoktur; çünkü dilediğini yaratan ve yoktan var eden yalnızca Allah (Celle Celâluhu)'dur. Yaratılışı taksim eden O'dur; dilediğine kız çocukları bağışlar, yani çocuklarını sadece kız yapar; dilediğine de bu ölçüde erkek çocukları bağışlar veya onları çeşitlendirip bir erkek bir kız bağışlar; Allah Teâlâ'nın: { أَوْ يُزَوِّجُهُمْ } “Yahut onları çift verir” kavlinin anlamı budur.
وقال محمد بن الحنفية: يريد بقوله تعالى: أَوْ يُزَوِّجُهُمْ التوأم، أي يجعل في بطن زوجا من الذرية ذكرا وأنثى. والعقيم: الذي لا يولد له، وهذا كله مدبر بالعلم والقدرة، وهذه الآية تقضي بفساد وجود الخنثى المشكل. وبدئ في هذه الآية بذكر الإناث تأنيسا بهن وتشريفا لهن ليتهمم بصونهن والإحسان إليهن، وقال النبي ﵇: «من ابتلي من هذه البنات بشيء فأحسن إليهن كن له حجابا من النار» .
Muhammed b. el-Hanefiyye şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { أَوْ يُزَوِّجُهُمْ } “Yahut onları çift verir” kavliyle ikizleri kastetmektedir; yani tek batında hem erkek hem kız bir çift zürriyet var eder. { الْعَقِيمُ } ise çocuğu olmayandır. Bütün bunlar ilim ve kudretle idare edilmektedir. Bu ayet, hünsâ-i müşkilin (cinsiyeti belirsiz olanın) varlığının asılsız olduğuna hükmeder. Bu ayette kız çocuklarının zikriyle başlanması, onlara ülfet kazandırmak ve onların korunmasına ve kendilerine ihsanda bulunulmasına özen gösterilmesi için onlara bir şeref bahşetmek maksadıyladır. Peygamber aleyhisselam şöyle buyurmuştur: «Kime bu kız çocuklarından bir şey isabet eder de o da onlara güzel davranırsa, onlar kendisi için cehenneme karşı bir perde olurlar.»
وقال واثلة بن الأسقع: من يمن المرأة تبكيرها بالأنثى قبل الذكر، لأن الله تعالى بدأ بالإناث، حكاه الثعلبي. وقال إسحاق بن بشر: نزلت هذه الآية في الأنبياء ثم عمت، فلوط أبو البنات لم يولد له ذكر، وإبراهيم ضده، ومحمد ﵇ ولد له الصنفان، ويحيى بن زكرياء عقيم.
Vâsile b. el-Eskâ' şöyle demiştir: 'Kadının bereketinden biri de erkekten önce kız çocuğu doğurmasıdır; çünkü Allah Teâlâ [ayete] dişilerle başlamıştır.' Bunu Sa'lebî aktarmıştır. İshak b. Bişr ise şöyle demiştir: 'Bu ayet peygamberler hakkında inmiş, sonra genelleşmiştir: Lût kız babasıydı, ona erkek çocuk doğmadı. İbrahim bunun zıddıydı. Muhammed aleyhisselam'ın her iki türden de çocuğu oldu. Zekeriyyâ oğlu Yahyâ ise kısırdı.'
وقوله تعالى: وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ الآية نزلت بسبب خوض كان للكفار في معنى تكليم الله موسى ونحو ذلك، ذهبت قريش واليهود في ذلك إلى تجسيم ونحوه، فنزلت الآية مبينة صورة تكليم الله عباده كيف هو، فبين الله أنه لا يكون لأحد من الأنبياء ولا ينبغي له ولا يمكن فيه أن يكلمه الله إلا بأن يوحي إليه أحد وجوه الوحي من الإلهام. قال مجاهد، والنفث في القلب. وقال النقاش: أو وحي في منام؟ قال إبراهيم النخعي: كان من الأنبياء من يخط له في الأرض ونحو هذا، أو بأن يسمعه كلامه دون أن يعرف هو للمتكلم جهة ولا حيزا كموسى ﵇، وهذا معنى: مِنْ وَراءِ حِجابٍ أي من خفاء عن المتكلم لا يحده ولا يتصور بذهنه عليه، وليس كالحجاب في الشاهد، أو بأن يرسل إليه ملكا يشافهه بوحي الله تعالى. وقرأ جمهور القراء والناس: «أو يرسل» بالنصب «فيوحي» بالنصب أيضا. وقرأ نافع وابن عامر وأهل المدينة: «أو يرسل» بالرفع «فيوحي» بسكون الياء ورفع الفعل. فأما القراءة الأولى فقال سيبويه: سألت الخليل عنها فقال: هي محمولة على أَنْ غير التي في قوله: أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ لأن المعنى كان يفسد لو عطف على هذه، وإنما التقدير في قوله: وَحْياً إلا أن يوحي وحيا.
Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ } “Allah'ın bir insanla konuşması olacak şey değildir” ayeti, kâfirlerin Allah'ın Mûsâ ile konuşmasının mahiyeti ve benzeri konularda ileri geri konuşmaları sebebiyle inmiştir; Kureyş ve Yahudiler bu konuda tecsîm (Allah'ı cisimleştirme) ve benzeri batıl fikirlere sapmışlardı. Bunun üzerine ayet, Allah'ın kullarıyla konuşmasının nasıl olduğunu açıklayarak indi. Allah Teâlâ, peygamberlerden hiçbir kimse için vahyin ilham gibi türlerinden biriyle kendisine vahyetmesi dışında Allah'ın kendisiyle konuşmasının vaki olmadığını, buna layık ve mümkün olmadığını beyan etmiştir. Mücâhid kalbe üfleme (nefs) demiştir. Nakkâş: 'Veya rüyada vahiy midir?' demiştir. İbrâhim en-Nehaî şöyle demiştir: 'Peygamberlerden bazısına yerde hat çizilirdi ve benzeri şekillerde olurdu.' Yahut -Mûsâ aleyhisselam'da olduğu gibi- konuşan için bir yön ve mekân bilmeksizin O'nun kelamını işittirmesiyle olur. { مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “Bir perde arkasından” kavlinin anlamı budur; yani konuşanın O'nu sınırlandıramayacağı ve zihninde tasavvur edemeyeceği şekilde gizli kalmasıdır; yoksa görünen âlemdeki perde gibi değildir. Yahut ona Allah Teâlâ'nın vahyiyle bizzat hitap eden bir melek göndermesiyle olur. Kıraat imamlarının cumhuru ve insanlar: «ev yursile» nasb ile ve «fe-yûhiye» de nasb ile okumuşlardır. Nâfi', İbn Âmir ve Medine ehli ise: «ev yursilü» ref ile ve yâ harfinin sükûnu ve fiilin ref'i ile «fe-yûhî» okumuşlardır. İlk kıraate gelince, Sîbeveyh şöyle demiştir: 'Halîl'e bunu sordum, o da şöyle dedi: Bu, { أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ } kavlindeki 'en' edatından başkasına hamledilmiştir; çünkü buna atfedilseydi mana bozulurdu. { وَحْياً } kavlindeki takdir ancak 'vahiy olarak vahyetmesi müstesna (illâ en yûhiye vahyen)' şeklindedir.'
وقوله: مِنْ وَراءِ حِجابٍ، مِنْ متعلقة بفعل يدل ظاهر الكلام عليه، تقديره: أو يكلمه من وراء حجاب، ثم عطف: «أو يرسل» على هذا الفعل المقدر.
{ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } kavlindeki { مِنْ } harf-i ceri, kelamın zahirinin delalet ettiği bir fiile taalluk eder ki takdiri: 'yahut bir perde arkasından onunla konuşması' şeklindedir. Sonra «ev yursile» ifadesi bu takdir edilen fiile atfedilmiştir.
وأما القراءة الثانية فعلى أن «يرسل» في موضع الحال أو على القطع، كأنه قال: أو هو يرسل، وكذلك يكون قوله: إِلَّا وَحْياً مصدر في موضع الحال، كما تقول: أتيتك ركضا وعدوا، وكذلك قوله:
İkinci kıraate gelince; «yursilü» fiilinin hâl konumunda olması yahut kat' üzere olması esasına dayanır; sanki: 'yahut O gönderir' demiştir. Aynı şekilde { إِلَّا وَحْياً } kavli de: 'Sana koşarak ve seğirterek geldim' sözünde olduğu gibi hâl konumunda bir masdar olur. Keza:
مِنْ وَراءِ حِجابٍ في موضع الحال كما هو قوله: وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ [آل
{ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } kavli de; { وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ } “İnsanlarla beşikte ve yetişkinlikte konuşur ve salihlerdendir” [Âl-i
عمران: ٤٦] في موضع الحال، فكذلك مِنَ [آل عمران: ٤٦] وما عملت فيه هذه الآية أيضا، ثم عطف قوله: «أو يرسل» على هذه الحال المتقدمة. وفي هذه الآية دليل على أن الرسالة من أنواع التكليم، وأن الحالف المرسل حانث إذا حلف أن لا يكلم إنسانا فأرسل إليه وهو لم ينو المشافهة وقت يمينه.
İmrân: 46] ayetindeki ifadenin hâl konumunda olması gibi hâl konumundadır. Keza bu ayetteki { مِنَ } [Âl-i İmrân: 46] ve onun amel ettiği kısım da böyledir. Sonra «ev yursilü» kavli bu geçen hâle atfedilmiştir. Bu ayette elçi göndermenin de konuşma türlerinden biri olduğuna ve yemin ederken bizzat yüz yüze konuşmayı niyet etmediği halde bir insanla konuşmamaya yemin edip de ona elçi gönderen yemin sahibinin yeminini bozmuş (hânis) sayılacağına delil vardır.
وقوله تعالى: وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ المعنى وبهذه الطرق ومن هذا الجنس أوحينا إليك أو بالرسل. والروح في هذه الآية: القرآن وهدى الشريعة سماه رُوحاً من حيث يحيي به البشر والعالم، كما يحيي الجسد بالروح، فهذا على جهة التشبيه.
Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “İşte böylece sana da vahyettik” kavlinin anlamı: 'Bu yollarla ve bu türden veya elçiler vasıtasıyla sana vahyettik' demektir. Bu ayetteki { رُوحاً } kelimesi; Kur'an ve şeriatın hidayetidir. Beden ruh ile hayat bulduğu gibi insanlığı ve âlemi kendisiyle dirilttiği için onu { رُوحاً } olarak isimlendirmiştir; bu ise teşbih yoluyladır.
وقوله تعالى: مِنْ أَمْرِنا أي واحد من أمورنا، ويحتمل أن يكون الأمر بمعنى الكلام، ومِنْ لابتداء الغاية.
Allah Teâlâ'nın: { مِنْ أَمْرِنا } “Emrimizden” kavli; yani işlerimizden biridir demektir. «El-Emr» kelimesinin kelam (söz) anlamında olması da muhtemeldir; { مِنْ } harfi ise gayenin başlangıcı (ibtidâ-i gâye) içindir.
وقوله تعالى: ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ توقيف على مقدار النعمة. والضمير في:
Allah Teâlâ'nın: { ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ } “Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin” kavli, nimetin büyüklüğünü bildirmedir. Zamir ise:
جَعَلْناهُ عائد على الكتاب، و. يهدي بمعنى يرشد.
{ جَعَلْناهُ } “Onu kıldık” kavlindeki zamir kitaba aittir. «Yehdî» ise yol gösterir (yürşidü) anlamındadır.
وقرأ جمهور الناس: «وإنك لتهدي» بفتح التاء وكسر الدال. وقرأ حوشب: «تهدى» بضم التاء وفتح الدال على بناء الفعل للمفعول، وفي حرف أبي: «لتدعو» ، وهي تعضد قراءة الجمهور. وقرأ ابن السميفع وعاصم والجحدري: «لتهدي» بضم التاء وكسر الدال..
İnsanların cumhuru tâ harfinin fethası ve dâl harfinin kesresiyle «ve inneke le-tehdî» okumuştur. Havşeb, fiilin meçhul yapısıyla tâ harfinin dammesi ve dâl harfinin fethasıyla «tühdâ» okumuştur. Übeyy'in mushafında ise cumhurun kıraatini destekleyen «le-ted'û» şeklindedir. İbnü's-Semeyka', Âsım ve Cahderî ise tâ harfinin dammesi ve dâl harfinin kesresiyle «le-tühdî» şeklinde okumuşlardır.
وقوله: صِراطِ اللَّهِ يعني صراط شرع الله ورحمته وجنته، فبهذا الوجه ونحوه من التقدير أضيف الصراط إلى الله تعالى. واستفتح القول في الإخبار بصيرورة الأمور إلى الله تعالى مبالغة وتحقيقا وتثبيتا، والأمور صائرة على الدوام إلى الله تعالى، ولكن جاءت هذه العبارة مستقبلة تقريبا لمن في ذهنه أن شيئا من الأمور إلى البشر. وقال سهيل بن أبي الجعد: احترق مصحف فلم يبق منه إلا قوله: أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ.
{ صِراطِ اللَّهِ } “Allah'ın yoluna” kavli; yani Allah'ın şeriatının, rahmetinin ve cennetinin yolu demektir; yol (es-sırât), bu vecihle ve benzeri bir takdirle Allah Teâlâ'ya izafe edilmiştir. İşlerin Allah Teâlâ'ya döneceğini bildiren söze mübalağa, pekiştirme ve teyit amacıyla istiftâh (dikkat çekme edatı «elâ») ile başlanmıştır. Aslında işler her daim Allah Teâlâ'ya dönmektedir; fakat zihninde işlerden bir şeyin beşere ait olduğu düşüncesi bulunan kimseye gerçeği yaklaştırmak için bu ifade istikbal (gelecek) kipiyle gelmiştir. Süheyl b. Ebî'l-Ca'd şöyle demiştir: 'Bir mushaf yandı da içinden geriye sadece { أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ } “Dikkat edin! Bütün işler sonunda Allah'a döner” kavli kaldı.'